منصور کوشان

وظیفه مردم نسبت به نویسندگان‌شان

hosseinn — Tue, 26 Feb 2013 13:35:35 +0000

گفت‌و‌گوی شهزاده سمرقندی با منصور کوشان، نویسنده و از کوشندگان آزادی بیان درباره مجازات آکرم آیلیسلی، نویسنده آذربایجانی

شهزاده سمرقندی

آکرم آیلیسلی، یکی از برجسته‌ترین نویسندگان جمهوری آذربایجان به خاطر کتاب «رویاهای سنگی» مورد غضب قرار گرفت. او در این کتاب تاریخچه‌ای از اختلافات ترک‌ها و ارمنی‌ها در قرن بیستم را که به نسل‌کشی ارامنه منجر شد به دست می‌دهد. آقای آیلیسلی این داستان را از دریچه چشم قربانیان این فاجعه، یعنی ارمنی‌ها روایت کرده است.

الهام علی‌اف، رئیس جمهوری آذربایجان، شخصاً فرمانی صادر کرد که به‌موجب آن همه جوایز ملی و مقرری ماهانه آقای آیلیسلی قطع شد.

رهبر «حزب مساوات نو» در جمهوری آذربایجان جایزه‌ای هم برای بریدن گوش این نویسنده تعیین کرد که بعد از اعتراض محافل بین‌المللی این جایزه را لغو کرد.

چگونه می‌توان با این‌گونه مجازات‌ها مقابله کرد؟ مردم چه وظیفه‌ای در برابر نویسندگان دارند و آیا نویسندگان را می‌توان از مردم جدا کرد؟ نویسندگان چه وظیفه‌ای در برابر مردم دارند؟ شهزاده سمرقندی، رادیو زمانه این‌گونه پرسش‌ها را با منصور کوشان، نویسنده شناخته‌شده ایرانی و از کوشندگان آزادی بیان، از اعضای کانون نویسندگان و بنیانگذار خانه آزادی بیان در میان گذاشته است.

آقای کوشان نظر شما درباره‌ مجازات‌هایی که برای آکرام آیلیستی، نویسنده سرشناس آذربایجانی مقرر کرده‌اند، چیست؟ چرا همچنان این‌گونه مجازات‌ها اعلام می‌شوند، آن‌هم در دنیای مدرن ما و با توجه به صحبت‌هایی که از حقوق بشر و مدرنیته می‌رود؟

●آکرم آیلیسلی، یکی از برجسته‌ترین نویسندگان جمهوری آذربایجان.
به خاطر کتاب «رویاهای سنگی»

مورد غضب قرار گرفت.
«رویاهای سنگی»

روایتی‌ست از نسل‌کشی ارامنه

از دریچه چشم قربانیان این فاجعه

گفت‌و گوی شهزاده سمرقندی

با منصور کوشان درباره مجازات نویسندگان و وظیفه مردم را بشنوید:

به‌طور خیلی خلاصه می‌توانم بگویم برای اینکه ما به دنیای مدرن وارد نشده‌ایم. منظورم از «ما» کشورهایی‌ست که در حال توسعه و یا اصطلاحاً «جهان سومی‌ هستند»؛ مثل آذربایجان، سوریه و ایران. کشورهایی که در آن‌ها نظام‌ها و حکومت‌هایی مسلط هستند که اجازه نمی‌دهند مردم جهان معاصر یا مدرنیته را بشناسند. در این کشورها ابزارهای لازم برای اینکه مردم به آگاهی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی برسند و درکی از مدرنیته داشته باشند، وجود ندارد. از این‌رو تعیین مجازات‌های سخت برای نویسندگان چنان‌که در تاریخ بوده است، تا امروز بلاانقطاع ادامه پیدا کرده و یکی از اهرم‌های اصلی تداوم آن عدم ایستادگی مردم و عدم مخالفت جدی مردم با این نوع حوادث و اتفاقاتی است که برای شاعران و نویسندگان و هنرمندان روی می‌دهد. به یاد داریم که در سوریه دو کاریکاتوریست را به بد‌ترین نحو شکنجه دادند و دست‌هایشان را از بین بردند. در تاریخ هم فراوان چنین اتفاق‌هایی افتاده است.

یعنی منظور شما این است که مردم به این نوع برخورد‌ها واکنش درست و یا واکنش مناسب نشان نمی‌دهند؟ اعتراضی که شما می‌گویید چگونه باید باشد از جانب مردم؟

بله باید اعتراض کنند. یعنی همه نباید فکر کنند که خُب یک نویسنده یا یک هنرمند را می‌خواهند مجازات کنند. در فرهنگ‌هایی مثل فرهنگ ایران یا فرهنگ کشورهایی مثل آذربایجان و سوریه مردم در آغاز به‌جای اینکه به این یقین برسند که آزادی بیان یا آزادی رفتار و کردار برای همه‌ انسان‌ها برابر است، اول فکر می‌کنند حتماً شخص یک کاری کرده که قرار است مجازات شود. ضرب‌المثل‌های زیادی در زبان فارسی برای بیان این مفهوم وجود دارد. برای مثال می‌گوییم: ای کشته چرا کشتی تا چنین کشته شدی زار. به این ترتیب مردم از خودشان سلب مسئولیت می‌کنند و ایستادگی نمی‌کنند. آن‌ها اعتراض نمی‌کنند به نظام‌‌ها و به دولت‌هایی که دارند. فتوای خمینی درباره سلمان رشدی را به یاد بیاوریم. طبیعی‌ست که حالا آذربایجان هم این‌کار را خواهد کرد، فردا فلان کشور هم خواهد کرد. تا وقتی که مردم، نخست به‌ویژه روزنامه‌نگاران و روشنفکران و نویسندگان، متحد نشوند و جامعه در صف مقدم نایستند و مردم هم از آن‌ها پشتیبانی نکنند، متأسفانه این اتفاق مدام خواهد افتاد.

شما خودتان یکی از نویسندگان مطرح فارسی‌زبان هستید. سخنانی که شما مطرح می‌کنید به‌عنوان یک نویسنده آیا می‌تواند به این معنا برداشت شود که نویسندگان از مردم فاصله دارند یا آن‌قدر هم با مردم رابطه‌ نزدیکی ندارند، چنان‌که بتوانند از همکار خودشان دفاع کنند؟ یعنی نویسنده در این‌گونه مواقع تنهاست؟

بله. در واقع می‌شود این‌طور گفت که جامعه‌ معاصر، مردم ایران از نویسندگانشان که پیشقراولان و پیشگامان آن‌ها هستند تحت هیچ شرایطی تا امروز دفاع نکرده‌اند. در واقع آن واکنش و آن به اصطلاح تظاهراتی که لازم است در دفاع از نویسندگان و روزنامه‌نگاران و به‌طور کلی روشنفکران جامعه‌شان نشان بدهند، از خود بروز نداده‌اند و تا وقتی مقاومت نکنند، طبعاً سرکوب نویسندگان همچنان اتفاق می‌افتد و در این میان ضربه‌ اصلی‌اش را هم البته خود مردم می‌خورند. وقتی که یک نویسنده محروم می‌شود از انتشار اثرش، محروم می‌شود از نوشتن، محروم می‌شود از بودن در میان جامعه‌ خودش، دودش به چشم خود مردم می‌رود. مردم از آگاهی عقب می‌افتند، مردم از پیشرفت عقب می‌افتند، مردم از رسیدن به خواست‌های بر حقشان عقب می‌افتند.

همین انتقاد را هم شاید بشود به نویسندگان کرد. یعنی نویسندگان هم شاید به آن صورت متحد نیستند که از حقوق همدیگر دفاع کنند. شما فکر می‌کنید نویسندگان تلاش‌هایی در این جهت می‌کنند اما به‌جایی نمی‌رسد؟

●منصور کوشان،

نویسنده و از کوشندگان آزادی بیان

بخشی از نویسندگان البته تلاششان را می‌کنند. ولی وقتی که می‌گویم مردم، خود نویسنده هم یکی از مردم است و این به این معنا نیست که نویسنده کاملاً مستقل است. اما به یک تعریفی نویسنده ناگزیر است که به‌ تنهایی حرکت کند و در جلو قرار گیرد و این جامعه و مردم هستند که باید سعی کنند به او نزدیک شوند و خودشان را با خواست‌ها و بینش و نگرش و اندیشه او آشنا کنند. از این نظر شاید نویسنده ناگزیر به حرکت در تنهایی باشد، شاید لازم است که متکی باشد به حرکت یگانه‌ خودش. حتی نسبت به همکارانش. ولی در شرایط اجتماعی و در موضع‌ گرفتن نسبت به وقایع اجتماعی، همه‌ مردم برابرند. نویسنده با دیگر شهروندان هیچ فرقی نمی‌کند. او هم باید بایستد و در تظاهرات و در مقاومت‌ها شرکت کند.

اگر به سازمان‌های بین‌المللی و یا به سازمان‌های اروپایی بیاندیشیم، آیا آن‌ها می‌توانستند کاری کنند در حمایت از نویسندگانی که تا به‌حال با این نوع مجازات‌ها روبه‌رو شده‌اند، و کاری نکرده‌اند یا شما می‌توانید مثال بیاورید از کارهایی که برای دفاع از آزادی بیان انجام شده؟

سازمان‌ها و نهادهای فراوانی برای صیانت از حق آزادی بیان هست. حتی پن بین‌الملل روز ۱۵ نوامبر را روز نویسندگان زندانی اعلام کرده و هر ساله تلاش‌هایی می‌کند. نهادهای زیادی هم هستند که در راستای حقوق بشر تلاش می‌کنند. ولی این‌ها همه فقط نهاد هستند. این‌ها همه ارگان‌هایی هستند که عده‌ای از مردم در آن‌ها کار می‌کنند، حقوق می‌گیرند و چه بسا اگر حقوقشان را نگیرند، فراموش کنند وظیفه‌ انسانیشان چیست. ما باید پیش از آنکه به این نهاد‌ها متوسل شویم، تحت هر عنوانی، خودمان فعال شویم. متأسفانه جامعه ایرانی ۹۰ درصد از تلاشش را گذاشته برای نامه‌نگاری و اعلامیه صادر کردن و تماس گرفتن با نهادهای بین‌المللی و تلاش اصلی را که باید خودش انجام دهد، فراموش کرده است. خب این به هیچ جایی نخواهد رسید. هیچ همسایه‌ای به اندازه‌ خود خانواده دلسوز خانواده نخواهد شد. این است که هر کسی باید سعی کند جامعه‌ خودش را خودش پیش ببرد.

در آخر هم می‌خواهم نظر شما را درباره‌ این بدانم که تأثیر این نوع مجازات‌ها بر نویسنده چیست؟ احساس اینکه حمایت کافی ندارد و در این‌گونه مواقع تنها می‌ماند چگونه است؟ آیا باعث خودسانسوری آن‌ها نمی‌شود؟

قطعاً باعث خودسانسوری نویسنده می‌شود. ولی دودش توی چشم خود جامعه می‌رود. اگر آن روزی که رودکی شاعر همشهری شما را کور کردند، جامعه‌‌ همان موقع ایستادگی کرده بود، اگر بعد‌ها که بایزید را کشتند، عین‌القضات را کشتند، سهروردی را کشتند، میرزاخان صوراسرافیل را کشتند، فرخ یزدی را کشتند و به همین ترتیب کشتند تا آخرینشان که آقایان مختاری و پوینده باشد، اگر مردم محکم ایستاده بودند در برابر این دژخیم‌گرایی و این حیوان‌صفتی، خب طبیعی‌ست که این اتفاق تداوم پیدا نمی‌کرد و فیض و موهبت اصلی‌اش و همه‌ امکانات اصلی‌اش در اختیار خود مردم قرار می‌گرفت. نویسنده فردی از جامعه است و جامعه انبوهی از مردم است که فیض بیشتری خواهند برد. متأسفانه ما با این تصور که خب حالا شاید فردا درست شود یا این‌طوری و آن‌طوری بشود، همه چیز را داریم از سر می‌گذرانیم و این باعث تأسف است. هیچ دستی به تنهایی صدا ندارد.

معنای واژه، آداب زمینی و مای نیم ایز لیلا

hosseinn — Sat, 29 Dec 2012 01:52:39 +0000

یک «شنبه» با کتاب در زمانه

کتاب زمانه

کتاب زمانه – «واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی» اثری است پژوهشی از کتایون مزداپور که توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در سال ۱۳۹۰ در فقط ۵۰۰ نسخه منتشر شده است.

کتابون مزداپور در این کتاب تلاش می‌کند بخشی از ویژگی‌های تاریخی زبان فارسی در گذار از دوران میانه به دوران معاصر را بررسی کند و توانایی‌های زبان فارسی در پذیرش دگرگونی‌ واژگان و الگوهای دستوری بیگانه را نشان دهد.

کتاب برگزیده زمانه: «واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی»

کتایون مزداپور تحولات زبان فارسی در گذار از دوران میانه تا دوران معاصر را در فصل‌هایی بررسی می‌کند: از جایگاه تاریخی زبان فارسی می‌آغازد، سیر تاریخی زبان ما را برمی‌نمایاند، فارسی میانه و زبان فارسی کنونی را با هم مقایسه می‌کند، به گونه‌های فارسی میانه و میراث ادبی کهن و دگرگونی واژگان در طول تاریخ می‌رسد و آنگاه به تلاش ایرانیان برای غناسازی واژگان زبان فارسی نگاهی می‌اندازد. واژگان دستوری و تحول معنی، حذف واژه‌های کهن، موجبات فرهنگی حذف واژه از زبان، خاستگاه معنایی واژه و توانش بقای آن و نیز بقا و بازمانیِ واژه از دیگر موضوعات این اثر پژوهشی‌ است.

در انتهای کتاب، یک کتابنامه آمده و همچنین نویسنده برخی اصطلاحات زبان‌شناسی در متن کتاب را توضیح داده است.

سهیلا صارمی در نقدی بر «واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی»،می‌نویسد: «کتاب با این پرسش اصلی آغاز می‌شود که آیا باز هم می‌توان در گنجینه کهنه‌های زبان واژه‌هایی پویا و کارا یافت و آن‌ها را راهی بازار "اکنون" کرد و امید بست که این واژه‌ها در برابر واژه‌های نو و پرتوان و پرجاذبه دهکده جهانی و دوران پسامدرن عرض اندام کند و چندان خریدار بیابد که "توان جا افتادن در زبان زنده" و افتادن بر سر زبان‌ها را داشته باشد؟ در پاسخ به این پرسش کتایون مزداپور بر آن است که با کوشش و جست‌وجو از راه‌های گوناگون می‌توان به پیشباز انواع واژه‌های رنگارنگ و دیرسال شتافت، به سراغ گویش‌های بومی کهن رفت و از میان آن‌ها هزاران :گُرد – واژه" را یافت.» (فصل‌نامه بررسی کتاب، شماره ۷۱)

«واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی»، نوشته کتایون مزداپور

زبان فارسی همواره مورد هجوم اقوام بیگانه قرار داشته است. کتایون مزداپور اما اعتقاد دارد که زبان فارسی همواره از واژه‌ها و حتی دستور زبان‌های بیگانه چون میهمانان محترم اما تابع نظم و قوانین صاحبخانه استقبال کرده است. (همان)

نویسنده همچنین به نبرد میان زبان فارسی به عنوان نشانه هویت ملی و فرهنگی، و زبان عربی به عنوان زبان سلطه سیاسی و زبان دین اشاره می‌کند و پیشینه جدال بین این دو زبان را در دربار طاهریان، صفاریان و سامانیان جست‌و‌جو می‌کند.

کتایون مزداپور در بحث «غنای واژه‌سازی» بر آن است که زبان فارسی میانه از "تنگناهای خودساخته" پیروی نمی‌کرد و به این جهت از توان واژه‌سازی بیشتری برخوردار بود. برای همین هم بر غنای واژگانی زبان فارسی در دوران معاصر به گمان او می‌توان بسیاری از واژگان در فارسی میانه را به کار گرفت.

از دیگر راه‌های توانمند ساختن زبان فارسی که این کتاب بر آن تأکید دارد، بهره‌گیری گسترده از نحوه ساخت فعل در دوران میانه است که موجب کوتاه شدن زنجیره گفتاری خواهد گردید.

سهیلا صارمی درباره این موضوع می‌نویسد: «نویسنده از قول ناتل خانلری نقل می‌کند که ساختن فعل مرکب از قرن هفتم هجری افزایش یافته است. کاررفت مصدر جعلی و ثانوی در فارسی میانه نیز به غنای زبان یاری می‌رساند، مانند "ایاریدن" (ایار + یدن) به معنای "یاری کردن"، یا "فرودیدن" در معنی "فرود آوردن" و بسیار نمونه‌های دیگر. بسیاری از این مصدرهای جعلی در متون کهن فارسی آمده و یا هنوز در گویش‌های قدیمی کاربرد دارد. مانند: "سازیدن"، "کنیدن" به معنای کردن و "گیجیدن" (از گیج) از میان انبوه فعل‌هایی که بدین ترتیب ساخته شده است، مصدرهای "دانستن"، "توانستن" و "شایستن" در فارسی امروز باقی است. » (همان)

کتایون مزداپور در فصل‌هایی که به تاریخ تحولات زبان فارسی می‌پردازد، نشان می‌دهد که چگونه زبان فارسی به عنوان یک زبان میانجی میان اقوام و زبان‌های گوناگون عمل کرده و باعث یگانگی در بین فارسی‌زبانان شده است.

در بخش پایانی کتاب نویسنده بر آن است که می‌توان از پیشینه زبان فارسی برای گسترش و نجات آن استفاده کرد و با به‌کارگیری قاعده‌ها و بنیان‌های تحول تاریخی زبان آن را بار دیگر گسترش داد.

ادبیات معاصر ایران: «آداب زمینی» نوشته منصور کوشان

از منصور کوشان، نویسنده، نمایشنامه‌نویس و روزنامه‌نگار تاکنون آثار متعددی منتشر شده. «آداب زمینی» دومین رمان او این‌بار به شکل کتاب الکترونیکی توسط نشر «اچ اند اس» در لندن منتشر شده است.

منصور کوشان رمان‌نویسی را با «محاق» که یک رمان واقع‌گرا بود آغاز کرد و سپس به «آداب زمینی» رسید که از نظر ساخت و چگونگی شکل بخشیدن به داستان با آثار ادبیات واقع‌گرا تفاوت دارد و از برخی لحاظ پیچیده‌تر و درهم‌تنیده‌تر است.

در «آداب زمینی» موقعیت دشوار یک زن و مرد فرهیخته (آسمند و باحوریا) بازآفرینی می‌شود. داستان از دریچه یک ذهن کابوس‌زده و دربند روایت می‌گردد. آسمند که نویسنده است، از روی کتابی به نام «آداب زمینی» داستانی را همراه با کابوس‌هایش روایت می‌کند و منصور کوشان هم بر آن است که هم ذهن کابوس‌زده آسمند و رابطه او با باحوریا را بازآفریند و هم روایت «آداب زمینی»ِ آسمند را بنویسد. به این‌جهت ما با سه داستان تو در تو و با یک ذهن آسیب‌دیده مواجه‌ایم. با وجود آنکه حادثه مهمی اتفاق نمی‌افتد و رمان فارغ از فراز و فرودهای رمان‌های عام‌پسند در «زبان» اتفاق می‌افتد، اما آشنایی نویسنده با ترفندهای داستان‌نویسی مدرن و همچنین توانایی او در «وصف» موجب می‌شود که داستان از کشش لازم برخوردار باشد و از ابهام و نشانه‌های سردرگم‌کننده برکنار بماند.

«آداب زمینی»، رمان، نوشته منصور کوشان

محمد محمدعلی، نویسنده در میزگردی که در سال ۱۳۷۱ برگزار شد، درباره ساختار «آداب زمینی» گفته بود: «معماری آداب زمینی زائیده نوعی نگرش به اشیاء و امور است که با درهم‌آمیختن چند خاطره پراکنده به‌نظر متصل می‌رسد، اما متصل نیست و آنچه درباره‌ زندگی خود و دیگران دریافت شده است، بیان می‌شود. تکه‌تکه‌های این خاطره‌ها به همان صورت تجریدی باقی می‌مانند. در حافظه نویسنده همه چیز در یک سطح قرار دارد. گفت‌وگو، احساس و نگرش در کنار یکدیگر هستند. کوشان خواسته بنایی بسازد که در آن اشیاء و امور متناسب باشد و من خواننده بتوانم عنصرها و اجزایی را که در عالم واقعیت زیر و روی یکدیگر قرار می‌گیرند، یکی پس از دیگری ببینم و نوعی معماری حسی محض را مشاهده کنم، زمانی را که خودش حس می‌کند یا زمانی که من حس می‌کنم در یک آن اتفاق بیفتد.» (آینه‌ها، به کوشش الهام مهویزانی، چاپ یکم ۱۳۷۳، انتشارات روشنگران، تهران)

دکتر رضا براهنی، پژوهشگر و نویسنده و شاعر نام‌آشنا درباره سویه‌های روانشناختی «آداب زمینی» گفته است: « نویسنده به‌طور کلی در رمان در دو حالت روان‌کاوی می‌‌کند: روان‌کاوی خودش در حالتی که نسبت به خواننده‌ها دارد و نیز روان‌کاوی خودش برای بازگشت به گذشته و پیدا کردن ریشه‌‌های زندگی‌اش. اگر کمی دقت کنیم، با چهار گونه روان‌شناسی سر و کار داریم. یکی روان‌‌شناسی معمولی ارتباطی است که آدم‌ها با هم در چه رابطه‌ای قرار می‌گیرند. یعنی روان‌شناسی رابطه‌های اجتماعی یا روان‌شناسی پیش‌فرویدی. دوم روان‌شناسی فرویدی است در ارتباط با برگرداندن طرف به دوران کودکی و کشف علت‌العلل زندگی فردی. سوم این‌که امکان دارد ما با روان‌شناسی ساختارهایی سر و کار داشته باشیم که از گذشته خیلی دور آمده و بر ما تحمیل شده‌‌اند.» (همان)

و در ادامه به کنش‌های روانشناختی شخصیت‌های «آداب زمینی» که مبتنی بر اعتراض انسان‌هایی‌ست که آن‌ها را نمی‌توان در هم شکست اشاره می‌کند و می‌گوید:«آن‌‌چه در این رمان باید وجود داشته باشد، به قول هایدگر آن حالت‌های پرتابی (Thrownness) یا پرتاب‌شدگی است. در جایی که این حالت پرتاب‌شدگی هست، رمان یک‌ دفعه راه می‌‌افتد. مثلاً راوی چای را می‌آورد، خیلی عذر می‌خواهم، در لیوان می‌شاشد و در گوشه‌ی سلول می‌گذارد. نگهبان می‌آید و لیوان را سر می‌کشد. اتفاقی که می‌افتد، فوق‌العاده جالب است. رمان اینجا است. این حالت پرتابی ذهن است که در جایی شما با زاویه هستی‌بخش، به رمان نگاه نمی‌کنید. اینجا است که اصلاً حادثه پیش می‌آید و ذهن خود حادثه‌ها را به وجود می‌آورد. در جاهایی که دیالوگ هست، مخصوصاً در اواخر کار، رمان حرکت می‌کند و پیش می‌رود.» (همان)

رضا براهنی همچنین درباره زبان «آداب زمینی» می‌گوید: «در جاهایی زبان شاعرانه است و در جاهایی شعر. آن‌جا که شاعرانه است، زبان بد است و آن‌جایی که شعر، زبان خوب است. بین شاعرانه (Poetic) و شعر (Poetry) فرق هست. ممکن است الان موقع صحبت کردن حالت شاعرانه را از رمان به طور کلی یا هر نوشته دیگری، حتی خود شعر کنار بگذاریم، خود به ‌خود شعریت زبان بیرون می‌آید. شعریت خود فکر بیرون می‌‌آید. زیرا بهترین شعریت فکر در حسی بودنش است. در حالی که در شاعرانه بودن حالت احساساتی نسبت به زبان وجود دارد. (همان)

«آداب زمینی»، رمان، نوشته منصور کوشان، نشر اچ اند اس، لندن

ادبیات داستانی ایران: «مای نیم‌ ایز لیلا» نوشته بی‌تا ملکوتی

پس از آن‌که سال گذشته از بی‌تا ملکوتی مجموعه داستان «فرشتگان پشت صحنه» توسط نشر افکار در ایران منتشر شد، اکنون اولین رمان این نویسنده جوان هم توسط نشر ناکجا به انتشار رسیده است. این کتاب «مای نیم ایز لیلا» نام دارد.

نیلوفر دهنی در نقدی بر این رمان به زبان ساده نویسنده اشاره می‌کند و می‌نویسد: «بی‌تا ملکوتی سعی دارد زبان شخصیت‌هایش تا جایی که می‌شود به زبان واقعی مردم این روزگار و به ویژه آن‌هایی که در زمینه داستان روایت می‌شوند نزدیک باشد. این دقت آنجا نمایانده می‌شود که نویسنده با نشان دادن زندگی بخشی از ایرانیان مهاجر، زبان ویژه این گروه را هم به‌خوبی معرفی می‌کند. (روایت شهرزادوار ایرانیان مهاجر، نیلوفر دهنی)

«مای نیم‌ ایز لیلا» نوشته بی‌تا ملکوتی

«مای نیم ایز لیلا» در فضای مهاجرت اتفاق می‌افتد. باید گفت عده زیادی از ایرانیان تحصیلکرده پس از انتخابات ریاست جمهوری نهم از ایران خارج شدند و لایه تازه‌ای از ایرانیان مهاجر در غرب پدید آمد. «مای نیم ایز لیلا» برآمده از این فضای نوظهور است.

نیلوفر دهنی درباره چگونگی شکل‌گیری شخصیت‌های داستان و نظرگاهی که نویسنده برگزیده می‌نویسد: «در "مای نیم ایز لیلا" نویسنده به ترتیب شخصیت‌های کلیدی خود را که یوسف و لیلا و خانوم و در درجه بعد ناصر و تانیاست، معرفی می‌کند. زمینه را آرام آرام برای کنش اصلی آماده می‌کند و به خواننده کمک می‌کند که از گذشته شخصیت‌ها سر دربیاورد. داستان با زاویه دید اول شخص و دانای کل محدود روایت می‌شود. شخصیت‌ها به شیوه نمایشی و با گفتن از افکار و اعمالشان خود را به خواننده می‌شناسند. [در این میان اما] هیچکدام از شخصیت‌ها از شکل تیپ خارج نشده و با ماندن به‌‌ همان شکل ساده و ثابت خود از ابتدا تا انتهای داستان به فرد تبدیل نمی‌شوند.» (همان)

نیلوفر دهنی درباره سویه نوستالژیک شخصیت‌های داستان می‌نویسد: «برای این آدم‌ها هم گذشته قبراق و سرحال حضور دارد. لیلا با خاطره خانوم، مادر مذهبی و جانماز آبکش و زورگو و پدر عیاش و برادر معصوم و اعدامی خود زندگی می‌کند. ناصر، از زمان شهادت پدرش به عنوان یکی از فرماندهان سپاه راهی کاملاً بر خلاف ایدئولوژی و سلایق پدر خود را پیش گرفته است. تانیا فرزند لیلا و ناصر موجودی‌ست مثل پدر و مادرش سطحی و فاقد تربیت صحیح که در هجده‌سالگی در مجله‌های مد دوزاری (به تعبیر یوسف) مانکن شده. و خود یوسف که چنان به فرهنگی که در آن تربیت شده وابسته است که سر آخر زندگی در آمریکا را تاب نمی‌آورد و برمی‌گردد به ایران.» (همان)

نویسنده این نقد در ادامه به ساختارمند بودن داستان، توانایی نویسنده در بازآفرینی لحن شخصیت‌ها اشاره می‌کند و در همان حال می‌گوید که ملکوتی در برقرار کردن رابطه بین شخصیت‌ها موفق نبوده است.

محمود خوشچهره، منتقد و پژوهشگر سینما درباره بی‌تا ملکوتی گفته است: «ملکوتی داستان‌نویسی است که باید او را بسیار جدی گرفت. عمق اندیشه و گستره‌ بدعت‌های او در تکنیک داستان‌نویسی از هنرمندی خبر می‌دهد که آینده‌ای بس درخشان پیش رو دارد.» (اساطیر در جهانی سترون، محمود خوشچهره، رادیو زمانه)

فصل‌نامه‌های ادبی، فرهنگی و هنری: سینما – چشم

سومین شماره «سینما – چشم» در آبان ماه ۱۳۹۱ (نوامبر ۲۰۱۲) به سردبیری پرویز جاهد منتشر شد. این شماره «سینما – چشم» به برونو دومن اختصاص دارد.

پرویز جاهد درباره چگونگی شکل گرفتن پرونده ویژه برونو دومن (زیر نظر بابک کریمی و به اهتمام او) می‌نویسد: « شماره سوم سینما – چشم را به برونو دومن، سینماگر فیلسوف، رادیکال و غیر متعارف فرانسوی اختصاص داده‌ایم؛ سینماگری که کمتر در میان ایرانی‌ها شناخته شده است و فیلم‌هایش آنچنان که باید دیده و فهمیده نشده‌اند.»

و در ادامه می‌افزاید: «برونو دومن فیلمسازی‌ است که سینمایش از نظر بصری و موضوع‌های جسورانه و چالش‌برانگیزی که مطرح می‌کند، بسیار قابل توجه و غافلگیرکننده بوده و در سال‌های اخیر در فرانسه و اروپا درخشیده است.»

سومین شماره «سینما – چشم» به برونو دومن اختصاص دارد.

بابک کریمی که به سینمای دومن علاقه دارد، در مقاله‌ای با عنوان «واهمه‌های اومانیستی و واکاوی انسانیت در روزگار بیمار» فیلم «انسانیت» ساخته برونو دومن را نقد می‌کند. او می‌نویسد: «در انسانیت گویی هر صحنه از دل تابلوهای نقاشی دو وینتر برآمده است و شخصیت‌ها از آنجا برخاسته‌اند.» سپس تلاش می‌کند خویشاوندی «انسانیت» با نقاشی‌های دو وینتر را نشان دهد.

رابیین وود در نقدی که بر «انسانیت» ساخته برونو دومن نوشته و به ترجمه مهدی ملک در سومین شماره «سینما – چشم» منتشر شده، «انسانیت» را به لحاظ موضوع یک فیلم طاقت‌فرسا می‌خواند. کنت جونز نیز در نقد دیگری بر این فیلم (به ترجمه مسعود منصوری) آن را فیلمی کاملاً عجیب، عمیقاً نگران‌کننده، خودبسنده و در مجموع فوق‌العاده معرفی می‌کند.

«سینمای ارگاسم» نوشته مارگ پرانسون به ترجمه مهدی ملک، گفت‌و‌گو با آلکساندر لماتر، بازیگر فیلم «ورای شیطان»، اخرین ساخته دومن از دیگر مطالب ویژه‌نامه پر و پیمان سومین شماره «سینما – چشم» ویژه این فیلمساز فرانسوی است.

علاوه بر این ویژه‌نامه، مقاله‌ای درباره سینمای میشائیل هانکه نوشته ماتیاس فری و به ترجمه سعیده طاهری، نقد فیلم روزهای زندگی، ساخته پروین شیخ‌طادی از علیرضا مجمع، منتقد شناخته‌شده سینمای ایران، گزارشی از جشنواره فیلم ابوظبی و نقد پرویز جاهد بر فیلم «پذیرایی ساده» ساخته مانی حقیقی از دیگر مقالات خواندنی این شماره «سینما – چشم» است.

سینما – چشم از همان نخستین شماره یک نشریه سینمایی تخصصی و کاملاً متفاوت است که با امکانات نه چندان گسترده اما با دانش و تسلط بر مهم‌ترین چالش‌های تئوریک سینمای مستقل و آلترناتیو در جهان منتشر می‌شود.

فصل‌نامه‌ها و گاهنامه‌های تخصصی در زبان فارسی معمولاً پس از سه الی چهار شماره متولد می‌شوند. باید گفت از نظر چگونگی گزینش مقالات و ترجمه‌ها و یک‌دست بودن و ویراسته بودن زبان و همچنین به لحاظ محتوایی، «سینما – چشم» از همان نخستین شماره تا امروز به شکل یک نشریه سامان‌مند و صاحب سبک به مخاطبان عرضه شده است.

این شماره« سینما – چشم» هم همچنان از فضاهای هیجانی و رویکردهای عام‌پسندانه برکنار مانده و با زبانی ویراسته و ترجمه‌هایی قابل فهم تلاش کرده به ژرفای موضوعات راه یابد و بر دانش تئوریک و فرهنگ نقد سینمایی ما در ایران بیفزاید.

سومین شماره «سینما – چشم» در کتابفروشی آمازون

ادبیات داستانی جهان: «خداحافظ برلین» کریستوفر ایشروود، به ترجمه آرش طهماسبی

در سال ۱۹۲۹ یک نویسنده جوان بریتانیایی به برلین سفر کرد. او تا به قدرت رسیدن هیتلر در این شهر ماند و یادداشت‌های روزانه‌اش درباره زندگی اجتماعی در برلین را با عنوان «خداحافظ برلین» منتشر کرد. این کتاب اکنون با به‌گزینی شش فصل از این کتاب به ترجمه آرش طهماسبی توسط انتشارات فرهنگ جاوید در تهران منتشر شده است.

ایشروود یک نویسنده هم‌جنسگرا بود و اصلاً به انگیزه هم‌آغوشی با پسران نوباوه به برلین سفر کرده بود.

«خداحافظ برلین»، کریستوفر ایشروود، ترجمه آرش طهماسبی

اهمیت این کتاب در جهان غرب در این است که تا سال‌های دراز تصوری که انگلیسی‌زبانان از زندگی اجتماعی در سال‌های دهه ۱۹۲۰ در برلین، پایتخت آلمان داشتند، مبتنی بر «خداحافظ برلین» بود. بر اساس این کتاب نمایشی هم در سال ۱۹۵۱ روی صحنه رفت و فیلم موزیکالی هم که بر اساس این کتاب ساخته شد و با نام «کاباره» در سال ۱۹۷۲ به نمایش درآمد، با اقبال گسترده‌ علاقمندان به سینما مواجه شد.

