حکومت اسلامی

تشدید فشارهای اقتصادی بر بهاییان ایران

society — Mon, 11 Mar 2013 08:35:32 +0000

کیان ثابتی - جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۹۱ در برخورد با شهروندان بهایی، بیش از پیش به فشارهای اقتصادی روی آورده است. آخرین گزارش منتشره در این زمینه، حکایت از پلمپ بیش از ۹ محل کسب شهروندان بهایی در شهرستان بندرترکمن (استان گلستان) دارد.

پیش از این گزارشی مبنی بر تعطیل کردن ۳۲ محل کسب شهروندان بهایی در آبان ماه سال جاری در شهر همدان انتشار یافت. در ماه‌های اخیر محل کسب بهاییان در شهرهایی چون سمنان، قائم‌شهر، ساری، بجنورد، بیرجند، قائم شهر، رامسر، تنکابن، کرمان، رفسنجان و کرج نیز تعطیل شده‌اند و این فقط گوشه‌ای از اعمال فشارهای اقتصادی بر شهروندان بهایی ساکن ایران به شمار می‌رود.

با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و روی کارآمدن روحانیون شیعه، شهروندان بهایی از اولین گروه‌های بودند که مورد آزار و فشار حاکمیت نوخاسته قرار گرفتند. خیلی سریع اماکن مذهبی و گورستان‌های بهایی مورد تعدی و مصادره قرار گرفت و تعدادی از بهاییان دستگیر شدند، اما آنچه شامل همه شهروندان بهایی شد، اخراج گروهی ایشان از مشاغل دولتی بود. البته این کار نه یکباره بلکه پله‌ای صورت گرفت.

نخست با تهمت وابستگی بهاییان به رژیم گذشته، اخراج فله‌ای بهاییان شاغل در ارتش شاهنشاهی سابق شروع شد (نکته حائز اهمیت اینجاست که در همان روزهای ابتدایی پس از پیروزی انقلاب، بسیاری از ارتشیان به جرم همکاری با رژیم سابق بازداشت شدند ولی هیچ بهایی شاغل در ارتش در این زمینه دستگیر نشده بود). دامنه اخراج بهاییان سپس به وزارت آموزش و پرورش (فرهنگ سابق) و دانشگاه رسید. پزشکان و پرستاران بهداری گروه بعدی بودند که از مشاغل خود در بیمارستان‌های دولتی اخراج شدند و این روند تا اخراج کلیه بهاییان از وزارتخانه‌ها به نوبت ادامه پیدا کرد.

با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و روی کارآمدن روحانیون شیعه، شهروندان بهایی از اولین گروه‌های بودند که مورد آزار و فشار حاکمیت نوخاسته قرار گرفتند. خیلی سریع اماکن مذهبی و گورستان‌های بهایی مورد تعدی و مصادره قرار گرفت و تعدادی از بهاییان دستگیر شدند، اما آنچه شامل همه شهروندان بهایی شد، اخراج گروهی ایشان از مشاغل دولتی بود. البته این کار نه یکباره بلکه پله‌ای صورت گرفت.

شاید شوک ناشی از این اخراج‌ها، تخریب اماکن مذهبی، دستگیری و اعدام تعدادی از بهاییان در شهرهای مختلف موجب خروج تعداد بی‌شماری از شهروندان بهایی از ایران شد. ممنوع الخروجی شمار زیادی از بهاییان باعث شد خروج آنها از کشور با مشکلات بسیار همراه شود. در آن زمان که هنوز پدیده "پناهندگی" برای اکثر ایرانیان عنوانی ناآشنا و ناملموس محسوب می‌شد، بهاییان مجبور بودند برای دریافت پناهندگی از مرزهای جنوب شرقی کشور (بلوچستان) به طور قاچاقی خارج شوند. بسیاری در این راه توسط ماموران مرزی ایران دستگیر و پس از چندماه حبس، آزاد می‌شدند یا پس از باختن مال و اموال به پاکستان می‌رسیدند و درآنجا با معرفی خود به دفتر سازمان ملل دوران سخت پناهندگی را در کشور پاکستان شروع می‌کردند تا پس از چندماه یا حتی چندسال، کشوری آنها را بپذیرد و راهی آن شوند.

در همین زمینه اخبار زیر را مرور کنید:

امام جمعه سمنان: باید فرقه بهاییت را از راه‌های قانونی منزوی کرد

ابطال جواز یک کاسب بهایی در سمنان

پلمپ بیش از ۹ مغازه متعلق به شهروندان بهائی در بندر ترکمن

بیست مغازه شهروندان بهایی همدان کماکان پلمب است

پلمپ محل کسب یکی از شهروندان بهایی در سمنان

بهاییان بسیاری هم بودند که شرایط موجود در ایران را پذیرفتند و برای امرار معاش به مشاغل خصوصی روی آوردند. شروع یک حرفه جدید که با شغل گذشته‌ آنها ارتباطی نداشت بسیار دشوار بود، ولی طی چند دهه بالاخره شهروندان بهایی ساکن ایران توانستند با کسب درآمد در برخی از رشته‌های فنی و تجاری به توفیق‌هایی هم دست پیدا کنند. این موفقیت‌ها اما از چشم حکومت پنهان نماند.

فشارهای اقتصادی و شهروندان بهایی

حکومت اسلامی خیلی سریع دریافت که یکی از پایه‌های اساسی هر حکومت توتالیتر در جهان، یک شکل و یکنواخت کردن جامعه از هر جهت (اعتقاد، آداب، رفتار، پوشش و...) است. این یکسانی، به معنای این است که شهروندان مطابق خواست حاکم (رهبر اقتدارگرا) زندگی و رفتار می‌کنند و دیگر جایی برای ابراز عقیده یا رفتاری خارج از محدوده حاکم باقی نمی‌ماند. بر اساس همین نگرش بود که خیلی سریع سیاست دفعی حکومت اسلامی ظاهر شد و آنان که به روال باور و اندیشه آن رفتار نمی‌کردند محکوم به حذف شدند. وضعیت بهاییان از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، بهترین گواه این شرایط است.

حذف شهروندان بهایی از همان روزهای ابتدایی پیروزی انقلاب در دستور کار رژیم ایران قرار داشت. این حذف به اشکال مختلف صورت می‌گرفت. دستگیری، اعدام، محرومیت از تحصیل، مصادره اموال، تخریب اماکن مذهبی و گورستان همه روش‌هایی بودند که حکومت اسلامی برای حذف بهاییان از جامعه به‌کار بست، اما موثرترین روش، اعمال فشارهای اقتصادی بر شهروندان بهایی بود. اخراج بهاییان از مشاغل دولتی و قطع حقوق بازنشستگی ایشان قدم موثری برای حکومت بود. ناگهان تعداد زیادی شهروند بهایی- بی‌هیچ پس‌اندازی - از کار اخراج شدند. این اعمال ناگهانی فشار اقتصادی به حدی بود که بعضی بهاییان از ناچاری و استیصال مجبور به ترک دین و پذیرش مذهب تشیع اثنی عشری (تفکر حاکمیت) شدند.

اخراج بهاییان از مشاغل دولتی و قطع حقوق بازنشستگی ایشان قدم موثری برای حکومت بود. ناگهان تعداد زیادی شهروند بهایی- بی‌هیچ پس‌اندازی - از کار اخراج شدند. این اعمال ناگهانی فشار اقتصادی به حدی بود که بعضی بهاییان از ناچاری و استیصال مجبور به ترک دین و پذیرش مذهب تشیع اثنی عشری (تفکر حاکمیت) شدند.

پس از سال‌های اولیه پیروزی انقلاب اسلامی، از فشارهای اقتصادی بر شهروندان بهایی ایران کاسته شد و بهاییان هم موفق شدند در زمینه‌های مختلف تجاری و صنعت به توفیق‌هایی دست پیدا کنند (هرچند به بهاییان فقط تاحدی معین اجازه پیشرفت در صنعت یا تجارت داده می‌شد و درصورت گذشتن از مرز مشخص، وزارت اطلاعات به کمک نهادهای دیگر با سنگ‌اندازی و مشکل‌سازی از این پیشرفت ممانعت به عمل می‌آورد).