زندگی اجتماعی در برلین پیش از به قدرت رسیدن فاشیست‌ها یک زندگی بوهمیایی بود. ایشروود در «خداحافظ برلین» نشان می‌دهد که چگونه زندگی بوهمیایی انسان‌های آزاداندیش و‌‌ رها زیر چکمه سربازان «اس اس» نابود می‌شود.

ایشروود در سال‌های دهه ۱۹۳۰ جزو نخبگان انگلستان بود و قلمش خالی از طنز و مطایبه و نیش و کنایه نیست.

به رغم ارزش‌های ادبی انکارناپذیر این کتاب معلوم نیست که در آشفته‌بازار کتاب‌های ترجمه‌شده در ایران ملاک مترجمان و ناشران در گزینش آثاری از میان آثار برجسته ادبیات غرب چیست.

مترجم در مقدمه‌ای بر این کتاب می‌نویسد: «شش قطعه‌ای که در این مجموعه گنجانده شده‌، یک روایت تقریباً پیوسته را تشکیل می‌دهد. این قطعه‌ها تنها قسمت‌های باقی‌مانده از چیزی هستند که در اصل برای یک رمان حجیمِ چند قسمتی در برلینِ پیش از ظهور هیتلر، درنظر گرفته شده بودند.»

اما به ملاک‌های به‌گزینی فرازهایی از این اثر ارزشمند اشاره نمی‌کند.

یک «شنبه» با کتاب در زمانه:

اتحادیه ابلهان و مردن به زبان مادری

روز و شب یوسف و سیاهه آرزوهای من

از سومین پلیس تا خاطرات سلمان رشدی

عقرب، این تونسی‌ها و ترس جان

ملکان عذاب، حکایت حال و یک کلمه هم نگفت

سالگرد جان باختن محمد مختاری و محمدجعفر پوینده

Wed, 05 Dec 2012 11:07:27 +0000

سکوتِ سنگینِ پژوهشگرانی ستیهنده

منصور کوشان

دفتر خاک - ۱۴سال پیش در چنین روزهایی در ماجرایی که بعدها به "قتل‌های زنجیره‌ای" شهرت یافت، وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران، محمد مختاری و محمد جعفر پوینده را به قتل رساند. مختاری و پوینده، شاعر و مترجم و از اعضای کانون نویسندگان ایران بودند و برای احیای کانون تلاش می‌کردند. پیش از آن هم وزارت اطلاعات برخی از برجسته‌ترین نویسندگان ایران، کسانی مانند سعیدی سیرجانی و همچنین احمد میرعلایی و غفار حسینی را به قتل رسانده بود، اما این بار، آنچه که بر واهمه نویسندگان ایران می‌افزود، چگونگی سازماندهی این قتل‌ها بود.

کانون نویسندگان ایران به مناسبت سالگرد قتل این دو چهره فرهنگی در بیانیه‌ای می‌نویسد:

«در چهاردهمین سالگرد از دست رفتن عزیزانمان، محمد مختاری و محمدجعفر پوینده، ضمن گرامی‌داشت آرمان بلند آزادی بیان، آزادی مطبوعات، آزادی انجمن‌ها و تشکل‌های مستقل و محو همه اشکال سانسور، همچنان بر خواست بحق خود در سراسر این سالیان پا می‌فشاریم و خواهان محاکمه علنی عاملان و آمران این جنایت‌ها به اتهام قتل مخالفان سیاسی و عقیدتی هستیم.» (منبع)

داریوش فروهر و پروانه اسکندری از قربانیان بعدی قتل‌های زنجیره‌ای بودند.به مناسبت چهاردهمین سالگرد جان باختن محمد مختاری و محمد جعفر پوینده، اکنون متن سخنرانی منصور کوشان را می‌خوانید. آقای کوشان در دسامبر ۱۹۹۸در اسلو و تروند‌هایم نروژ این سخنرانی را انجام داد.

------

منصور کوشان - هميشه پيش از آن که بخندند، چشم‌هايشان می‌خنديد و مرگ را باور نداشتند. مرگ را نه برای خود و نه برای ديگران. نه در روياهايشان و نه در زندگی‌ِ ساده و بی‌آلايششان. ولع زيستن هم نداشتند. ولع اين که همه جا باشند و خودشان را به اصطلاح نخود هر آشی کنند. در راسته‌ی ذوق و سليقه و تخصصشان کار می‌کردند و در همه‌ی شاخه‌ها احساس مسؤليت داشتند. در کارشان جدی بودند. پيش از آن که به نظر بيايد يا بخواهند نشان بدهند جدی بودند.

بايد مدتی، دست کم چند ماهی با آنان دم‌خور و محشور می‌بودی، حشر و نشر جدی می‌داشتی تا درمی‌يافتی که چه‌ گونه‌اند. درمی‌يافتی چه قدر حساسند به کارشان، شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی‌ِ ایران. چه قدر حساسند به‌ زندگیِ پیرامونی و چه طور همه چيز، حتا کوچک‌ترين رفتار و کردار که به نظر نمی‌آمد، در چشم آنان، مقام و منزلت خودش را داشت و دوست داشتند که در جای خود، در لحظه‌ی حساس موضع بگيرند. موضع بگيرند تا درست از نادرست بازشناخته شود. از هيچ کوششی هم برای تفهيم بيان خود، انديشه‌ی خود باز نمی‌ايستادند. نکته به نکته‌ی هر موضوعی را می‌شکافتند و در صورت لزوم گوشزد می‌کردند. چنان که چند بار به من، چه در مورد جلسه‌های جمع مشورتی‌ِ کانون نويسندگان و چه در مورد سرمقاله‌های مجله‌ی تکاپو يا آدينه، با صبر و حوصله نکته‌های ظريفی را گوشزد کرده بودند. به ويژه زمانی که از مرگ می‌گفتم يا درباره‌ی عزيزِ از دست رفته‌ای می‌نوشتم. هر دو می‌خواستند که کم‌تر به آن بينديشم، به آن اشاره کنم، کم‌تر درباره‌ی آن بنويسم.

آخرين بار که در باره‌ی مرگ صادق چوبک نوشتم و گريز زدم و پذيرفتم که در روزنامه‌ی جامعه‌ی روز منتشر شود، بيش‌تر از ديگران، هراسان از سايه‌ای که مدام با ما بود، از چند و چون مرگ، مرگ‌های نامريی، مرگ‌های غافلگير کننده، با هم گفت‌ و ‌گو داشتيم و هر دو نهيب زدند که اندکی به خود باشيم. هرگز فراموش نمی‌کنم وقتی را که به مجلس مرگ حميد مصدق دعوت شده بوديم. محمدجعفر پوينده، باز هم با خنده‌ای که چشم‌ها و دهانش را پوشانده بود، گفت: "مباد دوباره از مرگ‌ها بگويی!"
گفتم: "مگر می‌شود، محمد؟"

راست می‌گفت. محمدجعفر پوينده بی‌آن که ظاهرش نشان بدهد يا به کلام بياورد، از مرگ بی‌زار بود. به زندگی می‌انديشيد. به حيات ممتد در عرصه‌ی تعالی‌ِ فرهنگ. راستی را، چه قدر از مرگ بگوييم و از مرگ بنويسيم؟

از بس از مرگ گفتم و از مرگ نوشتم خسته شدم. اما باز عادتم نشد: مرگ احمد میرعلایی، مرگ غفار حسینی، مرگ فروهرها، مرگ غزاله علی‌زاده و ده‌ها نفر دیگر که همه مستقیم یا نامستقیم قربانی‌ استبداد کور و منش ضد فرهنگ و ضد اندیشه‌ی بنیادگزاران و کارگزاران حکومت جمهوری اسلامی بودند.

حتا در سوگ حميد مصدق شاعر هم که خواستم از مرگ بگويم، بغضی نا به هنگام گلويم را فشرد و ياد محمد مختاری افتادم که در ميانمان نبود و با ياد حرف پوينده که گفت: "مباد از مرگ‌ها بگويی!" از حاضرن در مجلس عذر خواهی کردم و گفتم: "بياييم ديگر از مرگ نگوييم. تا کی وقتی در چنين جايگاهی قرار می‌گيريم، بايد از مرگ بگوييم؟ با آروزی ديدار دوست عزيزمان محمد مختاری که از پريروز عصر تا به حال گم شده است، گمش کرده‌اند، صحبت‌هايم را خلاصه می‌کنم و آرزو دارم هر چه زودتر او را، دوست‌مان محمد مختاری را در ميان خود داشته باشيم. و من در همين‌جا قول می‌دهم ديگر از مرگ نگويم. از مرگ ننويسم."

محمدجعفر پوينده بی‌آن که ظاهرش نشان بدهد يا به کلام بياورد، از مرگ بیزار بود. به زندگی می‌انديشيد. به حيات ممتد در عرصه‌ تعالی‌ِ فرهنگ...

در جمعيت ولوله افتاد. سايه‌ی شوم و باور نکردنی‌ِ مرگی ديگر، مرگی مخوف، بر مرگ حميد مصدق سنگينی کرد و لحظه‌ای ذهن‌ها را پريشان و از خود بی‌خود ساخت. چه می‌توانستم بگويم من در مرگ مصدق شاعر وقتی نقش خوف‌انگيزِ مرگی ديگر، به دست دژخيمی دد، ما را در زمهرير خود فرو برده بود و اجازه نمی‌داد به خود، به زندگی بينديشيم. به حال و اطرافمان نگاهی بی‌اضطراب و دلهره داشته باشيم.

ذهن، بی‌آن که خواسته باشی، خارج از اراده و پندار، هر رفتار و کردار را، توأمان با دستی ناپيدا و طنابی هويدا تصوير می‌کرد. انگار که دريافته باشی در پايان راه قرار گرفته‌ای. در پايان راهی سخت که گلوله‌ها و دشنه‌های فراوان طی سال‌ها بر تن و جانت روا داشته بود. انگار که کسی در گوش‌ها نجوا کرده بود که مرگ در کمين نشسته است، مرگی زودرس، اما به باور نيامده بود. کسی نخواسته بود باور کند. نه مرگ محمد مختاری را در آن لحظه و نه مرگ ديگران را. مرگ محمد جعفر پوينده را. با اين که صدا را شنيده بودند، شنيده بوديم و از نجوا درآمده بود، اما باور نکرده بودند، باور نکرده بوديم. دست‌کم در شعاعی چنين کوتاه به باور هيچ کدام نيامده بود. شايد هم نخواسته بوديم باور کنيم. چنان که هنوز هم باورش سخت است. دست‌کم من نمی‌توانم باور کنم. منتظرم که بازگردم، روز‌های دوشنبه دور هم جمع شويم و از منشور، اساسنامه و از چه گونگی‌ِ برپايی‌ِ اجتماع کانون نويسندگان بگوييم. از آفرينش بی‌حصر و استثنا. از آزادی و خيال ‌پرواز در آسمان آبی‌ تهران، اصفهان، خراسان، فارس، آذربايجان، کردستان، طبرستان، کرمانشاهان، سيستان و بلوچستان، خوزستان، لرستان، از جنوب و شمال، مغرب و مشرق، از همه‌ی ايران. از شکوه شب‌های شعر و قصه‌خوانی، از اجتماع پرشور و شوق جوانان، کسانی که بی‌تابند برای تشکل علنی‌ِ کانون نويسندگان ايران و تقاضای عضويت در آن را دارند. چه بی‌تاب بوديم ما برای اين روزها و چه بی‌تاب بودند محمد مختاری و محمد جعفر پوينده.

اکنون چه گونه باور کنم که نيستند. هيچ وقت نخواسته بودند که نباشند. در تمام جلسه‌ها حضور مداوم داشتند و هر گاه که در بازجويی‌ها خواسته بودند که با اين "باد"ها بلرزند، سرو بودند. سروهای سبز استوار.

بی‌آن که به خود گفته باشند، گفته باشیم، عهد کرده بودند که تا پايان راه مقاوم باشند. مسؤليت و تعهدشان را تا به سر منزل مقصود برسانند. بارها از اين موضوع حرف زده شده بود. به روشنی کلام آنان را پيشِ رو دارم. می‌خواستند بمانند تا کانون نويسندگان ايران شکل بگيرد و آن‌گاه رهايش کنند.بگذارندش در دست پرتوان ديگران. اين را بارها و بارها و بارها، در بعد از بازجويی‌ها يا حتا در لحظه‌ی کلام نفرين شده‌ی دژخيمان ناپيدا، با خود عهد کرده بودند. عهدی که داشت می‌رفت تا به سر منزل مقصود برسد. "به پايان راه رسيده بود اين راه."

اگر چند روز ديگر را امان داده بودند، اين رسالت آنان انجام گرفته بود و ما، جمعی از ما، مسئوليت انجام‌ها را رها کرده بوديم و چون عضوی، آفرينشگری، کنار می‌نشستيم و از مواهب آن، از تشکل آن، از حضور علنی و فعاليت علنی‌ِ آن فيض می‌برديم. فيض مينوی و مادی‌ِ کانون نويسندگان ايران را.

جان‌باخته‌گان راه آزادی‌ِ انديشه و بيان، بدون حصر و استثنا، می‌دانستند حالا ديگر نهادی وجود دارد که می‌تواند از حقوق معنوی و مادی‌ِ آنان، تک تک آفرينش‌گران کلام دفاع کند. می‌دانستند نهادی هست که با نفس دموکراسی، آزادی خواهی، رواداری، نطفه بسته، شکل گرفته و عينيت يافته است.

معرفتی که محمد مختاری دريافته بود و به دنيال آن از هيچگونه مطالعه و کشف و شهودی نمی‌گذشت، در اين سال‌ها، کم‌تر در شاعر ديگری بروز کرده است

محمد مختاری و محمدجعفر پوينده، بدون هر نوع شائبه‌ای، دو تن از کسان قليلی بودند که برای رسيدن به هدف تشکيل کانون نويسندگان، بدون هر گونه قيد و شرطی، از هيچ کوششی فروگزار نبودند. آنان، هرگاه مسؤليت و تعهدی می‌پذيرفتند، نه تنها هرگز از زير بار آن شانه خالی نمی‌کردند، که تا حد ممکن در احيا و اجرای آن می‌کوشيدند. اين دوستان، از چهره‌های درخشانی بودند که در شيوه و تخصصشان هم‌چنان بر تارک فرهنگ معاصر ايران، به ويژه در دهه‌ی هفتاد می‌درخشيدند و می‌درخشند و من، نه قصد بازنماندن چهره‌ی ادبی و فرهنگی‌ِ آنان را دارم و نه جايش در اين‌جا و در اين شرايط است.

محمد مختاری شاعر، پژوهنده و متفکر، شأن و منزلتی در اين راستا به دست آورد که هم امروز و هم فردا و هم در آينده پژوهشگران و منتقدان ناگزير به تحليل و بررسی‌یِ آثارش برای شناخت و مطالعه‌ی بيش‌ترند. او اگر نگوييم که تنها شاعر متفکر جوان امروز ايران بود، دست‌کم بايد گفت يکی از معدود و يکی از به‌ترين‌ها در اين زمينه بود. معرفتی که محمد مختاری دريافته بود و به دنيال آن از هيچ گونه مطالعه و کشف و شهودی نمی‌گذشت، در اين سال‌ها، کم‌تر در شاعر ديگری بروز کرده است. نقدها و مقاله‌های او نشان می‌دهد که با چه آگاهی و چه معرفتی کلمه‌ها را برگزيده است و چه گونه متن‌هایش با وسواس، ايده‌هايش، تفکر بازيافته‌اش را به‌ خواننده منتقل می‌کند.

مسؤليت فرهنگی و مسؤليت سياسی اجتماعی‌ِ او، کار او را آن‌چنان مشکل کرده بود که ناگزير از دقت فراوان و تحليل‌های دقيق و موشکافانه بود. باريک‌بينی و باريک‌گويی او، او را وادار به گذر از روی مرز خيال و واقعيت، تفکر و سياست، آرمان‌شهر و حکومت و ... کرده بود.

محمدجعفر پوينده نيز به همين گونه بود، منتها در جبهه‌ی ديگر. مختاری در پی‌ِ شناخت و مکاشفه و آفرينش بود، پوينده در پی‌ِ شناخت و مکاشفه و آموزش. اين دو يار، اگر چه در شاخه‌ی سوم راهشان از هم جدا می‌شد، اما هم‌چنان به موازات هم پيش می‌رفتند. همين هم بود که در کنار يک‌ديگر مسؤليتی را پذيرفته بودند. چنان که دوستان ديگر هم، هر کدام به نوعی به راه خود بودند، اما در کنار هم.

من محمد مختاری را از سال‌ها پيش می‌شناختم، از دوران مسؤليت او در هيأت دبيران کانون نويسندگان دوران دوم، يعنی مقطع انقلاب. اما محمد جعفر پوينده را از سال ۱۳۷۱، هم‌زمان با انتشار چهارمين شماره‌ی ماهنامه‌ی تکاپو می‌شناسم. بعد از اين دوره بود که هميشه به عنوان يک دوست، يک همکار، يک راهنما در کنار من بود. جامعه‌شناسیِِ هنر و ادبيات خوانده بود و پس از مطالعه‌ی بسيار و شناخت مکاتب گوناگونِ مارکسيستی و اندوختن دانش بسيار در زمينه‌ی فلسفه، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی، با انديشه‌های لوسين گلدمن و ميخاييل باختين اُخت شده بود و اين اُنس، در تداوم رسالت او، مکاشفه و بازشناسی و آموزش آن را در ايران پيش رويش قرار داده بود. به گونه‌ای باورنکردنی و در عين حال شعف‌انگيز مطالعه و ترجمه می‌کرد. همان گونه که نديدم محمد مختاری، قلم به بی‌تعهدی و بی‌مسؤليتی بزند و از روی روابط دوستی يا هم چشمی يا کسب شهرت يا فيض ديگری، هرگز نديدم پوينده کتابی را برای ترجمه دست بگيرد بی‌آن که به نويسنده‌ی آن احترام نگذارد و محتوای کتاب را تأييد نکند. مجموعه‌ی اثرهایش که گمانم تا امروز ۱۷ عنوان را در بر می‌گيرد، گواه اين ادعای من است.

از نخستين آن‌ها، جامعه شناسی‌ادبيات اثر لوسين گلدمن تا آخرين آن‌ها، اعلاميه‌ی جهانی‌یِ حقوق بشر، همه، به گونه‌ای جدی و ژرف، در شناخت ادبيات و هنر، شرايط اجتماعی و آزادی‌ِ بيان است. از ميان جمع دوستان "جمع مشورتی‌یِ کانون نويسندگان" دوره سوم، که از سال ۱۳۷۱ به صورت بسيار جدی و مداوم مسايل کانون نويسندگان را پيگيری کردند و از همان آغاز محمد مختاری بود و محمد جعفر پوينده از سال ۱۲۷۲ به ما پيوست، انگشت‌شمار نبودند دوستانی که بر مواضع کانون و بر اصل آزادی و رواداری تکيه می‌کردند، اما مختاری و پوينده و چند نفر ديگر، مانند رضا براهنی، غفار حسينی و ... شاخص بودند. تکيه‌ی اين دو دوست، به ويژه روی ماده‌ی نخست منشور و دقتشان روی انتخاب و در کنار هم قرار دادن کلمه‌ها، در ميان جمع، حضوری هميشگی داشت و نقش آنان در تدوين نهايی‌ِ منشور به شکلی که هم اکنون منتشر شده است، انکار ناپذير است. "آزادی‌ِ بيان و انديشه بدون حصر و استثنا، برای همه‌گان به طور يک‌سان" از خواست‌های دقيق آنان بود. استقلال کانون و دور بودنش از هرگونه قاعده و قانون بيرون از حيطه‌ی آفرينش، از خواست‌های جدی و پيگير آنان بود.

محمد جعفر پوینده، خدمتگزار حقیقت و آزادی

خاطرم هست در دورانی که پوينده، احساس زخمی عميق در وجود خود می‌کرد و از خاری که روانش را می‌خليد و آزار می‌داد، طاقت از دست داده بود و برای مدتی بسيار کوتاه در جمع مشورتی حاضر نمی‌شد، چه طور و چه گونه، هراسان و مضطرب دنبال می‌کرد اصل نخست منشور را و استقلال کامل کانون را. اين درست در دورانی بود که منشور پيشنهادی‌ کانون، که توسط جمع مشورتی نوشته می‌شد، تدوين نخستين خود را يافته بود. من که به او يقين دادم دوستان بر مواضع خود پابرجايند و استوار ايستاده‌اند تا چنان که شايسته است منشور تدوين نهايی‌ِ خود را بيابد، انگار که مرحمی بر زخم‌های خود يافت، با خواهش من، باز از جلسه‌ی بعد در جمع مشورتی حضور يافت و به رغم همه‌ی گرفتاری‌ها و مصايب، که کم نبودند، در تمام جلسه‌ها مثل هميشه جدی و با وقار، وقت شناس و پرحوصله حاضر شد و به نکته سنجی‌های خود ادامه داد. نکته سنجی‌هايی که در پشت آن دانش و آگاهی‌ِ فراوان نشسته بود و ناگزير گاه به گونه‌ای آموزش غير مستقيم می‌انجاميد و ما، هر کدام به سهم خود، بهره می‌برديم.

من خاطره‌های فراوانی از پوينده و مختاری دارم که اغلب هر دو آن‌ها را به نام محمد صدا می‌زدم. روزهای بي‌شماری از دقايق حساس دوران ماهنامه‌ی تکاپو و از زمان آشنايی با يک‌ديگر تا هم‌اکنون را با هم بوديم و هنوز هم با هم هستيم. غنای محتوای نظری‌ِ ماهنامه‌ی تکاپو مديون جديت و پشتکار و عشق مختاری و پوينده به شناسايی و شناخت و تعالی فرهنگ و ادبيات جدی است. حتا، روزهای بسياری از دوران پر کشاکش جمع مشورتی را به خاطر دارم. يا حتا از لحظه‌های در انتظار بودن پشت در هنرستان موسيقی‌ دختران را با پوينده. او منتظر دخترش نازنين بود و من منتظر دخترم خنيا. هر دو ويلن می‌زدند و در محضر استادی سخت‌گير و با علاقه و جدی.

محمد پوينده چه بی‌تاب بود برای شنيدن صدای آرشه‌ی نازنين و چه شعفی می‌نشست زير پوستش هنگام که صدای ساز ويلن او، از درون کلاس شنيده می‌شد. همه چيز را در آينده‌ی نازنينش جست‌ و جو می‌کرد. می‌کوشيد به عشق نازنين، فرهنگ و آسايش و آزادی و تعالی فرهنگ را برای همه‌ی نازنين‌ها فراهم کند. می‌دانست و يقين داشت تنها دل بستن به يگانه دختر خويش و راه را هموار کردن برای او و همه چيز را مهيا کردن برای يک نفر، موفقيت نيست، خوشبختی نيست. يقين داشت نازنينش آن هنگام خوشبخت است، آن روز روی صحنه‌های بزرگ تالارهای عظيم موسیقی به درستی می‌نوازد و هنرمند بزرگی می‌شود که پايه‌های آزادی انديشه و بيان بدون حصر و استثنا امروز استوار شده باشد. تبلور خوشبختی‌ِ دخترش را در تجلی‌ِ شکوفايی‌یِ آزادی‌های اجتماعی می‌ديد. از اين رو نگران بود. نه نگران دخترش، نگران همه‌ی دختران، نگران همه‌ی پسران، نگران همه‌ی ايرانی‌ها، نگران همه‌ی مردم جهان. هميشه نگران بود. همان‌طور که مختاری هم هميشه نگران بود. او هم آينده را در دست‌های پسرانش سياوش و سهراب می‌ديد و می‌دانست که اگر امروز تلاشی در راستای تحقق آزادی‌ها نشود، آينده‌ی در دستان سياوش و سهرابش، همه‌ی سياوش‌ها و سهراب‌ها تيره و تار می‌ماند.

شادی چهره‌ی او را هم در روزی که در دفتر آدينه خبر از خواندن داستان سياوش، پسرش را داد و خواست که من هم بخوانم و در صورت امکان به چاپ برسانم، فراموش نمی‌کنم. به ويژه که وقتی داستان را از او خواستم، گفت: "بهتر ست خودش بياورد. با خودش اگر حرفی در مورد داستان داری در ميان بگذاری." دريافتم چه می‌گويد. چه می‌خواهد. او هميشه مرزها را می‌شناخت و به‌آن احترام می‌گذاشت. سياوش نوشته بود و سياوش می‌بايد پيگير آن می‌شد و از همين آغاز مسئوليت کاری را که انجام داده بود به ‌عهده می‌گرفت.

اين عزيزان هيچ‌کدام خود را مراد و مرشد و ولی‌ِ نسل بعد از خود نمی‌خواستند، بدون آن که نگرانی‌‌اشان را از نسل در راه پنهان کنند. هم‌چنان که هميشه مشوق من بودند مختاری و پوینده در دورانی که در مجله‌ی گردون، در کنار عباس معروفی همه‌ی همت خود را گذاشتم در معرفی و شناساندن نسل سوم، نسلی که در مقطع انقلاب و بعد از آن باليده بودند و در نشریه‌های دیگر که هدفش کوتاه کردن شکاف میان نسل‌ها و اندیشه‌ها بود و رسیدن به جامعه‌ای دموکراتیک و فرهنگی مدرن. اما هرگز هم واهمه‌هايشان را پنهان نمی‌کردند. انگار که نگرانی در وجوشان خانه کرده بود. اين اضطراب در پشت خنده‌ی گاه به گاه چشم‌هايشان هم ديده می‌شد. برای هر حرکت فرهنگی، هر گام که می‌شد برداشت و امکان داشت که مفيد باشد، موثر باشد، نگران بودند. برای انتشار تکاپو، برای انتشار بوطيقای نو، برای انتشار آدينه، برای انتشار فرهنگ و توسعه، برای انتشار جامعه‌ی سالم، برای انتشار هر نشریه‌ی مستقل و مسؤل، برای انتشار هر کتاب جدی، برای احیای تشکل کانون نويسندگان، برای هر چه در دست خود داشتند يا ديگران در تدارک آن بودند. هميشه می‌کوشيدند به سهم خود در رفع مشکلات پيش رو و احيای حيات فعاليتِ در حال انجام و به ثمر رسيدن آن نقش مؤثری داشته باشند.

بی‌گمان بسيارند خصلت‌های انسان‌دوستانه‌ی عزيزان جان‌باخته، اما فرصت بيان همه‌ی آن‌ها در اين جا نيست. من با ياد آوردن لحظه‌ای از دوران حيات اين دوستان در ارتباط با مرگ، مرگی که آنان را در چنگال خود گرفت، اين گفتار را خاتمه می‌دهم.

وزارت اطلاعات: وقوع قتل‌های نفرت‌انگیز ...

خاطرم هست که جمع پنج نفری، گلشيری، کردوانی، مختاری، پوينده و من، که از اعضای کميته‌ی برگزاری مجمع عمومی‌ِ کانون نويسندگان در دوره سوم بوديم، (آن روز علی‌اشرف درویشان نیامده بود.) در حال آخرين تدارک‌ها، چه‌ گونگی‌ برگزاری و پذيرايی بوديم. در واقع آخرين جلسه‌ی ما محسوب می‌شد. سه روز بعد، نهم مهر ماه جلسه مجمع عمومی کانون نويسندگان ايران برگزار می‌شد، منشور پيشنهادی قرائت می‌شد، اصلاح‌ها انجام می‌گرفت، تصويب می‌شد، اعضای هيأت دبيران موقت انتخاب می‌شدند، مأموريت تدوين و تنظيم اساسنامه‌ی دوره سوم کانون نويسندگان ايران به آنان محول می‌شد، مأموريت ما به اتمام می‌رسيد و همه، همه‌ی نويسندگان، شاعران، نمايشنامه‌نويسان، پژوهشگران، مترجمان از بلاتکليفی صنفی بيرون می‌آمدند و می‌دانستند که از اين پس مرجعی دارند، نمايندگانی دارند که می‌توانند به ‌آنان مراجعه کنند، خواست‌هايشان را بيان کنند. می‌دانستند که اگر به هر دليلی در صحنه‌ی فرهنگی نباشند، دور يا نزديک باشند، نمايندگانی هستند که از مواضع آنان بر مبنای منشور تصويب شده دفاع می‌کنند و می‌کوشند اهداف آنان را پيش ببرند و جامه‌ی عمل بپوشانند.

هنوز دو ساعتی از جلسه‌ی ما نگذشته بود که آرش، برادرزاده‌ی من آمد و گفت: "عمو، دم در با شما کار دارند!" از رنگ چهره‌اش بايد درمی‌يافتم که اتفاقی افتاده است، اما با اين تذکر که "می‌گفتی جلسه دارم" به در خانه رفتم.

اتفاق افتاده بود. هميشه پيش از آن که فکرش را بکنيم اتفاق می‌افتد. سال پیش هم همين‌طور شده بود. به ‌اصطلاح هميشه سربه‌زنگاه می‌رسيدند. سال گذشته هم درست وقتی که تدوين و ويرايش منشور پيشنهادی تمام شد و دوستان (سيزده نفر) آن را امضا کردند، اتفاق افتاد. اگر اتفاق نيافتاده بود، اگر نريخته بودند و همه را (به جز محمد بهارلو) را نبرده بودند، که دير يا زود منشور منتشر شده بود و پيش از اين که دوم خردادی یا شعار پوشالی‌ِ "جامعه‌ی مدنی"‌ی آقای محمد خاتمی و نجات‌دهندگان نظام جمهوری اسلامی در کار باشد، کانون حضور علنی و شکل گرفته‌ی خود را، برای فعاليت و عضوگيری اعلام کرده بود. آمدند، بردند و تهديد کردند که کافی است و ما هم به تعهداتی که داده بوديم، (یعنی به ناگزیر حمل و داد وستد مواد مخدر و امثال آن‌ها را که در پرونده چپانده بودند) که پشت آن‌ها تهديد مرگ نهفته بود، عمل کرده بوديم تا يک سال بعد. تا سال‌مرگ بزرگ داستان‌نويسیِ ايران، صادق هدايت.

از ۲۳ بهمن که به دور هم جمع شديم تا همان‌طور که صادق هدايت را به انزوا انداختند، به انزوا نيفتيم، (نه از آن گونه انزوا که اکتاويو پاز می‌گويد) تا ۶ مهر ماه حرفی و سخنی جز اين نداشتيم که مجمع عمومی‌ِ کانون نويسندگان را برگزار کنيم و اميدوار باشيم که همه فعال شوند و مسؤليت هدايت و پيش‌رفت و رشد آن را به عهده بگيرند. اما باز اتفاق افتاد. همان‌طور که گفتم به درِ خانه آمده بودند. من به دادستانی انقلاب احضار شده بودم. وقتی اين خبر را، که حتا حکم جلب و احظار را هم به دستم ندادند، به دوستان گفتم، هر کس واکنشی داشت. هر کس برابر با شخصيت درونی و بيرونی‌ خود واکنشی داشت. و کم و بيش، من بازتاب‌هايی را می‌شناختم، اما از آنِ مختاری و پوينده سکوتی بود سنگين و پر حوصله. حتا وقتی دو مأمور به‌ دفتر تکاپو آمده بودند و از ‌دادستانی انقلاب برايم احظاريه آورده بودند، واکنشی اين گونه سنگين و صبورانه نداشتند.

پس از چند لحظه سکوت که فضای خانه را فرا گرفته بود، هر کس حرفی زد. هر کس پيش‌بينی‌های خود و برداشت‌های خود را گفت و راهنمايی‌هايی کرد. پوينده اما تا آخر ساکت ماند. دو ساعتی بعد، پس از اين که فرزانه طاهری خبر داد برای گلشيری هم برگ اخطاريه آمده است و موضوع بحث شکل عمومی‌تری گرفت، پوينده من را به گوشه‌ای برد و با بغض در گلو گفت: "نمی‌فهمند، نمی‌فهمند ما هر چه می‌خواهيم برای اين مردم است، برای بهبودی این فرهنگ، برای آينده‌ی اين مملکت، برای نازنين‌ها، خنياها، سياوش‌ها، سهراب‌ها، غزل‌ها، باربدها و ..."
پ

وينده که به خانه رسيده بود، همسرش گفته بود او هم به دادستانی احضار شده است. به من تلفن زد و گفت فردا هم‌ديگر را می‌بينيم. ساعتی بعد دريافتم که در فاصله‌ی ميان ساعت ۱۸ تا ۲۰، هم‌زمان به در خانه‌ی هر شش نفر ما رفته بودند. و چه بسا که اگر دريافته بودند پنج نفرمان در يک جا جمع هستيم، امروز جامعه می‌بايست به سوگ همه می‌نشست.

اما آخرين چهره‌ای که از پوينده به‌ خاطر دارم، از آن روز دوشنبه‌ی آذر ماه است، يک روز پيش از سفرم به اسلو به خاطر سخن‌رانی در پنجاهمین سال‌گرد تصویب اعلامیه‌ی حقوق بشر به دعوت "خانه‌ی آزادی‌ بیان نروژ و انجمن قلم نروژ" و چند روز پيش از دستگيری و مرگش. آمده بود به سراغ من تا هم خداحافظی کند، هم آن چه را پيش از اين گفته بود، متذکر شود. وسواس غريبی در احيا و اجرای خواسته‌هايش داشت. انگار دريافته بود که امکان ادامه‌ی حيات نويسندگان يا دست‌کم بعضی از آنان، به ويژه چند نفرِ کميته‌ی تدارک و برگزاری مجمع عمومی کانون نويسندگان، سخت‌تر، طاقت‌فرساتر و ناممکن‌تر می‌شود.