در طی دو سه سال اخیر، دوباره توجه حکومت اسلامی ایران به اهرم اقتصادی برای تحت فشار قراردادن بهاییان جلب شده است. فشارهای اقتصادی برای حکومت ایران حداقل هزینه را دربردارد ولی برای شهروندان بهایی با حداکثر هزینه همراه است. رسانه‌ها کمتر به اخبار مربوط به تضییع حقوق اقتصادی بهاییان توجه می‌کنند. از طرف دیگر تجربه سال‌های اولیه پیروزی انقلاب اسلامی به حاکمان نشان داده است که با اعمال فشارهای اقتصادی، زمینه‌های استیصال تعدادی از شهروندان بهایی و در نتیجه خروج (حذف تدریجی) آنها از کشور مهیا می‌شود.

روش‌های اعمال فشار اقتصادی

تعطیل کردن محل‌های کسب بهاییان به عناوین مختلف یکی از راه‌هایی است که حاکمیت ایران برای حذف شهروندان بهایی از جامعه ایران در پیش گرفته است. تعطیل کردن ۹ مغازه در بندر ترکمن، ۳۲ محل کسب در همدان، بیش از ۲۰ مغازه در سمنان و تعدادی دیگر از اماکن کسب بهاییان در شهرهای بیرجند، بجنورد، ساری، قائم‌شهر، کرج، کرمان و رفسنجان نمونه‌هایی از این نوع هستند. البته باید به این روش، جلوگیری از دادن جواز و تمدید آن را هم افزود.

تعطیل کردن گسترده محل‌های کسب شهروندان بهایی در شهرهایی اتفاق افتاده است که این شهرها از کلانشهرهای ایران محسوب نمی‌شوند. این احتمال وجود دارد که حاکمیت خواسته با این ترفند ابتدا در شهرهای کوچک روش حذف بهاییان از عرصه اقتصادی را بیازماید سپس با توجه به بازخورد آن، این کار را در شهرهای بزرگ‌تر دنبال کند. گزارش‌هایی هم از کلانشهرها آمده است که حاکمیت با عدم تمدید جواز و اخذ مالیات‌های سنگین از کاسبکاران بهایی مقدمات فشار اقتصادی به انها را می‌چیند.

روش دیگری که در شهرهای کوچک در جهت حذف اقتصادی بهاییان به‌کار رفته جلوگیری از خرید کالا توسط شهروندان از مغازه‌داران بهایی است. به عنوان نمونه: چندی قبل امام جمعه سمنان از مردم می‌خواهد خرید کالا از شهروندان بهایی را قطع کنند یا اداره اطلاعات بندرعباس از اداره آب و فاضلاب شهر مزبور می‌خواهد تا دادوستد اقتصادی خود را با عطاء‌الله رضوانی، شهروند بهایی ساکن شهر مذکور قطع کنند و نامبرده را در هیچ مناقصه‌ای شرکت ندهند. قابل ذکر است عطاءالله رضوانی با شریکی مسلمان فروشنده پمپ آب در شهر بندرعباس هستند.

بیش از دو سال قبل اعلامیه‌ای در شهر شیراز پخش شد که در آن ضمن اعلام اسامی کسبه بهایی از اهالی خواسته می‌شود تا از ایشان خرید نکنند. این اطلاعیه با اینکه در سطحی وسیع در شیراز پخش شد، ولی مورد توجه شهروندان شیرازی قرار نگرفت. شاید شکست‌هایی شبیه نمونه شیراز موجب شد حاکمیت تمرکز خود را از شهرهای بزرگ به شهرهای کوچک جلب کند.

تعطیل کردن گسترده محل‌های کسب شهروندان بهایی در شهرهایی اتفاق افتاده است که این شهرها از کلانشهرهای ایران محسوب نمی‌شوند. این احتمال وجود دارد که حاکمیت خواسته با این ترفند ابتدا در شهرهای کوچک روش حذف بهاییان از عرصه اقتصادی را بیازماید سپس با توجه به بازخورد آن، این کار را در شهرهای بزرگ‌تر دنبال کند. گزارش‌هایی هم از کلانشهرها آمده است که حاکمیت با عدم تمدید جواز و اخذ مالیات‌های سنگین از کاسبکاران بهایی مقدمات فشار اقتصادی به انها را می‌چیند.

روش دیگری که حاکمیت در برخورد اقتصادی با شهروندان بهایی از آن بهره می‌گیرد ایجاد یا پیدا کردن مشکل اقتصادی برای بعضی از بهاییان است. بازداشت دو برادر بهایی ساکن اسلامشهر به نام‌های رامین و فرزین شهریاری به اتهام تخلف اقتصادی در مهرماه تنها یکی از این نوع برخورد به شمار می‌رود. فرزین پس از دوماه و رامین پس از چهارماه بی آنکه وزارت اطلاعات بتواند برای آنها پرونده فساد اقتصادی درست کند به قید وثیقه از بند ۲۰۹ زندان اوین آزاد شدند. باید این نکته را هم خاطرنشان ساخت که ماموران وزارت اطلاعات ایران در اکثر موارد طی ماه‌های گذشته هرگاه اقدام به دستگیری شهروندان بهایی کرده‌اند به تفتیش و ضبط کامپیوتر و اوراق محل کار فرد مزبور هم پرداخته‌اند تا شاید مدرکی دال برتخلف اقتصادی وی پیدا کنند. تهران، ساری، ارومیه و کرج ازجمله شهرهایی بوده‌اند که ماموران امنیتی ضمن دستگیری فرد بهایی به بازرسی محل کار بازداشت شده هم پرداخته‌اند.

تخریب چهره اقتصادی شهروندان بهایی هم در دستور کار بخش رسانه‌ای وزارت اطلاعات قرارگرفته که این اقدام از طریق اتهام‌زنی به بهاییان در رسانه‌های وابسته به حاکمیت از قبیل کیهان، فارس نیوز و جوان صورت می‌پذیرد. اتهام ایجاد خلل در بازارهای ارز و دارو یکی از این جمله برخوردها بود؛ اتهامی بی‌اساس که فقط در حد یک خبر رسانه‌ای باقی ماند و هیچگاه ثابت نشد (مصداق بارز تشویش اذهان عمومی، اتهامی که اکثر شهروندان بهایی در دادگاه بدان متهم می‌شوند). اتهام عجیب خبرگزاری فارس به بهاییان مبنی بر نصب در‌های شرکت "آچیلان در" در مراکز حساس امنیتی و دولتی جهت جاسوسی به نفع اسرائیل از دیگر فعالیت‌های رسانه‌ای دستگاه امنیتی علیه شهرندان بهایی بود؛ اتهامی که هدفش فقط مصادره کارخانه "آچیلان در" به نفع سپاه پاسداران و حبس و جریمه سنگین برای چند شریک بهایی این شرکت بود.

حاکمیت با احضار و بازجویی‌های پی‌درپی صاحبان مشاغل بهایی به اداره اطلاعات، همچنین بستن مقطعی اماکن کسب بهاییان توسط حراست اداره اماکن، سعی در ایجاد عدم ثبات شغلی برای بهاییان می‌کند. در این روش به جهت آنکه فرد بهایی- برحسب ظاهر- دچار مشکل حاد نمی‌شود و در ضمن پلمپ محل کسب وی هم باز می‌شود، معمولاً خبررسانی نمی‌شود، اما عدم اطمینان و تزلزل شغلی موجب آن می‌شود که کاسبکار بهایی به طور تدریجی و در زمان طولانی از گردونه اقتصادی کشور حذف شود.

به نظر نمی‌رسد "آتش زدن اماکن کسب شهروندان بهایی" به طور مثال در شهرهای رفسنجان و سمنان یا "ممانعت از معامله تجاری بین مسلمانان و بهاییان" از طریق ارعاب و تهدید فرد مسلمان که نمونه آن از مشهد گزارش شده، بخشی از پروژه حذف شهروندان بهایی از عرصه اقتصادی ایران باشد ولی همین نمونه های محلی را می توان مکمل و مؤید نقشه اصلی حاکمیت برای حذف بهاییان به شمار آورد.

تاکتیک ترور روانی: یکی را آزاد می‌کنند، چند تا را می‌گیرند

society — Sat, 09 Mar 2013 23:41:40 +0000

اکبر فلاح‌زاده- از میان روزنامه‌نگارانی که یک ماه پیش بازداشت شدند، تاکنون چندتایی با سپردن وثیقه به طور موقت تا زمان برگزاری دادگاه یا احضار مجدد آزاد شده‌اند.

در مقابل، عده دیگری از همین روزنامه‌نگاران ازجمله محمدجواد روح را هم همین چند روز قبل بازداشت کردند. او دبیر سرویس سیاسی ماهنامه «مهرنامه» و عضو «انجمن دفاع از حقوق زندانیان» بوده و با شماری از روزنامه‌های توقیف شده همکاری می‌کرده است.

تجربه سالیان نشان داده که این گرفتن و آزاد کردن‌ها اتفاقی نیست و کاملاً حساب شده جهت ترور روانی کل جامعه صورت می گیرد . یک خبر خوش آزادی با چند خبر ناگوار دستگیری همراه می‌شود. نبض جامعه را می‌گیرند تا هیجان‌های اجتماعی را به خیال خود کنترل و جامعه را به سمت مورد نظر هدایت کنند. در بستر متلاطم اجتماعی، این آزاد کردن‌ها بیشتر اضطراب ایجاد می‌کند تا آرامش.

چند خبر زیر را که طی روزهای اخیر منتشر شده است مرور کنید:

بازداشت فعالان مدنی و روزنامه‌نگاران در مهاباد

دو روزنامه‌نگار پس از یک روز بازداشت آزاد شدند

خسرو کردپور بازداشت شد

چهار تن از فعالان کارگری سنندج بازداشت شدند

ضیا نبوی به مکانی نامعلوم منتقل شد

سه تن دیگر از روزنامه‌نگاران بازداشت‌شده آزاد شدند

محمدجواد روح روزنامه‌نگار ایرانی بازداشت شد

دو عضو تحریریه روزنامه بهار از زندان آزاد شدند

تازه کسی هم که ظاهرا «آزاد» می‌شود، چندان آزاد نیست. باید آسه برود و آسه بیاید که دوباره دستگیر نشود. احتیاط او عملاً درس عبرتی برای رفتار همکارانش می‌شود تا هوای کار خودشان را داشته باشند و در سانسور خود بیشتر جدیت بورزند . فرد آزاد شده بیرون زندان هم خواسته یا ناخواسته مطابق انضباط زندان، «منضبط» و متنبه می‌شود. از این گذشته این به اصطلاح «آزادی»، نیم‌بند است، چون به قید وثیقه است و فرد «آزاد» شده باید مدام مضطرب و منتظر احضار بماند. این انتظار فرد آزاد شده را در درون خود زندانی می‌کند. به این ترتیب زندان در بیرون از زندان - این بار با هزینه خود زندانی - ادامه می‌یابد.

بسیار به‌ندرت پیش می‌آید که فرد آزاد شده دوباره زندگی عادی خود را مانند قبل از دستگیری پی گرفته باشد و مواضع سیاسی یا عقیدتی‌اش را با حرارت و شور و شوق همیشگی حفظ و تبلیغ کند. چنانچه زیر شکنجه کار به اعتراف تلویزیونی نکشد، افراد تا وقتی در زندان هستند، بیشتر به خودشان شبیه‌اند تا وقتی «آزاد» می‌شوند. بعد از آزادی به قدری هول و ولا دارند که دیگر به سختی می‌شود آنها را باز شناخت. فقط خروج قطعی از محیط وحشت و زندگی در شرایط امن است که فردیت را کم‌کم به فرد آزاد شده برمی‌گرداند و او را مانند سابق باز می‌شناساند.

وثیقه‌های سنگین

بعد از تودیع وثیقه هم کار تمام نیست. خانواده و بستگان زندانی که برای آزادی او وثیقه می‌گذارند به نوعی پایشان به ماجرا می‌کشد و در گیر و گرفتار می‌شوند. نخست این که چگونه وثیقه را فراهم کنند، این کار شاقی است که در شرایط بحران اقتصادی از عهده هرکسی برنمی‌آید و حل آن در گرو جوانمردی این و آن است. دوم اینکه مخارج زندگی «آزاد» شده را تامین کنند که معمولاً از کار بیکار شده است.

دختر عبدالفتاح سلطانی: «سال‌ها پیش فکر نمی‌کردم پدرم با آن همه فعالیت مثبتی که انجام می‌داد در دادگاهی به ۱۸ سال حبس محکوم شود و در دادگاه تجدید نظر این حکم به ۱۳ سال تغییر پیدا کند و هنوز هم برایم خیلی سخت است که بخواهم فکر کنم پدرم قرار است ۱۳ سال برای اینکه به مردمش کمک کرده و وظیفه شغلی‌اش را به عنوان یک وکیل درست انجام داده است در زندان بماند.»

این وثیقه‌ها در موارد بسیار چنان سنگین هستند که کمتر کسی از عهده آن برمی‌آید. آخرین نمونه، وثیقه‌ای بود که برای آزادی وکیل زندانی عبدالفتاح سلطانی طلب کرده‌اند: برای او وثیقه یک میلیارد و ۲۰۰ هزار تومانی تعیین کرده‌اند که او نتوانست از پس آن برآید و به‌رغم نیاز به درمان در زندان ماند. او باید یازده سال دیگر هم آنجا بماند، چون به عنوان وکیل وکالت کرده است.

دخترعبدالفتاح سلطانی گفت: «برای مرخصی چند روزه پدرم وثیقه‌ای بالای یک میلیارد تومان خواسته بودند. طبق قانون وثیقه‌ای که برای مرخصی زندانیان تعیین می‌شود بر اساس طول حکم حبس‌شان است. پدر من محکوم به ۱۳ سال حبس است که ۱۱ سال و نیم آن مانده است. یعنی برای مرخصی چیزی کمتر از ۱۰۰ میلیون باید تعیین می‌شد، اما مسئولان چندین برابر این قیمت را درخواست کرده بودند. پدرم گفت تعیین این مبلغ وثیقه غیر قانونی است و با آن موافقت نکرد بنابراین درخواست مرخصی رد شد.» سلطانی گذشته از حبس به بیست سال محرومیت از وکالت محکوم شده است .

دختر وی در گفت‌وگویی دیگر در پاسخ به این سئوال که «هیچگاه فکر می‌کردید وکیل مدافع بودن پدر چنین مشکلاتی برای خانواده‌تان ایجاد کند؟»، گفت: «راستش طی سال‌های گذشته با وجود تمام مشکلاتی که برای پدرم و بعد مادرم پیش آوردند، همیشه باور داشتم که داریم یک مسیر مثبت را طی می کنیم و هنوز هم همین اعتقاد را دارم. ولی سال‌ها پیش فکر نمی‌کردم پدرم با آن همه فعالیت مثبتی که انجام می‌داد در دادگاهی به ۱۸ سال حبس محکوم شود و در دادگاه تجدید نظر این حکم به ۱۳ سال تغییر پیدا کند و هنوز هم برایم خیلی سخت است که بخواهم فکر کنم پدرم قرار است ۱۳ سال برای اینکه به مردمش کمک کرده و وظیفه شغلی‌اش را به عنوان یک وکیل درست انجام داده است در زندان بماند. فکر می‌کنم همیشه یک سیستم قضائی باید خوشحال باشه از اینکه یک نفر از بدنه آن سیستم دارد وظیفه‌اش را درست انجام می‌دهد، اما از پدر من به عنوان یک وکیل دلسوز و وظیفه‌شناس نه تنها تقدیر نشد بلکه به ۱۳ سال زندان هم محکوم شد.»

ترس از ارتباط

وکلا به جرم وکالت و روزنامه‌نگاران و خبرنگاران رسانه‌ها به جرم روزنامه‌نگاری و رابطه با سایر روزنامه‌ها و رسانه‌ها بازداشت می‌شوند.