چهار روز از ناپديد شدن دوستمان محمد مختاری می‌گذشت و همه سايه‌ی مرگ را به دنبال خود احساس می‌کرديم. همان عصر پنجشنبه که مريم حسين‌زاده همسر محمد مختاری خبر ناگوار بازنگشتن او را به من گفت، به همه‌ی دوستان جمع شش نفری اطلاع دادم. همه دريافته بوديم که ديگر نمی‌توان به تنهايی بيرون رفت. محمد پوينده هم دريافته بود، اما نخواسته بود باور کند. شايد هم نتوانسته بود. به چه گونگی و چرايی‌ِ آن انديشيده بود. برای همين هم تنهايی آمده بود به سراغ من. هراسان غريدم که چرا تنهايی؟ چرا تنها آمده‌ای؟ با خنده‌ای تلخ که گوشه‌ی لبهايش نشسته بود، گفت: "دخل همه‌مان را می‌آورند، اما نه ‌به ا‌ين سرعت، يکی يکی. تازه با کی بيايم، منصور؟"

اين تنها باری بود که وقتی لب‌هايش می‌خنديد، نه تنها در چشم‌هايش خنده نبود که ترس و هراس موج می‌زد.

به او قول دادم: "خواسته‌هايش را دنبال می‌کنم." همان‌طور که به ‌محمد مختاری، در دوره‌ی مسؤليت سردبيری‌ِ "آدينه" قول دادم: "تلاش می‌کنم با هم، همه‌ی راه‌های نرفته و ناهموار را هموار کنيم و پيش ببريم."

اکنون سر قولم ايستاده‌ام و به همه‌ی دوستان يقين می‌دهم که خواسته‌های محمد مختاری، شاعر، پژوهشگر و متفکر و محمدجعفر پوينده جامعه‌شناس، مترجم، پژوهشگر را که هر دو از اعضای کانون نويسندگان ايران در دوره سوم بودند و از اعضای منتخب کميته‌ی برگزاری‌ مجمع عمومی و از امضا کنندگان متن ۱۳۴ نويسنده، دنبال خواهم کرد و برای احيا و اجرای آن از هيچ کوششی فروگذار نخواهم شد.

نامشان بلند آوازه باد و خواست‌هايشان پويا.

متن سخن‌رانی در اسلو و تروندهايم، نروژ.
دسامبر ۱۹۹۸

ویدئو: سخنان هوشنگ گلشیری در مراسم خاکسپاری محمد مختاری

منصور کوشان: «سانسور امکان رشد را از ادبیات معاصر ایران گرفته است.»

Wed, 06 Jun 2012 23:38:11 +0000

آیا فرهنگ معاصر ایران پس از ۲۲ خرداد با یک مکث یا حتی توقف مواجه شده است؟

سارا روشن

سارا روشن -۲۲ خرداد و رویدادهای پس از آن نه تنها فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد، بلکه از نظر فرهنگی هم پیامدهای بسیاری داشت. تا پیش از این تاریخ نویسندگان و روزنامه‌نگاران و ناشران در کشور ما زیر سقف سانسور و در چارچوب قانون فعالیت می‌کردند.

نهادهای ادبی مستقل هرچند از امکانات کافی برخوردار نبودند، اما می‌توانستند از میان آثار شاخص ادبی، اثری را انتخاب کنند و به نویسنده آن جایزه بدهند. برخی از این جوایز مانند جایزه ادبی مهرگان و روزی روزگاری و همچنین جایزه گلشیری از اعتبار برخوردار بودند و این اعتبار را به نویسندگان جوان می‌بخشیدند و خوانندگان هم به‌‌ همان اعتبار، متوجه آثار تازه در زمینه شعر و داستان می‌شدند. بعد از ۲۲ خرداد اما سانسور به شکل هوشمندانه‌تر و شدیدتری اعمال شد، و کیفیت و کمیت آثار ادبی کاهش پیدا کرد.

آیا ۲۲ خرداد باعث یک مکث و حتی یک توقف فرهنگی در کشور ما شد؟ آیا ما می‌توانیم اکنون که مدت کوتاهی از این رویداد سیاسی می‌گذرد، به آسیب‌شناسی پیامدهای فرهنگی آن بپردازیم؟

منصور کوشان: سانسور بر آن است که خودش هم ادبیات و هنر داشته باشد و نظرش را به ادبیات و هنر معاصر ایران تحمیل کند.

آیا ممکن است که ما بیش از حد بدبین باشیم و در واقع ادبیات و فرهنگ و هنر ایرانی در این سال‌ها به آن حد از رشد رسیده که دیگر حتی سانسور هم نتواند رشد آن را متوقف کند؟

در سالگرد ۲۲ خرداد این پرسش‌ها را با گروهی از نویسندگان و کار‌شناسان فرهنگی در میان گذاشته‌ایم. مهمان امروز ما منصور کوشان، نویسنده و نمایش‌نامه‌نویس نام‌آشنا، و برنده جایزه اوسیستکی در سال ۲۰۱۰ است.

منصور کوشان در این گفت‌و‌گو به ریشه‌های استبداد فرهنگی پس از ۲۲ خرداد اشاره می‌کند و پیشینه‌ای از توقف انتشار نشریه‌های ادبی مستقل، از دوم خرداد به بعد به دست می‌دهد و از چگونگی نهادینه شدن استبداد سیاسی و فرهنگی در ایران سخن می‌گوید.

سردبیر نشریه «تکاپو»، «دنیای سخن» و «آدینه» و از اعضای فعال کانون نویسندگان ایران در این گفت‌و‌گو به این نکته اشاره می‌کند که سانسور در ایران بعد از انقلاب شدیدتر و هوشمندانه‌تر اعمال می‌گردد، تا آن حد که حتی ساده‌ترین کتاب‌ها هم به سختی مجوز انتشار دریافت می‌کنند.

منصور کوشان، نویسنده نمایش‌نامه‌هایی همچون «قدیسان آتش» و «خواب‌های زمان» در این گفت و‌گو چگونگی اعمال سانسور در زمان حکومت پهلوی دوم را با سانسور پس از انقلاب مقایسه می‌کند. او اعتقاد دارد که اگر نویسندگان و شاعران می‌توانستند پیش از انقلاب در پرده و با استفاده از استعاره‌ها و کنایه‌ها سخن بگویند، بعد از انقلاب این امکان کم‌کم از آن‌ها گرفته شد. اکنون کار به جایی رسیده است که به گمان او سانسور بر آن است که خودش هم ادبیات و هنر داشته باشد و نظرش را به ادبیات و هنر معاصر ایران تحمیل کند.

منصور کوشان، نویسنده رمان «زنان فراموش‌شده» و آثاری مانند «محاق»، «واهمه‌های مرگ»، «خواب صبوحی» و «تبعیدی‌ها»، «ناخدا بانو و تثیلت جادو» اعتقاد دارد که پس از ۲۲ خرداد، سانسور امکان رشد و تعالی را از ادبیات معاصر ایران گرفته است و تنها امیدی که وجود دارد، این است که نوعی از ادبیات زیرزمینی به وجود آید و به‌تدریج در مرداب جمهوری اسلامی گل‌هایی بروید و رشد کند.

گفت‌و‌گو با منصور کوشان را می‌توانید از طریق فایل صوتی بشنوید.

منصور کوشان: "مشکل بنیادی، بی‌‌ارزشی خرد در فرهنگ ماست"

Thu, 09 Feb 2012 08:41:06 +0000

گفت‌و‌گو با منصور کوشان پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه

دفتر خاک

دفتر خاک در گفت‌و‌گو با منصور کوشان به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی – منصور کوشان نامی شناخته‌شده در ادبیات معاصر ایران است. از او چند رمان، چندین داستان بلند (نوول)، نمایشنامه، مجموعه اشعار، و چند اثر پژوهشی، از جمله "فراسوی متن، فراسوی شگرد" در بررسی زندگی و آثار هنریک ایبسن منتشر شده است.

منصور کوشان در دهه ۷۰ خورشیدی سردبیر مجله تکاپو به مدیرمسئولی سکینه حیدری بود. بسیاری از نمایشنامه‌های او در طی آن سال‌ها توقیف و اجرای آن‌ها متوقف می‌شد. کوشان یکی از فعالان جمع مشورتی‌ کانون نویسندگان و از اعضای هیئت هفت نفره‌ احیای این کانون بود و هم‌زمان با قتل‌های زنجیره‌ای، به دلیل بودن نامش در صدر فهرست کشتار جمهوری اسلامی، بعد از دعوت به نروژ جهت سخنرانی در پنجاهمین سالگرد اعلامیه‌ جهانی‌ حقوق بشر (دسامبر ۱۹۹۸)، دیگر به ایران بازنگشت.

او سال نخست زندگی در تبعید را با سفر به کشورهای اروپایی گذراند و از آوریل سال ۲۰۰۰، به عنوان نویسنده‌ مهمان در شهر استاوانگر، جنوب غربی‌ نروژ زندگی می‌کند. در این سال‌ها آثاری از او به نروژی منتشر شده و هفت نمایش‌نامه از خود و نویسندگان جهان را به زبان نروژی طراحی و کارگردانی کرده است.

منصور کوشان تا سال ۲۰۰۶مدیر هنری‌ تاتر سولبرگ شهر استاوانگر بود و از آن پس، تنها به نوشتن در قلمروهای پژوهش، نقد و بررسی، شعر، داستان، رمان و نمایش‌نامه مشغول است و از بهار سال ۱۳۸۸، فصل‌نامه‌ فرهنگی، ادبی و هنری "جنگ زمان" را نیز سردبیری می‌کند. کوشان همچنین بنیانگذار و از اعضای هیأت دبیران "خانه آزادی بیان" است. به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی با او پیرامون موضوعاتی مانند مرجعیت ادبی و سیاسی، تورم اقتصادی و فرهنگ متورم، نهادهای مدنی و جز آن گفت‌‌و گویی انجام داده‌ایم که اکنون آن را می‌خوانید:
------------

پس از کودتای ۲۲ خرداد نخستین انتخابات در شرایطی برگزار می‌شود که سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ته‌مانده مشروعیت سیاسی‌اش به عنوان یک مرجع مذهبی و سیاسی را از دست داده است. پیش از درگذشت احمد شاملو و هوشنگ گلشیری، در شعر و در داستان‌نویسی ظاهراً مرجعی برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا وجود داشت. به نظر شما آیا بحران مرجعیت سیاسی در قلمرو فرهنگ هم تأثیرگذار است یا این دو، دو مقوله جداگانه‌اند و گفتمان‌های سیاسی از جمله گفتمان مرجعیت، بر گفتمان‌های فرهنگی اثرگذار نیستند؟

منصور کوشان - اصل مرجعیت، که در ایران به دلیل مرجعیت روحانیان مکار و روباه‌صفت، دست‌کم از دوره‌ی صفویه تا امروز بیشتر بار منفی داشته است و این بار منفی را متأسفانه به قلمروهای نادینی نیز گسترش داده است، یکی از کهن‌ترین اصل‌ها یا داوری‌های کدخدامنشانه است. به این معنا که مرجعیت می‌توانست مانع از کار اضافی یا رفتن راه بیهوده باشد. مرجعیت کمک می‌کرد تا جوینده بهتر و سریع‌تر به هدف و مقصد خود برسد. این سنت، که تا چند دهه‌ی پیش حتا در معتبر‌ترین صنف و قشرهای فرهنگی دنیا هنوز اعتبار سیاسی بسیاری داشت و به هر حال سودش بیشتر از زیانش بود، متأسفانه، به چند دلیل، از جمله فروپاشی احترام‌های خانوادگی، فامیلی، صنفی و سیاسی، امروز بیشتر کاربرد‌هایش را ازدست داده است و بسیاری عطایش را به لقایش بخشیده‌اند. به عنوان نمونه، تا وقتی هنوز شخصیت‌های مهمی چون ژان پل سار‌تر، آرتور میلر و... در جهان فرهنگ و ادبیات جهان حضور فعال داشتند، کمتر دولت‌مردی به خود جرئت می‌داد در امور فرهنگی و ادبی و هنری دخالت‌های نا‌به‌جا بکند یا در برابر کمبود‌ها یا تهدید‌ها و فروپاشی‌های فرهنگی ساکت باشد. هویت غنی، استقلال فکری، منش انسانی و عدالت‌خواهی بی‌چون و چرای کسانی مثل سار‌تر، اعتباری را فراهم کرده بود که اگر نگوییم میلیون‌ها نفر، دست‌کم در هر موردی هزاران نفر درخواست‌هایش را پاسخ می‌دادند.

منصور کوشان:همه‌ دست اندرکاران جمهوری اسلامی، نه تنها از بطن فرهنگ ایران و از میان همین مردم برخاسته‌اند که هیچ‌کدام هم صاحب درایت یا سیاست خارق‌العاده نبوده‌اند. آن‌ها به ویژه خمینی، با وجود همه‌‌ امکان‌هایی که تا امروز در اختیار داشته‌اند نه ذره‌ای بر قدرت اسلام افزوده‌اند و نه ذره‌ای از شأن آن کاسته‌اند.

با این تفاصیل شما در مجموع به مرجعیت فکر و اندیشه به عنوان یک نهاد جهت‌دهنده اعتقاد دارید.
این امر، به خودی خود، حائز اهمیت است و کمبود آن در جامعه‌ی جهانی امروز، به ویژه برای جامعه‌هایی مثل ایران، که درصد آگاهی، دانش و فرهنگ در آن هم کم است و هم متأسفانه تهی از ژرفا، بسیار محسوس است. به بیان دیگر، اگر چه مرجعیت دینی، با ظهور و سقوط روح‌الله خمینی، آب پاکی را روی دست همه ریخته و فجایع بازمانده‌ی آن چنان وحشتناک و مخوف است که هر کس حق دارد از هر گونه مرجعیت، حتا در بیرون از قلمرو دین و سیاست و جامعه، دوری بگزیند و چون تا بن استخوان گزیده شده است، از هر گونه نخ سپید و سیاهی بترسد، اما باز هم وجه مثبت مرجعیت در قلمرو کیفیتِ «چیز‌ها» را نمی‌توان نادیده گرفت و نبود آن در ایران امروز، به ویژه برای جوانانی که رهرو راه‌های سهل و ممتنع و پر و پیچ و خم فرهنگ و ادبیات و هنر هستند، بسیار حائز اهمیت است. به ویژه که در این روز‌ها نه تنها مرجعیت شخصیت‌هایی مثل شاملو وجود ندارد، که نهادهایی هم چون مجله‌ها، ماه‌نامه‌ها و فصل‌نامه‌های معتبر وجود ندارند که نقش مرجعیت نامستقیم را ایفا می‌کردند و هر شاعر و نویسنده و پژوهنده‌ای با ارایه‌ی اثرش به آن‌ها و انتشار یا عدم انتشار آن، با گونه‌ای داوری در باره‌ی کیفیت نسبی اثر خود آشنا می‌شد و بهتر می‌توانست راهش را ادامه بدهد.

در واقع به نظر شما به این دلیل که مرجعیت سیاسی در ایران مشروعیت خودش را راز دست داده، در زمینه‌های فرهنگی ما با مشکلاتی مواجه شده‌ایم. می‌پرسیم به نظر شما معیار مرجعیت "سالم" چیست؟

اگر چه مرجعیت‌های دینی، مثل عمل آیات عظام، مرجعیت‌های سیاسی، مثل عمل رهبران حزب‌های سیاسی، مرجعیت‌های اجتماعی مثل عمل رییس‌جمهورهای منتخب یا کارکردهای روشنفکران سیاسی، نشان داده است که ایران بدون مرجعیت، سالم‌تر و رستگار‌تر از داشتن آن است و تأثیر سوء آن را نمی‌توان بر قلمروهای دیگر نادیده گرفت، اما هنوز بر این باورم که بودن مرجعیت کیفی، اگر همراه با کورذهنی نباشد، اگر به وحی منزل نینجامد، اگر به مراد و مریدی کشیده نشود، اگر تنها در قلمرو شناخت کیفیت «چیز‌ها»، به ویژه در امور فرهنگ، ادب و هنر، باقی بماند، بهتر از نبودن آن است.

در دوران دولت نهم و دولت دهم، به ویژه در قلمرو داستان‌نویسی با انبوهی از کتاب‌های کم‌حجم مواجه‌ایم و نام‌هایی که چند صباحی بر سر زبان‌ها می‌افتند و سپس فراموش می‌شوند. از سوی دیگر، دست‌کم در لحظه‌ای که این مصاحبه را انجام می‌دهیم، از ارزش پول ملی مدام کاسته می‌شود. آیا به نظر شما تورم در اقتصاد می‌تواند در پیوند در تورم در عرصه‌های فرهنگی باشد؟ اگر چنین است، پیامد آن در درازمدت برای ادبیات معاصر ایران چیست؟

در سخن شما چند پرسش به موازات هم مطرح شده‌اند که ناگزیرم برای پاسخ‌گویی صریح، آن‌ها را از هم تفکیک کنم. پس، نخست به اصل کم حجم بودن کتاب‌ها می‌پردازم که به گونه‌ای مربوط می‌شود به هر سه وجه پرسش شما. یکی، توجه به وضعیت روزگاری که در آن به سر می‌بریم، که از دوره‌ی دولت نهم و دهم در ایران فرا‌تر می‌رود، یکی به مسئله‌ی پول و سوم تورم اقتصادی که امروز به ‌‌نهایت حضیضش در ایران رسیده است و در پیش از این، ملت‌های دیگر هم کم و بیش با آن، اگر چه نه در این اندازه، درگیر بوده‌اند.

فرهنگ، به ویژه ادبیات، یکی از شاخص‌ترین برآمدهای تاریخی هر دوره است.‌‌ همان طور که فرهنگ پویا بر شکوفایی اقتصادی تأثیر می‌گذارد، اقتصاد سازنده نیز بر شکوفایی فرهنگی دامن می‌زند. پس، اگرچه متوجه‌ی نظر شما و تأکیدتان بر کیفیت کتاب‌ها هستم، اما برای روشن‌تر شدن مفهوم، ناگزیرم یادآوری کنم که حجم کم یا زیاد کتاب، نمی‌تواند نقش مهمی در کیفیت اثر داشته باشد. در واقع، حجم کم کتاب یکی از برآیندهای شتاب جامعه‌ی مدرن و رو به رشد سریع است. دیگر عصر رمان‌های کلاسیک چند جلدی به دلایل بسیاری گذشته است. از مهم‌ترین آن‌ها، رشد زبان، شتاب زمان و نقش اقتصاد است. در دوره‌ی معاصر، نویسنده با توجه به تجربه‌ی پیشنیانش و امکان‌های فراوانی که در کنار اثرش وجود دارد، گستردگی رسانه‌ها مثل تلویزیون، سینما و سهل‌شدن سفر به هر مکان ناشناخته، از سویی ناگزیر نیست وصف‌های چند صفحه‌ای برای انتقال فضا و مکان و... اثرش ارایه دهد و می‌تواند با گزیده‌گویی و صیقل‌یافته‌تر کردن نشانه‌ها در اثر، نظرش را منتقل کند، از سوی دیگر، با کوتاه‌نویسی فرصت بیشتری به خواننده‌ای می‌دهد که زمان در برنامه‌های زندگی او اهرم اصلی و تعیین‌کننده‌ی همه چیز است و در سوی سوم، با در نظر گرفتن نقش مسلط اقتصاد در زندگی امروز و رابطه‌ی تنگاتنگ آن با بازار عرضه و تقاضا، برای کتاب کم‌حجم، هم امکان انتشار و هم امکان خرید و هم امکان نگهداری ممکن‌تر است. چرا که درست همانند زبان و زمان، اقتصاد هم دوشادوش رشد جامعه در تار و پود زندگی انسان دمیده شده است و هرگونه تصمیمی بدون در نظر گرفتن آن‌ها، اگر نادرست نباشد، مخدوش و معیوب خواهد بود.

حال در نظر بگیرید که این سه عامل در جامعه‌ای در قهقرا باشد. کیفیت زبان ناسنجیده بماند، سرعت زمان دیده نشود و نقش اقتصاد به بازی گرفته شود، معلوم است که بستر ادبیات معاصر، نه در دراز‌مدت، که حتا در کوتاه‌مدت نیز دچار خسران‌های جبران‌ناپذیر خواهد شد چنان که شاهد عینی آن در همین دو دهه بوده‌ایم.

آیا اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می‌تواند از یک سویه اعتراضی برخوردار باشد؟

اگر نگویم نفس نوشتن، دست کم کنش آفرینش، اعتراض است. برای من هضم‌نشدنی یا ناباورانه است اگر کسی بگوید شعر یا داستان یا نمایش‌نامه می‌نویسد بدون اینکه به چیزی، کسی، موقعیتی، باوری، بودنی اعتراض نداشته باشد. آفرینش، در هر شکلی، انکار چیزی کهنه و جایگزین کردن چیزی نو به جای آن است. پس، کل ادبیات و هنر‌ها، آفریده می‌شوند برای اعتراض‌ها.

این امر که شما به‌درستی اشاره می‌کنید، ذاتی ادبیات است. بحث ما این است که در سایه استبداد، به‌ویژه پس از کودتا، آیا این امر ذاتی، یعنی اعتراض را از ادبیات خلاق سلب نکرده‌اند؟

باید بگویم دست کم در دهه‌ی گذشته، هیچ اثر ادبی توانا یا پویایی نخوانده‌ام؛ چه در آن نشانی از عنصرهای حکومت در پیش یا بعد از کودتا باشد یا نباشد. چرا که اگر ادبیتی وجود داشت، به یقین این اعتراض یا کنش و موقعیت‌های پیرامونی آن نمود می‌یافت. اما اگر، از نفس اعتراض بنیادی، که در بطن تمامی گونه‌های روایت‌های ادبی و هنری نهفته است، فرا‌تر برویم، به قلمرویی بسیار حساس وارد می‌شویم که مرزبندی آن بسیار سخت و ‌گاه ناممکن است. یعنی گذر از اعتراض نهادینه شده در لایه‌ی درونی ادبیات و رسیدن به اعتراض بیان شده در لایه‌ی بیرونی ادبیات. من، اگر چه به نقش مقطعی و گذرای این گونه اعتراض از طریق ادبیات و هنر باور دارم و به عینه تأثیر آن را در زمان و مکان‌هایی دیده‌ام، اما آن را به هیچ‌کس پیشنهاد یا توصیه نمی‌کنم. چون هم تجربه‌ی بسیار لازم دارد تا نویسنده یا هنرمندی بتواند قلمرو ادبیات و هنر را به قلمرو شعار تبدیل نکند و هم به این دلیل که هر اثر ادبی یا هنری کاملی، دست‌کم با زیبایی‌اش، قادر است از هر شعاری گویا‌تر و پویا‌تر باشد. ‌‌

نهایت اینکه وقتی یک اثر ادبی یا هنری کامل، می‌تواند کل یک ایدئولوژی یا یک عقیده‌ی گوسفندپرور را انکار کند، می‌تواند آدمی را از پل میان حیوانیت و انسانیت عبور بدهد، چه لزومی به بیان وضعیت «قارچ‌هایی» است که به چند دلیل روشن، حاکم بر سرنوشت ملتی شده‌اند؟ البته باز می‌فهمم که پاسخ این پرسش، ناگزیری شرایط حیاتی یا گذر از مرحله‌ی بودن یا نبودن را می‌طلبد. در واقع، به شکلی باز برمی‌گردیم به این مفهوم که روزگاری ژان پل سار‌تر طرح کرد و با گفتمان «رمان تهوع در برابر گرسنگی کودک بیافرایی چه ارزشی دارد؟» التزام نویسنده و تعهد ادبیات را مطرح کرد. بله، بدیهی است که در چنین وضعیتی نویسنده در کنار کنش آفرینش و نوشتن، ناگزیر است که کنش‌های اجتماعی دیگری هم داشته باشد. حضور خود را به عنوان یک شهروند شاخص، در همه‌ی عرصه‌های اعتراض نشان بدهد و حتا اگر لازم شد، چند صباحی آفرینش فردی و حضور در خلوت را کنار بگذارد و به آفرینش جمعی و حضور در جامعه روی بیاورد و کانون اعتراض را پویا نگه دارد.

شما از سارتر مثال آوردید. چگونه است که پیش از انقلاب، در آثار نویسندگانی مانند آل‌احمد و ساعدی و در شعر شاعرانی مانند اخوان ثالث، فروغ و البته احمد شاملو ما عامل اعتراض را به‌روشنی درک می‌کنیم، اما بعد از انقلاب هر دم بیش از پیش ادبیات خلاق ما از عرصه اجتماع دور شده و در پیله دغدغه‌های شخصی و آپارتمانی گرفتار آمده؟ با گوشه چشمی به تاریخ ایران سهم سانسور و سیاست‌های دولت چیست؟

منصور کوشان:وقتی یک اثر ادبی یا هنری کامل، می‌تواند کل یک ایدئولوژی یا یک عقیده‌ی گوسفندپرور را انکار کند، می‌تواند آدمی را از پل میان حیوانیت و انسانیت عبور بدهد، چه لزومی به بیان وضعیت «قارچ‌هایی» است که به چند دلیل روشن، حاکم بر سرنوشت ملتی شده‌اند؟

چند علت مهم را در گریز از ادبیات اعتراض، که به دلیل کنش آشکارش به موقعیت، ادبیات اعتراض نام بامسمایی است برای آن، می‌توان در نظر گرفت. یکی سرکوب بسیار شدید و بی‌رحمانه‌ی حکومت اسلامی که در همه‌ی دوره‌های بر مستد قدرت بودنش ضد فرهنگ بوده است، دیگری گستره‌ی عرصه‌ی اعتراض یا آگاهی نسبی مردم نسبت به موقعیت خود که نسبت آن در این دوره بسیار بیش‌تر از دوره‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ است و دیگری سرخوردگی از برایند کنش اعتراض از سوی خواننده یا به طور عام مردم این دوره که به همه چیز بهاء می‌دهند مگر فرهنگ که بدون آن هر نهادی حتا خانواده هم با خوی و بینش استبداد رشد می‌کند. برای شناخت این سه عامل، ناگزیریم روند رشد جامعه‌ی ایران یا مسیری را که تا امروز آمده و استبدادخو و عافیت‌جو شده است، دست کم به صورت گذرا و نمادین مرور کنیم. چون برای همه‌گان آشکار است که حاکمان فعلی و همه‌ی دست اندرکاران جمهوری اسلامی، نه تنها از بطن فرهنگ ایران و از میان همین مردم برخاسته‌اند که هیچ‌کدام هم صاحب درایت یا سیاست خارق‌العاده نبوده‌اند. آن‌ها به ویژه خمینی، با وجود همه‌‌ی امکان‌هایی که تا امروز در اختیار داشته‌اند نه ذره‌ای بر قدرت اسلام افزوده‌اند و نه ذره‌ای از شأن آن کاسته‌اند.

حاکمان امروز ایران مجریان همان چیزهایی هستند که در طی سال‌های گذشته‌ی پیش از انقلاب، مردم و دولت‌ها به آن‌ها وفادار بوده‌اند و آن‌ها را چون ودیعه‌ای گران‌بها در اختیارشان گذاشته‌اند. به بیان دیگر، آن چه بر اسلام و مسلمانان در پیش از انقلاب ۱۳۵۷ رفته، همه ظلم و ستم بوده است و نه اکنون. چون نمی‌توان معتقد به دینی بود که بنیاد و تحقق و تداومش بر حکومت نظامی و سیاسی و انکار هر گونه فرهنگی بنا شده است و باز ناراضی از ساختار وجودی حاکمیت آن بود. جامعه‌ی ایرانی، اگر چه کهن است، اما به عنوان پدیده‌ای نو مردم‌شناسان و جامعه‌شناسان را به حیرت می‌اندازد. گریه بر گوری که قاتل مقتول در آن خود ما هستیم، به راستی که باید حیرت‌انگیز هم باشد. برای روشن‌تر شدن این سخن؛ ناگزیریم کمی به عقب برگردیم و به قول شما دریابیم که چه گونه کسانی مانند جلال آل‌احمد هم در عرصه‌ی زندگی اجتماعی و هم در قلمرو فرهنگ، آن چنان وقت و نیرو برای اعتراض می‌گذاشتند و پاسخ لازم را هم می‌گرفتند و امروز حتا شناخته‌ترین یا متعهدترین چهره‌های فرهنگی ما، نه آن همیّت را برای کنش‌های اجتماعی نشان می‌دهند و نه آن واکنش لازم را از مخاطبان خود دریافت می‌کنند. تجربه‌های تاریخی جامعه‌ی روشنفکری ما، دست کم چند فراز و فرود مهم را نشان می‌دهد.

شکست ملی‌گرایان یا به تعبیر دیگر شکست آزادی‌خواهان میانه‌رو و روشنفکران صدر مشروطیت، به دنبال یک فرود، جهش چشمگیر ادبیات اعتراض دوره‌ی رضا شاهی را به وجود می‌آورد که چهره‌های مشهور آن عارف، صوراسرافیل، محمد مسعود، فرخی یزدی، عشقی و بسیارانی دیگر بودند. بعد ازاین فرود و به دلیل ضعف آشکار محمدرضا پهلوی در آغاز پادشاهی‌اش، و وضعیت ویژه‌ای که جنگ جهانی دوم در همه‌ی جهان به وجود می‌آورد و رشد و فراز ناگزیر در همه‌ی عرصه‌ها را به دنبال خود می‌کشد، ایران نیز بار دیگر از سرخوردگی دیکتاتوری پهلوی اول رهایی می‌یابد و با امید بسیار به سوی آزادی و رشد حرکت می‌کند. در این دوره، جامعه‌ی ایران تا پیش از کودتای ۲۸ امرداد سال ۱۳۳۲، به رغم ناکارآمدی حزب‌های سیاسی و وابستگی ایدئولوژیک حزب توده، در مجموع و به ظاهر در حال پیشرفت است. دقت که می‌کنیم هم از نظر فرهنگی و هم از نظر سیاسی، درمی‌یابیم جامعه‌ دارای یک رشد عمومی، اما در سطح است. به همین دلیل هم در مرجعیت، کسی مثل آیت‌اله کاشانی بر اساس تقوای دینی‌‌اش و رهبران حزب توده بر اساس تقوای حزبی‌اشان می‌توانند مردم را هم له و هم علیه چهره‌ی برجسته و کارآمدی مثل دکتر محمد مصدق بشورانند. به طوری که همان گروهی که زنده باد مصدق می‌گفته‌اند، در بازگشت شعارشان می‌شود مرگ بر مصدق. چرا که مردم با نمادهای شهروندی آشنا شده‌اند اما کاربردهای آن‌ها را نمی‌شناسند. اینان کسانی‌اند که تا پیش از این دوره در ده زندگی می‌کرده‌اند و حالا با ورود به شهر به یک شناخت ظاهری رسیده‌اند و آن‌ها را می‌خواهند اما راه‌هایش را نمی‌شناسند. پس متوسل به مرجعیت می‌شوند. چون از خودشان هیچ اراده‌ای ندارند کورکورانه به دنبال مرجعیتند. این است که هم رهبران حزبی آن‌ها را فریب می‌دهند و هم رهبران دینی.

این فریب دو سویه‌ی سنگین دیگر امکان پشت راست کردن را بسیار سخت می‌کند. می‌دانیم که از بعد از کودتای ۱۳۳۲، دو نیروی مهم و برجسته‌ی ایران، یعنی هم سیاسیان و هم فرهنگیان، که نقش مهمی در روند هر جامعه‌ای دارند،از دو سو، فشارهای وقیحانه‌ی آمریکا و خیانت‌های مفتضحانه‌ی شوروی، به چنان سردرگمی و یأسی درمی‌غلتند که تا سال‌ها نمی‌توانند خود را از زیر فشار آن آزاد کنند. در این دوره‌ی حضیض که تا اعتراض روح‌الله خمینی در سال ۱۳۴۲ و نهایت تداوم اصلاحات ارضی ادامه پیدا می‌کند، با سرریز شدن پول نفت و رفاه اجتماعی امکان بازسازی نیروهای سیاسی و فرهنگی حتا به صورت منفرد و مستقل به سختی ممکن می‌شود. چون جامعه به کلی از سیاست بری شده است، دیگر به قول اخوان ثالث همه‌ی سرها در گریبان است و آن کس هم که سر برمی‌دارد و سلام می‌کند یا می‌خواهد حسابش را پاک کند، پاسخ‌گویی نمی‌یابد. پس فعالیت‌ها در این دوره، یعنی دهه‌ی ۴۰، همه محفلی می‌شود. حتا حزب‌های رسمی هم عضوهای چندانی ندارند.

عضوهای بزرگترین جبهه‌ی متحد سیاسی، یعنی جبهه ملی، که مغلمه‌ای است از ملی‌گرایان سنت‌گرا و متجدد و دین‌گرایان بنیادگرا و متجدد، از زمان تأسیس آن، یا از دوره‌ی دکتر محمد مصدق هم کم‌تر است و روز به روز کم‌تر می‌شود. همراه با گذر زمان جامعه هم بیشتر بری از رویکردهای فرهنگی و سیاسی ژرف و درگیر یا کنش اعتراض است. همه به فکر زندگی رو به رفاه و قسطی هستند و کسی تره‌ای برای فرهنگ و هنر اعتراض و به ویژه سیاست براندازی خرد نمی‌کند. همه به دنبال نان و آب خویشند و البته، نذر و زیارت و حفظ دین در سایه‌ی سلطنت ظل‌اللهی محمدرضا شاه پهلوی. از این رو نیروهای سیاسی مستقل معترض با توجه به شمارگان ناچیزشان، جدا از شناخت الگوهای استوره‌ای هم چون چه گورا، راهی جز تشکیل سازمان‌های چریکی نمی‌یابند و نیروهای فرهنگی مستقل معترض راهی جز غنا بخشیدن به شگردهای نمادین و بهره‌ بردن از آن‌‌ها در برابر سانسور.