به نظر رضا معینی، مسئول بخش ایران سازمان «گزارشگران بدون مرز» اتهاماتی که وزارت اطلاعات علیه نهادها و رسانه‌های خارج از ایران مطرح کرده، پیکار با جامعه جهانی است و عواقب سنگینی برای جمهوری اسلامی دارد . او می‌گوید ایران با طرح اتهام علیه بخشی از رسانه‌های بین‌المللی، می‌خواهد با جامعه جهانی پیکار کند و سازمان گزارشگران بدون مرز به پیشواز این پیکار خواهد رفت.

دنیای ما دنیای ارتباطات است و وسایل و امکانات ارتباطی مدام مجهزتر می‌شوند تا ارتباط بهتر، دقیق‌تر و سریع‌تر برقرار شود اما در جمهوری اسلامی اصولاً چیزی به اسم ارتباط مشکوک است.

جرم روزنامه‌نگاران را حیدر مصلحی وزیر اطلاعات «اتصال به شبکه رسانه‌ای خارج » ذکر کرده است. اتهام ارتباط با رسانه‌های خارج همان چیزی است که رسانه‌های آزاد در دنیای دمکرات آن را وظیفه خود می‌دانند. چون محور اصلی کار ایجاد ارتباط است و رابطه رسانه‌ها با همدیگر کاملاً طبیعی و جزو وظایف رسانه‌ای است. به نظر رضا معینی، مسئول بخش ایران سازمان «گزارشگران بدون مرز» اتهاماتی که وزارت اطلاعات علیه نهادها و رسانه‌های خارج از ایران مطرح کرده، پیکار با جامعه جهانی است و عواقب سنگینی برای جمهوری اسلامی دارد . او می‌گوید ایران با طرح اتهام علیه بخشی از رسانه‌های بین‌المللی، می‌خواهد با جامعه جهانی پیکار کند و سازمان گزارشگران بدون مرز به پیشواز این پیکار خواهد رفت.

خطر خبرنگاری

در اطلاعیه وزارت اطلاعات، سازمان گزارشگران بدون مرز در کنار رادیو بین‌المللی فرانسه، دویچه وله، رادیو فردا، بی‌بی‌سی، صدای آمریکا و برخی سایت‌های دیگر وابسته به سازمان جاسوسی دولت انگلیس و سرویس‌های اطلاعاتی اروپایی هستند.

به گفته حیدر مصلحی، وزارت اطلاعات «به مجموعه‌ای متشکل از ۶۰۰ خبرنگار که ۱۵۰ نفر آنان در داخل کشور و مابقی در خارج کشور فعالیت رسانه‌ای خود را هماهنگ می‌کردند»، ضربه زده است.

اصولاً خبرنگاری در نظامی که می‌خواهد مردم را در بی‌خبری نگهدارد، کار بسیار خطرناکی است. قتل ستار بهشتی در زندان نشان داد که حتی وبلاگ‌نویسی هم تحمل نمی‌شود و مردم در کنج فضای مجازی هم مجاز نیستند دو کلام حرف حساب بزنند. این در حالی است که خبرنگاران دولتی یا وابسته به نهادهای امنیتی از انواع امکانات و تسهیلات برخوردارند تا با خیال راحت به مردم دروغ تحویل بدهند.

ترس صاحبان جراید

در پیوند با دستگیری‌های اخیر خبرنگاران، «صبا اعتماد» در مقاله‌ای که در «سایت خبرنگاران» منتشر شده، به نکته ظریفی اشاره کرده که کمتر به آن توجه شده است.

صبا اعتماد: «سه روز از دستگیری فله‌ای روزنامه‌نگاران ایرانی گذشت تا خبر دستگیریشان درروزنامه‌هایی که در آنها قلم می‌زدند، منتشر شود. اما آیا امكان انتشار فوری خبر دستگیری این روزنامه‌نگاران در روزنامه هایی كه متعلق به همین روزنامه‌نگاران است، میسر نبود؟»

او به جنبه‌ای از ترور اشاره می‌کند که هرچند به ظاهر کم اهمیت است، اما اثرات روانی ترور جمعی را نشان می‌دهد. او از «واكنش صاحبان جراید نسبت به دستگیری روزنامه‌نگاران خودشان» انتقاد می‌کند. به نوشته وی «سه روز از دستگیری فله‌ای روزنامه‌نگاران ایرانی گذشت تا خبر دستگیریشان درروزنامه‌هایی که در آنها قلم می‌زدند، منتشر شود. اما آیا امكان انتشار فوری خبر دستگیری این روزنامه‌نگاران در روزنامه هایی كه متعلق به همین روزنامه‌نگاران است، میسر نبود؟ سكوت خبری چند روزه درباره این اتفاق، بسیاری از روزنامه‌نگاران و خوانندگان این روزنامه‌ها را دچار یاس و دلسردی كرد تا جایی كه آنها در شبکه‌های اجتماعی بارها به این وضعیت اعتراض کردند و صاحبان این روزنامه‌ها را به محافظه‌كاری بیش از حد و یا خود سانسوری متهم کردند و نوشتند وقتی صاحبان روزنامه‌هایی كه روزنامه‌نگارانش دستگیر می‌شوند هیچگونه حمایت خبری و یا واكنشی نشان نمی‌دهند، چه توقعی از دیگران می‌توان داشت؟ هر چند یازدهم بهمن ماه درست سه روز پس از اتفاق دستگیری‌ها، این چهار روزنامه اخبار مربوطه را منتشر كردند، اما برخی از روزنامه‌نگاران معتقدند این كافی نیست و باید واكنشی سریع‌تر از این‌ها نشان داده می‌شد... آیا انتشار اخبار دستگیری فله‌ای روزنامه‌نگاران آنقدر اهمیت نداشت كه هیچ یك از روزنامه‌های بهار، اعتماد، شرق و آرمان در این زمینه خبری فوری منتشر كنند یا نه اهمیتش در این حد است كه ایام تعطیلی بگذرد و این روزنامه‌ها با بررسی شرایط، در انتشار اخبار دستگیری همتی كنند؟»

دستگیری خبرنگاران در ایران در حالی صورت می‌گیرد که سازمان گزارشگران بدون مرز در آخرین تحلیل آزادی رسانه‌ای از "نوعی عادی شدن وضعیت آزادی مطبوعات" در سال 2013 پس از بهار عربی و جنبش‌های اعتراضی دو سال پیش خبر داده بودند. به گزارش این سازمان ایران تنها به زندانی کردن روزنامه‌نگاران و شهروند وب‌نگاران بسنده نمی‌کند، بلکه ابتکار روش‌های غیر قابل پذیرش، فشار بر خانواده‌های روزنامه‌نگاران در داخل و خارج از کشور را هم در دست دارد.

ایران در تازه ترین فهرست رده‌بندی جهانی آزادی مطبوعات (WORLD PRESS FREEDOM INDEX)

در میان ١٧٩ کشور مورد بررسی در ردیف ١٧٤ (پنج تا مانده به آخر) قرار گرفته. سال قبل نیز چین، ایران و سوریه در اخرین رده های جدول رده‌بندی قرار داشتند.

از حاشیه‌نشینی تا صدرنشینی قاضی مرتضوی

society — Tue, 26 Feb 2013 09:07:58 +0000

نمونه‌شناسی یک ارتقای اجتماعی رانتی

احمد علوی

احمد علوی - حادثه بازداشت سعید مرتضوی، آزادی و سپس محاکمه او می‌تواند از منظرهای گوناگونی به گفت‌وگو گذاشته شود. بازگفت این سلسله حوادث از منظری که بر روان‌شناسی فردی تاکید دارد البته با روایتی که جامعه‌شناسی سیاسی عرضه می کند یکی نیست. کما اینکه اقتصاد سیاسی نیز این سلسله حوادث را به گونه دیگری بازگو می کند.

یک جنبه اقتصاد سیاسی جامعه ایران، همانا مطالعه فرایند توزیع رانت متجلی در منابع سه گانه «قدرت»، «ثروت» و «منزلت» در میان طبقات اجتماعی و تکوین طبقه جدید است. هر چند بازیگران کشمکش درونی حاکمیت کنش‌های خود را با احساس «تکلیف الهی» و «حضور در جبهه حق علیه باطل» توجیه می کنند، اما چنین ادعاهایی از منظر علوم اجتماعی مقبولیت ندارد.