پس از این دوره‌ها، دوره‌ی پیش از انقلاب آغاز می‌شود. با ورود به دروازه‌های تمدن بزرگ، از سویی امکان رشد دادن به بنیادهای سنت‌ آغاز می‌شود و از سویی با امکان رشد دادن به جلوه‌های تجدد. برای تسریع این دو اهرم، یعنی دین و سنت در زیر چهره‌ی تجدد، ناگزیر باید طرح‌های آمریکایی یا همان کمربند سبز اجرا شود. نخست سرکوب کامل هر گونه اندیشه‌ی مستقل و مدرن و سپس تعطیلی همه‌ی حزب‌ها، همه‌ی نشریه‌های آزاد، خرید یا سرکوب شدید هر گونه چهره‌ی مستقل آزاد و بها بخشیدن به سنت‌های عقب افتاده، تشویق و ترویج و تضمین نفوذ دین در همه‌ی عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و خلاصه کردن هر گونه اعتراض و پیروزی در نمادهای دینی. این است که ناگهان از آخرهای دهه‌ی چهل به بعد، شاخص‌ترین و مهم‌ترین چهره‌های معترض فرهنگی می‌شوند جلال آل‌احمد بعد از سفر حج، علی شریعتی بعد از تأسیس حسینه‌ی ارشاد، داریوش شایگان بعد از بت‌های ازلی، احسان نراقی بعد از آسیا در برابر غرب، احمد فردید بعد از من من کردن‌های متوهّمانه‌اش و هر کس که به گونه‌ای مجیزگوی سنت و دین است. جشن هنر شیراز هم می‌شود بستر تجلی سنت‌ها، آیین‌ها و دین‌ها در کنار نمادهای مدرن. مثل ده‌ها برنامه‌‌ی دینی - آیینی و تعزیه‌. جشن توس در خراسان می‌شود تضمین عقب‌افتادگی‌ها، جشن مردم در اصفهان می‌شود ترویج خرافات. در رادیو و تله‌ویزیون و تئاتر و سینما هم الویت با نمادهای مذهبی سقاخانه، امامزاده، نذر، نیاز، زیارت و روضه است و رهبری سیدها و آخوندها و فریادهای الله اکبر و صلوات، چنان که در فیلم‌ سفر سنگ، سریال دلیران تنگستان، نمایش سنگ و سرنا و ده‌ها برنامه‌ و اثر دیگر شاهد بودیم.

با توجه به پیشینه‌ای که شما روایتی از آن را به‌دست دادید، می‌پرسیم سهم نویسنده و شاعر ایرانی در این میان چیست؟ یعنی ما خودمان چه ویژگی‌هایی داریم که ما را استبدادپذیر و فرصت‌طلب و عافیت‌جو می‌کند؟

نسل پیش از انقلاب، میراث‌دار سنت و فرهنگی بود که با همه‌ی توانش نتوانست خود را از تیرهای زهرآگین آن خلاص کند و آن را به نسل من و شما منتقل کرد. مشهورترین شاعران و نویسندگان ما محصور اندیشه‌ی دینی و درست‌تر اسلامی‌اند. چه احمد شاملو که در همه‌ی عمر به انکار و مبارزه با دین کوشید و چه سهراب سپهری که در باره‌ی دین و عرفان متوهم بود. بیشتر نمادهای شعر شاملو برآمده‌ی دین‌اند و اوج افتخار و غرور شعر او، شهادت. گیرم شهادت نیروهای چپ یا عیسا و ابراهیم. سپهری هم که تکلیفش روشن است. شعرش به گونه‌ای است که انگار شاعرش هرگز در این جهان نبوده، نزیسته و همه‌ی عمر در توّهم محض منحرفان فلسفه‌ی اشراق یا بودیسم غوطه‌ور بوده است.

با بیان این مقدمه‌ی بسیار کوتاه و ترسیم چهره‌ی ناکاملی از صد سال گذشته، می‌خواهم به شما بگویم تا این حد هم که هنوز هستیم، باید بسیار سپاسگزار باشیم. من بر این گمانم که اگر هنوز در میان ایرانیان کسانی هستند که معترض باقی مانده‌اند و استبدادخو و عافیت‌جو نشده‌اند، باید بسیار خوشحال باشیم. چون از ملتی که ۹۰ درصد شاعران و نویسندگانش یا پر افتخارترین شاعرانش از سنایی غزنوی و عطار و مولوی تا همین شاعران امروزش، به تمامی مذهبی بوده‌اند و هستند، یا همه‌ی افتخارات تاریخی‌اش بر بنیاد دروغ ساخته و پرداخته شده است و به جز در یکی دو دوره‌ی ملی، همه‌اش در چنبره‌ی دین و خرافات چرخیده یا همه‌ی قهرمان‌های تاریخی‌اش عبدالله ابن طاهر و ابومسلم و مانندانشان بیرق مذهب و دین علم می‌کرده‌اند و ایران و ایرانی را تنها برای منافع شخصی خود می‌خواسته‌اند، حضور همین چند نمونه‌ی شاعر و نویسنده‌ی معترض امروزی، جای خرسندی دارد. بیایید واقع‌بین باشیم. وقتی از میان هزار شاعر در هزار سال تنها ده شاعر خردمند و ملی‌گرا وجود داشته است و هنوز هم قبر دشمنان ایران و ایرانی زیارت‌گاه ایرانیان است و از پر رونق‌ترین و پردرآمدترین مکان‌ها برای سوگواری و نه شادی و سرور، وجود این چند شاعر و نویسنده‌ی معترض یا سکولار و لاییک غنیمتی است.

با وجود "دین‌خویی" و "عافیت‌جویی" که در بخش نخست این گفت و گو به آن پرداختید و ریشه‌های تاریخی و فرهنگی آن را نشان دادید، به نظر شما اکنون، در روزگار ما کانون ادبیات معترض در ایران یا در تبعید، در کجاست؟

هر گونه فعالیتی در موقعیت ویژه‌ی خود تأثیری به مراتب بیشتر خواهد داشت.‌‌ همان‌گونه که کسی نمی‌تواند سوزش کانون آتش را از راه دور به درستی درک کند، از فاصله‌ی دور هم نمی‌تواند آن را به راستی مرهم بگذارد یا خاموش کند. اعتراض، در بستر موقعیت خود کارا است. بیرون از آن، تنها توجه برانگیختن و یاری جستن است. به این معنا که این تنها ایرانیان ساکن در ایران هستند که هم با همه‌ی وجود فشارهای گوناگون حکومت اسلامی را با جان و روانشان درک و تحمل می‌کنند و هم باز همان‌ها هستند که می‌توانند با همه‌ی وجود معترض باشند.

معترض‌های از بیرون، نه آن درک و شناخت کافی را دارند و نه آن همیت لازم را می‌گذارند. ده‌ها عامل سبب می‌شود ایرانیان شهروندهای کشورهای دیگر، حتا آن‌ها که به اصطلاح سیاسی‌اند، نتوانند وقت کافی و نیروی لازم را برای بیان اعتراض فراهم کنند. هر کدام از این معترضان، نقش ویژه‌ای دارند. معترضان در داخل، ناگزیرند که دریابند یک بام و دو هوا نمی‌شود و باید روزی همه‌ی همت و نیرویشان را صرف اعتراض کنند تا به خواست‌هایشان برسند و معترضان خارج نیز باید بپذیرند که هم‌زمان نمی‌توان روی دو صندلی نشست. باید روزی همه‌ی امکان‌های شهروندی بیگانه را دست‌کم برای کوتاه‌مدت‌‌ هم شده رها کرد و آن قدر در اعتراض به داد و ستد و رابطه‌های سیاسی و اقتصادی دولت‌ها ایستادگی نشان داد تا به تضمین خواست‌ها برای ایجاد یک جامعه‌ی دموکراتیک در ایران رسید. ‌‌نهایت اینکه همه باید دریابیم شترسواری دولا دولا ممکن نیست و بپذیریم دست‌کم در این دوره و با این وضعیت ناگزیریم یا زنگی زنگی شویم یا رومی رومی.

آیا بعد از کودتا در چگونگی مضمون تغییری در ادبیات داستانی ایران سراغ دارید؟

از چند استثنای کوچک که بگذریم، ادبیات دهه‌ی گذشته، به خاطر فرار از سانسور یا گریز از شعار، تبدیل شده است به ادبیات خاله‌زنگی یا به قول شما آپارتمانی. به این معنا که از چاله در رفته، افتاده در چاه. خواسته مجیزگوی دین و دولت یا سنت و قدرت نشود، از حیض انتفاع افتاده است. نبود این ادبیات، بهتر از بود آن است. اگر ادبیات پیش از انقلاب، به خاطر رهایی از سانسور، دست کم به شگردهایی در شکل و فرم داستان و شعر رسید، یا توانست عنصرهای ساختاری خود را غنی کند، ادبیات امروز، با تقلیدهای کورکورانه، آن هم از شگرد‌ها و صورت‌هایی که در جهان غرب هم چندان صاحب اعتبار نیستند و گرته‌هایی از آن پس از چند دهه اینجا و آنجا فقط شنیده می‌شود، به سویی می‌رود که به قول معروف نه به کار این دنیا می‌آید و نه به کار آخرت. در واقع، مضمون‌های موجود در شعر و داستان امروز ایران، همه‌‌ همان چیزهایی است که به عینه همه‌گان شاهد آنند.

آنچه در دکان سبزی‌فروشی، بقالی، خراطی، بقالی، بزازی و به طور کلی در کوچه و بازار شنیده می‌شود و سینمای امروز ایران نماینده‌ی آن است، همان‌هاست که به شکلی دیگر ورد زبان دولت‌مردان حکومت اسلامی است و رادیو و تله‌ویزیون و روزنامه‌ها هوار می‌زنند و باز درست همان‌ها است که بخش مهمی از ادبیات امروز سخنگوی آن است گیرم به صورت شسته و روفته یا در زبانی شکسته بسته. این وسط آنچه گم شده است واقعیت‌های درونی یا حقیقتی است که در پس پشت همه‌ی وضعیت‌های اسف‌ناک جامعه‌ی ایران و ایرانی پنهان مانده است. هیچ جا سخن از چرایی علت‌ و معلول‌ها و نهایت اندیشه نیست. هیچ کس بهایی برای اندیشه‌ای قایل نیست. جان و خرد ایرانی در انبوه خزعبلات و چرندیات گم شده است. همه چیز هم چون سینمای ایران به اوج ابتذال هنری‌اش رسیده است تا همه‌گان، با هر سیاستی بتوانند حلوا حلوایش کنند و امکان هر گونه رشد کیفی و هنری را از آن‌ها بگیرند.

کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟

شاید بهتر باشد این سخن شما را به این‌گونه بیان کنیم که کانون نویسندگان هم از هر گونه کارایی جز اعلامیه صادر کردن افتاده است. چرا که کانون نویسندگان نه هرگز قصد ثبت در وزارت کشور، وزارت کار یا وزارت فرهنگ و ارشاد را داشته و نه به جز یک مقطع کوتاه، که هوشنگ گلشیری خودسرانه به اشتباه و بدون مشورت با دیگران یا رأی نویسندگان، بر خلاف منشور و اساسنامه‌ی‌ کانون، مجوزی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گرفت، کانون یا هیأت دبیران آن هرگز از جایی مجوز نگرفته‌اند که اکنون کسی یا نهادی بخواهد آن را منحل کند. فشارهای موجود، غیبت نویسندگان آفرینشگر در کانون نویسندگان، به ویژه در هیئت دبیران آن و کم کاری آن، بحث دیگری است. البته، در کارنامه‌ی کانون تلاش برای ثبت در سازمان ثبت شرکت‌ها و سازمان‌ها و کانون‌ها بوده است، اما این امکان را هم هرگز نیافته است. کانون نویسندگان چه در پیش از انقلاب و چه در بعد از آن، همیشه یک نهاد صنفی سیاسی بوده است که به دلیل موقعیت اعضای آن و هدف‌های در منشور‌هایش، که مهم‌ترین آن‌ها، آزادی بیان اندیشه، بدون حصر و استثنا برای همه‌گان به طور یک سان، بوده است، در اساس نمی‌توانسته است زیر پوشش دولت‌ها برود، حتا اگر این دولت‌ها دموکراتیک و منتخب واقعی مردم هم بوده باشند؛ که هرگز چنین نبوده است.

بعد از کانون نویسندگان، خبر دارید که نوبت به خانه سینما هم رسید و دولت هم قصد دارد منحلش کند.

در مورد نهاد خانه‌ی سینما هم، درست است که هیچ کس یا هیچ نهادی حق ندارد کسی یا نهادی یا صنفی را از محلی جهت گردهمایی و اجتماع باز دارد و این اقدام وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مثل یکی از صد‌ها اقدام‌های مفتضحانه، ابلهانه و دیکتاتورانه‌ی حکومت اسلامی و اقمار آن است، اما اگر قایل به مزخرفات دولت اصلاحات یا قانون‌گرایی‌های آقای محمد خاتمی و انصارش در سال‌های ۱۳۷۴ - ۱۳۸۲ باشیم، باید بگوییم هر کس خربزه می‌خورد، پای لرزش هم می‌نشیند. خانه‌ی سینمایی که با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بنیاد می‌یابد، یا در اساس‌نامه‌اش رعایت اصولی ناحرفه‌ای و دور از جامعه‌ی متمدن و آزاد طرح می‌شود، ناگزیر باید منتظر چنین روزی هم باشد. امیدوارم در این وضعیت اسفناک، کسی نگوید کاچی بهتر از هیچی. من از تک تک سینماگران ایرانی دفاع می‌کنم، برای آزادی فعالیت آن‌ها در تمام عرصه‌های هنری سینما با همه‌ی وجود دفاع می‌کنم، اما از فیلم‌ها و کانون‌ها یا خانه‌هایی که به پشتوانه‌ی یکی از نهادهای این حکومت اسلامی خودکامه بنیادگرفته و امکان هرگونه فیلم‌سازی مستقل یا تشکیل نهادهای اجتماعی آزاد برای دست اندرکاران آزاد و مستقل سینما را ناممکن کرده است، هرگز دفاع نخواهم کرد. گیرم که محبوب‌ترین هنرپیشه‌ی آن، به جای اعتراض التماس کند یا دیگری یکی به نعل بزند یکی به میخ یا آن ناآگاه نخود هر آشی متوسل شود به نماینده‌ی حقوق بشر سازمان جهانی ملت‌ها.

فصل‌نامه‌های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه‌هایی مانند تکاپو که خود شما منتشر می‌کردید، وجود ندارند.

فارغ از اینکه سردبیر و ناشر تکاپو من بودم و در کنار ماهنامه‌های مستقل دیگری مانند آدینه، جامعه‌ی سالم، فرهنگ توسعه، گردون و...، توانست فضای لازم برای اندیشیدن، به چرایی رسیدن و تحقق خواست‌هایی مانند احیای کانون نویسندگان را فراهم کند و ‌‌نهایت حکومت اسلامی را ناگزیر به پذیرش اصلاحات و به روی کار آمدن محمد خاتمی گرداند – که به همین دلیل هم دژخیمانه قصد کشتن همه‌ی نویسندگان مستقل را کردند – هیچ جامعه‌ای بدون نهادهای مدنی، به ویژه بدون نهادهای مستقل فرهنگی، نمی‌تواند از ورطه‌ی استبداد، دیکتاتوری، پوپولیسم و ‌‌نهایت از گستره‌ی بی‌مرز فساد و ابتذال رهایی یابد. خب، بدیهی است که هیچ حکومت عقیدتی یا هیج دولت دیکتاتوری هم نمی‌خواهد و نمی‌گذارد نهادهای مستقل، به ویژه در عرصه‌ی فرهنگ به وجود بیاید یا اگر هست، فعال شود. اما هیچ چیز ناممکن نیست. هر کس برای داشتن هر چیز ناگزیر باید بهای آن را بدهد.

منصور کوشان: آزادی بهای گزافی می‌طلبد.

آزادی بهای گزافی می‌طلبد. سید علی خامنه‌ای به عنوان رهبر و علی اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان رییس جمهور خیلی تلاش کردند به سرعت من و مانندان من را بخرند یا به خارج تبعید کنند یا وادار به سکوت کنند یا نشریه‌هایی مثل تکاپو، آدینه، گردون و... را توقیف و تعطیل کنند، اما به راحتی نتوانستند. زمان زیادی طول کشید. ما البته زندانی، شکنجه و کشته بسیار دادیم، اما دست‌کم توانستیم چند اصل آزادی، استقلال، تأمل و مدارا را تا دوره‌ی دولت به اصطلاح اصلاحات حفظ کنیم، اما دزدان این ماده‌های مدنی، که بسیاری از آن‌ها هنوز هم در جمع اصلاح‌طلبان اسلامی‌اند، این ودیعه‌های گرانبها را که به بهای خون میرعلایی‌ها، غفارحسینی‌ها، پوینده‌ها و مختاری‌ها، و شکنجه‌ی سرکوهی‌ها، و تبعید بسیاران، به دوره‌ی اصلاحات رسیده بود، به تمامی مثله کردند، از تک تک این نماد‌ها و نهادهای مدنی تعریف‌های تحریف شده به جامعه‌ی جوان ایران تحویل دادند و ‌‌نهایت موقعیتی فراهم آوردند که حاصلش دیکتاتوری آشکار علی خامنه‌ای، یکه‌تازی پر بلاهت محمود احمدی‌نژاد گشت و در ادامه مهم‌ترین، شاخص‌ترین و مشهور‌ترین نهاد دموکراتیک ایران، یعنی کانون نویسندگان ایران را هم، متأسفانه ناگزیر به پذیرش سیاست انتشار اعلامیه و باری به هر جهت کرده است.

آقای کوشان، به شما اطمینان می‌دهم که نسل جوان چندان نظر خوشی نسبت به نویسندگان ایرانی ندارد. یعنی در واقع در یک جامعه‌ی بی‌پدر که رهبری‌اش فاقد مشروعیت سیاسی و مذهبی است و نویسنده و شاعرش هم طبعاً دستگاه زیباشناختی معتبری برای سنجش در اختیار ندارد، ظاهراً نسل جوان، درست یا نادرست، به حق یا ناحق، نویسندگانی به سن شما را هم مسئول می‌داند. آیا نویسندگان توانستند به مسئولیت‌‌شان در برابر تاریخ عمل کنند؟ اگر بخواهیم در خود و در این سال سی بازنگری کنیم، و گزارشی بدهیم از خطاهایی که خود ما مرتکب شدیم، شما به جوانان امروز ایران که مخاطبان فرهیخته ما هم هستند، چه می‌گویید؟

اطمینان شما را از طریق استقبال جوانان از کتاب یا به طور کلی برنامه‌های جدی فرهنگی می‌توان دریافت. اما این که تا چه اندازه در این سرخوردگی فرهنگی، بی‌پدری جامعه یا نسل من و شما سهم دارد، اختلاف نظر وجود دارد. بنیاد شکست‌های سیاسی بزرگ ایران، بر اساس پدرسالاری جامعه‌ی ایران بوده است. در انقلاب مشروطیت به جای این که دین یا بهتر است گفته شود ریشه‌ی خرافات و عقب‌افتادگی به دار آویخته شود، شیخ فضل الله نوری به دار آویخته می‌شود. در پیش از کودتای 28 امرداد به جای این که بر رشد سیاسی و فرهنگی جامعه افزوده شود، بر محبوبیت و بزرگ‌نمایی دکتر محمد مصدق افزوده می‌شود. در این که شیخ فضل‌الله نوری انسان پستی بود و خائن به ایران و ایرانی یا به انسان و فرهنگ، شکی نیست، در این هم که دکتر محمد مصدق انسان شریفی بود و خدمت‌گذار به ایران و ایرانی، شکی نیست، اما میراث ملت ایران، از این هر دو یک سان بوده است. نه بینش و تفکر نوری را با دار زدن او به خاک سپردند یا فراموش کردند و نه بینش و اندیشه‌ی مصدق را با بزرگ و عزیز داشتن او یاد گرفتند و حفظ کردند.

پس هم چنان که مشکل، بی‌پدری نیست، مسؤلیت‌پذیری و کارایی یا خلاف این دو نیز، در نسل پیش از ما یا ما یا حتا این جوانان امروز هم، مشکل اساسی نیست. دو نسل پیش از ما خود را با شعار این که پدران ما در انقلاب مشروطه خطا کردند و حالا ما داریم تقاصش را پس می‌دهیم خود را فریب می‌دادند، نسل پیش از ما هم با بر شمردن خطاهای نسل‌های قبل وجدان خود را آسوده می‌کردند و می‌بینیم و می‌شنویم که اکنون هم برای این که حقیقت دیده نشود و چهره‌ی کریه واقعیت بیشتر از این آزاردهنده نگردد، همه دارند همه‌ی تقصیرها را می‌اندازند گردن نسل پیش از انقلاب. هیچ کس نمی‌گوید ایرانی و فرهنگ ایرانی در پیش از انقلاب هم همواره حافظ همین نکبت‌هایی بود که اکنون هم هست. گیرم که ابعاد آن تغییر کرده باشد.

نظام ظل‌اللهی شاهنشاهی آدمکش بود و مخالف آزادگی و استقلال فردی و مدافع دین و خرافات و کیش شخصیت، این حکومت ظل‌اللهی اسلامی هم همان است منتها در گستره و ژرفای بیش‌تر. کشتن و شکنجه و زندانی کردن یک آزادی‌خواه همان قدر نادیده گرفتن حقوق انسانی و شهروندی است و دور از عدالت و انصاف، که کشتن و شکنجه کردن و زندانی کردن هزاران نفر. آن چه ما نمی‌خواهیم قبول کنیم و تلاش می‌کنیم به شکل‌های گوناگون آن را نادیده بگیریم و به فراموشی بسپاریم، بی‌خردی ما است. مشکل بنیادی، بی‌‌ارزشی خرد در فرهنگ ما است. بیش از ده‌ها سده است که خرد در فرهنگ ایران نادیده گرفته می‌شود، اندیشیدن در میان ایرانیان دیوانگی انگاشته می‌شود، افتخار و غرور ملی نفس اماره خوانده می‌شود، شرف و عزت و احترام به جان و مال و میهن شرک و بنده‌گی نامیده می‌شود. بهترین چهره‌های فرهنگی این ملت تا همین امروز هم به دنبال جلال‌الدین محمد مولوی‌اند که دشمن عقلانیت را مجموعه‌ای از خارها یا بطالت‌ها می‌داند و تعقل و درایت و مردم‌داری و عزت و شرف و احترام دنیوی و ملی و زن بودن را پستی و حیوانی و همه را در عشق به فنافی‌الهی می‌خواهد و می‌جوید و هزاربار بیش‌تر گفته است: "عقل گوید پا منه کاندر فنا جز خار نیست، عشق گوید عقل را کاندر تو ست آن خارها". کدام ادیبی را سراغ دارید که به راستی عاشق فردوسی و زکریا رازی و خیام و مانندان اینان باشد و نه مولوی و عطار و سنایی؟ ورد زبان همه شده است عشق یا ذوب شدن در ولایت مولوی. خب، چه فرقی میان ذوب شدن این به اصطلاح تحصیل‌کرده‌ها و روشنفکران در ولایت مولوی است با ذوب شدن مردم عامی در ولایت رهبری؟ راه اولی که بسیارخفت‌بارتر از راه دومی است.

نهایت این که نخستین راه رهایی از خفت، فرار از استبداد، دوری از عقب‌افتادگی، جدایی از توده‌گرایی و گریز از هم‌رنگی است. نمی‌توان با تک‌خوپروران، انسانی متعقل، شاد، زنده و آزادی بود. زندگی با تک‌خویان توان سنگینی را می‌طلبد و گریز از آن‌ها سخت است. فراموش نکنیم که توانایی و تبحر فوق‌العاده‌ی کسانی مانند مولوی در چرخش زبان و انتقال مفهوم‌ها و قصه‌های دوره‌ها، به سختی می‌تواند انسان ناخردمند را از ریسمان نامریی و کشنده‌ای که از درون مرواریدهای غزل‌ها و مثنوی‌هایش گذر داده، نجات بدهد. او تا هم اکنون توانسته حتا بسیارانی را که به نظر دانشمندان فرهیخته می‌آیند، بفریبد، جوانان که جای خود دارد. سوم این که تاریخ ایران و فرهنگ فارسی را از درون چند اثر باقیمانده چون شاهنامه‌ی فردوسی و خمسه‌ی نظامی گنجوی باید شناخت و نه از طریق تاریخ سراسر دروغ پادشاهان و روحانیان یا حتا روایت پدران‌مان. ایران، فرهنگ و تاریخ افتخارآمیز داشته است، اما این فرهنگ و تاریخ آن چه نیست که امروز همه‌گان از آن سخن می‌گویند. هر کس خود باید بخواند، بشناسد تا دریابد فرد چه می‌گوید. چرا که ارجاع بیش از این، دور از تعقل و به منزله‌ی توده‌پروری است.

از شما بسیار سپاسگزارم که وقت‌تان را در اختیار ما گذاشتید.

در همین زمینه:

::پرونده تحریم، بحران در رادیو زمانه::
::گفته‌ها و نوشته‌های منصور کوشان در رادیو زمانه::

منصور کوشان: " کل ادبیات و هنر‌ها، آفریده می‌شوند برای اعتراض‌ها"

Tue, 07 Feb 2012 08:54:31 +0000

بخش نخست گفت‌و‌گو با منصور کوشان پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

دفتر خاک

منصور کوشان:همه‌ دست اندرکاران جمهوری اسلامی، نه تنها از بطن فرهنگ ایران و از میان همین مردم برخاسته‌اند که هیچ‌کدام هم صاحب درایت یا سیاست خارق‌العاده نبوده‌اند. آن‌ها به ویژه خمینی، با وجود همه‌‌ امکان‌هایی که تا امروز در اختیار داشته‌اند نه ذره‌ای بر قدرت اسلام افزوده‌اند و نه ذره‌ای از شأن آن کاسته‌اند.

آیا اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می‌تواند از یک سویه اعتراضی برخوردار باشد؟

منصور کوشان:وقتی یک اثر ادبی یا هنری کامل، می‌تواند کل یک ایدئولوژی یا یک عقیده‌ی گوسفندپرور را انکار کند، می‌تواند آدمی را از پل میان حیوانیت و انسانیت عبور بدهد، چه لزومی به بیان وضعیت «قارچ‌هایی» است که به چند دلیل روشن، حاکم بر سرنوشت ملتی شده‌اند؟

ادامه دارد

در همین زمینه:

::پرونده تحریم، بحران در رادیو زمانه::
::گفته‌ها و نوشته‌های منصور کوشان در رادیو زمانه::

ویدئو: منصور کوشان در یک نگاه

تحقق آگاهی‌ها یا تثبیت نادانستگی‌ها

Wed, 18 Jan 2012 07:19:22 +0000

گفت‌و‌گو سارا شاد با منصور کوشان درباره نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد- در مجموعه گفت‌وگوهای رادیو زمانه با نویسندگان و شاعران ایرانی در زمینه نشر اینترنتی، این‌بار پای صحبت منصور کوشان، نویسنده سر‌شناس ایرانی نشستم که به گفته خودش بیش از ۴۰ سال است که به شیوه نشر کاغذی به ارائه آثار هنری و ادبی‌اش می‌پردازد و بیش از ۱۰ سال است که به نشر اینترنتی مقاله‌ها و جستارهای سیاسی – اجتماعی‌اش روی آورده است و با این‌همه هنوز به دلایل بسیاری، چاپ کتاب را به نشر اینترنتی ترجیح می‌دهد و می‌گوید:

"فکر می‌کنم تا چند دهه‌ی دیگر، هنوز بودن کتابخانه در خانه و دیدن و لمس کردن کتاب، امری خوشایند و لذت‌بخش است و انس به کتاب فاصله‌ی زیادی با انس به کامپیو‌تر یا «‌ای بوک» یا وسیله‌های دیگر دارد.» گفت‌وگوی مفصلم با منصور کوشان را می‌توانید در "کتاب زمانه" بخوانید:

آقای کوشان؛ شما برای انتشار برخی آثارتان به شیوه‌ی نشر اینترنتی هم دست زده‌اید. تحت چه شرایطی تصمیم گرفتید این کار را بکنید؟

منصور کوشان - اجازه بدهید نخست این موضوع "شیوه‌ی نشر اینترنتی" را روشن کنیم. به این معنا که به کدام یک از این شیوه‌های رایج در این روزها نشر اینترنتی می‌گوییم یا نشر سنتی. از نظر من، هر اثری که پس از ویرایش، صفحه‌بندی، چاپ و صحافی منتشر می‌شود، فارغ از کیفیتش، نشر سنتی یا به اصطلاح کاغذی است و هر اثری که در هر رسانه‌‌ای: وبلاگ، سایت، ایمیل و ... به صورت وُرد یا پی دی اف منتشر می‌شود، نشر اینترنتی است. یعنی فروش کتاب از طریق اینترنت یا فروشگاه‌های آنلاین چون آمازون از نظر من نشر اینترنتی محسوب نمی‌شود و این شیوه‌ی دیگری از نشر و پخش است در زیر پوشش اینترنت. پس با توجه به این نگرش، بیش از ۴۰ سال است که من به شیوه‌ی نخست یعنی نشر کاغذی، اثرهای ادبی، پژوهشی و به طور کلی آفرینشی‌ام را منتشر می‌کنم و بیش از ۱۰ سال است که به شیوه‌ی دوم یعنی شیوه‌ی اینترنتی یا مجازی مقاله‌ها و جستارهای سیاسی اجتماعی‌ام را. البته، گاه استثنا هم وجود داشته است. شده است که به ضرورتی جستاری ادبی یا داستان و نمایش‌نامه‌ی کوتاهی را در یکی از همین سایت‌های مشهور و معتبر موجود منتشر کرده‌ام. به بیان دیگر، در پاسخ به پرسش تحت چه شرایطی، می‌توانم بگویم تحت شرایط دو واژه‌ی جبر و تبعید.

جبر و تبعید به چه معنا؟

نویسنده می‌نویسد تا خواننده بخواند. موجودیت و هویت متن، وابسته به دو سوی این قاعده‌ی از پیش تعیین شده است. درست است که همزمان با این که نویسنده متنی را تولید می‌کند، آن متن موجودیت می‌یابد، اما هویت متن در گروِِ خواننده‌ی آن است. نویسنده می‌خواهد متنش هویت پیدا کند، به اندازه‌ی خوانندگانش معنا و مفهوم بیابد، تعبیر و تفسیر شود، پس آن را منتشر می‌کند و هر خواننده با خوانش متن به متن هویت ویژه‌ای می‌دهد. می‌بینید که این جبر انتشار – جدا از چه گونگی یا شیوه‌ی انتشار آن - در نفس کارکرد آفرینش یا در کنش نوشتن موجود است و ارتباطی به سانسور یا بود و نبود امکان‌ها ندارد. اما مورد تبعید. شاید اگر ناگزیر به زندگی در تبعید نمی‌شدم، هرگز نشر الکترونیکی را، به رغم گستره‌ی بسیار آزادش، حتا برای انتشار جستارهای سیاسی و اجتماعی هم نمی‌پذیرفتم. چرا که تا زمانی که به فرهنگ بهره‌وری از اینترنت، در شاخه‌های گوناگون آن آگاه نشویم، نشر الکترونیکی هم مسؤلیت نویسنده را خدشه‌دار می‌کند و هم مسؤلیت خواننده را و رابطه‌ی سالم و سازنده‌ی متقابل میان این دو را از بین می‌برد.

منظورتان از مسؤلیت نویسنده و خواننده چیست؟

کنش نوشتن می‌تواند امری عادی و بدون وسواس یا فارغ از هر گونه محدودیت یا قاعده و قانونی باشد. هیچ کس تا پیش از اندیشیدن به انتشار اثری، به هیچ قاعده و قانون یا عرف و سنتی پای‌بند نیست. توجه داشته باشید که بیرون از چارچوب‌ها یا قانون‌مندی‌های شهروندی یا هر گونه سانسور اخلاقی، دینی یا سیاسی صحبت می‌کنم. چرا که کنش نوشتن یا به طور کلی آفرینش هر اثری، باید بدون حصر و استثنا باشد و این آزادی را نباید قاعده یا استثنا یا خط قرمزی مخدوش کند. پس منظورم از مسؤلیت، التزام به گونه‌های نوشتن یا آفرینش است. شما نمی‌توانید برای یک روزنامه‌ی معمولی در سطح عام مقاله‌ی فلسفی بنویسید. به هنگام نوشتن، چارچوب‌های انتشار یا مخاطب، گونه‌ی نوشتن یا اصل‌هایی را به نویسنده تحمیل می‌کند. ناگزیرش می‌کند که برای روزنامه ساده بنویسید، برای گاه‌نامه‌ی دانشگاهی، علمی و برای یک فصل‌نامه‌ی ادبی، هنری. وقتی نویسندگان به این اصل‌ها آگاه می‌شوند، بدیهی است که دیگر مثل روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌های داخل ایران، مقاله‌ها و جستارهای نظری و فلسفی از باختین، یاکوبسن، پوپر، هایدگر، دریدا، فوکو، تودروف و ... منتشر نمی‌کنند و خود و خوانندگا‌نشان را فریب نمی‌دهند.

می‌خواهم به این اصل آگاهتان کنم که نوشتن و منتشر کردن التزام‌های خود را دارد. چرا که اندیشیدن به انتشار، هم‌زمان است با اندیشیدن به شیوه‌ی بیان. هر نویسنده، هم‌زمان با فکر نوشتن یا آفرینش به دو اصل کلی می‌اندیشد. نخست به اصل‌ها و قاعده‌های آن گونه‌ اثری می‌اندیشد که می‌خواهد بنویسد و دوم به مخاطبان خود. یعنی نویسنده برای نوشتن هر کدام از گونه‌های ادبی مثل رمان و داستان، نمایش‌نامه، شعر، نقد، پژوهش و بررسی، مسؤلیتی را می‌پذیرد و در چارچوب آن کنش نوشتن را ادامه می‌دهد. مخاطب را نیز خود نویسنده انتخاب می‌کند. چرا که نویسنده باید بداند که مخاطبانش چه کسانی‌اند یا برای چه کسانی از نظر سطح شعور و فرهنگ و ... می‌نویسد.