«تکلیف الهی» و «حضور در جبهه حق علیه باطل» تنها لفاظی و رتوریک و بخشی از صحنه‌آرایی سیاسی باندهای قدرت برای رقابت پرشکست و بستشان بر سر منابع «قدرت»، «ثروت» و «منزلت» است. چنین کشمکش بی پایانی، حتی پیش از سقوط رژیم گذشته آغاز شده بود، ولی پس از برآمدن روحانیت بر قدرت خود را نشان داد. مسافران قطار حکومتی دائماً در ایستگاه‌هایی که فاصله چندانی هم از یکدیگر نداشتند از آن پیاده شدند و جای خود را به کسانی دادند که در صف دسترسی به منابع سه گانه «قدرت»، «ثروت» و «منزلت» به انتظار نشسته بودند. بدین ترتیب رسوبات لایه‌های پایین‌تر هرم به جای لایه‌های بالاتر جایگزین شدند و می‌شوند. پویایی این جابه‌جایی مداوم از منظر اقتصاد سیاسی رانت‌جوئی و توزیع مجدد رانت و منابع سه‌گانه‌اش ماده اساسی کشمکش‌های درونی حاکمیت است. از منظری چنین، صعود و سقوط مرتضوی یک بازی تکراری است. تنها یک نمونه شناخته شده در میان کشمکش فراوانی است که در جریان است.

او دارای پایگاه اجتماعی چندانی هم نیست. حامیان او همان ابواب جمعی بیت خامنه‌ای یا رئیس قوه مجریه هستند. حاشیه‌نشینی است که به ضرورت خواست بزرگان به نان و آبی رسیده است. آنچه مرتضوی را از قعر چاه لمپنیسم و حاشیه‌نشینی به کرسی قضاوت پرتاب می‌کند، تن دادن به خواست ارباب بزرگ و سر سپردن به بزرگان است. حال اگر در مسیر کشمکش جناحی به قربانگاه افشاگری احمدی‌نژاد، چه باک چون چند اتهام مهم از دادخواست‌نامه علیه او به شکرانه همین تن و سر دادن حذف می‌شود و احتمال چند اتهام سبک برای خالی نبودن عریضه باقی می‌ماند.

طی این بازی مهره‌ای با عضویت در یک باند قدرت و همنوایی مهره‌های بزرگ‌تر بر نردبان قدرت، مکنت و ثروت صعود می‌کند، اما این صعود تداومی ندارد، چون با ظهور بحران‌ها، مهره‌های کوچک‌تر در کشمکش میان مهرهای بزرگ‌تر به کناری می‌روند و له یا حتی قربانی می‌شوند. چگونگی کناره‌گیری و حذف البته یکسان نیست. سربر آوردن در میان این همه سر کاری بس شگرف است. بازداشت و محاکمه دکتر سعید مرتضوی، دادستانی که به قاتل رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران معروف است و با ماجرای کهریزک نفرت گسترده‌ای را علیه خود برانگیخته است، به موجی از خبر انجامید و موجب شادی گروه بی‌شماری شد. این موج هیجانی اما ممکن است نکات مهم دیگری را که در پس فرایند صعود و سقوط «این قاضی شجاع نظام» وجود دارد به فراموشی بسپارد. مرتضوی با همدلی جناح‌های نظام به اوج رسید ولی از آنجا که جزو حلقه ضعیف دستگاه است مسیر ارتقای طبقاتی او کمی دچار سنگلاخ شد و حتی ممکن است مسدود شود. چون او در مقایسه با امثال لاریجانی‌ها که به طور تاریخی و سببی و نسبی جزو الیگارشی روحانیت هستند، جزو حلقه‌های ضعیف حاکمیت است.

او دارای پایگاه اجتماعی چندانی هم نیست. حامیان او همان ابواب جمعی بیت خامنه‌ای یا رئیس قوه مجریه هستند. حاشیه‌نشینی است که به ضرورت خواست بزرگان به نان و آبی رسیده است. آنچه مرتضوی را از قعر چاه لمپنیسم و حاشیه‌نشینی به کرسی قضاوت پرتاب می‌کند، تن دادن به خواست ارباب بزرگ و سر سپردن به بزرگان است. حال اگر در مسیر کشمکش جناحی به قربانگاه افشاگری احمدی‌نژاد، چه باک چون چند اتهام مهم از دادخواست‌نامه علیه او به شکرانه همین تن و سر دادن حذف می‌شود و احتمال چند اتهام سبک برای خالی نبودن عریضه باقی می‌ماند. اتهاماتی که در مقایسه با خدمات ناچیز است و او را مشمول رحمت و عطوفت اسلامی و یا عفو رهبر می‌کند.

کلید خوردن پرونده محاکمه مرتضوی

افشاگری رئیس قوه مجریه علیه قوه قضائیه یا رقبای سیاسی‌اش البته دارای نکته تازه و شگفت‌انگیزی نبود. چه قوه قضائیه خود بارها اذعان داشته است که فساد در آن قابل انکار نیست. به قول رئیس پیشین قوه قضائیه ویرانه‌ای بود که آباد نشد.

خود مرتضوی و داستان فروش سئوالهای کنکور یک نمونه از این فساد گسترده است. حادثه قاضی دیگر کهریزک، ششلول بندی که مواد مخدر و عتیقه‌جات هم در نزدش پنهان بود، نمونه دیگری از فساد قوه قضائیه است، اما این فساد گسترده به این منحصر نمی‌شود. شاهدانی که تجربه‌ای از محاکم قوه قضائیه دارند، می‌دانند در آنجا خرید دادستان یک قیمت دارد، خرید قاضی یک قیمت و خرید هر دو تازه تخفیفی هم دارد. این رسم همه بازارهاست که خرید انبوه و کلی دارای تخفیف است. بنابراین روایت رئیس قوه مجریه از فساد این قوه به قول او خانوادگی، کاهی بود از آنچه دست‌اندرکاران رژیم می‌دانند. تردیدی نباید داشت، آنجا که قدرت مطلقه است، فساد هم وجود دارد، آنجا که فساد هست تبهکاری و چپاول است، و این یکی البته بدون نقض حقوق شهروندان در اشکال گوناگون ممکن نیست و این‌ها همه در گروه سرکوب و اختناق است.

شاهدانی که تجربه‌ای از محاکم قوه قضائیه دارند، می‌دانند در آنجا خرید دادستان یک قیمت دارد، خرید قاضی یک قیمت و خرید هر دو تازه تخفیفی هم دارد. این رسم همه بازارهاست که خرید انبوه و کلی دارای تخفیف است. بنابراین روایت رئیس قوه مجریه از فساد این قوه به قول او خانوادگی، کاهی بود از آنچه دست‌اندرکاران رژیم می‌دانند. تردیدی نباید داشت، آنجا که قدرت مطلقه است، فساد هم وجود دارد، آنجا که فساد هست تبهکاری و چپاول است، و این یکی البته بدون نقض حقوق شهروندان در اشکال گوناگون ممکن نیست و این‌ها همه در گروه سرکوب و اختناق است.

دور باطل، چرخه پایداری است که خود را بازتولید می‌کند. همه مقام‌های حکومتی هم کم یا زیاد در این منجلاب فرو می‌روند، اما باید به یاد آورد که نظام سلطانیسم شیعی از همین دکتر سعید مرتضوی‌ها تشکیل شده است که با حرص و ولع وصف‌ناپذیری رانت‌خوارانه در سودای ارتقای طبقاتی هستند. سرداران سپاه محسن رضایی، عزیز جعفری، محمد باقر ذوالقدر، محمد رضا نقدی، مسعود جزایری، میر فیصل باقرزاده، رشید علی نور، باقر قالیباف، محمد رویانیان، علی فتح‌الله‌زاده و بسیجیانی همچون احمدی‌نژاد کم یا بیش از سنخ اجتماعی مرتضوی هستند [۱]. با سرنوشتی کم یا بیش همسان او. این گروه از نظر منشاء طبقاتی کم یا زیاد بی‌واسطه یا با یک واسطه به حاشیه‌نشینان دوره پهلوی تعلق دارند. با برآمدن سلطانیم شیعه ستاره بخت چنین گروهی چنان طلوع می‌کند که عرصه عمومی جامعه ایران را تحت شعاع قرار می‌دهد. طبقه جدیدی شکل می‌گیرد به مدد دلارهای نفتی و سرکوب مخالفان و فضای تک قطبی. بقایای طبقه متوسط بازمانده از رژیم گذشته را به کناری می‌راند و جایگزین آن می‌شود و در سودای تملک «قدرت» و «ثروت» و «منزلت» و البته همه آن، ماجرا‌ها می‌آفریند.

غالب این جماعت از محاق حاشیه نشینی ابتدا به خدمت بسیج و سپاه در می‌آیند. آن‌ها در نخستین مرحله برای سرکوب مخالفان حکومت به کار گرفته و در جنگی مبتنی بر داعیه صدور تشیع و جهانگیری به کار گرفته می‌شوند. خیل کشته‌شدگان آن‌ها در جنگی بی‌حاصل و شکست خورده، به ابزاری برای مشروعیت آن‌ها و تحمیل اختناق و سرکوب بدل می‌شوند [۲]. آن‌ها به پاس سرسپردگی به حاکمیت و به عنوان پاداش مشارکت در سرکوب و جنگ سپس با عبور از صافی و فیلتر سرسپردگی به گفتمان موجود، به تدریج در هرم منزلتی، اقتصادی و قدرت ارتقاء می‌یابند. اخذ مدرک و عنوان دانشگاهی لازمه چنین ارتقائی است که کسب آن دشواری چندانی هم در پی ندارد [۳].همین جماعت بعد در قالب دیوانسالاران حکومتی عرض اندام می‌کنند. مسیر ارتقای طبقاتی آن‌ها از حاشیه‌نشینی تا مدیریت نهادهای گوناگون و رهبران پاره باندهای قدرت در عرصه سیاسی تنها با شرط سرسپردگی به نظام میسر است. دکتر سعید مرتضوی هم نمونه‌ای از همین جماعت است. فرایند تولید دکتر سعید مرتضوی‌ها تداوم دارد.

خدمات سعید مرتضوی در حکومت اسلامی

سعید مرتضوی منشاء خدمات بسیاری برای رهبر نظام بوده است و از قبل همین خدمات هم به سرعت مسیر «رشد» و «ترقی» را پیموده است.

داستان دکتر سعید مرتضوی داستانی تکراری در هرم قدرت استبداد ایرانی است. در سطح کلان و عرصه عمومی قدرت این فرایند را می‌توان به دقت رصد کرد و به بررسی گذاشت، اما این فرایند در کنار ما و در سطوح دیگری در جریان است و مرتضوی هاست که آفریده می‌شوند، به کرات و فراوانی. گفتمان استبداد ایرانی در چهره سلطانیم شیعی حاوی نمونه‌های فراوان از این فرایند است. حاشیه‌نشیان اجتماعی و بخصوص اقشار لمپن، به مثابه فلاکت‌زدگان و قربانیان یک جامعه استبداد زده مبتنی بر سلطانیم شیعی و رانت‌خواری، استعداد خاصی برای ورود به سازمان هرمی سلطانیم شیعی و خدمت به آن را دارند. این گفتمان موزاییکی از گفته‌های ریز و درشتی است که این مجموعه هرمی ناسازگار معطوف به قدرت را توجیه می‌کند و دست کم مبتنی بر چهار رکن اقتدارگرایی، مرد- پدرسالاری، تشیع و ضدیت با تجدد است. هر چند میان این مفاهیم می‌توان به نوعی تمایز قائل شد، اما همسبتگی و تنیدگی درونی این چهار رکن چنان است که بدون یکی دیگر نیز موضوعیت خود را از دست می‌دهد. نظام آفرینش در چهارچوب این گفتمان هرمی است. همین نگاه به آفرینش در بازتاب و ترجمه زمینی و اجتماعی خود به نظام هرمی در مناسبات اجتماعی می‌انجامد. حق شهروندی، برابری توزیع منابع در جامعه اعم از درآمد- دارایی، قدرت، منزلت، معرفت نیز بر اساس همین نگاه هرمی سلطانی بی‌معناست. اقتدارگرایی و مردسالاری چهره سیاسی و اجتماعی سلطانیم شیعی است که به مدد تاویلی از مذهب‌سازی کامل می‌شود. این مذهب می‌بایست بر نگاهی دو قطبی حق- باطل شکل بگیرد والا نمی‌تواند سرکوب خصم و تصرف قدرت مطلقه را توجیه کند. از این رو است که کاریکاتور دولت، نهادهای مدرن سیاسی در چارچوب نظام ولایی به غلام خانه زاد او بدل می‌شوند. کاریکاتورهای مضحکی همچون تفکیک و استقلال قوا و قانون و مقررات همه به قول رهبران نظام مصحلت روز، زینت نظام یا ظاهرسازی است. پایه پایدار نظام چیزی جز قهر مطلقه برای حاکمیت و بندگی مطلقه برای محجوران یا همان امت اسلام نیست. البته برای کسب و حفظ همین ولایت است که تقیه واجب (دروغ مصلحتی) و به بهانه آن می‌توان همه احکام اولیه دین هم تعطیل کرد. نکته ثابت و صامت این گفتمان اما‌‌ همان جلب توده‌های حاشیه‌نشین علیه خصم در میدان پر سنگلاخ سخن‌پردازی و مکابره و مشاجره کلامی است.

سعید مرتضوی، پس از قرار گرفتن در سمت ریاست سازمان تامین اجتماعی، همسرش هما فلاح تفتی را به سمت مدیرکل آموزش و پژوهش این سازمان یعنی معاون خودش نصب کرد. حرص و ولع پایان ناپذیر دکتر سعید مرتضوی، برای فرار از فلاکت حاشیه نشینی و تبدیل به مدیر ارشد نظام را به خوبی می‌توان دریافت.او هر هندوانه ای را که یافت به زیر بغل زد. از هندوانه لقب دکترا، تا منصب استادی، و از آن مهم‌تر کارگزاری بیت رهبری و تبدیل و یا تبدل به یکتا قاضی جوان و شجاع نظام که به آسانی نوشیدن آب در رسانه‌ها و مطبوعات را تخته می‌کند.

ابزار گزافه‌گوئی، فریب، ترفند و دروغ حربه این مشاجره کلامی است. چه در روایت است که التقیه دینی و دین آبایی (دروغ مصحلت آمیز دین من و پدران من است). بنابراین گفتمان سلطانیم شیعی نجات را در کذب مداوم می‌یابد .النجاه فی الکذب بازخوانی همان النجاه فی الصدق در زمان ماست. گفتمان سلطانیسم شیعی‌‌ همان لحاف چهل تکه‌ای است که در پس آن چیزی جز شهوت تسلط کامل بر دیگران در خصوصی‌ترین بخش‌های آن نیست. بنابراین شگفت‌آور نیست اگر هر جماعتی از هر تکه چهل تکه دیگر فراهم کند. این گفتمان هزارلایی مرکب از کذب است. کذب روحانیت! گروهی که مجسمه کامل ماده پرستی مرکب از شهوت قدرت و ثروت و منزلت است. کذب نیابت امام عصر در دوره غیبت. کذب ولایت تکوینی امامان شیعی. کذب حضور امامان شیعه در عالم لاهوت و در کنار خدا. کذب ولایت فقیه. کذب توسل برای تندرستی و سلامتی، رفع حوائج و مشکلات. کذب نامه به چاه جمکران و رابطه با امام زمان. کذب دولت عدالتخواه و در عین حال رانتخوار ولایی. خرده فرقه‌های گوناگون لات سالار بنا به ساختار و سرشتشان هیچ‌گاه به نظرگاه منسجمی نمی‌رسند. راز تلاطم مدام نظامی ولایی و کشمکش پایان ناپذیر میان خرده فرقه‌های درونی نیز همین است. سرچشمه نیروی اجتماعی سلطانیسم شیعی در حاشیه‌نشینان اجتماعی و اقتصادی و شبکه هیئت‌ها و دسته‌های سینه‌زنی، بسیج، سپاه پاسداران، لات‌های محلات، جماعت‌های موسمی همین‌ها هستند که در بزنگاه بحران‌ها در چهره لباس شخصی‌ها نقش جماعت خودجوش شیفته رهبر را بازی می‌کنند. امام، ولی، رهبر، گنده لات، سرلوطی، شیخ، حاجی، سردسته بزن بهادر‌ها و غیره تنها تعیبرهای گوناگون از یک درونمایه واحد هستند که در رفتار سازمانی و گروهی خود را به نمایش می‌گذارند. در فرایند تکوین طبقه جدید است که همین چهره‌ها به تدریج رنگ سردار و رئیس و مدیر به خود می‌گیرند.