در واقع هر نویسنده‌ای برای مخاطب ویژه‌ای می‌نویسد. مخاطب کتاب‌های هاری پاتر همان مخاطبان داستان‌های شرلوک‌هلمز به گونه‌ی مدرن یا دنیای ماشینی است و این مخاطبان هیج سنتخیتی با مخاطبان حتا رمان‌های ژول ورن ندارند. از همین رو نیز، نویسندگان به سراغ ناشران ویژه می‌روند. چرا که ناشران هم مشتری‌های خاص خود را دارند. می‌بینید که همه چیز دارای گونه‌ای قاعده و قانون نانوشته است که هر کس، با توجه به توانایی‌ها و خواست‌هایش، لازم است که آن را رعایت کند. حال با وضعیتی که جامعه‌ی ایرانی چه در داخل و چه در خارج دارد، چه کسی یا چه عاملی می‌تواند موفقیت یا عدم موفقیت التزام نویسنده و خواننده یا اثر را نشان بدهد تا هم نویسنده و هم خواننده دریابند که مسؤلیت خود را درست انجام داده‌اند و هم اثر تأثیر کیفبتش آشکار کرده باشد؟ هیچ کس و هیچ عاملی. چرا که یکی از راه‌های شناخت این موفقیت، پذیرش اثر توسط کارشناسان است و دیگری نقد و بررسی آن و استقبال خوانندگان، که از راه اینترنت، شناخت آن اگر ناممکن نباشد، بسیار سخت است. برای همین هم من به انتشار اینترنتی، جز به ضرورت شرایط سیاسی و انتشار در این راستا، خوش‌بین نیستم.

تجربه‌ی سال‌های گذشته و کیفیت اثرهای منتشر شده در اینترنت این خوش‌بینی را از من گرفته است. حال وضعیت نویسنده و خواننده‌ی جوانی که هیچ شناختی، از هیچ سو ندارد، معلوم است. در واقع از آن جا که ما ایرانی‌ها هیچ چیزمان به هیچ چیزمان نمی‌آید یا به بیان دیگر، همه چیز را میان‌بر می‌زنیم و خیال می‌کنیم خیلی زرنگیم، با انتشار بدون رویه‌ی اثرهای‌مان در اینترنت، فارغ از هر گونه التزام و مسؤلیتی، و با این خیال که سانسور را هم دور می‌زینم، خود را شاعر، نویسنده و همه فن حریف می‌دانیم و از آن جا که هیچ نظر کارشناسانه‌ای هم وجود ندارد، خواننده هم فراموش می‌کند مسؤلیتی دارد. چون برای خواندن اثر بهایی نمی‌پردازد، دیگر به کیفیت آن هم اهمیت نمی‌دهد. برایش مهم نیست شعر یا داستان یا جستار یا هر اثر دیگری، چه قدر صیقل خورده است، چه قدر ویرایش شده است. دیگر هیچ چیز مهم نیست و حساسیت به کیفیت از بین رفته است. همین که چند سطر می‌خواند و خوشش نمی‌آید، روی اثر دیگری "کلیک" می‌کند. برای اثر پولی نداده است تا از نویسنده و ناشر پاسخ بخواهد. نویسنده هم بی‌خبر است. بیرون از دایره‌ی دوستان و وابستگان، نمی‌داند که اثرش تا چه اندازه مخاطب داشته یا موفق بوده است. خلاصه این که شیوه‌ی انتشار اینترنت، مثل بسیاری از فرآورده‌های پیشرفته‌ی دیگر، به جای کمک به ایرانی‌‌ها، تا این لحظه دشمن کیفیت فرهنگی آن‌ها شده است. برای همین بیش‌تر شیوه‌های نوشتاری، به ویژه روزنامه‌نویسی و ادبیات امروز ایران، مانند حکومت اسلامی آن، روز به روز به قه‌قرای عقب‌افتادگی نزدیک‌تر می‌شود.

آیا در مجموع از نشر اینترنتی اثرتان راضی هستید؟

به این معنا که سدها و نبود نشر و پخش سالم و توانمند کتاب را دور می‌زند، بله. فراموش نکنید که در کنار این امکانی که نشر اینترنتی به ما می‌دهد، فروشگاه‌های اینترنتی، یا آنلاین نیز وجود دارند. اگر ما این شیوه را هم مثل شیوه‌های دیگر، با بی‌فرهنگی و نادانستگی‌های‌مان به ابتذال و نهایت به رکود و ورشسکستگی نکشانیم، و آن را به درستی محقق گردانیم یکی از به‌ترین امکان‌های موجود برای پخش و فروش کتاب در سراسر دنیا است. از همین رو، من نه تنها تا امروز سه شماره‌ی ۱۰، ۱۱ و ۱۲فصل‌نامه‌ی جنگ زمان را در اختیار نشر اچ اند اس مدیا در لندن قرار داده‌ام که کتاب‌هایم را هم در همین نشر منتشر می‌کنم. چون که اثرهای منتشر شده‌اش را از طریق همین فروشگاه‌های آنلاین آمازون و تانوم و ... به سه شیوه می‌فروشد. نخست، به شکل سنتی آن یا کاغذی. یعنی شمای خواننده کتاب را از طریق پست می‌خرید. مبلغ آن را پرداخت می‌کنید و کتاب بعد از چند روز، با کیفتی مطلوب، در خانه به شما تحویل داده می‌شود.

دیگری از طریق "ای بوک" است. یعنی مبلغ تعیین شده برای کتابی را می‌پردازید و آن کتاب به صورت دیجیتال یا مجازی در اختیار شما قرار می‌گیرد. شیوه‌ی سوم، شکل پی دی اف خواهد بود. پس از پرداخت مبلغ کتاب، پی دی اف آن برای شما ارسال می‌شود. بدیهی است که این سه شیوه، ارتباط مستقیم دارد با توانایی مالی و امکان‌ و سلیقه‌ی خواننده. خواننده با پرداخت بیش‌تر، کتاب را به شکل سنتی آن، با چاپ و جلد رنگی و صحافی خوب خواهد داشت و با مبلغ کمی، یک کپی مجازی از آن را. به گمانم این بهترین شیوه‌ی موجود برای نشر و پخش کتاب است و هم اکنون بیش از ۲۰ کتاب من آماده‌ی فروش در فروشگاه‌های آنلاین آمازون و تانوم و مانند آن است که از هر جای جهان مگر ایران و کشورهای ناامن، قابل خرید است.

در نهایت کدامیک را ترجیح می‌دهید: نشر اینترنتی یا چاپ کتاب حتی اگر شده به صورت زیرزمینی.

به دلایلی بسیاری، اگر آزادی و امکان وجود داشته باشد، چاپ کتاب. چنان که خوشبختانه هم اکنون، همین پخش و فروش کتاب از طریق فروشگاه‌های بسیار معتبر اینترنتی یا آنلاین، مثل آمازون، این امکان را در خارج از ایران به وجود آورده است و کتاب‌هایی از من یا همکارانم، به صورت زیرزمینی وارد ایران می‌شود. فکر می‌کنم تا چند دهه‌ی دیگر، هنوز بودن کتابخانه در خانه و دیدن و لمس کردن کتاب، امری خوشایند و لذت‌بخش است و انس به کتاب فاصله‌ی زیادی با انس به کامپیوتر یا ای بوک یا وسیله‌های دیگر دارد.

البته خیلی دشوار است که بتوانیم عکس‌العمل مخاطب را تحلیل کنیم اما دوست دارم از شما بپرسم که فکر می‌کنید کارهای ادبی فارسی اگر به صورت اینترنتی منتشر شوند و این شیوه به یک جریان مبدل شود آیا بر تعداد مخاطبان آثار ادبی فارسی افزوده خواهد شد یا عکس این مسأله اتفاق نمی‌افتد؟

ما در مرز ایستاده‌ایم. اگر ابزار کارمان یا شیوه‌ی انتشار را خوب بشناسیم و کنش نوشتن را از کنش انتشار مستقل بدانیم، مسؤلیت یا التزام‌ها را محترم بشماریم، دست کم هر کس به کاری که می‌کند به صورت حرفه‌ای برخورد کند و همان اصل‌های التزام نوشتن و نشر را رعایت کند، نشر اینترنتی، از طریق نویسندگان حرفه‌ای و شناخته شده می‌تواند به یک جریان مثبت تبدیل شود و امکان بزرگی باشد به ویژه برای زیاد شدن خوانندگان در کشورهایی مثل ایران، که به جز سانسور دولتی، سانسورهای دیگری، مثل عرف و اخلاق خانواده و فامیل و شهر و دیار هم وجود دارد و نویسنده را با ده‌ها معضل پیچیده رو به رو می‌گرداند. اما اگر نویسندگان ناحرفه‌ای یا نویسندگان جوان که اثرهایشان دارای کیفیت لازم نیست، تنها تولیدکنندگان اثرهای اینترنتی باشند، این شیوه نه تنها به یک جریان مثبت نمی‌انجامد که مخل هم خواهد شد و رونق کتاب و کتابخوانی از این هم که هست، کمتر می‌شود.

نشر اینترنتی البته در بقیه کشور‌ها یک نوع نشر حرفه‌ای به شمار می‌رود اما به نظرم بیشتر نویسندگان و شاعرانی ایرانی که به نشر اینترنتی روی می‌آورند از سر اجبار دست به این‌کار می‌زنند؛ به دلیل محدودیت‌های چاپ کتاب در ایران از نظر دریافت مجوز و.... همین مسأله باعث می‌شود بسیاری از آن‌ها به صورت رایگان به انتشار کتابشان دست بزنند در حالی که نشر اینترنتی تجربه‌ای نیست که الزاماً بدون کسب درآمد همراه باشد. از این‌رو من فکر می‌کنم نشر اینترنتی کتاب‌های ایرانی در چنین شرایطی هنوز به سمت و سوی حرفه‌ای پیش نرفته. نظر شما دراین باره چیست؟

این مسئله‌ی دو سویه است. من که بیش از ۴۰ سال است در امر نوشتن و نشر فعال هستم، همان طور که گفتم، به جز انتشار جستارهای سیاسی، آن هم به این دلیل که مسؤلیت ویژه‌ای را در قبال آگاهی‌رسانی به مخاطب احساس می‌کنم، تا این لحظه هنوز هیچ کدام از اثری‌های سانسور شده یا توقیف شده‌‌ام توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را به اجبار در اینترنت نگذاشته‌ام یا به رایگان منتشر نکرده‌ام و نمی‌کنم. فکر هم نمی‌کنم نویسندگان حرفه‌ای و جدی دیگری هم این کار را کرده باشند یا بکنند. یکی از شیوه‌های عقب‌افتادگی فرهنگی ما، که بنیاد همه‌ی عقب‌افتادگی‌ها ست، همین اهمیت ندادن به خرید کتاب به عنوان یک کالای روزمره است.

اروپایی اگر به جامعه‌ی دموکراتیک رسیده و در سرنوشت خودش سهیم است، به این دلیل ساده است که در سبد خرید روزانه‌اش یکی دو نشریه و کتاب وجود دارد. ایرانی‌ها اگر یاد بگیرند کتاب بخرند، به همان دلایلی که پیش از این گفتم، هم سانسور را شکست می‌دهند، هم کیفیت اثرها را بالا می‌برند و هم امکان تعالی شرایط اجتماعی را ممکن می‌گردانند. پس، با وضعیت موجود، نشر اینترنتی، آن هم به صورت رایگان، نه تنها مفید نیست که مضر است. نمونه‌اش این که هنوز هم باید اثرهای برجسته و اندیشه‌های قابل تعمق نویسندگان و فیلسوفان را به صورت کتاب خرید و این ربطی به ملیت و سرزمین تولیدگنندگان اثرها ندارد.

خلاصه این که هر کس کالای درخوری داشته باشد، به صورت رایگان در اختیار دیگران نمی‌گذارد چون نمی‌تواند. اگر نویسنده‌ای شمارگان بسیار اثر ارزشمندی را رایگان در اختیار دیگران بگذارد، معنایش این است که نمی‌خواهد اثر دیگری بنویسد و به فکر شغل پردرآمدی افتاده است. اما سوی دیگر پرسش شما. من چندان اجباری در انتشار اثرهای موجود در اینترنت نمی‌بینم. اثر جدی هم نمی‌بینم. در طی این ده سال که از فعالیت پر رونق نشر اینترنتی می‌گذرد، هنوز یک اثر جدی و کامل و ماندگار نخوانده‌ام که منشاء نخستین یا نشر نخستینش اینترنت باشد. علتش هم بسیار روشن است. گمانم ۹۰ در صد کسانی که اثرهای خود را - فارغ از این که دارای چه کیفتی است – در اینترنت منتشر می‌کنند، با مشکل سانسور رو به رو نبوده‌اند. این اثرها را هیچ ناشر یا سردبیری جدی حتا در سرزمین‌های آزاد هم منتشر نمی‌کند. به گمانم حتا برای این نویسندگان هم، اعم از جوان یا پیر، نه اثر مهم است و نه مخاطب و نه به طور کلی امر نوشتن یا آفرینش. به نظر می‌رسد، نوشتن و انتشار در اینترنت شده است نوعی سرگرمی و گاه اظهار وجود و هم‌چشمی یا تقلید.

بعضی از نویسندگان جوان به تازگی با نشر اینترنتی کتابشان مخاطب را در پرداخت هزینه کتاب آزاد می‌گذارند و شماره حسابی هم در اختیار او قرار می‌دهند تا در صورت تمایل هزینه کتاب را بپردازد. اتفاقا بعضی از آنها به من گفته اند که این کار با استقبال مخاطبان هم مواجه شده. این شیوه را شما حرفه‌ای می‌دانید؟

این جوانی که شما او را نویسنده می‌نامید، حتم نابغه‌ی هنوز ناشناخته‌ای است که تنها دوستان و آشنایانش از وجود و حضور او و اثرش خبر دارند و نه اهل فرهنگ و ادب و هنر. این حرف‌ها بیش‌تر به شوخی می‌ماند و تا وقتی که تعریف نویسنده، تعریف اثر، تعریف خواننده ملاک نباشد، از این شوخی‌ها یا سوتفاهم‌ها زیاد اتفاق می‌افتد.

این نقد وجود دارد که نشر اینترنتی یک اثر امکان ماندگاری را برای آن فراهم نمی‌کند و فقط مدتی نام یک نویسنده را بر سر زبان می‌اندازد. شما در این باره چه نظری دارید؟

یقینتان می‌دهم نه تنها اثری ماندگار نخواهد شد، که نویسنده و اثر او هم حتا برای مدت زیادی بر سر زبان‌ها نخواهد افتاد. نشر مجازی یا اینترنت با این که هم چون بسیاری از امکان‌های جهان متمدن از ساخته‌های غرب است، اما هنوز برای خود غربی‌ها هم جا نیفتاده است. هنوز همه‌ی آدم‌های جدی، کسانی که به سرنوشت خود و فرزندانشان می‌اندیشند و به آن اهمیت می‌دهند و نمی‌خواهند مثل حیوان زندگی کنند، مسایل پیرامونی خود را به صورت جدی دنبال می‌کنند، روزنامه می‌خرند، مجله می‌خرند، کتاب می‌خرند و آگاهی و بینش خود را ارتقا می‌دهند. حتا در غرب هم هنوز اینترنت، اصل نیست، رسانه‌ی مکمل است. چنان که حتا برای نمونه یک نشریه‌ی معتبر یا یک ناشر معتبر تا این لحظه به خاطر حضور نشر اینترنتی ورشکست یا تعطیل نشده است. به همین خاطر حتا در غرب هم، هنوز یک اثر یا یک نویسنده از طریق اینترنت ارزش یا شهرت نیافته است.

شاید چون ما جهان سومی‌ها یا ملت‌های در حال پیشرفت و توسعه خبرها را از طریق اینترنتی درمی‌یابیم، خیال می‌کنیم اعتبار و شهرت نویسنده‌ها به اینترنت است. در حالی که اثرها و نویسنده‌ها، دست کم تا امروز و تا گستره‌ی جهانی که من از آن اطلاع دارم، ابتدا ارزش و اعتبار خود را از طرق رسانه‌های کاغذی می‌یابند بعد وارد جهان اینترنتی یا مجازی می‌شوند. سانسور و حکومت اسلامی در ایران بیش از آن که از طریق تهدید و تحدیدهای آشکار اجتماعی به ایران و ایرانی ضربه زده باشد، از طریق تثبیت و تحقق نادانستگی‌ها و آن‌ها را قاعده‌ی پیشرفت گردانیدن، ضرر و ضربه می‌زند. وقتی جوانان و میانسالان امروز ایران از هر طرف نگاه می‌کنند، هیچ کس را در جای خود نمی‌بیند، از رهبر و رییس جمهور و وزیر و وکیل و حتا بساز و بفروش و دکتر و مهندس در جای خود نیستند و در امور دیگر دخالت می‌کنند و خود را صاحب‌نظر و کارشناس می‌دانند، وقتی همه‌‌ی پدران و مادران همه فن حریفند و در همه‌ی امور صاحب‌نظر، انتظار دارید از اینترنت شاعر و نویسنده سر برآورد؟

مگر بدون آموزش و پرورش صحیح، بدون صافی‌های سالم برای ویرایش، چنین چیزی ممکن است؟ من یقین دارم بسیاری از کسانی که اثری در اینترنت منتشر می‌کنند و ادعایشان این است که برای رهایی و فرار از سانسور این کار را می‌کنند، هرگز اثر خود را شعر، داستان یا یکی از شیوه‌های بیان ادبی و هنری نمی‌نامیدند اگر در یک جامعه‌ی دموکراتیک، در یک جامعه‌ی سالم و در جامعه‌ای رشد کرده بودند که دولت‌مردان آن در راه گسترش و تعالی فرهنگ و آفرینش‌های ادبی و هنری و ارزش‌های متعالی انسانیت کوشش می‌کردند یا پدران و مادرانشان برای آن‌ها کتابخانه‌های غنی به یادگار می‌گذاشتند.

در همین زمینه:
::گفت‌و‌گوهای سارا شاد با نویسندگان پیرامون نشر الکترونیک::

کالبد شکافی ذهنیتِ استبدادی و استبدادِ ادبی

Mon, 12 Dec 2011 09:36:43 +0000

در پاسخ به نقدی بر برنامه "پرگار" در بی بی سی فارسی

محمود فلکی

محمود فلکی - سال‌ها بود که با خودم عهد بسته بودم که دیگر به نوشته یا گفته‌ای که به توهین و دشنام وتهدید آلوده باشد، پاسخ ندهم. و واقعن در این سال‌ها چنین هم عمل کرده‌ام. چونکه فرهنگ دیالوگ در مناسبات متمدن مدرن (نه متمدن پیش‌مدرن)، برخوردهای غیر دموکراتیک را برنمی‌تابد.

با کسی که با توهین و تهدید به اثبات نظرش می‌پردازد، نمی‌شود وارد دیالوگ شد، چون هنوز فرهنگ دیالوگ را نیاموخته است. در فرهنگ دیالوگ که مختص جوامع متمدن مدرن است، از یک‌سو به جای زبان توهین و تهدید و دشنام، زبان استدلال و منطق حاکم است و از سوی دیگر دیالوگ، نه برای اثبات نظر و حذف دیگری، که برای تبادل نظر و رواداری است. هرچند به خاطر مسائل و سوء تفاهم‌هایی که پدید آمده متاسفانه به وعده‌ام وفا نکرده‌ام؛ اما علت اصلی نگارش این مطلب، طرح دوباره‌ی نکاتی در پیوند با یکی از معضلات پایه‌ای جامعه و روشنفکر ایرانی است. پاسخ‌گویی به ادعاهای آقای شهرجردی به عنوان نمونه‌ای از این معضل در اینجا ارایه می‌شود.

آقای شهرجردی در ارتباط با گفته‌های آقای منصور کوشان و من در گفت‌وگوی تلویزیونی در بی‌بی سی، با خشم و عصبیت در سایت «زمانه» می‌نویسد:

«مسلمن شعر امروز آن‌قدر خواننده دارد که اجازه ندهند در رسانه‌ای مثل بی‌بی‌سی به شعورشان با چنین وقاحتی توهین شود.»

محمود فلکی: در هر هنری، آنچه که اهمیت دارد ارایه به‌سامان آن است و هیچ و مرز و محدودیتی نمی‌توان برای هنر قائل شد.

این جمله می‌تواندجمله‌ی یک دولتمرد مستبد با محتوایی سیاسی هم باشد که می‌گوید:

«مسلمن ملت نجیب ما اجازه نمی‌دهند در رسانه‌ای مثل بی‌بی سی که مزدور امپریالیسم است، به مقدساتشان با چنین وقاحتی توهین شود. توی دهنشان می‌زنیم.»

راستی تفاوت آن جمله‌ی نخست که یک «شاعر» آن را با خشم بیان می‌کند و گفتار فرضی آن «مستبد» حاکم که نظیرش را هر روز می‌شنویم، چه تفاوتی دارد؟ هر دو مستبدانه می‌خواهند دهان دیگری را با تهدید ببندند. استبداد و تهدید دو روی سکه‌ی اندیشه‌ای است که هیچ ارتباطی به جهان مدرن متمدن و دمکراتیک ندارد؛ حتا اگر مرتب فریاد وامدرنا یا پسامدرنا بزنند و خود را «مرکز شعر و اندیشه‌ی جهان» بدانند. چرا؟

نیچه بر این نظر است که آن‌چه ما حقیقت می‌نامیم، تنها تفسیر ما از هستی است و هر کس از زاویه دید خود هستی را تفسیر یا تعبیر می‌کند. او حتا زبان را زاویه دیدی می‌داند که از طریق آن، چیز‌ها دریافته می‌شوند. وقتی به‌مثل می‌گوییم «خورشید غروب کرد»، این تنها تفسیر ما از جهان بیرون از رهگذر زبان است و در خود طبیعت چنین واقعیتی یا حقیقتی وجود ندارد؛ زیرا خورشید هرگز غروب نمی‌کند، یعنی واقعن ناپدید نمی‌شود یا در جایی فرو نمی‌رود. گزین‌گویه‌ی معروف نیچه درباره‌ی «اخلاق» بیانگر همین نکته است:

«پدیده‌ی اخلاقی وجود ندارد؛ آن‌چه هست تنها تفسیر اخلاقیِ پدیده‌هاست.» (F. Nietzsche: Jenseits von Gut und Böse. 1994, S. 84)

این نگره، ما را به دستاورد مهم مدرنیته، که‌‌ همان رواداری (تولِرانس) باشد، هدایت می‌کند که پایه‌ی نخستینِ درک از دموکراسی است. یعنی اگر من متوجه بشوم که حقیقت من چیزی است که تنها از رهگذر زاویه دید من وجود دارد، چیزی که به‌واسطه‌ی زبان آن را مطابق دیدگاه خود تفسیر می‌کنم که اثبات درستی یا نادرستی‌اش اگر ناممکن نباشد، بسیار دشوار است، آن‌گاه درک تفاوت‌ها که امری طبیعی و در جریان تحول اندیشگی ضروری است، می‌تواند انسان را به سوی تفاهم یا درک دیگری (نه لزومن پذیرش او) سوق دهد. بدین گونه درمی‌یابیم که حقیقتِ برساخته‌ی ما نمی‌تواند بر‌ترین یا تنها حقیقت موجود بر روی زمین باشد؛ زیرا انسان‌های دیگر نیز مانند من حق دارند جهان را از زاویه دید خود تفسیر کنند و حقیقت خود را بسازند. به بیان دیگر، به اندازه‌ی تعداد انسان‌ها در کره‌ی زمین می‌تواند «حقیقت» وجود داشته باشد. در این‌جاست که مسئله‌ی درک دیگری، رواداری و پذیرش دیالوگ (به جای حذف دیگری) عینیت می‌یابد که هسته‌ی نخستین ِ گذار به برخورد دموکراتیک در مناسبات انسانی است.

حالا ببینیم کسی که ما را «عقب مانده»، «بیمار»، «کور»، «نفهم»، «دروغگو» و «وقیح» می‌داند که حتا به مرز «خیانت» هم کشیده شده‌ایم، چگونه می‌تواند در مرام و زبان خود که گویای هستی آدمی است، مدرن یا پسا مدرن و دموکرات باشد؟ چگونه می‌شود که سخن یک آدم مستبد را پذیرفت که حضور دیگری را نمی‌تواند تحمل کند و مستبدانه دیگری را تهدید به حذف می‌کند و حقیقت برساخته‌اش را حقیقت مطلق و یگانه می‌داند؟

محمود فلکی: تقسیم‌بندی شعر یا شاعر به "واقعی" و "غیر واقعی" بی‌معناست. چه کسی حق یا صلاحیت این را دارد که "واقعی"را از "غیر واقعی" تشخیص دهد؟ با چه معیارهایی می‌توان شعر یا شاعر را خط‌کشی کرد؟

الف. یکی از شیوه‌های حکومت یا آدم خودکامه و مستبد، تحریف واقعیت و گفته‌های دیگران است و به اصطلاح یک‌طرفه به قاضی می‌رود تا به زعم خود رقیب یا دشمن را به هر شکلی که شده (به شیوه‌ی ماکیاولی) از میدان به‌در کند. ببینیم که چگونه او به همین عمل دست زده است:

۱. آقای شهرجردی موضوع بحث ما در بی‌بی سی را تحریف کرده است. این تحریف از عنوان و عنوان فرعی‌ای که برای نوشته‌اش انتخاب کرده، آغاز می‌شود و به تمام متن سرایت می‌کند. او نوشته است: «شعر را به حال خود‌‌ رها کنید! برنامه‌ پرگار بی‌بی‌سی فارسی پیرامون شعر امروز»

خیر، موضوع اصلی آن برنامه، نه پیرامون شعر امروز، بلکه، همان‌گونه که آقای کوشان هم اشاره کرده‌اند، درباره‌ی این نکته بوده که «آیا در ایران رُمان جای شعر را گرفته است یا نه؟» اگر موضوع اصلی فقط شعر یا شعر امروز می‌بود، ضرورت بحث ایجاب می‌کرد که به مسائل دیگری پرداخته شود. مسلم است که در این رابطه نکاتی را به طور فشرده در مورد شعر مطرح کرده‌ام (البته آقای کوشان بیشتر از من)، بی‌آنکه وقت کافی و ضرورت برای طرح گسترده‌تر آن در میان باشد. او اما در تمام نوشته‌اش حتا یک‌بار هم به این بحث محوری اشاره نکرد، تا هر چه دلش می‌خواهد بنویسد.

۲. تحریف دیگر این است که او طوری می‌نویسد که انگار من و آقای کوشان هر دو کاملن نظرات یکسانی را ارایه داده‌ایم. در حالی که در مواردی اختلاف نظر داشتیم، بی‌آنکه بخواهیم به شیوه‌ی ایشان به همدیگر توهین کنیم یا به حذف دیگری بپردازیم.

۳. حرف‌های مرا به دو شکل مستقیم وغیر مستقیم تحریف کرده است. شکل مستقیم این است که حرفی را که نزده‌ام به نام من ضبط کرده است. مطابق نوشته‌ی او «من» - فلکی (یا به زبان تحقیرآمیزش «آن دومی» یا «آن یکی») گفته‌ام: «این‌ها پست‌مدرنیسم را درک نکرده‌اند. اشتباه فهمیده‌اند. نمی‌توانند با خواننده ارتباط برقرار کنند، چون حرف‌هایشان بی‌معنی‌ست.»

محمود فلکی: تفاوت یک آدم دموکراتِ مدرن و یک مستبد پیش مدرن این است که اولی می‌گوید: "این هم نظری است برای خودش، ولی من با آن مخالفم." اما آدم مستبد حکم صادر می‌کند که: "تو نمی‌فهمی و حق نداری در مورد چیزی که نمی‌فهمی حرف بزنی، و فقط من می‌فهمم و حق دارم درباره‌ی شعر یا هر چیزی حرف بزنم. اگر باز هم زبان درآوردی، می‌دهم زبانت را از حلقومت بیرون بکشند."

من هم گفته‌ام و هم نوشته‌ام و در اینجا هم تکرار می‌کنم که خیلی‌ها در ایران پست‌مدرن را درست «متوجه نشده‌اند»، و در آن برنامه هم علت وجودی پست مدرن در غرب و هم دلایلم را که پست مدرن چرا نمی‌تواند در ایران درست درک و عمل شود، گفته‌ام.گواه من در درک اشتباه آمیزِ پست مدرن در ایران، یکی همین زبان و اندیشه‌ی مستتر در نوشته‌ی ایشان است که ارتباطی با "زبانیتِ" کثرت‌خواه و دموکراتیکِ پست مدرن ندارد. پست مدرن اتفاقن بر تنوع و کثرت بیشترِ آرا و بر آزادی بیشتر فردیت (گاهی تا حد آنارشی) تأکید می‌کند، نه بر استبداد رأی و همسان‌خواهی. یکی از انتقادهایی که اندیشه‌ی پست مدرنی دارد این است که "خِرَدِ ابزاری" و محاسبه‌گر که در سوی "شیئی شدگی جهان زندگی" (به تعبیر هابر ماس) حرکت می‌کند و در پی نظارت و کنترل است، مانع از رسیدن به وعده‌ی روشنگری، یعنی مانع از رسیدن به فردیت کاملِ انسان و کثرت و تنوعِ بیشتر می‌شود. برای همین است که "خردِ انتقادی" در غرب که رو به آزادی، دموکراسی و رشد والاترِ مدنیت دارد، پروژه‌ی روشنگری را "پروژه‌ای ناتمام" می‌داند. در واقع، پست مدرن چیزی جدا از مدرنیته نیست، بلکه ادامه‌ی آن و در جهت تکمیل اندیشه‌های برآمده از مدرنیته پدید آمده که در شکل‌های مختلف خود را نشان می‌دهد.

افزون بر این، در آن برنامه نگفته‌ام که «حرف‌هایشان بی‌معنی‌ست.» این تحریف آشکار حرف من است تا باز نتیجه‌گیری خودش را بکند. من عادت ندارم به شیوه‌ی ایشان به دیدگاه دیگران توهین کنم. می‌کوشم که به تحلیل نظریاتشان بپردازم. من در جایی گفته‌ام که بعضی‌ها «شعر را در بی‌معنایی آن شعر می‌دانند.» و طرح این مسئله که نگره‌ی بخشی از هواداران پست مدرن است که در ایران هم تکرار شده، ربطی به این ندارد که گفته باشم «حرف‌هایشان بی‌معنی است.» و این تحریف محض است.

تحریف غیر مستقیم این است که با نادیده گرفتن نکاتی که من گفته‌ام، خواسته حقانیت گفتار خود را به اثبات برساند. من در این گفت‌وگو ابتدا توضیح داده‌ام که چرا در غرب بتدریج رُمان جای شعر را گرفته است و حالا چرا در غرب تیراژ شعر نسبت به رمان ناچیز است و شعر کمتر خوانده می‌شود. در این راستا دلایلم را هم برشمرده‌ام. امیدوارم ایشان بتوانند ثابت کنند که چنین نیست و در غرب همچنان شعر بر رُمان ارجحیت دارد. در‌‌ همان راستای بحثم گفته‌ام که چون در ایران تحولات اندیشگی- اجتماعی و دستاوردهای مدرنیته، از جمله روشنگری، سکولاریسم و آزادی و دموکراسی پدید نیامده و انسان ایرانی در برزخ بین سنت و مدرنیته درگیر است و هنوز فردیت برآمده از مدرنیته را تجربه نکرده، بر خلاف غرب «در ایران شعر جایگاه خودش را از دست نداده، هنوز شعر گسترده‌تر از رُمان انتشار می‌یابد. شعر هنوز قدرت و تأثیرات ویژه‌ی خودش را دارد. شعر امروز ایران نخبگان خاص خودش را پرورده و جهان ویژه‌ی خود را ساخته است.» (پاره‌هایی از گفته‌های من از‌‌ همان برنامه‌ی بی‌بی سی). من در این برنامه حتا از تأثیر شعر بر هنرهای دیگر مانند رُمان، سینما و موسیقی هم سخن گفته‌ام.

من اگر غیر از این می‌گفتم، شعر خودم را هم نفی می‌کردم. اما او باز هم به تحریف می‌پردازد و وانمود می‌کند که من هم از «انحلال» شعر امروز در ایران خبر داده‌ام و اینکه گفته‌ایم «شعر امروز خواننده ندارد» و به «سرکوبِ شعر زنده و پُرنفس فارسی» اقدام کرده‌ایم. این‌ها اگر تحریف نیستند، چه اصطلاحی باید برای آن گذاشت؟

ب. شیوه‌ی دیگر آدم مستبد، توهین و دشنام و صدور حکم است تا هم رقیب یا دشمن را کوچک و حقیر جلوه دهد هم به گفته‌اش نوعی مشروعیت عوامانه ببخشد، و مهم‌تر از همه می‌خواهد حقیقت برساخته‌اش را به عنوان امری مطلق، به عنوان بر‌ترین و یگانه‌ترین حقیقت جا بزند؛ در حالی که یکی از دستاوردهای بزرگ مدرنیته این است که حقیقتِ تغییرپذیرِ «من» جای حقیقت مطلق‌نما را گرفته است. در اینجا چند نمونه از توهین‌ها، دشنام‌ها و صدور حکم از سوی ایشان را بازگو می‌کنم. او نوشته است:

۱. «این برنامه... حرف تازه‌ای را پیش نمی‌کشد. و از همه مهم‌تر، از همه فجیع‌تر، حقیقتِ عینی‌ی ادبیاتِ فارسی را دست‌کاری می‌کند و به میلیون‌ها نفری که به صفحه‌ی تله‌وی‌زیون خیره شده‌اند، اطلاعات غلط می‌دهد.»

۲. «گمان می‌کنم ورشکسته‌گی، فقط در اقتصاد اتفاق نمی‌افتد. در ادبیات هم می‌شود ورشکست شد... ذهنیت‌های عقب‌رو و ورشکسته...»

۳. «این برنامه، این بزم... به نمایش گذاشتن کلامی (است) که در هر گزاره واپس‌گرایی‌ خودش را فریاد می‌زند.»

۴. «حرف‌هایی که پایه و اساسش خلاف واقعیت همین حالاست.»

۵. شاعر واقعی را هم می‌بینند، اما خود را به کوری زده‌اند. «

۶. «چند افسرده‌ی ادبی... درباره‌ی چیزی که نمی‌دانند، نمی‌شناسند، به منبر (می‌روند). »

۷. «چرا کسی که نمی‌داند، که نمی‌تواند، حرف می‌زند؟ »

۸. «تبلیغ وهن می‌کنند.»