دکتر سعید مرتضوی یکی از عناصر همین شبکه است که در یک فرایند پیچیده از بسیجی به کارمند قوه «قضائیه» و سپس قاضی دادگاه امنیتی تهران (ویژه صدور احکام وزارت اطلاعات) ارتقا می‌یابد. ایستگاه قطار «ترقی و رشد» این نوجوان سرد و گرم چشیده بسیجی عبارتند از ریاست شعبه ۹ دادگاه عمومی تهران، ریاست مجتمع قضایی کارکنان دولت، ریاست شعبه ۱۴۱۰ دادگاه مطبوعات، مسئولیت دادستانی عمومی و انقلاب تهران، معاونت رئیس قوه قضائیه، رئیس ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز و در ‌‌نهایت در سال ۱۳۹۰ به ریاست سازمان تامین اجتماعی منصوب میشود.

کارنامه دکتر سعید مرتضوی این «قاضی جوان و شجاع» البته پراست از خدمات متعدد به رهبر نظام است. و الا «اگر نظام او را قبول نداشت برای او پنج محافظ نمی‌گذاشت»[۴]. او حتما مورد وثوق نظام است. به پاس همین خدمات است که او دکترای خود را در زمان جاسبی از دانشگاه آزاد دریافت کرده است. لابد به پاس همین خدمات نیز به سمت استادی گماشته می‌شود، تا رزومه مدارج علمی او کامل‌تر شود. بنا به گزارش تارنمای تفت آنلاین او عنوان قاضی نمونه کشوری کسب نموده، و سابقه تدریس در دانشگاه و تألیف هشت عنوان کتاب را یدک می‌کشد. سعید مرتضوی، پس از قرار گرفتن در سمت ریاست سازمان تامین اجتماعی، همسرش هما فلاح تفتی را به سمت مدیرکل آموزش و پژوهش این سازمان یعنی معاون خودش نصب کرد. حرص و ولع پایان ناپذیر دکتر سعید مرتضوی، برای فرار از فلاکت حاشیه نشینی و تبدیل به مدیر ارشد نظام را به خوبی می‌توان دریافت.او هر هندوانه ای را که یافت به زیر بغل زد. از هندوانه لقب دکترا، تا منصب استادی، و از آن مهم‌تر کارگزاری بیت رهبری و تبدیل و یا تبدل به یکتا قاضی جوان و شجاع نظام که به آسانی نوشیدن آب در رسانه‌ها و مطبوعات را تخته می‌کند.

نظام رانتی ولایی مهره‌های خود را خوب انتخاب می‌کند. نظام رانتی نیز انتخاب شایسته‌ای برای مرتضوی است. این الگوی «ترقی» و «رشد» چنان در بافت و ساخت حکومت ولایی و حتی جامعه ایران نهادینه شده که انحراف از استاندارد آن بسیار ناچیز است و در موارد بسیاری صدق می‌کند. بیش از نیمی از نمایندگان مجلس حکومتی که دارای سابقه پاسداری هستند، بسیاری از دیوانسالاران حکومتی همین مسیر را برای نیل به ارتقاء طبقاتی پیموده‌اند. تکوین طبقه جدید بر همین سبک و سیاق شکل می گیرد. فرایندی است از حاشیه‌نشینی آغاز و به مدیریت ارکان نظام می‌انجامد. این مسیر پر پیچ و تاب بدون قربانی هم نیست.

منابع:

۱ - به یاد بیاوریم که سپاه پاسداران، امروز یکی از ثروتمند‌ترین نهادهای حکومتی، ملاک عمده بخش قابل توجهی از زمین‌های ایران و منبع توزیع رانت در میان همین جماعت است.

۲- دفن کشته شدگان جنگ در دانشگاه‌ها و برخی مراکز دیگر رفتاری سمبلیک مبتنی بر غلبه هیجان آمیخته به جهل که روحیه بسیجی خوانده می‌شود، بر موسسات علمی به اصطلاح غیر حوزوی نیست. رفتار بسیجی در همین چارچوب یعنی رفتاری هیجان آمیخته به جهل در ذوب در ولایت.

۳-و البته این نکته شگفت‌آوری نیست، چه رهبری رژیم هم طی چنین روندی است که یک شبه به آیت‌الله بدل می‌شود. این روند تکراری مجتهد خوانده شدن، تنها شامل خامنه‌ای نبود. مگر خلخالی و محمد یزدی، خزعلی جنتی هم به همین شکل از سوی خمینی مجتهد نشدند؟

۴-جمله یکی از نمایندگان مجلس طرفدار احمدی‌نژاد.

بازجویی چیست؟

society — Tue, 19 Feb 2013 09:12:55 +0000

حمید رضایی

‌ حمید رضایی - خطر بازداشت، قسمتی از زندگی روزمره یک فعال سیاسی است که تحت حکمرانی یک سیستم دیکتاتوری یا اقتدارگرا نفس می‌کشد و زندگی می‌کند. در ایران و در شرایط زمانی حاضر، "فعلاً" یدک کشیدن نام فعال سیاسی موجب بازداشت کسی نمی‌شود. بر خلاف گذشته که حمل یک برگه اعلامیه یا رد و بدل شدن یک کتاب یا جزوه بین یک شاگرد دبیرستانی و یک معلم سیاسی دلیلی برای مرگ محسوب می‌شد، اکنون از گستردگی این سبک برخورد در جمهوری اسلامی کاسته شده است.

معماران امنیتی نظام جمهوری اسلامی اکنون بیشتر با منافع خود به سیستم پیوند دارند تا ایدئولوژی خود. در اینکه نقش ایدئولوژی در ساختار جمهوری اسلامی پر رنگ و تاثیر گذار است همانقدر می‌توان مطمئن بود که به ایجاد تغییراتی در ایدئولوژی حکومتی" و صد البته در ایدئولوژی‌های مخالف آن. به دلایل مختلفی که شرح و بسط آن خود نیاز به ارائه مقالات جدی و تحلیل‌های مبسوط دارد سیستم امنیتی جمهوری اسلامی بعد از روی کار آمدن تیم‌های به اصطلاح باسواد (برآمده یا گماشته شده از سوی اصلاح‌طلبان) بسیار پخته‌تر از قبل شده و از رویکرد صرف به «سلاخی یا حذف سریع مخالفان» برنامه‌هایی مانند «روش‌های نرم و فرهنگی» برای تاثیرگذاری میان مدت و کسب دستاوردهای بلندمدت در دستور کار قرار گرفته است.

سیاست «جاروکش کردن فعالان سیاسی در خارج از کشور»، «گسترش ارزش‌های مصرفی در بین جوانان» و موارد از این دست که موضوع بررسی این نوشته نیست، از جمله برنامه‌های اضافه شده به روال کاری سیستم امنیتی ایران بعد از دوران اصلاحات است. سیاست‌هایی که فعالان سیاسی بسیاری را در دوگانگی «هزینه/ فایده» زمین‌گیر کرده و با کاهش تعداد فعالان سیاسی در داخل کشور، هم بر شدت و دقت نظارت امنیتی بر آنان افزوده و هم نیروی فعالان سیاسی از کشور خارج شده را هرز داده و افق‌های سیاسی آنها را متلاشی کرده است.

سیاست «جاروکش کردن فعالان سیاسی در خارج از کشور»، «گسترش ارزش‌های مصرفی در بین جوانان» و موارد از این دست که موضوع بررسی این نوشته نیست، از جمله برنامه‌های اضافه شده به روال کاری سیستم امنیتی ایران بعد از دوران اصلاحات است. سیاست‌هایی که فعالان سیاسی بسیاری را در دوگانگی «هزینه/ فایده» زمین‌گیر کرده و با کاهش تعداد فعالان سیاسی در داخل کشور، هم بر شدت و دقت نظارت امنیتی بر آنان افزوده و هم نیروی فعالان سیاسی از کشور خارج شده را هرز داده و افق‌های سیاسی آنها را متلاشی کرده است.