۹.«این برنامه، این بزم، این تحریف در برابر میلیون‌ها نفر دروغ می‌گوید. »

۱۰« تکرار حرف‌های در عقب جا مانده را چه خوب قرائت کرد. »

محمود فلکی: ذهنیت استبدادی روشنفکر ایرانی در نسل‌های مختلف تداوم می‌یابد. تا زمانی که از این‌گونه ذهنیت رهایی نیافته‌ایم، رهایی در جامعه معنا و واقعیت نمی‌یابد و ادبیات ما هم طبعاً جهانی نخواهد شد.

از جمله‌های دیگر او که در آن‌ها ما را «بیمار»، «وقیح» و «ادبیات‌چی» و... می‌نامد در می‌گذرم. در این جمله‌ها توهین، اتهام‌زنی و استبدادِ رأیِ آدمی به نمایش گذاشته می‌شود که خود را علامه‌ی دهر و «مرکز شعر جهان» می‌داند و به شیوه‌ی مستبدین تهدید هم می‌کند. یک نمونه از تهدید را در آغاز این مطلب نوشته‌ام و در اینجا جمله‌ی دیگری از این دست را می‌آورم تا ببینید چقدر زبان‌های «رهبران» سیاسی مستبد و ادبی مشترک است؛ منتها تفاوتش این است که رهبران سیاسی در قدرت‌اند و «رهبری» می‌کنند و این «رهبران ادبی» عبای رهبری را خودشان به خودشان تفویض کرده‌اند. او می‌نویسد:

«شعر آن‌قدر خواننده دارد که اگر خواننده‌های خاموش و پراکنده‌اش، زبان به دست بگیرند، یک دفعه شیشه‌ی هر تله‌ویزیون شکاف خواهد خورد و صدایی که این همه سال به سکوت برگزار شده، سرانجام...»

البته او خودش جمله‌اش را ادامه نمی‌دهد و با نوشتن سه نقطه در پایان جمله می‌خواهد «سرانجام» یا عاقبت کار را گوشزد کند و اینکه هنوز مجازات‌های شدیدتری می‌تواند در راه باشد، اگر ما بچه‌های خوب و سر براهی نباشیم.

من آقای شهرجردی را (برخلاف برخی از رفقایش) همیشه به عنوان جوانی مؤدب و معقول در تصور داشتم. و برای همین، وقتی که سایت شعرش را به راه انداخت با او همکاری کردم. حالا نمی‌دانم چرا شعرهای من ناگهان به زعم ایشان «بنا بر ژانربندی‌های معمول» (!)، شعر هستند. و چرا این «معمول»‌ها را در سایت خودشان که لابد جای شعرهایی با «ژانربندی‌های غیرمعمول»(!) است، منتشر کردند؟

من یاد گرفته‌ام که مدام داوری و اندیشه‌ام را تصحیح کنم. حالا ناچارم در مورد داوری‌ام نسبت به ایشان خودم را تصحیح کنم، چون بعضی‌ها واقعیت وجودشان را در لحظات حساس بهتر نشان می‌دهند.

در پایان می‌خواهم در مورد تصحیح خودم، بهتر است بگویم تصحیح داوری‌ام، نکته‌ای را مطرح کنم که به این بحث ارتباط می‌یابد: من در گذشته فکر می‌کردم هر چه که به سبک یا ساخت یا شیوه‌ی قدیم‌تر نوشته شود، حتمن واپس‌مانده و کاری ضعیف است. سال‌ها پیش یک روز، وقتی خبرنگار یک نشریه‌ی آلمانی با من مصاحبه می‌کرد، در مورد یکی دو نویسنده‌ی معروف ایران از من پرسید. من سعی کردم کار یکی از آن‌ها را ضعیف و واپس‌‌مانده قلمداد کنم، چون به زعم من ساختاری کهنه داشت. آن خبرنگار آلمانی درس بزرگی به من داد و گفت: «اگر در‌‌ همان ساختار کلاسیک خوب بنویسد، چه اشکالی دارد؟» آری در هنر، هر هنری (چه نوشتاری، چه تجسمی و...) مهم ارایه‌ی بسامان آن است یا به چگونگی پرداختِ آن به هر شکل و ساختاری بستگی می‌یابد و هیچ مرز و محدودیتی نمی‌توان برای آن قایل شد (چه کلاسیک، چه مدرن، چه پسامدرن و...). در جاهایی هم نوشته‌ام که من با هیچ نوع شعر یا هنر در هر شکلی مشکلی ندارم و مرزناپذیری در ذات هنر است.

محمود فلکی: زبان رهبران سیاسی مستبد و ادبی مشترک است؛ منتها تفاوتش این است که رهبران سیاسی در قدرت‌اند و "رهبری" می‌کنند و این "رهبران ادبی" عبای رهبری را خودشان به خودشان تفویض کرده‌اند.

حتا براین باورم که تولید شکل‌های مختلف ادبی یا هنری (در اینجا شعر) با هر نیت و نیازی در جریان تحول ادبی- هنری امری طبیعی است. زیرا مانند همه‌ی دوره‌ها سرانجام از دل این تولید انبوه، هنر راهش را به شکلی می‌یابد. اما انسان‌ها حق دارند مطابق دانش و بینش یا سلیقه‌ی خود این یا آن اثر را بپذیرند یا نپذیرند. پذیرش یا عدم پذیرش یک اثر هنری یا متن ادبی لزومن به معنای واپس‌ماندگی یا بد بودن آن نیست. آنگاه تقسیم‌بندی شعر یا «شاعر» به «واقعی» و «غیر واقعی» چه معنایی دارد؟ چه کسی حق یا صلاحیت این را دارد که «واقعی» را از «غیر واقعی» تشخیص دهد؟ با چه معیارهایی می‌توان شعر یا شاعر را خط‌کشی کرد؟ این حالت در مورد نظریات تئوریک هم صادق است. هیچکس هنوز حرف آخر را نزده، چون هنوز جهان به پایان نرسیده است. من با وجود اختلاف نظری که ممکن است با ایشان داشته باشم، هرگز به خودم این اجازه را نمی‌دهم بگویم (آنگونه که او گفت) «شما نمی‌فهمید.» یا دستور بدهم که «حرف زدن ممنوع!» این نوع برخورد در یک بحث تئوریک جایگاهی ندارد. چون هر کس با زبان خود به تفسیر چیزی می‌پردازد که فکر می‌کند درست‌تر است. ولی تفاوت یک آدم دموکراتِ مدرن و یک مستبد پیش مدرن این است که اولی می‌گوید: «این هم نظری است برای خودش، ولی من با آن مخالفم.» و بعد هم اگر بخواهد، دلایل مخالفتش را بیان می‌کند، بی‌آنکه به دیگری توهین کند. چون «فهم» در کلیتش، امری نسبی، متغیر و تفسیرپذیر است. اما آدم مستبد که خود را در عین حال قیم دیگران هم می‌داند، حکم صادر می‌کند که: «تو نمی‌فهمی و حق نداری در مورد چیزی که نمی‌فهمی حرف بزنی، و فقط من می‌فهمم و حق دارم درباره‌ی شعر یا هر چیزی حرف بزنم. اگر باز هم زبان درآوردی، می‌دهم زبانت را از حلقومت بیرون بکشند.»

باری در اینجا خواستم با این نمونه‌، ذهنیت استبدادی «روشنفکر» ایرانی را نشان بدهم که چنان ریشه‌ی ژرفی در این جامعه دارد که همچنان در نسل‌های مختلف تداوم می‌یابد. البته منظورم این نیست که همه‌گان چنین‌اند. خوشبختانه اینجا و آنجا بارقه‌های خروج از این ذهنیت فرصت بروز می‌یابد، ولی این ذهنیت به عنوان امری مسلط و تعیین‌کننده در جامعه‌ی ایرانی، نقش مهمی در تداوم تعصب و خودکامه‌گی ایفا می‌کند. تا زمانی که از این‌گونه ذهنیت رهایی نیافته‌ایم، رهایی در جامعه معنا و واقعیت نمی‌یابد و اشکال مختلف آگاهی بشری، از جمله ادبیات، نمی‌توانند از بند خودکامه‌گی و خودبزرگ‌بینی و از دنیای محدود خودساخته‌ که هم‌چون همه‌ی جهان پنداشته می‌شود، بیرون بیایند و واقعن «جهانی» شوند.

هامبورگ- ۹ دسامبر ۲۰۱۱

اشاره: شیوه کتابت (رسم‌الخط نویسنده) با شیوه‌نامه زمانه در خط فارسی مطابقت ندارد.

در همین زمینه:
::انتقاد پرهام شهرجردی از سخنان محمود فلکی و منصور کوشان در برنامه تلویزیونی "پرگار"::
::پاسخ منصور کوشان به انتقاد پرهام شهرجردی::

نه هر که سر بتراشد، قلندری داند

Wed, 07 Dec 2011 08:38:06 +0000

در پاسخ به نقدی به برنامه "پرگار" بی بی سی فارسی، پیرامون شعر معاصر ایران

منصور کوشان

دفتر خاک - دوشنبه، چهاردهم آذر ماه در دفتر خاک نظرات انتقادی پرهام شهرجردی نسبت به برنامه "پرگار" در تلویزیون "بی بی سی" فارسی پیرامون شعر معاصر ایران را منتشر کردیم. پرهام شهرجردی نوشته بود: "متأسفم که برای سرکوب شعر زنده و پرنفس فارسی، حرفی جز [حرف‌های] دم‌دستی، به گوش نمی‌رسد."

و نظرات مهمانان برنامه بی بی سی را "واپسگرانه" خوانده بود و گفته بود که "با پنهان داشتن شعر به شعر حمله می‌شود."

او در ادامه نوشته بود: "(...)شعر چهارشانه‌ای را هم که طی این سال‌ها محکم ایستاده ا‌ست نشان نمی‌دهند! این‌همه نشان می‌دهد که این‌ها شعر را بی‌نشان می‌خواهند پس مدام آدرس اشتباه می‌دهند. شاعر واقعی را هم خوب می‌بینند اما خود را به کوری زده‌اند، چرا؟"

منصور کوشان در پاسخ به مقاله پرهام شهرجردی در قالب نامه نقدی نوشته و از بخش فرهنگ زمانه خواسته که آن را انتشار دهیم. لازم به یادآوری است که انتشار نظرات دوستان و همکاران ما در دفتر خاک به معنای تأیید نظر آنان نیست و صرفاً در جهت رویارویی آراء و نظرات و تضارب عقاید است. اکنون نامه منصور کوشان در پاسخ به انتقاد پرهام شهرجردی:

--------------------

منصور کوشان - وقتی نوشتی مطلبی می‌نویسی، فکر کردم نقدی خواهی نوشت و نوشتم مشتاق خواندن آن. اما نوشته‌ات، آن هم در مقام ولایت فقیهی که حکم صادر می‌کند، خواسته یا ناخواسته، یادداشتی "کینه‌توزانه" از آب در آمده است با نگاهی مثل بسیاران از نسل‌های پیش از من و کسانی در سن و سال تو، که ناخواسته دست‌پرورده‌ی وضعیت حکومت اسلامی‌ شده‌اند، و در هراس از "پسرکشی"، به "پدرکشی" افتاده‌اند و مدام در حال "امر به معروف و نهی از منکر"ند. انگار نه انگار که تو در مهد فرهنگ و تمدن زندگی کرده‌ای و می‌کنی و نمی‌دانی به غیر از انکار، حذف و کشتن، اصل تأمل و مدارا هم هست. اصل بحث و نظر هم وجود دارد و با حکم صادر کردن، همه‌ی راه‌ها بن بست می‌شوند.

پرگار به طرح پرسش هایی اختصاص دارد که از خبرها و حوادث روزمره فراتر می رود.

از تو بیش از این انتظار داشتم. تو متوجه نشده‌ای که نه من، که هیچ کس نمی‌تواند زمان حال یا آینده را نقد بکند، پس آن چه می‌گذرد (در بحث ما در برنامه‌ی پرگار) نقد عام و کلی بر شعر گذشته است و توانایی و موقعیت آن در برابر رمان. در هیچ بحث عام و کلی هم استثنا محور یا مورد نظر نخواهد بود.
از آن گذشته، تو هنوز نمی‌دانی چه کسی ژورنالیست یا روزنامه‌نگار است و چه کسی نویسنده یا شاعر یا پژوهشگر یا منتقد. خوب است بدانی که من و مانندان من، حتا اگر تمام عمر ده‌ها نشریه‌ی ادبی را سردبیری کنیم، روزنامه‌نگار محسوب نمی‌شویم. روزنامه‌نگاری به عنوان یک حرفه‌ی جدی و بسیار اجتماعی، به عنوان یکی از رکن‌های مهم جامعه‌ی شهروندی، آموزش، تربیت و پرورش ویژه‌ای لازم دارد و مهم‌تر از آن خصلتی که در من نیست.

به طور عام روزنامه‌نگاران به دنبال واقعیت‌اند و آفرینشگران به دنبال تغییر واقعیت. صدها نشریه‌ای که من و مانندان من سردبیری کرده‌ایم و ده‌ها کتابی که هر کدام از ما منتشر کرده‌ایم، سندی است بر این ادعا.
نکبت حکومت اسلامی در تمام عرصه‌ها رخنه کرده است و تعریف و مفهوم همه چیز را ویران و کاذب گردانیده و متأسفانه تو و مانندان تو متوجه‌ی این سم ویرانگر و مهلک حکومت اسلامی حتا از نوع اصلاح‌طلبانه‌اش هم نشده‌اید. هنوز سر از پیله بیرون نیاورده، به سنت ولی فقیه حکم صادر می‌کنی که: "شعر را به حال خودش رها کنید." و عرصه‌ی نقد و نظر را برنمی‌تابی، ذره‌ای تأمل و مدارا نداری. از خودم در عجبم که تا پیش از این درنیافته بودم که به تو عمامه و عبای ولایت فقیهی شعر را بخشیده‌اند تا حکم صادر کنی که کی چه بکند و کی چه نکند.

متأسفم که حتا امکان‌های موجود (اینترنت، سایت، وبلاگ و ...) به جای پرورش استعدادهایی مانند تو، بلای استعداد و فرهیخته‌گی و تأمل و مدارای‌تان گشته است و آفت فرهنگ و به ویژه ادبیات و هنر، و خیال می‌کنید هر خزعبلی که از شما منتشر می‌شود، "من منتشر" است. متأسفم که به ۹۰درصد از تولیدکنندگان "متن‌های" منتشر شده در رسانه‌های "من‌ساخته" و "خودمحور" حتا نمی‌توان گفت نویسا، چه برسد به نویسنده. و گویا تو به جای این که از فرهیخته‌گان محل سکونتت بیش‌تر بیاموزی، از "مویز"‌های "غوره" نشده‌ی همین سایت‌ها و وبلاگ‌ها، ولی فقیه شعر شدن را آموخته‌ای. به جای این که متن بخوانید، درباره‌ی متن می‌خوانید، به جای این که خاستگاهتان را بر اصل‌های برآمده از متن‌ها بگذارید، بر نظریه‌های "من در آوردی" گذاشته‌اید. ده‌ها گونه‌ی شیوه‌ی بیانی شعر را نیاموخته، چسبیده‌اید به نظریه‌ی "شکم سیر" "شعر من را می‌نویسد" و خیال می‌کنید همه‌ی جهان و کل هستی شعر به همین نظریه وابسته و پیوسته است. هنوز به "مدلول" نرسیده‌، "دال"‌ها را فریاد می‌زنید.

متأسفم که تو هم مثل همه‌ی غوره نشده‌ها و فقیهان، ادای دانستن را درمی‌آوری؛ اما فقط تا سر بینی‌ات را دیده‌ای. تو هنوز نمی‌دانی برای این که بخواهی اندیشه یا نظرگاه یا برداشت من یا دیگری را دریابی و نقد کنی، ناگزیری آگاهی‌ات را از محدوده‌ی یکی دو سایت و فیس‌بوک گسترده‌تر کنی، از درس و مشق‌های مدرسه‌ بگذری (که به ظاهر خوب هم انجام نداده‌ای)، تنبلی را کنار بگذاری، دست کم چند اثر از من یا هر نویسنده‌ی مورد نظرت را مرور کنی.

منصور کوشان: درون کاخ عظیم شعر فارسی، جز انفعال‌پذیری، مداحی استبداد سنت و قدرت و ترویج تک‌خردی یا "دین‌خویی" هیچ عنصر پویایی برای زندگی امروز نیست، اگر شعر هنوز اقبالی دارد، از گونه‌ی ادبی – محفلی آن است، برای همدلی است نه همفکری، برای خلوت‌های زودگذر و حافظه‌های کم ظرفیت است و به‌ترین کاربردش، زمزمه‌های عاشقانه است.(عکس: منصور کوشان در برنامه "پرگار"، بی بی سی)

نوشته‌ای مجله‌ی "تکاپو" را دیده‌ای (و گویی جستارهای غنی آن را نخوانده‌ای) و البته یک کتاب شعر از من را هم "Save" کرده‌ای، آن هم به ناگزیر، چون در سایت شعر منتشر کرده‌ای، و شروع به نوشتن کرده‌ای به این خیال که در جنگی نابرابر پیروز می‌شوی. مبارک باشد، پیروز شدی. عبای ولایت شعر پیشکشت.
اما لازم است بدانی کسی که می‌خواهد دیدگاه‌ها و حرف‌های یک نویسنده‌ی حرفه‌ای را نقد کند، ناگزیر است که "قاموس" یا "کتاب لغت" حرف‌های او را بشناسد، بفهمد، درک کند. منتقد، ناگزیر است از تنبلی، راحت‌جویی و سهل‌انگاری و باری به هر جهت بودن، دوری بگزیند. پس اگر می‌خواستی من یا محمود فلکی را یا دیدگاه شعری ما را نقد کنی، باید زحمت می‌کشیدی و کتاب می‌خواندی.

یعنی هفت دفتر شعر من را می‌خواندی، ده‌ها جستار من در باره‌ی شعر، رمان و به طور کلی ادبیات را می‌خواندی. دست کم کتاب "هستی‌شناسی شعر فارسی" اثر من را که دو سال پیش منتشر شده، می‌خواندی. کتاب‌های پژوهشی، رمان‌ها، داستان‌ها، نمایش‌نامه‌ها و نقدهایی که از من منتشر شده، پیشکشت. نخوانده، تنها ملاها، علامه‌اند که فکر می‌کنم تو، حتا در نام هم دوست نداری در کنار آن‌ها قرار بگیری.

تصور نمی‌کردم تو آدمی ساده‌انگار و راحت‌طلبی باشی، اما متأسفم که یادداشتت سندی است بر ذهن راحت‌طلب و ساده‌انگارانه‌ات در کنار چند نظریه سر و دست شکسته‌ی برآمده از حافظه و نه درک، که پاسخ آن‌ها به من مربوط نمی‌شود.

تو خیال می‌کنی که در یک برنامه تلویزیونی، آن هم برنامه‌‌ای ۵۰ دقیقه‌ای، که به غیر از مجری، چهار نفر می‌باید حرف‌هایشان را به ساده‌ترین وجه ممکن بزنند، آن هم در باره‌ی مقوله‌های پیچیده‌ای مثل شعر و رمان و تفاوت آن‌ها، می‌شود تحلیل روشنفکرانه یا ساختارشناسانه ارایه داد؟ یا فکر می‌کنی مخاطبان تلویزیون‌ها روشنفکران و فرهیخته‌گانند؟ نه، هنوز خیلی چیزهاست که باید بیاموزی. قلمرو فرهنگ، ادبیات و هنر، قلمرو بسیار گسترده و پر ژرفایی است، یک شبه نمی‌توان ره صد ساله رفت. با خواندن چند نظریه هم نمی‌توان آن را دریافت. با راه‌اندازی یک سایت و انتشار اثرهایی در آن هم نمی‌توان روشنفکر و فرهیخته شد. باید کتاب خواند. آن هم نه یکی دوتا یا به صورت تفریحی. مطالعه‌ی جدی لازم است. هم چنین ضروری است بدانی اکثر کسانی که پای تلویزیون‌ها می‌نشینند، گستردگی و ژرفای جهانشان در هر مقوله در حدود همان برنامه‌ی تلویزیونی است، یعنی انتظار بحثی پیچیده و ژرف را ندارند و هر گاه به چنین درک یا نیازی برسند، زحمت می‌کشند، کتاب می‌خرند، کتاب می‌خوانند و با چهار نفر بحث می‌کنند. مثل تو فقط تا نوک بینی‌اشان را نمی‌بینند و خیال نمی‌کنند علامه‌اند، ولی فقیه شعر شده‌اند.

آن که به جامعه‌ی مردم‌آگاه، حکومت‌های دموکراتیک و تحقق بیانیه‌ی حقوق بشر دسامبر ۱۹۴۸فکر می‌کند، در جهان امروز بهتر است که تنبلی و ساده‌انگاری را رها کند، شعر را چون بنیادش به خدمت روایت درآورد، نمایش‌نامه‌ بنویسد، رمان بنویسد، نمایش‌نامه بخواند، رمان بخواند و نمایش‌نامه و رمان را نقد کند و البته، اگر سودای دگرگونی و تعالی موقعیت اجتماعی را ندارد، مختار است؛ ادعایش را هم نداشته باشد. (عکس: محمود فلکی در برنامه "پرگار"، بی بی سی فارسی)

نه، هیچ روشنفکر و فرهیخته‌ای، مگر برای کسب خبر، در پای تلویزیون نمی‌نشیند. حتا برنامه‌ای مثل "پرگار" هم کاری از این بیش‌تر نمی‌تواند انجام بدهد؛ در چارچوب رسانه‌ای خبری - تلویزیونی بیش‌تر از این هم اجازه ندارد انجام بدهد. من - و حتم دوست و همکارم محمود فلکی هم - با همین آگاهی و شناخت شرکت در برنامه‌‌ای تلویزیونی را پذیرفتم. پذیرفتم تا به تو یا کسانی که هنوز تصورهای خام و کهنه‌ای دارند، اعلام کنم (و نه این که حکم صادر کنم) که خانم، آقا، این طور نیست که شما فکر می‌کنید. در عصر رمان، کارکرد شعر به عنوان یک گونه‌‌ی (ژانر) ادبی - اجتماعی گذشته است. از چند استثنا که بگذریم، درون کاخ عظیم شعر فارسی، جز انفعال‌پذیری، مداحی استبداد سنت و قدرت و ترویج تک‌خردی یا "دین‌خویی" هیچ عنصر پویایی برای زندگی امروز نیست، اگر شعر هنوز اقبالی دارد، از گونه‌ی ادبی – محفلی آن است، برای همدلی است نه همفکری، برای خلوت‌های زودگذر و حافظه‌های کم ظرفیت است و به‌ترین کاربردش، زمزمه‌های عاشقانه است. شعر، چه بخواهیم و چه نخواهیم نمی‌تواند در چالش‌های اجتماعی و زندگی پر شتاب الکترونیکی - دیجیتالی امروز شرکتی فعال داشته باشد. نهایت در قلمرو اجتماعی، همان کارکرد شعار را دارد.

پس آن که در جست و جوی ساختارهای اجتماعی زنده، پویا و پر چالش است، آن که دلش و ذهنش در گرو وضعیت‌های سالم اجتماعی است، آن که خواستار تعالی موقعیت انسان‌ها، به ویژه کودکان و زنان است، آن که به جامعه‌ی مردم‌آگاه، حکومت‌های دموکراتیک و تحقق بیانیه‌ی حقوق بشر دسامبر ۱۹۴۸فکر می‌کند، در جهان امروز، آغاز سده‌ی بیست و یکم، بهتر است که تنبلی و ساده‌انگاری را رها کند، شعر را چون بنیادش به خدمت روایت درآورد، نمایش‌نامه‌ بنویسد، رمان بنویسد، نمایش‌نامه بخواند، رمان بخواند و نمایش‌نامه و رمان را نقد کند و البته، اگر سودای دگرگونی و تعالی موقعیت اجتماعی را ندارد، مختار است؛ ادعایش را هم نداشته باشد.

آیا تاکنون ۱۰ دیوان شعر خوانده‌ای؟
آیا تاکنون ۱۰ رمان خوانده‌ای؟
آیا تاکنون ۱۰ نمایش‌نامه خوانده‌ای؟

تنها با خواندن اصل هر اثری است که می‌توان توانایی‌ها و ظرفیت‌های هر گونه اثری را دریافت.
نوشته‌ات، نشان می‌دهد که نخوانده‌ای. پس پیشنهاد می‌کنم دست کم این غزل حافظ را بخوان:

نه هر که چهره برافروخت دلبری داند
نه هر که آینه سازد سکندری داند
نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست
کلاهداری و آیین سروری داند
تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن
که دوست خود روش بنده پروری داند
غلام همت آن رند عافیت‌سوزم
که در گداصفتی کیمیاگری داند
وفا و عهد نکو باشد ار بیاموزی
وگرنه هر که تو بینی ستمگری داند
بباختم دل دیوانه و ندانستم
که آدمی بچه‌ای شیوه‌ی پری داند
هزار نکته باریک‌تر ز مو این جا ست
نه هر که سر بتراشد قلندری داند
مدار نقطه بینش ز خال توست مرا
که قدر گوهر یک دانه جوهری داند
به قد و چهره هر آن کس که شاه خوبان شد
جهان بگیرد اگر دادگستری داند
ز شعر دلکش حافظ کسی بود آگاه
که لطف طبع و سخن گفتن دری داند
امید که توانسته باشی، اندکی هم شده، از این آموخته باشی.

استاوانگر، ۵ دسامبر ۲۰۱۱

اشاره: شیوه کتابت (رسم‌الخط) نویسنده با شیوه‌نامه زمانه در خط فارسی مطابقت ندارد.

در همین زمینه:

::شعر را به حال خودش رها کنید! پرهام شهرجردی::

شعر را به حال خودش رها کنید!

Mon, 05 Dec 2011 05:13:29 +0000

برنامه‌ پرگار بی‌بی‌سی فارسی پیرامون شعر امروز

پرهام شهرجردی

پرهام شهرجردی- همیشه این خطر، این وسوسه وجود دارد: پا گذاشتن به رسانه‌ای که می‌تواند تو را در برابر میلیون‌ها نفر قرار دهد. به تله‌وی‌زیون رفتن.بعد ازین که وسوسه شدی و رفتی و در مقابل این همه چشم قرار گرفتی، با خطر دیگری مواجهی: چه بگویم؟ از که بگویم؟

در تله‌وی‌زیون از «ادبیات» حرف زدن، اگر ناممکن نباشد،‌ دست‌کم بسیار دشوار است. با ده‌ها و صدها اجبار مواجهی (خودت را مطابق می‌کنی؟ خودت را بُرش می‌دهی؟ خودت را عینِ خودت اعلام می‌کنی؟) و با زبانی «مثلن ساده»، از جایگاه یک «این‌کاره یا صاحب نظر»، حرف می‌زنی. که چه بگویی؟

اخیرن در برنامه‌ی «پرگار» که از شبکه‌ی بی‌بی‌سی فارسی پخش می‌شود، برنامه‌ای به «شعر فارسی» اختصاص داده شد. دو نفر دعوت شدند. اولی، منصور کوشان، که عمومن به عنوان یک ژورنالیست باتجربه می‌شناسیم، دومی، محمود فلکی، که بنا بر ژانربندی‌های «معمول» هم شعر می‌نویسد، هم نقد ، هم رمان و از قضا دستی هم در تحقیق دارد.

این برنامه به شعر فارسی آن‌قدرها مربوط نیست. به ادبیات فارسی چیزی اضافه نمی‌کند. حرف تازه‌ای را پیش نمی‌کشد. و از همه مهم‌تر، از همه فجیع‌تر، حقیقتِ عینی‌ی ادبیاتِ فارسی را دست‌کاری می‌کند و به میلیون‌ها نفری که به صفحه‌ی تله‌وی‌زیون خیره شده‌اند، اطلاعات غلط می‌دهد. اما این‌ها هیچ‌کدام تازه‌گی ندارد. این برنامه، این بزم، این نگرش، این تحریف، بخشی حقیقی از جامعه‌ای‌ست که در برابر میلیون‌ها نفر دروغ می‌گوید. چرا؟

پرهام شهرجردی - چه کسی می‌تواند ادعا کند که شعر، راحت‌طلبی‌ست، وقتی که شعر،‌ بله شعر، منجر به جلای وطن می‌شود، منجر به تبعید می‌شود، منجر به خانه به دوشی می‌شود. شعرِ زنده‌ی امروز، با شعرِ وامانده‌ی هیچ‌وقت قابل قیاس نیست. اصلن معلوم نیست زیر عنوان «شعر امروز» از چه شعری حرف زده می‌شود که این‌قدر ما نیست و این‌همه با ما بیگانه است.

گمان می‌کنم ورشکسته‌گی، فقط در اقتصاد اتفاق نمی‌افتد. در ادبیات هم می‌شود ورشکست شد. در شعر هم می‌شود شکست خورد. در نوشت هم می‌شود از پا افتاد. اما مسأله این است که «منی که در شعر ورشکسته می‌شود»، یک نفر است. شکستِ منِ نوعی، شکستِ شعر نیست. منی که در نوشتن باز‌می‌ماند و توانِ پا شدن ندارد، یک فاعلِ ساقط شده اسقاطی‌ست. اما این‌ها هیچ‌کدام ربطی به این ندارد که شعر یا ادبیات شکست خورده باشد. تنها من‌ام که در رسیدن به شعر، به ادبیات، ناتوان‌ام. شاید گاهی اوقات بهتر باشد کمی شجاعت به خرج بدهیم و در برابر میلیون‌ها نفر که می‌نشینیم، به جای پیش کشیدن حرف‌هایی که پایه و اساس‌اش خلافِ حقیقتِ همین حالاست، از حقیقتِ شعر بگوییم. اگر شکست خورده‌ایم، شکست را بپذیریم. اگر به شعر نرسیده‌ایم، در چشم میلیون‌ها نفر چشم بدوزیم و بگوییم: من شکست خوردم. اما نه. میهمان این برنامه، منصور کوشان، ژورنالیستی که مجله‌های باارزشی مثل «تکاپو» را منتشر می‌کرده، نقد و شعر و رمان نوشته، خودش را اصولن به عنوان شاعر معرفی نمی‌کند و یک‌سره تصمیم می‌گیرد به شعر حمله کند. آیا کوشان شعرهایش را فراموش کرده؟ آیا برنامه‌ی «پرگار» ‌می‌دانسته که «پنجره‌های رو به جهان» دربرگیرنده‌ی «شعرهای در تبعید» منصور کوشان بوده، ابتدا در مجله‌ی شعر،‌ و سپس در سوئد به صورت کتاب منتشر شده؟ این‌جا قصد ارزیابی‌ی کیفی‌ی چیزی که کوشان تولید کرده و نام شعر برآن گذاشته ندارم، اما چرا کاری که درآمده، منتشر شده و در دسترس خواننده قرار گرفته، مسوولیت‌اش توسط خودِ صاحب اثر پذیرفته نمی‌شود و اصلن حرفی از آن به میان نمی‌آید؟

مشخص نیست مبنا و معیارِ صحبت‌های کوشان چیست که این‌گونه درباره‌ی شعر دست به داوری و صدور حکم می‌زند و گزاره‌هایی این‌چنینی تولید می‌کند. تعدادی از آن‌ها را مرور می‌کنیم:

(نقل به مضمون)

جامعه‌های بسته و دیکتاتوری تولید شعر می‌کنند.
جامعه‌های باز و دموکراتیک رمان تولید می‌کنند.

نیازِ جامعه رمان است.

جامعه‌ چند صدایی و چند قومیتی‌ست اما شعر این‌گونه نیست.

(شعر) نمی‌تواند موقعیت را تعریف کند. نمی‌تواند باز شود. گسترده شود.

(شعر) پرسش انگیز نیست. بستر پاسخ را هم نمی‌سازد. (شعر) آن کارایی‌ی لازم را در زمانه‌ی معاصر از دست داده است.

(شعر) منِ فردی را نمی‌پذیرد. نمی‌گذارد من به صورت کثرتی حرکت کنم.

و با تکیه بر گفتار ابوسعید ابوالخیر در تصوف: «یک‌سونگری و یک‌سان بودن.»
اعلام می‌کند:

شعر ما، ظرف خوبی‌ست برای یک‌سو نگری و یک‌سان‌ نگری.

و با کنار هم گذاشتن این حرف‌ها به این‌جا می‌رسد که شعر: «نهایت‌اش استبداد و دیکتاتوری‌ست و حکومت امروز ایران».

در شعر فقط منِ راوی وجود دارد.

شعر نمی‌تواند با خاست‌گاه‌های گوناگون حرکت کند. تک بعدی حرکت می‌کند. تک صدایی حرکت می‌کند.

دلیل انحلال امروز: عدم دریافت انقلابِ شعری نیما.

در غرب هم شعر نمی‌تواند جواب‌گوی جامعه‌ی امروز باشد.

درین بین، آن یکی هم خودش را میهمان این همه گزاره می‌کند و اعلام می‌کند:

در مرحله‌ی پیش‌مدرن به مدرن هستیم.

کوشان یک تنه بحث را پیش می‌برد و ادامه می‌دهد:

گرایش ایرانی‌ها به شعر به دلیل راحت طلبی‌ست
برای زود به نتیجه رسیدن است

خودکامه‌گی‌ی حکومت ایران منجر به تولید شعر و شعار شده است. با شعار و شعر و شوخی خودشان را سبک می‌کنند.

با موقعیت در شعر رو به رو نیستید. با یک احساس زودگذر همزاد پنداری می‌کنید.

ضرورت جامعه‌ی استبدادی ما را وادار به کوتاه گویی می‌کند.

در شعر شما یک من شاعر یک من غایب دارید، مثل این شعر:
همه‌ی هستی‌ی من آیه‌ی تاریکی‌ست.

شعر تک ساحتی و تک کانونی و تک مرکزی‌ست.

این فقط بخشی از گفتارهای مطرح شده درین برنامه است. به یک معنا، می‌توان گفت که این برنامه، این بزم، این گفتار، این گزاره‌ها، یک آنتولوژی‌ست. یک‌جا جمع آوردن تمامی‌ی گزاره‌های واکنشی. و این یعنی به نمایش گذاشتن کلامی که در هر گزاره واپس‌گرایی‌ی خودش را فریاد می‌زند.

آیا لازم است به تک تک این گزاره‌ها رجوع کنیم؟‌ بدیهی‌ست که هر یک از این گزاره‌ها، حتا قبل از آن‌که در کلام کوشان جاری شود، منقضی شده‌اند.

به عنوان نمونه، چه کسی می‌تواند منکر شعرهای چند صدایی، چند مرکزی، چند لحنی، چند شخصیتی، چند زبانی شود؟ چه کسی می‌تواند ادعا کند که شعر، راحت‌طلبی‌ست، وقتی که شعر،‌ بله شعر، منجر به جلای وطن می‌شود، منجر به تبعید می‌شود، منجر به خانه به دوشی می‌شود. شعرِ زنده‌ی امروز، با شعرِ وامانده‌ی هیچ‌وقت قابل قیاس نیست. اصلن معلوم نیست زیر عنوان «شعر امروز» از چه شعری حرف زده می‌شود که این‌قدر ما نیست و این‌همه با ما بیگانه است.

و امروز چه کسی می‌تواند منکر شعری شود که حامل دیالوژیسم است؟

گمان می‌کنم هر جا کوشان حرفی از شعر زده، منظور شعر خودش بوده که در هیچ جای این برنامه نامی از آن برده نمی‌شود. کوشان به شعر خودش حمله می‌کند اما طوری وانمود می‌کند که دارد به اصل شعر یورش می‌برد. کوشان به عنوان ژورنالیست، به عنوان نقدنویس، به عنوان کسی که باید با ادبیات زنده‌ی فارسی سر و کار داشته باشد، تصویری که از شعر به دست می‌دهد این‌گونه یأجوج و معجوج است؟ چرا تنها شعری که برای مثال زدن دارد، شعری‌ست از نیم قرن پیش؟ گمان می‌کنم منصور کوشان بود که در جمع‌خوانی‌های «مجله‌ی شعر» شرکت می‌کرد و پیرامون شعر زنده و پویای این سال‌ها، شعر الان و حالا، صفحه‌ها می‌نوشت و می‌کاوید و حرف زدن از شعر را با این قبیل سهل‌انگاری‌ها‌ اشتباه نمی‌گرفت. چه شد، ظرف شش، هفت سال، شعر شد تک مرکزی و تک ساحتی و استبدادی و اصلن بنیان‌گذار هرچه دیکتاتوری در جهان؟

تنها یک مثال نقض کافی‌ست که هر یک ازین گزاره‌ها از ریخت بیافتد. دیگر این امر بر هیچ‌یک از دوستان جدید و دشمنان قدیم، دشمنان جدید و دوستان قدیم، پوشیده نیست که مثلن شعر ظرف دو دهه‌ی اخیر به جاهایی میل کرده که پیش ازین در تاریخ ادبیات فارسی بی سابقه بوده است. ده‌ها کتاب شعر، هزاران سطر و صفحه، مؤید همین ادعاست. کافی‌ست با کمی وقت، کمی بی‌طرفی، کمی آگاهی از زبان فارسی، مثلن به سراغ کتابی برویم بنام «جامعه» که شعرخطبه‌ی جامعه را دربردارد. شعری که از قضا آن‌قدر بلند است که هرکس دارد یک جایی از آن حرف می‌زند. چند تن درین کارناوال شرکت کرده که صفحه تبدیل به ولوله‌ی این همه زبان شده؟ چقدر مرکز جُم می‌خورد و ازین جا به آن کس می‌رود که سرآخر شعر بی‌مرکز می‌ماند. به هر سو که می‌رویم، سوی دیگری می‌رود. زبان، خودش موقعیت می‌سازد، خودش موقعیت را از هم می‌پاشاند، موقعیت را تبدیل به موقعیت دیگری می‌کند.

یکی حرف از «انحلال» شعر امروز می‌زند، آن یکی می‌پرسد چرا شعر امروز خواننده ندارد، و هر دو در حال بازتولید این الگوها که با حقیقت بیگانه است. یا ریشه در عدم شناخت دارد (که می‌پرسیم چرا کسی که نمی‌داند، که نمی تواند، حرف می‌زند؟) و یا می‌خواهد رد گم کند و تبلیغ وهن کند (که می‌پرسیم برنامه‌ای که می‌خواهد از شعر امروز حرف بزند، چرا دست به گریبانِ وهن است؟).

اما کدام انحلال؟ بخشی از شعر امروز که دغدغه و همیشه‌ی ماست، این توان را داشت که در یک برهه‌ی خاص زمانی، خودش را از چنبرِ «ادبیاتی که تمام شده بود» بیرون بکشد و بالاخره نفس بکشد. این‌که شعر از ادبیات (به معنای ادب و ادبیت ازلی)، این‌که شعر از شعر رها شده باشد، نه انحلال شعر که تازه شروع و ابتدای شعر است. کسانی که همیشه به راه راست رفته و شعر را به راهِ خودشان کشانده بودند، چه دستاوردی برای شعر به‌جا گذاشته‌اند؟ اگر امروز مفاهیم تازه‌ای وارد ادبیات شده‌(خطرِ شعر!)، نه در ادامه‌ی آن راهِ راست، که در قطع رابطه با هر راهِ راستی بروز کرده است. ادبیاتِ ما، ادبیاتِ برآورده کردن انتظاراتِ راهِ راست نبود، حیف! برای ما ادبیات همیشه غیرمنتظره بود. مثل ادبیاتی که می‌آید. باید گوش باشی که صدای پای آمدن‌اش را بشنوی، از جنس صفحه باشی، نوشتنی باشی.

آن یکی میهمان تکرار حرف‌های در عقب‌ جامانده را چه خوب قرائت کرد: «این‌ها پست‌مدرنیسم را درک نکرده‌اند. اشتباه فهمیده‌اند. نمی‌توانند با خواننده ارتباط برقرار کنند چون حرف‌هایشان بی‌معنی‌ست...». این‌ حرف‌ها را از دو دهه پیش تا حالا از جانب هرکسی که دست‌اش پُر از خالی بود، بسیار شنیده‌ایم. ما همه‌گی با یک حقیقت تاریخی مواجه‌ایم. اتفاقی افتاده و هر روز دارد به شکلی دیگر، به همان شکل یعنی به شکلی دیگر، می‌افتد و می‌آید و می‌افتد و می‌آید: شعر دارد می‌آید. متاسفم که برای سرکوبِ شعر زنده و پُرنفس فارسی، حرفی جز دم دستی، به گوش نمی‌رسد.

مسلمن شعر امروز آن‌قدر خواننده دارد که اجازه ندهند در رسانه‌ای مثل بی‌بی‌سی به شعورشان با چنین وقاحتی توهین شود. مسلمن شعر امروز فارسی که دغدغه و کار هر لحظه‌ی ماست آن‌قدر به جای جای جهان کوچ کرده، رها شده که دیگر نسبتی با ذهنیت‌های عقب‌رو و ورشکسته ندارد. مانده‌ام چرا بخش فارسی بی‌بی‌سی که دفترش فاصله‌ای چند صدمتری با مرکز فعالیت‌های جهانی شعر دارد از این‌همه اتفاق مهم که در سطح جهانی برای شعر فارسی می افتد، به بینندگانش خبر نمی‌دهد اما مُدام از چند افسرده‌ی ادبی دعوت می‌کند درباره چیزی که نمی‌دانند،که نمی‌شناسند، به منبر بروند؟‍! نامِ این‌همه را اگر با تخفیف خیانت نگذارم محصول انواع ندانم‌کاری‌هایی می‌دانم که این سال‌ها در رسانه‌های فارسی زبان اپیدمی شده است. نگاهی به کارنامه‌ی‌ ادبیات در دو دهه‌ی اخیر، نشان می‌دهد که هر وقت شعر فضا داشته، بالیده. هر وقت جای بروز داشته، در خواننده خانه کرده. ساده است که هرگونه امکان بروز را از شعر بگیری و به دروغ ادعا کنی که شعر جایی ندارد، که شعر خواننده ندارد. شعر آن‌قدر خواننده دارد که اگر خواننده‌های خاموش و پراکنده‌اش، زبان به دست بگیرند، یک دفعه شیشه‌ی هر تله‌ویزیون شکاف خواهد خورد و صدایی که این همه سال به سکوت برگزار شده، سرانجام...

پاتولوژی‌ شعر امروز

حرف‌های این برنامه درباره‌ی شعر و ادبیات فارسی، سخن تازه‌ای نیست. حتا در واپس‌گرا بودن‌اش هم تکراری‌ست. با این همه، جامعه‌ی کوچکی‌ست که دارد جامعه‌ی بزرگ‌تری را به نمایش می‌گذارد. جامعه‌ای که برخوردش با خلق، با آفرینش، با شعر، بیمارگونه است. به محض این‌که دهان باز می‌کند، بیماری‌اش را به رخ می‌کشد. می‌خواهد از شعر حرف بزند، اما از هرچیزی جز شعر می‌گوید. پاتولوژی‌ی شعر امروز، نه پاتولوژی‌ی شعر که پاتولوژی‌ی «از شعر گفتن» است. در حرف‌های بیمارگونه‌ای که می‌خوانیم و می‌شنویم، چند مسأله قابل تأمل است:

با پنهان نگاه داشتنِ شعر، به شعر حمله می‌شود.

همیشه درباره‌ی شعر می‌گویند، همیشه از شعر می‌گویند اما در شعر چیزی نمی‌گویند، شعر چهارشانه‌ای را هم که طی این سال‌ها محکم ایستاده ا‌ست نشان نمی‌دهند! این‌همه نشان می‌دهد که این‌ها شعر را بی‌نشان می‌خواهند پس مدام آدرس اشتباه می‌دهند. شاعر واقعی را هم خوب می‌بینند اما خود را به کوری زده‌اند، چرا؟

استفاده از تئوری‌های معروف و متعارف، مبتنی بر هیچ متنی نیست، وسیله‌ایست برای صحه گذاشتن به حدس یا ادعایی خلاف واقع. باختین، نمونه‌ی جالبی‌ست. از زمانی که تئوری‌های باختین به زبان فارسی راه باز کرد، مثلِ هر تئوری‌ی دیگر، مثلِ هر مفهوم دیگر، این مساله پیش آمد که کجا و چه زمانی می‌شود یک تئوری را از یک فضای خاص وارد فضای دیگری کرد. باختین، تئوری‌اش را برپایه‌ی نوشتِ داستایوسکی بنیان نهاده، یعنی متنی که در آن زمان نام رمان را بر آن گذاشته بودند. و همین باختین است که در زمان نگارش «استتیک و تئوری‌ی رمان» به تقابل میانِ «رمان» (آن‌چه در زمان داستایووسکی به‌عنوان رمان مطرح بوده) و «شعر» اشاره می‌کند. اولی، به مثابه یک ژانر پلی‌فونیک، دومی به عنوان ژانری مونوفونیک. این تقابل برمی‌گردد به قرن نوزدهم میلادی. از آن زمان تا امروز، ژانر رمان و ژانر شعر به سمت ژانری تمام و کمال میل کرده و مرزبندی‌ی بین ژانرها به شدت مخدوش و گاهی هم از میان رفته است، مثلن یکی از بحث های بنیادی‌ی شعر فارسی در همین دهه‌ی هفتاد، نویسش شعر چندصدایی، چند قالبی، چند ژانری و چند موضوعی بوده. نمونه بارزش هم شعر بلند «شینما» که پرسوناژهای مختلفی با زیرساخت‌های متفاوت در آن به نمایش درآمده‌اند.

امروز با تکیه بر تئوری‌ی باختین که مبتنی بر رمان داستایووسکی‌ست، چه می‌توانیم بگوییم؟ بیاییم و از قرن نوزدهم به قرن بیست و یکم بپریم و پرچم‌دار تقابل رمان و شعر شویم؟ پس تمام شعرها، تمام رمان‌ها، تمام‌ تلاش‌هایی که از آن زمان تا امروز شده چه می‌شود؟ به گمان‌ام استفاده از تئوری‌های از پیش آماده شده، مثل ساختِ قالب‌های از پیش ساخته شده، تحمیل کردن چیزی به چیز دیگری‌ست، یک تئوری که در فضایی کاملن متفاوت ساخته و پرورده شده، چطور می‌تواند وارد فضایی ناهمگن شود و فایده‌ای، دستاوردی هم داشته باشد؟ جالب این‌جاست که ژورنالیست یا منتقد، به این مساله کاملن بی‌اعتناست که تئوری‌ی باختین برپایه‌ی یک متن مشخص (رمان داستایووسکی) شکل گرفته، می‌آید و رمان داستایووسکی را فراموش می‌کند، زمینه‌ی ساخت تئوری را فراموش می‌کند و فقط بخشی از آن را به خواننده یا بیننده نشان می‌دهد. برای ما که کار تئوریک می‌کنیم، این مساله همیشه وجود داشته که چطور می‌توانیم از اثر، تئوری بسازیم. چطور از یک شعر، تئوری بیرون بکشیم. و اگر تئوری می‌دانیم، چطور آن را تراش دهیم، بُرش دهیم، تا با موقعیتِ الان و حالا، با موقعیتِ شعری که همین حالاست، همخوانی داشته باشد. استفاده از هر مفهوم و هر تئوری که با تنِ متن بیگانه است، پُرگویی و بیهوده‌گی‌یی بیش نیست.

شعر نسبت به هر چیز دیگری جز خودش سنجیده می‌شود: شعر چه قدر خواننده دارد؟ شعر چه قدر به نیازهای جامعه پاسخ می‌دهد؟ شعر چه قدر با آیین‌های ما همخوانی دارد؟ شعر چه‌قدر اخلاقی ست؟ شعر چه‌قدر سیاسی‌ست؟ چرا شعر به تن می‌پردازد؟ چرا شعر «پورنو» شده؟ چرا شعر از ارزش‌های کهن حرفی نمی‌زند؟ چرا شعر به امور فرازمینی نمی‌پردازد؟ در برخورد سنتی با شعر، فراموش می‌شود که شعر، مستقل است و زنده‌گی‌ی‌ خودش را دارد. یک بار برای همیشه بگوییم: شعر را به حالِ خودش، به حالِ شعر رها کنید!

تا چشم کار می‌کند نماینده‌گان واکنشی هستند که در این تریبون و آن رسانه، واکنش‌شان نسبت به شعر را بازگو می‌کنند: «شعر رو به انحطاط است. نسل جدید، پست مدرن شده و بی معنا می‌نویسد و درکی از مدرنیسم و پست مدرنیسم ندارد. شعر امروز خواننده ندارد» و حرف‌هایی ازین دست. اما نماینده‌گانِ کنش کجا هستند؟ خودِ کنش، یعنی شعر، کجاست؟ در هر محفل و بزم،‌ در هر رسانه و روزنامه، قبل از هرچیز خودِ شاعر و خودِ شعری را که در حالِ بودن است، غایب می‌کنند، دورش می‌کنند، سکوت‌اش می‌کنند و بنابر «خلقیات ما ایرانیان» همان‌طور که جمال‌زاده یادآوری‌اش کرده بود، پشتِ سرِ شعر، پشتِ سرِ شاعر، نطق می‌کنند. سخن‌رانی می‌کنند، یا به قولی، غیبت می‌کنند. این نهایت کاری‌ست که یک «ادبیات‌چی» می‌تواند با شعر بکند؟

ژورنالیسم، نقد ادبی و نقد ژورنالیستی اصولی دارد. هیچ‌جا و هیچ‌وقت، کتمانِ حقیقت به معنای ژورنالیسم نبوده، مترادف نقد نبوده. همه می‌خواهند «اخلاقی» رفتار کنند و اخلاق را به ادبیات بکشند (به عنوان مثال، مقابله با ادبیاتی که مغایر با آداب و شوونات مذهبی و سنتی ست)، اما هیچ‌کس به صرافت نیفتاده که اخلاق حرفه‌ای‌اش را یک بار هم که شده زیر پا نگذارد. ژورنالیست و منتقدی که نه می‌خواند و نمی‌خواند و مخاطب‌اش را عین خودش می‌خواهد، دارد با خودش، با زمانه‌ی خودش چه می‌کند؟ به راستی در کدام عصر، در کدام دنیا زنده‌گی می‌کنیم؟

آذرماه ۱۳۹۰

اشاره: شیوه کتابت (رسم‌الخط) نویسنده با شیوه‌نامه زمانه در خط فارسی مطابقت ندارد.

لینک: سایت پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد، بنیان‌گذار و سردبیر «مجله‌ی شعر»

روایت جنین برده شده

Sat, 15 Oct 2011 04:34:31 +0000

یادداشتی بر رمان "زنان فراموش‌شده" نوشته‌ منصور کوشان

کامران سلیمانیان مقدم

کامران سلیمانیان مقدم – اواخر سال‌های دهه‌ی‌ ۶۰ خورشیدی نسلی در ادبیات ایران چهره شد که چند مشخصه داشت:
۱- نوشته‌هاشان ریشه در سنت ادبی پیشین داشت. هم می‌شد فرم‌گرایی گلشیری را در آثارشان ردیابی کرد که خیلی از آن‌ها در جلساتش و بعد آن شناخته شدند.

هم مایه‌های رمانتیسم علوی درشان پیدا بود، هم نگاه تلخ اجتماعی هدایت و چوبک. البته شاید به وضوحی که می‌گویم رگه‌ها دیده نمی‌شوند (که کسی هم کاری در این زمینه نکرده) اما بی‌شک هیچ ساختارشکنی بی‌ریشه‌ای درشان پیدا نبود.

۲- به نسبت آثاری که امروزه در ایران چاپ می‌شود بسیار خوشخوان بودند. از کارهای معروفی گرفته تا شهریار مندنی‌پور. دلایل خوشخوانی این آثار شاید در وجود قصه‌های قوی (سمفونی مردگان)، فضاهای متفاوت، نوستالژیک و غریب (کارهای رضا جولایی) و نزدیکی زمانی با وقایع اجتماعی (محاقِ منصور کوشان) باشد. بماند که تیراژ آن کتاب‌ها هم به زحمت آبروی نویسنده‌شان را می‌خرید. البته آن دوره بازار نقد و تبلیغات روزنامه‌ای چنین داغ نبود. تعداد جوایز ادبی هم به فروش کمک نمی‌کرد که بعد‌ها معلوم شد شاید به صلاح هم نبود.
۳- شاخصه‌‌ی اصلی و قابل اعتماد این نسل دردی بود که در آثارشان صداقت و صراحت داشت. در رفتار صنفی و مطبوعاتیشان هم دیده می‌شد. دو مجله‌‌ی تکاپو و گردون بسیار متفاوت‌تر و پیشرو‌تر از نشریات خوب قبل از خود (آدینه و دنیای سخن) بودند. نامه‌ی ۱۳۳ (یا ۱۳۴) نفر محصول تلاش و جسارت همین گروه بود و تاوانش را هم دادند.

از آن نسل جولایی مدت‌ها است که کار تازه‌ای چاپ نکرده ‌است. با این‌که خود صاحب نشر است انگار با وضعیت بررسیِ کتاب موجود به این نتیجه رسیده که کاری چاپ نکند. از مندنی‌پور هم مدت‌هاست خبری نیست. به این لیست اضافه کنید منیرو روانی‌پور، محمدرضا صفدری، امیرحسن چهلتن، محمد محمدعلی، رضا فرخفال، ناصر زراعتی، قاضی ربیحاوی، عباس معروفی. البته کارهای عباس معروفی به خصوص دو کتاب در خارج منتشر شده‌اش (فریدون سه پسر داشت و تماماً مخصوص) به برکت چاپ افست در بساطی‌های دم انقلاب فروخته می‌شود و چشم نویسنده‌اش روشن.

چاپ چند کتاب تازه از منصور کوشان آن هم در زمینه‌های مختلف نشان از‌‌ همان دردی دارد که اشاره کردم. یاد کوشان تا مدت‌ها به سرمقاله‌های جسورانه و خواندنی‌اش در تکاپو زنده بود. به غیر از محاق، کار بلند دیگری ازش در ایران دیده نشد یا من ندیدم. همین باعث شد تا یادداشتی به بهانه‌ی رمانش بنویسم و ابراز شوقی کرده باشم. این‌که این کار در ایران خوانده شده شکی نیست. چون چاپش در‌‌ همان ماه‌های اول تمام شد اما بازتابی در مطبوعات تخصصیِ مستعجل ادبی ایران نداشت. دلایل زیادی برای این حرف است اما قوت نفی و انکار تازه‌واردان فعلاً مجالی به معرفی و خواندن و طرح مطلب کتاب‌های آدم‌های اثرگذار معاصرمان نمی‌دهد. یا شاید باز فعلاً صلاح نیست. البته با آثار چاپ‌شده‌ی این روز‌ها می‌شود سنجید که دغدغه‌ی جوانان فعال امروز کمی با دهه‌ی ۶۰ فرق کرده. و باز البته چون همه‌ی کار‌ها در ایران مجال چاپ ندارند این نظر را با احتیاط می‌گویم.

مایی که از روی دست همین نسل نگاه کرده‌ایم، یادگرفته‌ایم هر چه می‌گوییم آموخته‌های درونی‌شده‌ی خودمان باشد و جسارت این را داشته‌ باشیم که برای تأیید حرفی یا نظری، با ربط یا بی‌ربط اسم پشت اسم قطار نکنیم و از فهم خودمان مایه بگذاریم. همچنین که مطمئن هستم کوشان به خوانده شدن آثارش بیشتر بهاء می‌دهد تا تأیید شدن؛ و اما خود کار:

قصه‌ی رمان "زنان فراموش شده" را اگر بشود یا دلیلی باشد که خطی تعریفش کرد این است که: زنی ایلاتی یا کولی که احوالات روحی و جنسی خاصی دارد در طلب مردش با شکارچی رهگذری وصلت می‌کند. با شکارچی به دهِ محل زندگی مرد می‌رود و کم‌کم مرد را متقاعد می‌کند که در معدن تازه ایجادشده‌ی نزدیک ده، دست‌کم در زمان جفت‌گیری شکار (که بیشتر منظور کَل – نوعی بز کوهی - و گوزن است) کار کند. مرد در زمان کوتاهی افسرده‌ی زندگی از دست‌رفته‌ش (شکار) می‌شود و به تحریک خودِ زن دوباره به کوه و کمر می‌زند. در این میان زن یک بچه هم از دست داده است. مرد در کوه، گیر دسته‌ای گرگ می‌افتد و در تلاش برای نجاتِ جان، بیضه‌هایش را توسط گرگ از دست می‌دهد. از اینجا پای طبیبی به داستان کشیده می‌شود که عاشق زن می‌شود و داستان با گنگی، اشاره به مجنون شدن طبیب و حتی خودسوزی‌اش می‌کند. زن در کنار مردش می‌ماند. به همراه خاطراتش، اوهامش، تابو‌ها و حسرت‌هایش. اما این همه‌ی ماجرا نیست. برای بیان حرفم مجبورم دلایلم را با تقطیع متن بگویم:

زنان فراموش‌شده، نوشته منصور کوشان. زوال تدریجی یک نسل.راوی در صدد واگویه‌ی افسانه‌ای است که به شدت واقعی به نظر می‌رسد. هیچ چیزِ غیر عادی جز سبعیتِ لجام‌گسیخته و بدویتی معصوم و سرکوب‌شده وجود ندارد.

زمان روایت به یک تعبیر (که از آقای خانلری گرفته‌ام) مضارع اخباری است. باز ایشان همان‌جا و در تعریفی می‌گوید: "گاهی در مضارع اخباری فعلی بیان می‌شود که همیشگی است. بنابراین در هر زمانی که گوینده‌ای از آن خبر بدهد مانند آن است که در‌‌ همان زمان انجام می‌گیرد." انگار اصرار نویسنده در بیان این زمان در روایت همین تکرار شوندگی وقایع داستان است. از طرفی بی‌مکانی- بی‌زمانی داستان که البته کمی اشاره به زمان دور دارد (آن هم به واسطه‌ی بیان عادات ایل و وجود معدن و ده)، وجه تمثیلی به کار می‌دهد. البته منظورم از وجه تمثیلی نه تعریف عرفش که سطح ساده‌تر آن و بیان مصداق و نمونه یا به بیان واضح‌تر نشانه است. حالا آیا اثر قادر است این تکرارشوندگی را در ادامه کار به ذهن خواننده متبادر کند؟ یا به زبان دیگر آیا خواننده درگیر تناقض ردگیری حافظه‌اش از ایلات تاریخی و فضایی انتزاعی نمی‌شود؟ آیا نویسنده در تلاش برای آشنایی‌زدایی ذهن خواننده توسط واقعیت داستانی است؟ آیا نویسنده در تلاش ساخت فضایی انتزاعی است؟ آیا بیان عادات غریب ایل با زمان روایت (حال تکرارشونده) به دنبال ایجاد ناکجایی در ذهن خواننده‌ی امروزی است؟ با هم ادامه می‌دهیم.

با توجه به حجمِ کم کار و شخصیت‌های محدودش، "زنان فراموش شده" رمان است. دلیل اصلی آن، تحول شخصیت‌ها در توالی وقایع و حجم رخدادهای داستان است. هر چند بیان این تحولات در سیر زمانی خوانش رمان صورت نپذیرد (و کمی پس و پیش شود) اما ادراکش در پایان کتاب تحقق می‌یابد. دلیل دیگرش مضمونی است که در جریان قصه‌ها برجسته می‌شود: زوال تدریجی نسلی که، خود انتخاب کرد. دلیل سوم جزئیاتی است که در طول کار به فشردگی بیان می‌شود. همین جا این را اضافه کنم که فشردگیِ ذاتی نه تحمیلی، از علایق کوشان است. به کرات از اطناب فصل دو رمان محاق با گذشت بیش از بیست سال از نوشتنش هنوز یاد می‌کند. طرحِ جزئیات از عادات و رسوم ایل تا خصوصی‌ترین رفتارهای زناشویی را در برمی‌گیرد. شاید توجیه فشردگی متن که جاهایی به شدت نثر را سنگین می‌کند، غرابت و دور از ذهن بودن خود تصاویر و جزئیات است.

راویِ دانای کل محدود رمان فرزند شخصیت‌های اصلی است (خودش به کرات، تکرار و اصرار می‌کند). می‌گویم شخصیت و اصرار بر این دارم که این‌ها تیپ نیستند. دلایل حرفم واضح و بیانش غیر ضروری است. راوی در تمام طول رمان از اصطلاح پدر و مادر نام می‌برد. واقعیت عینی آن است که در واقع فرزندی وجود ندارد. تنها جنین متولد شده را هم همزاد زنِ کولی (پلنگ) با خود می‌برد. آیا راوی‌‌ همان جنین بُرده شده توسط پلنگ است؟ آیا تعلق خاطر راوی به شخصیت‌های اصلی بیان چنین لفظی (پدر یا مادر) را توجیه‌پذیر کرده؟ راوی طنازی نمی‌کند. به شدت وسواس دارد در بیان درست وقایع و در اکثر مواقع عبوث است. آیا راوی وجدان بیدار حافظه و خاطره است؟ رمان بر این باور است که این پاسخ‌ها را خواننده دنبال می‌کند.

اصطلاح حافظه و خاطره را از چهارچوب منطق روایی درآوردم. وقایع با شتاب، سرآسیمگی و درهم، در ابتدا ضربه می‌زند. پلنگ و دکتر و... همه با هم در شروع کلاسیک کار نام برده می‌شوند. بعد سیر توالی وقایع بدون ترتیب زمانی و فقط با ردگیری نشانه‌ها دنبال می‌شود. جاده در قسمتی از روایت به جاده‌ی دیگری در جایی دیگر و زمانی دیگر وصل می‌شود. انگار راوی جزئیات را با پیشبرد روایت تکمیل می‌کند. تداخل روایت‌ها بر مبنای تداعی معانی نیست. بیشتر بر ردگیری نشانه‌هاست. نشانه‌هایی مانند مه، پلنگ، راه و ایل. مجال توجیه و تفسیر از همین جا به وجود می‌آید. استنادهایی که راوی می‌آورد اصرار بر واقع‌نمایی دارد. از جایی این واقعیت به واسطه‌ی انگاره‌های از پیش تعریف‌شده‌ی خواننده و همچنین ردگیری ضمنی سرنوشت راوی که منطق حضورش تا انتها مبهم می‌ماند این را به ذهن می‌رساند که راوی در صدد واگویه‌ی افسانه‌ای است که به شدت واقعی به نظر می‌رسد. هیچ چیزِ غیر عادی جز سبعیتِ لجام‌گسیخته و بدویتی معصوم و سرکوب‌شده وجود ندارد. و این بخشی از تأویلی است که به ذهن می‌رسد.

صحبت اینجاست که اگر اثر، این قدر خواننده را درگیر منطق‌های روایی می‌کند پس چه چیز وامی‌داردش که خواندنِ اثر را ادامه دهد. اثر، سرشار از جذابیت‌هایی است که سوای بحث فرمال قضیه، آموختنی و به یادآوردنی است. هر تکه‌ی به یادآوردنیِ هر کاری، به نوعی نشانه‌ی آن کار می‌شود. این تکه‌های به یادآوردنی‌‌ همان قصه‌ای است که وجه شهرزادی هر کاری را می‌سازد. تکه‌های به یاد ماندنی بر چند ویژگی استوار است:

بیان تجارب شخصی که خاص خود نویسنده است و این سوای رو دور ریختن مسائل خرده زناشویی و رسوایی‌های فامیلی است. منظور تجارب شخصیِ داستانی شده است.
لحظات غافلگیرکننده که خواننده را سهیم تجربه‌ی شخصیت داستانی می‌کند. پیش‌نیاز این پدیده ایجاد حس هم ذات‌پنداری خواننده با شخصیت است.

وقایعی که تجربه‌ی شرکت در شکوهش فقط در داستان امکان‌پذیر است.
رمان "زنان فراموش‌شده" سرشار از این لحظات ناب است. لحظه‌ی گریستن مرد در غار، برخورد زن با پلنگ، محاصره‌ی زنِ در برف‌مانده توسط گرگ‌ها، گیر کردن گوزن در عشقه‌ها، آشنایی پدر با مادر، چنگ انداختن پلنگ به ماه (که در شعر دیگران آمده)، صحنه‌ی بروز تمایلات همجنس‌گرایانه‌ی زن، لحظه‌ی تولد بچه و لحظه‌های بسیاری که به شدت هم تصویری است.

کماکان معتقدم پاشنه‌ی آشیل کار، در پرتاب خواننده به تأویلی است که باعثش انتخاب زاویه‌ی روایت است. نمی‌دانم می‌شد این کار را با لحن دوم شخص هم نوشت یا نه. به هر صورت تجربه‌ی فشرده‌نویسی کوشان در بسیاری جا‌ها جواب داده و حجم نفس‌گیر وقایع، کار را در قسمت‌های زیادی درخشان کرده است. به هر حال این واضح است که کوشان با این کار از کارهای دیگرش فاصله گرفته و سعی دارد که خود را تکرار نکند.

در آخر، تنها حرف نگفته‌ام و شاید ادای دین به نَفَس کار، اشاره به درد عمیق نویسنده است که در سطر سطر کار فریاد می‌کشد. حرف‌های زیادی که گفته شد و حیفم می‌آید که واگویه‌اش نکنم. تکرار موتیف پنجه بر ماه کشیدن پلنگ که بی‌قراری عشق است، سماعِ بی‌قراری است و اشاره به وسوسه‌ی خیانت که از انتخاب می‌آید و انگار که خیانتی هم نیست.

شناسنامه کتاب:
زنان فراموش شده، رمان، منصور کوشان، چاپ اول ۱۳۸۷، انتشارات آرش، استکهلم، چاپ دوم ۱۳۸۹، انتشارات ققنوس، تهران

در همین زمینه:

::مخالف خوانی با شمایلی کلاسیک، رامتین کریمی، رادیو زمانه::

::گفت و گو دفتر خاک با منصور کوشان::

"شب‌های هنر و ادب ایران" در گوتنبرگ

Tue, 20 Sep 2011 12:14:19 +0000

جشنواره "شب‌های هنر و ادب ایران" در حاشیه نمایشگاه کتاب گوتنبرگ و مقابله با سانسور در ایران

بخش فرهنگ رادیو زمانه

بخش فرهنگ زمانه - پاییز در غرب فصل نمایشگاه‌های کتاب است. رویدادهای نمایشگاه کتاب گوتنبرگ در سوئد که سپتامبر هر سال در شهر گوتنبرگ برگزار می‌شود و از آن به‌عنوان مهم‌ترین نمایشگاه کتاب در کشورهای اسکاندیناوی یاد می‌کنند، معمولاً در رسانه‌های فارسی‌زبان بازتاب چندانی نمی‌یابد. امسال اما در حاشیه این نمایشگاه کانون فرهنگی "بهنما" یک همایش مهم ادبی با شرکت تنی چند از نویسندگان شناخته‌شده ایران هم برگزار می‌کند.

با غلام‌حسین ساعدی و نمایش "دعوت"

همزمان با برگزاری بیست و هفتمین نمایشگاه کتاب گوتنبرگ در سوئد، کانون فرهنگی بهنما از ۲۳ تا ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۱ جشنواره‌ای برگزار می‌کند با عنوان "شب‌های هنر و ادب ایران". در این جشنواره نویسندگان شناخته‌شده‌ای از ایران حضور دارند. جواد مجابی، نویسنده و شاعر، امیر حسن چهل‌تن، نویسنده، محمد شمس لنگرودی، شاعر و پژوهشگر، همچنین منصور کوشان، نویسنده و نمایش‌نامه‌نویس و ژیلا مساعد، شاعر در بخش فرهنگ و ادب این جشنواره به‌داستان‌خوانی و شعرخوانی می‌پردازند.

"شب‌های هنر و ادب ایران" شبی هم به بزرگداشت غلام‌حسین ساعدی، نویسنده و نمایش‌نامه‌نویس اختصاص داده است. در این شب، جواد مجابی درباره وجوه گوناگون شخصیت ساعدی سخنانی خواهد گفت و سپس قرار است که امیر حسن چهل‌تن درباره ساعدی به‌عنوان "نویسنده‌ای که قدر نبوغ خود را ندانست" و در مقطعی از تاریخ ایران به سیاست و طرفداری از مبارزات چریکی روی آورد و از داستان‌نویسی و نمایش‌نامه‌نویسی غافل ماند و این نکته را بارها در برخی نامه‌ها و مقالاتی که از او به جای مانده یادآور شده، سخنانی ایراد کند. منصور کوشان نمایشنامه‌های غلام‌حسین ساعدی را بررسی و تحلیل می‌کند و پوپک مجابی به "صداها و نواها" در آثار ساعدی می‌پردازد. سپس یکی از مهم‌ترین نمایشنامه‌های غلامحسن ساعدی با عنوان "دعوت" به کارگردانی سوسن فرخ‌نیا روی صحنه به نمایش گذاشته می‌شود.

جواد مجابی، نویسنده و شاعر

در نمایش‌نامه "دعوت" غلام‌حسین ساعدی سرگردانی دختری را نشان می‌دهد که ظاهراً به یک ضیافت دعوت شده و پس از آنکه با شوق بسیار خود را برای شرکت در این ضیافت آماده می‌کند، در پایان به یاد نمی‌آورد که به کجا دعوتش کرده‌اند. این نمایش‌نامه تاکنون بارها روی صحنه رفته و یک بار هم در آخرین روز بیست و سومین جشنواره تئاتر فجر به کارگردی میترا خواجه‌ئیان در تالار خورشید در تئاتر شهر تهران روی صحنه رفت.

شب‌های گوتنبرگ

عباس کامرانی، مدیر بنیاد "بهنما" و برگزارکننده همایش "شب‌های هنر و ادب ایران" در گفت‌و‌گو با رادیو زمانه به تأکید به این نکته اشاره می‌کند که "شب‌های هنر و ادب ایران" در چارچوب برنامه‌های نمایشگاه کتاب گوتنبرگ برگزار نمی‌شود. کامرانی می‌گوید: "دولت سوئد از نظر مالی برای برگزاری این همایش هیچگونه کمکی به ما نکرد و ما هم اصولاً درخواست کمک مالی نکردیم. بلکه تلاش ما این بود که این همایش به‌طور مستقل برگزار شود."

کامرانی در همین گفت‌و‌گو به همزمانی "شب‌های هنر و ادب ایران" با نمایشگاه کتاب گوتنبرگ اشاره می‌کند و می‌گوید در روزهایی که نمایشگاه کتاب برگزار می‌شود، هر شب نویسندگان از سراسر جهان داستانخوانی دارند و فضای شب‌های گوتنبرگ بسیار فرهنگی‌ست. ما هم می‌خواستیم در چنین فضایی جشنواره را برگزار کنیم."

کامرانی در ادامه می‌افزاید: "حضور یک اتفاق فرهنگی در سطح نمایشگاه کتاب گوتنبرگ نقطه ملاقات مهمی‌ست و همزمانی نمایشگاه کتاب گوتبرگ با جشنواره در مجموع به سود ادبیات ایران است."

۱۶ کتاب از مجموعه ادبیات معاصر ایران

یکی دیگر از مهم‌ترین برنامه‌های "شب‌های هنر و ادب ایران" معرفی ۱۶ کتاب از مجموعه ادبیات معاصر ایران است. شکرالله منظور استاد دانشگاه گوتنبرگ در محل نمایشگاه کتاب این آثار را تحلیل و معرفی خواهد کرد. معرفی این کتاب‌ها با توجه به سیاست‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از این جهت اهمیت دارد که معمولاً در میان کتاب‌سازی‌ها و آمارسازی‌هایی که از زمان دولت نهم در ایران مرسوم شده، تأثیرگذارترین و مهم‌ترین آثار ادبیات خلاق ناشناخته می‌مانند.

عباس کامرانی، مدیر "بهنما"

عباس کامرانی، مدیر بنیاد "بهنما" می‌گوید یکی از مهم‌ترین هدف‌های این بنیاد مبارزه با سانسور و مقابله با سیاست‌های شورای عالی انقلاب فرهنگی‌ست که توسط اداره کتاب اعمال می‌گردد.
بنیاد "بهنما" سال گذشته چهار عنوان کتاب از علی اشرف درویشیان، پوران فرخزاد و محمد بهارلو منتشر کرده است. یکی از کتاب‌هایی که "بهنما" منتشر کرده،"داستان‌های داغ" از علی اشرف درویشیان است. این کتاب شش سال در وزارت ارشاد معطل ماند و سرانجام مجوز نگرفت.

علی اشرف درویشیان در همان زمان که کتابش مجوز نگرفت، گفت: "مجموعه داستان‌های داغ شامل ۱۶ داستان کوتاه است. بررس‌های ارشاد در بررسی نخست گفتند هشت داستان باید از این مجموعه حذف شود، نپذیرفتم. اصرار آن‌ها در بررسی دوم این بود که باید چهار داستان از کتاب برداشته شود، بازهم نپذیرفتم. در‌‌ نهایت هم کتاب در ارشاد معلق مانده است.»

پوران فرخزاد هم همزمان با انتشار اثر پژوهشی‌اش درباره شاعران ایرانی با عنوان "نشانه‌های مغانه در ادبیات فارسی" اطلاع داده بود که دو مجموعه داستانش با نام‌های "باغ پریان" و "کاسنی شیرینی" در خارج از ایران منتشر شده‌اند و به خبرگزاری مهر در این‌باره گفته بود: «این اتفاق مایه خوشحالیم نیست. من برای مردم کشورم می‌نویسم و دوست دارم آنها کتاب‌هایم را بخوانند که متأسفانه این امکان فراهم نشده است."

و شش عنوان کتاب دیگر و کتاب‌های دیگر

امسال هم "بهنما" مجدداً برای مقابله با سانسور برای نخستین بار آثاری از جواد مجابی، پوران فرخزاد و منصور کوشان را منتشر می‌کند و از این کتاب‌ها که در ایران موفق به دریافت مجوز نشده‌اند در نمایشگاه کتاب گوتنبرگ رونمایی خواهد کرد.

پوران فرخزاد، و یک خانواده شعر

"چالش‌های ادبیات ایران" و "آینه‌های زمان" از منصور کوشان، "شعر امروز خیابان" و "وطن روی کاغذ" دو مجموعه شعر از جواد مجابی، "سه‌گانه" از پوران فرخزاد که منتخبی‌ست از اشعار سه شاعر خانواده فرخزاد، پوران، فریدون و فروغ و همچنین کتابی با عنوان "لحظات ایرانی" از کارین منظور از کتاب‌هایی‌ست که امسال در غرفه "بهنما" در نمایشگاه کتاب گوتنبرگ رونمایی می‌شود. "لحظات ایرانی" خاطرات زنی‌ست سوئدی که به مدت ۱۲ سال در ایران زندگی کرده است.

عباس کامرانی، مدیر "بهنما" می‌گوید هدف این بنیاد از برگزاری جشنواره "شب‌های هنر و ادب ایران" در حاشیه نمایشگاه کتاب گوتنبرگ این است که هنر و فرهنگ ایران را به مخاطبان فارسی‌زبان که به برخی آثار ادبیات خلاق دسترسی ندارند فراهم کند.

نمایشگاه کتاب گوتنبرگ و ادبیات آلمانی‌زبان

از نمایشگاه کتاب گوتنبرگ که در سال ۱۹۸۵ تأسیس شده، هر سال بیش از صد هزار نفر دیدن می‌کنند. تأکید این نمایشگاه بیشتر بر کتاب کودک، ادبیات آفریقا و کتاب‌های جیبی‌ است.
نمایشگاه کتاب گوتنبرگ هر سال در محل "نمایشگاه و همایش سوئد" ( Swedish Exibition & Congress) برگزار می‌شود. این نمایشگاه به دلیل بحران اقتصادی سال گذشته با رکود مواجه بود، اما امسال کارشناسان پیش‌بینی می‌‌کنند که رونق سابق را به‌دست آورد. انتشارات "آلفابتا" از مهم‌ترین ناشران اسکاندیناوی اعلام کرده است که به‌خاطر برگزاری نمایشگاه کتاب گوتنبرگ در مجموع ۲۰ درصد افزایش فروش داشته است.

نمایشگاه کتاب گوتنبرگ

امسال بیست و هفتمین دوره نمایشگاه کتاب گوتنبرگ با موضوع ادبیات کشورهای آلمانی‌زبان برگزار می‌شود و در حالی‌که ناشران آلمانی بیشتر بر ادبیات جوان آلمان تأکید دارند و نویسندگان مهاجر ترک‌تبار و عرب در مرکز توجه قرار گرفته‌اند، بازدیدکنندگان از نمایشگاه کتاب گوتنبرگ امید دارند بتوانند در این فرصت با نویسندگان شناخته‌شده‌ای مانند گونتر گراس، الفریده یلینک، پتر هاندکه و گونتر والرف دیدار داشته باشند و در داستان‌خوانی‌های آنان شرکت کنند.

تلاشی دیگر برای مبارزه با سانسور

Mon, 23 May 2011 09:19:53 +0000

گفت‌وگو با منصور کوشان، بنیان‌گذار«خانه‌ی آزادی بیان»

سارا روشن

سارا روشن - «خانه‌ی آزادی بیان» چند وقت پیش بیانیه‏ای منتشر کرد و از هنرمندان و نویسندگان خواست که عضو این نهاد بشوند. از بین اعضا، هفت نفر که خود را کاندید کرده بودند، به‌عنوان هیأت دبیران خانه‌ی آزادی بیان انتخاب شدند.

در مورد اهداف «خانه‌ی آزادی بیان» و تشکیل هیأت دبیران آن، با منصور کوشان، بنیان‏گذار این نهاد گفت‏وگویی انجام داده‏ام. ابتدا از او خواستم که اعضتی هیأت دبیران را معرفی کند:

منصور کوشان - پس از اعلام اسامی نامزدهای عضویت در هیأت دبیران، سه‏چهارم از اعضاء رأی دادند و هفت نفر از میان ۱۲ داوطلب انتخاب شدند. اعضای انتخاب‌شده عبارتند از خانم‏ها: نیلوفر بیضایی، پرتو نوری‏‌علا و شهلا بهاردوست، آقایان: منصور کوشان، فرج سرکوهی، حسین نوش‏آذر و علی نگهبان.

آقای کوشان، وقتی اسامی را دیدم، اولین چیزی که به ذهنم رسید، این بود که در این نهاد هم، از نظر سنی، نسل زیر ۳۰ سال ایرانی، در میان هیأت دبیران دیده نمی‏شود.

بله همین‏طور است. اما نامزد شدن برای هیأت دبیران کاملاً اختیاری بوده و ما در رسانه‏ها اعلام کرده‏ بودیم. ما اعلام کرده بودیم که هر کس که کار فرهنگی انجام داده باشد و در زمینه‏های موسیقی، تئاتر، سینما، ادبیات و روزنامه بتواند آثاری ارائه دهد، می‏تواند عضو این نهاد بشود. فکر می‏کنم در میان اعضاء هم عده‏ای هستند که ممکن است سن‏شان حول و حوش ۳۰ سال باشد و به نسل بعد از انقلاب تعلق داشته باشند.

«خانه آزادی بیان» اصلاً چگونه شکل گرفته است؟

تشکیل «خانه آزادی بیان» یا فکر ایجاد آن، از سال‏ها پیش با من بود. یعنی از وقتی که در ایران، در گروه مشورتی کانون نویسندگان فعالیت می‏کردم، به این فکر بودم که چگونه می‏توانیم نهادی داشته باشیم که از نویسندگان و اهل قلم فراتر برود و دیگر آفرینشگران، کنش‏گران و کوشندگان فرهنگی را هم دربربگیرد. چون طبیعتاً هرچه همبستگی بزرگ‏تری باشد، قدرت بیشتری داریم برای مقابله با سانسور و خفقانی که از آن موقع تاکنون در ایران وجود دارد. بعد که به زندگی در تبعید ناگزیر شدم، مدت‏ها این فکر با من بود، ولی اینجا چون مشغله‏های خودش را دارد، روز به روز این‌کار را عقب می‏انداختم تا وقتی که خودم به مناسبت آزادی بیان، برنده‏ی جایزه «اوسیستکی» از طرف نروژ شدم و دوباره به فکر افتادم که چرا این‏کار را نکرده‏ام. این‏بار با دوستان صحبت و مشورت کردم و سرانجام این نهاد را تأسیس کردیم.

شما عضو کانون نویسندگان در ایران هم بودید. چرا در همان مجموعه کارتان را ادامه ندادید؟

کانون نویسندگان در ایران مستقل است و جای خود را دارد و کسی که در خارج از کشور، در تبعید و یا مهاجرت به‏سر می‏برد، نمی‏تواند آن‏چنان فعالیت و رابطه‏ی مستقیمی با همکارانش در کانون نویسندگان ایران داشته باشد. به‏ویژه که این طرف شما آزاد هستید هر حرفی را بزنید و هر حرکتی را انجام بدهید و اگر به نام عضو و یا کانون نویسندگان این‌کار را انجام دهید، حکومت اسلامی نشان داده که فشار و ضرب آن را در داخل ایران وارد خواهد کرد. به همین دلیل نویسندگانی که پیش از آمدن من، در اینجا بودند، «کانون نویسندگان در تبعید» را تأسیس کرد‏ند و بعد از آن «انجمن قلم ایران در تبعید» را. این دو نهاد هم همچنان وجود دارند. البته به آن معنا فعال نیستند. نتوانستند آ‏ن‏چنان که شایسته‏ی این نام‏ها هستند، راه خود را پیش ببرند و تمامی نویسندگان را جمع کنند و با همبستگی و اتحاد، هدف‏های مندرج در کانون نویسندگان یا انجمن قلم را پیش ببرند. در واقع این دو نهاد به نوعی انفعال دچار شدند و یکی از علت‏های اصلی‏ که من و دوستان تصمیم به تأسیس «خانه آزادی بیان» گرفتیم، این بود که این دو نهاد، متأسفانه به آن معنا فعال نبودند و نیستند. به اضافه‏ی اینکه این دو نهاد، فقط اهل قلم را دربرمی‏گیرند و نه مثلاً اهل موسیقی، گرافیک، نقاشی، سینما، تئاتر و… را.

شما چه راهکاری را در نظر گرفته‏اید که «خانه آزادی بیان» را به مسیری متفاوت از کانون نویسندگان در تبعید بکشاند؟ چه راهکاری را در نظر گرفته‏اید که بین خانه آزادی بیان و هنرمندانی که علاقمند هستند با شما همکاری کنند، کنش و واکنش ایجاد شود؟

وجهه مشترکی بین «خانه آزادی بیان» و نهادهای همسان آن، مانند انجمن قلم و کانون نویسندگان وجود دارد و آن هم مقابله و مبارزه با سانسور و دفاع از آزادی بیان است. منتهی همانطور که بسیاری از مخاطبان شما و خود شما می‏دانید، کانون نویسندگان در تبعید یا انجمن قلم تا این مقطع نتوانسته‏اند سمینارها و جشنواره‏هایی برگزار کنند، فعالیت‏های علنی و عملی‏ را پیش ببرند و با اجتماعات گسترده در سراسر جهان، به‏ویژه در کشورهایی که ایرانیان مهاجر و تبعیدی زیاد هستند، جلساتی برگزار کنند و به قول شما، کنش و واکنش ایجاد کنند و رابطه‏ا‏ی عملی‏ به‏وجود آورند. طرح ما در قالب خانه آزادی بیان این است که در اولین فرصت بتوانیم در هر کشوری کمیسیون‏هایی را تشکیل دهیم و این کمیسیون‏ها موظف هستند با به‏دست آوردن امکانات مالی و معنوی، جلسات شعرخوانی، بحث و گفت‏وگو، سمینار پیرامون موضوع‏های مختلف برگزار کنند. به‏ویژه خود موضوع آزادی بیان، عقیده و رأی، بی‌حصر و استثناء را باید بتوانیم با سمینارهایی که برگزار می‏کنیم، برای همگان توضیح بدهیم. چنانچه یکی از ماده‏های منشور خانه آزادی بیان این است که به بهانه‏ی توهین به قوم‏ها، ایل‏ها، عقاید نمی‏توان جلوی بیان را گرفت و آن را سانسور کرد. چنان‏که این اتفاق حتی در آمریکا و اروپا مدام دارد می‏افتد و نمونه‏ی خیلی روشن آن، محدودیتی بود که برای آقای «ژولیان آسانژ» (julian assange) به‏وجود آوردند.

یکی از مسائلی که ما در فرهنگ ایرانی از آن رنج می‏بریم، عدم اعتماد به بقیه‏ی ایرانی‏هایی‌ست که می‏خواهیم با آنها به شکلی همکاری کنیم. آیا در کار تازه‌ای که شما در «خانه آزادی بیان» می‌خواهید انجام دهید، نگرش خاصی وجود دارد که این مشکل را به نوعی حل کند؟

این پرسش یک خصلت، یا منش و یا یک وجه از شخصیت ما ایرانی‏ها را نشان می‏دهد. منتهی خوشبختانه من این بخت بزرگ را داشته‏ام که نزدیک به ۱۰ سال، در بدترین شرایط ایران، یکی از اعضای اصلی جمع مشورتی کانون نویسندگان بودم، یکی از اعضای هیأت دبیران این کانون و یکی از اعضای هیأت جمع‏آوری متن ۱۳۴ نویسنده و همچنین یکی از نویسندگان منشور کانون نویسندگان بودم. زمانی که دقیقاً تصمیم گرفتیم بار دیگر کانون نویسندگان را در آن خفقان و شرایط وحشتناکی که در ایران بود فعال کنیم، در جمع مشورتی کانون نویسندگان، با تداوم توانستیم اندیشه‏ها، سلیقه‏ها، منش‏ها، و سیاست‏مداران گوناگون را جمع کنیم و بگوییم اندیشه‏ی هر کس، سیاست هر کس، منش هر کس جای خود دارد، اما همه می‏توانند با هم همبستگی داشته باشند و به هدف مقابله با سانسور و دفاع از آزادی بیان برسند. سرانجام پس از ۱۰ سال تداوم، مقاومت و تحمل توانستیم این تحمل و مدارا را در دیگر دوستان هم به‏وجود بیاوریم و امیدوارم در خارج از کشور که اساساً با داخل ایران قابل مقایسه نیست، موفق بشویم و نشان بدهیم که به‏رغم ضرب‏المثل «دو پادشاه در یک اقلیم نگنجند»، به‏راحتی چندین پادشاه می‏توانند در یک اقلیم، در یک سرزمین، در یک نهاد و یا در یک خانه زندگی کنند و با هم همکاری داشته باشند. مسئله‏ی اصلی این است که «خواستن توانستن است» و برای رسیدن به یک هدف، شما ناگزیر هستید که وقت بگذارید، انرژی بگذارید، مدارا داشته باشید، دگراندیشی را بپذیرید، نخواهید فقط حرف خودتان به کرسی نشانده بشود، نخواهید فقط سلیقه‏ی خودتان را پیش ببرید، باید جاهایی کوتاه بیایید، جاهایی محکم بایستید و… همه‏ی این‏ها را باید داشته باشید تا بتوانید به هدف برسید.

امیدی که شما برای ایجاد همبستگی بین هنرمندان داخل و خارج از ایران دارید، آیا نشأت گرفته از اتفاقات و هم‏بستگی‏ای است که مردم ایران طی دو سال گذشته تجربه کرده‏اند؟

به نکته‏ی جالبی اشاره کردید: جنبش سبز نشان داد که بنیاد، نفس و ریشه‏ی آن، بر اساس یک منش کهن ایرانی به‏وجود آمده است و آن یک منش حسی و شهودی است و نه یک منش عقلی- تعقلی. یعنی ما ایرانی‏ها نشان داده‏ایم که در مقاطع تاریخی، بیشتر حسی عمل می‏کنیم و بعد مانند عارفان و درویشان، با کشف و شهود، ناگهان به‏خود می‏‏آییم. اما بعد آن را تعقلی نمی‏کنیم، آن را در بستر خرد نمی‏اندازیم که فراز و نشیبش کمتر بشود، به هدف نزدیک‏تر بشود، با برنامه‏ریزی پیش برود و به یک اتحاد و همبستگی و سامان درست دست بیابد. مثلاً فرض کنید همین فکر نهاد «خانه آزادی بیان» هیجان هم ایجاد خواهد کرد، شادمانی هم به‏وجود خواهد آورد، اما بعد تمام خواهد شد، مانند همه‏ی اتفاقات دیگر. اما اگر بیایید این را با خرد، برنامه‏ریزی، با تعقل و با دانش و تجربه هماهنگ کنید و آرام‏آرام جلو بروید، آن وقت دیگر دچار رکودهای وحشتناک و سکوت‏های طولانی نخواهد شد و تداوم و پویایی خوبی خواهد داشت.

امکاناتی که خانه‌ی آزادی بیان می‏خواهد در اختیار هنرمندان بگذارید و جمعیت هنرمندان ایرانی را دور هم جمع کند، از کجا می‏آید؟ چگونه تأمین می‏شود؟

ما نخست بر هنرمندان و نویسندگان و شاعران ایرانی تکیه خواهیم کرد؛ از یاری و همراهی اعضاء و ایرانی‏هایی که امکان کمک دارند برخوردار می‌شویم. سپس از نهادهای بین‏المللی کمک می‌گیریم که بتوانیم جلسات بزرگ‏تر و بیشتر برگزار کنیم. سوم، همان‏طور که در منشور «خانه آزادی بیان» هم ذکر شده است، به دلیل سانسور شدید در سراسر ایران و به دلیل عدم امکانات لازم برای نشر در خارج از ایران برای ایرانیان، اعم از نشر کتاب، مجله، سی‏دی، فیلم، تئاتر و یا هر چیز دیگری، یکی از فعالیت‏های ما روی این مسئله متمرکز است که آثار در تبعید را بتوانیم تولید کنیم و پخش گسترده برای آن ایجاد کنیم. درست است که نخست ما باید سرمایه‏ای برای این‌کار بگذاریم، ولی در تدوام می‏تواند سود و بهره‏ای برای فعالیت‏های خود «خانه آزادی بیان» به‏وجود بیاورد.

در همین زمینه:
::رهایی از قاعده‌ها و تحمل پذیر کردن واقعیت‌ها، گفت‌و‌گوی دفتر خاک با منصور کوشان::
:: جایزه اوسیستکی به منصور کوشان تعلق گرفت::
:: نامزدهای هيأت دبيران خانه آزادی بيان مشخص شدند::
::اعضای هیأت دبیران خانه‌ آزادی بیان انتخاب شدند::
::صفحه‌ی «خانه‌ی آزادی بیان» در بخش خبر رادیو زمانه::

اعضای هیأت دبیران خانه‌ آزادی بیان انتخاب شدند

Tue, 17 May 2011 21:11:36 +0000

با شمارش آرای اعضای خانه آزادی بيان، سرانجام هفت نفر به‌عنوان اعضای هيأت دبيران آن انتخاب شدند.

بنا به اطلاعيه‌ای که از سوی خانه آزادی بيان منتشر شده است، پس از اعلام نامزدان هيأت دبيران اين نهاد مدنی و فرهنگی در رسانه‌ها؛ بيش از سه‌چهارم اعضا، هيأت دبيران دوره نخست را برگزيدند.

بر اين اساس اعضای هيأت دبيران دوره نخست خانه آزادی بيان عبارتند از منصور کوشان، نيلوفر بيضايی، فرج سرکوهی، پرتو نوری‌علا، شهلا بهاردوست، حسين‌ نوش‌آذر و علی نگهبان.

در اين اطلاعيه آمده است: «از وظيفه‌های عمومی هيأت دبيران، اضافه بر مسئوليت ويژه هر کدام در جمع هيأت دبيران، تصويب متن نهايی منشور با رأی اکثريت اعضا، تدوين اساسنامه و راه‌اندازی سايت خانه‌ آزادی بيان در الويت است.»

اين اطلاعيه افزوده است: « هيأت دبيران همچنين بايستی راه‌کارهای لازم برای برگزاری جلسه‌های فرهنگی، ادبی و هنری را فراهم کنند و کميسيون‌های فرهنگی، ادبی، هنری، کميته‌های کشوری و برنامه‌های ويژه را تدارک ببينند.»

شکل‌گيری خانه آزادی بيان پس از ثبت رسمی آن در کشور نروژ به‌عنوان يک نهاد غيرانتفاعی با نام (The home of Free speech)، با انتشار عمومی ويرايش نهايی پيش‌نويس منشور آن در تاريخ ۱۵ فروردين ماه ۱۳۹۰ آغاز شد.

ويرايش نهايی پيش‌نويس اين منشور با امضای بيش از ۴۰ نويسنده، شاعر، هنرمند و پژوهشگر منتشر گرديد.

در مقدمه این منشور از نویسندگان، شاعران، پژوهشگران و هنرمندان ایرانی که آثاری را منتشر کرده‌اند دعوت به عمل آمده بود که به عضویت خانه آزادی بیان درآیند.

از بين اعضای هيأت دبيران خانه آزادی بيان، سه نفر بر اساس آرا به‌عنوان اعضای اصلی انتخاب می‌شوند

همچنين فرصت داوطلبان برای عضو شدن و نامزدی انتخاب در هیأت دبیران دوره‌ نخست، از زمان انتشار متن تا یکم اردیبهشت، و فرصت انتخاب هیأت دبیران از یکم اردیبهشت تا ۱۵ اردیبهشت تعیین گرديد.

در پیش‌نویس این منشور، خانه‌ آزادی بیان به شکل نهادی آزاد و مستقل و غیرانتفاعی تعریف شده که با باور به «بیانیه‌ جهانی حقوق بشر» (دی ۱۳۲۷)، «متن ۱۳۴ نویسنده» (مهر ۱۳۷۳) و «منشور کانون نویسندگان ایران» (شهریور ۱۳۷۵) بر اساس اصولی آغاز به فعالیت می‌کند.

در توضيح اين اصول منشور خانه آزادی بیان آورده است که آزادیِ بیانِ اندیشه و تخیل، به هر شکل و به هر شیوه، بی‌هیچ حصر و استثناء، حق همگان است و هر شخص حقیقی و هر نهاد حقوقی در بیان حاصل اندیشه، تخیل و احساس خویش در همه‌ عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی، و در هر یک از شکل‌ها و شیوه‌های آفرینش فکری و هنری (گفتار، نوشتار، طراحی، نقاشی، کاریکاتور، گرافیک، مجسمه، معماری، نمایش، فیلم، رقص، موسیقی) آزاد است.

خانه آزادی بیان همچنین بر این موضوع تأکید کرده است که هیچ شخص حقیقی یا نهاد حقوقی رسمی یا نارسمی نمی‌تواند برای چگونگی بیان اندیشه و تخیل، قید‌ها، محدودیت‌ها، روش‌ها یا چارچوب‌هایی تعیین کند.

و نیز پاسخ بیان هرگونه اندیشه، تخیل و همه‌ فرآورده‌های فرهنگی، تنها بیان به یکی از شیوه‌های فرهنگی است و هیچ شخص حقیقی یا حقوقی، نهاد رسمی یا نارسمی نمی‌تواند به بهانه‌ انتقاد و توهین به کسان، عقیده‌ها، دین‌ها، قوم‌ها، ملت‌ها و نمادهای آن‌ها، اثر‌ها را سانسور کند، سدی در راه انتشار اثر‌ها ایجاد کند و آفرینشگران و تولیدکنندگان اثر‌ها را بازداشت، شکنجه و زندانی کند.

در منشور خانه آزادی بیان آمده که هر گونه سانسور و سدی در راه انتشار و گسترش آزادی بیان، به هر بهانه‌ای و در هر وضعیتی، مخالف اصل آزادی بیان است و خانه‌ آزادی بیان وظیفه‌ خود می‌داند در برابر همه‌ شیوه‌های سانسور بایستد و در راه امحای آن‌ها بکوشد.

پس از انتشار منشور خانه آزادی بيان در رسانه‌ها بيش از ۱۰۰ نفر از آفرينشگران و کوشندگان فرهنگی، ادبی و هنری، به عضويت آن درآمدند.

در روز ۳۱ فروردين‌ماه سال جاری اسامی هفت نامزد عضويت در نخستين دوره هيأت دبيران خانه آزادی بيان در اطلاعيه‌ای که از سوی منصور کوشان، بنيان‌گذار خانه‌ آزادی بيان منتشر گرديد، اعلام شد.

در اين اطلاعيه آمده بود: «هر کس آزاد است از يک تا هفت نام را انتخاب کند و تا پيش از ۱۵ ارديبهشت ۹۰ به نشانی ای‌ميل خانه‌ آزادی بيان بفرستد.»

از بين اين افراد، سه نفر بر اساس آرا به‌عنوان اعضای اصلی هيأت دبيران انتخاب می‌شوند.

پس از کانون نویسندگان ایران در تبعید و انجمن قلم، «خانه آزادی بیان» سومين نهادی است که از سوی هنرمندان و نويسندگان ايرانی در خارج از کشور بنيان گذاشته می‌شود.

نامزدهای هيأت دبيران خانه آزادی بيان مشخص شدند

Wed, 20 Apr 2011 16:35:53 +0000

اسامی هفت نامزد عضويت در نخستين دوره هيأت دبيران «خانه آزادی بيان» منتشر شد.

در اطلاعيه‌ای که از سوی منصور کوشان، بنيان‌گذار خانه‌ آزادی بيان منتشر شده و نسخه‌ای از آن به دست زمانه رسيده از «نيلوفر بيضايی، شهلا بهاردوست، فرج سرکوهی، عباس شکری، مرتضا عبدالعليان، سيامک قهرمان، منصور کوشان، علی‌رضا مجلسی، اسفنديار منفردزاده، علی نگهبان، پرتو نوری‌علا و حسين نوش‌آذر» به‌عنوان هفت نامزد هيأت دبيران خانه آزادی بيان نام برده شده است.

در اين اطلاعيه آمده است: «هر کس آزاد است از يک تا هفت نام را انتخاب کند و تا پيش از ۱۵ ارديبهشت ۹۰ به نشانی ايميل خانه‌ آزادی بيان speechhouse@hotmail.com بفرستد.»

از بين اين افراد، سه نفر براساس آرا به‌عنوان اعضای اصلی هيأت دبيران انتخاب می‌شوند.

نتيجه‌ آرا و نام هيأت دبيران انتخاب شده‌ دوره‌ نخست خانه آزادی بيان، ۲۵ ارديبهشت ۹۰ اعلام می‌شود

«تدوين و به تصويب رساندن متن اساسنامه‌ خانه‌ آزادی بيان بر اساس متن منشور، فعال‌کردن سايت خانه آزادی بيان و صفحه‌ فيس‌بوک آن، دعوت عمومی از همه‌ آفرينشگران و کوشندگان فرهنگ، ادب و هنر و برگزاری جلسه،‌ سمينار و جشنواره‌های فرهنگی، ادبی و هنری در سراسر جهان» از جمله وظايف هيأت دبيران در دوره يک‌ساله کارشان نام برده شده است.

بنا بر اين گزارش، نتيجه‌ آرا و نام هيأت دبيران انتخاب شده‌ دوره‌ نخست خانه آزادی بيان، ۲۵ ارديبهشت ۹۰ اعلام می‌شود.

منصور کوشان، مؤسس خانه‌ آزادی بيان، مسئول پی‌گيری امور مربوط به آن تا پذيرش مسئوليت هيأت دبيران است.

مدتی پيش، پيش‌نويس منشور خانه‌ آزادی بيان برای عضويت کليه‌ کسانی که در يکی از زمينه‌های فرهنگی فعال هستند و اثرهايی توليد کرده‌اند، منتشر شد.

در منشور خانه آزادی بيان آمده است: «آزادی بيان انديشه و تخيل، به هر شکل و به هر شيوه، بی‌هيچ حصر و استثناء، حق همگان است و هر شخص حقيقی و هر نهاد حقوقی در بيان حاصل انديشه، تخيل و احساس خويش در همه‌ عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی و در هر يک از شکل‌ها و شيوه‌های آفرينش فکری و هنری (گفتار، نوشتار، طراحی، نقاشی، کاريکاتور، گرافيک، مجسمه، معماری، نمايش، فيلم، رقص، موسيقی) آزاد است.»

خانه آزادی بيان همچنين بر اين موضوع تأکيد کرده است که هيچ شخص حقيقی يا نهاد حقوقی رسمی يا نارسمی نمی‌تواند برای چگونگی بيان انديشه و تخيل، قيد‌ها، محدوديت‌ها، روش‌ها يا چارچوب‌هايی تعيين کند.

در منشور خانه آزادی بيان آمده است هر گونه سانسور و سدی در راه انتشار و گسترش آزادی بيان، به هر بهانه‌ای و در هر وضعيتی، مخالف اصل آزادی بيان است و خانه‌ آزادی بيان وظيفه‌ خود می‌داند در برابر همه‌ شيوه‌های سانسور بايستد و در راه امحای آن‌ها بکوشد.

خانه آزادی بيان اعلام کرده است که هر کس و هر نهاد حقيقی يا حقوقی که منشور خانه‌ آزادی بيان را باور دارد، صرف نظر از زبان، مليت، دين، عقيده، جنسيت، می‌تواند به صورت عضو وابسته يا پيوسته يا باز با آن همکاری کند.

در ادامه پيش‌نويس منشور خانه‌ آزادی بيان بر اين موضوع تأکيد شده که اين نهاد می‌تواند در راه تحقق و گسترش آزادی بيان، انديشه و تخيل و امحای هرگونه سانسوری با هر شخص حقيقی و نهاد حقوقی رسمی يا نارسمی باورمند به «بيانيه‌ جهانی حقوق بشر» و آزادی‌های دمکراتيک، همکاری‌های فرهنگی، اجتماعی و سياسی داشته باشد.

پس از کانون نويسندگان ايران در تبعيد و انجمن قلم، «خانه آزادی بيان» سومين نهادی است که از سوی هنرمندان و نويسندگان ايرانی در خارج از کشور بنيان گذاشته می‌شود.