سال‌هاست رویکردی که سیستم امنیتی ایران در برخورد با نیروهای سیاسی در اولویت قرار داده نه استخراج اطلاعات فردی و گروهی یا تعیین و ارزیابی افکار و تلاش برای تغییر آنها که تلاش برای «به لجن کشیدن» شخصیت فعالان سیاسی با سوژه‌های جنسی و مالی است. آنها توانسته‌اند از طریق دخالت و جاسوسی در زندگی خصوصی فعالان سیاسی، از طریق شنود خطوط تلفن و اینترنت، تعقیب فیزیکی، استفاده از تک‌نویسی دیگر زندانیان سیاسی و گزارش مخبران و غیره، از مسائل خصوصی، ارتباطات عاطفی، مسائل جنسی و مالی بازداشت‌شدگان به عنوان حربه‌ای برای همکاری، ساکت نگهداشتن و یا دلیلی برای راضی شدن فرد به ترک کشور استفاده کنند.

نسل جوان و افراد بی‌تجربه در مقابله با شرایط بازداشت و بازجویی اگر قصد ماندن در ایران و ادامه فعالیت سیاسی را دارند باید با "علم بازجویی" و "شرایط زندان" آشنایی کامل داشته باشند تا بتوانند زندگی شخصی و اسرار سیاسی خود را در مقابل فشار و هجوم غیر انسانی سیستم امنیتی جمهوری اسلامی حفظ کنند.

تعریف بازجویی

در کتاب‌های آموزشی بازجویان، بازجویی اینگونه تعریف شده است: «بازجویی هنر به دست آوردن حداکثر اطلاعات از یک شخص تعریف می‌گردد. هرکس می‌تواند سوالاتی را از فرد بازداشت شده یا سوژه‌ای که باید مورد تحقیق قرار بگیرد بپرسد، اما موقعی این کار به صورت یک هنر در می‌آید که سئوالات آن طوری که باید عنوان گردد و از همه روش‌های فیزیکی و روانی استفاده شود تا سئوال مناسب در لحظه مناسب پرسیده شود.»

در این جزوات آموزشی تاکید شده است که منظور از «به دست آوردن»، «بیرون کشیدن» است. «اغلب سوژه متوجه میزان اطلاعاتی نیست که در اختیار دارد، ولی با بازجویی ماهرانه می‌توان این اطلاعات را از او بیرون کشید.»

مربیان به شاگردان خود و کارآموزان بازجویی ارزش‌هایی را انتقال می‌دهند: «به موضوع "حداکثر اطلاعات" توجه زیادی باید مبذول کرد. اینکه سوژه‌ای بعد از بازجویی توسط شما آزاد شود و سپس مشخص شود اطلاعات بیشتری داشته است که بدون دادن آنها به شما از روند بازجویی خارج شده است ناراحت کننده و مایه ننگ فردی است که برای تسلط بر افکار دیگران آموزش دیده است.»

مهمترین روزهای بازجویی

«حداکثر اطلاعات ممکن در جلسات اول بازجوئی باید کسب شود». این راهنمای درسی بازجویان در برخورد با فرد بازداشت شده است. روزهای اول بازداشت مهم هستند. برای فردی که سابقه بازداشت ندارد همه چیز ترسناک و هول انگیز است.

انسان موجودی است که قدرت آن را دارد که خود را با سخت‌ترین فشار‌ها و دشوارترین شرایط وفق دهد. انسان برای چنین کاری نیاز به "زمان" برای هماهنگ کردن خود با شرایط جدید دارد. پس بازجو باید قبل از آنکه سوژه موفق به جمع و جور کردن خود و خارج شدن از شوک ناشی از شرایط و روابط جدید (به روایتی جهان جدید خود) شود، بیشترین اطلاعات را از او بیرون بکشد.

فضاسازی: بازداشت و اعمال خشونت بی‌مورد مانند کشیدن اسلحه برای یک فعال سیاسی غیر مسلح، استفاده از دستبند برای محدود کردن حرکات زندانی و چشمبند برای قطع ارتباط بصری زندانی با دنیای اطراف و از بین بردن حس جهت‌یابی، خواباندن فرد بازداشت شده کف ماشین، بازداشتگاهی با نور زیادتر یا کمتر از حد طبیعی، سکوت اولیه مسئولان بازداشتگاه، القای حس انتظار، و پس از آن توهین و تمسخر و راه بردن زندانی با چشم بسته برای "القای حس وابستگی به زندانبانان و بازجو" و در نهایت قفل شدن در سلول انفرادی و نگهداشتن سوژه در یک محیط بسته و کوچک به سیستم عصبی فردی که با این روند و این محیط آشنا نیست فشار زیادی می‌آورد. تمرکز او را مختل می‌کند و قدرت تصمیم‌گیری او را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
خاطرات: شنیدن خاطرات زندانیان سیاسی و مطالعه آثار مکتوب همانقدر که می‌تواند آمادگی فرد را برای برخورد با شرایط بازداشت و بازجویی افزایش دهد در شرایط عملی می‌تواند به عنوان یک فشار روانی روی سوژه اثر کند. ترس از اعمال آنچه که شنیده شده یا مطالعه شده است، یا غافلگیری به علت همسان نبودن آنچه اتفاق می‌افتد با آنچه سوژه انتظار دارد که به وقوع بپیوندد تاثیر مخربی بر فرد خواهد گذاشت.
ارتباطات عاطفی و اجتماعی: انسان تنها موجود شناخته شده‌ای است که می‌تواند جهان را بدون خود تصور کند. انسان می‌تواند روابط جمعی‌ای که خود در آنها حضور داشته است را در فقدان خود تصور و تخیل کند. تصور خود بعد از مرگ −که در طول تاریخ قدرت ذهن انسان را در قالب مفاهیم متافیزیکی به رخ کشید − و تصور جهان پیرامونی با همه ارتباطات و مناسباتش در نبود خود، عامل وارد آمدن فشارهای روانی خردکننده به سوژه است.

زندانی به دلیل اخلال در مسائلی که به دلیل مسئولیت‌ها و نقش‌های اجتماعی، حضور فرد را "لازم" و "ضروری" می‌نمایاند نیز تحت فشار قرار دارد. نقش زندانی به عنوان پدر، مادر، برادر، خواهر، فرزند، شاغل، صاحب کار و از آن مهم‌تر نقش او به عنوان جزئی از یک سیستم یا جمع سیاسی در روزهای ابتدایی بازداشت نقش ویرانگری روی سوژه دارد.

آینده: حتی برای کسی که سابقه بازداشت و بازجویی دارد عامل مبهم "آینده" فشار زیادی را ایجاد می‌کند. سئوالاتی از قبیل: «چرا بازداشت شده ام؟»، «کی آزاد خواهم شد؟»، «با من چه رفتاری خواهند داشت؟»، «آیا این بازداشت منجر به صدور حکم زندان خواهد شد؟» و غیره، مثل خوره به جان زندانی می‌افتد.

هدف بازجو و تیم بازجویی وارد کردن حداکثر شوک ممکن به سوژه برای کنار زدن «لایه‌های خودآگاه ذهن» و استخراج اطلاعات از «ناخود آگاه» یا جانشینی یک آگاهی «دست‌ساز» و «موقت» در سوژه است. انسان موجودی است که قدرت آن را دارد که خود را با سخت‌ترین فشار‌ها و دشوارترین شرایط وفق دهد. انسان برای چنین کاری نیاز به "زمان" برای هماهنگ کردن خود با شرایط جدید دارد. پس بازجو باید قبل از آنکه سوژه موفق به جمع و جور کردن خود و خارج شدن از شوک ناشی از شرایط و روابط جدید (به روایتی جهان جدید خود) شود، بیشترین اطلاعات را از او بیرون بکشد تا حتی بعد از بازگشت کنترل سوژه روی خود، امکان پیگیری سر نخ‌ها و ردگیری مباحث مطرح شده در جلسات اول بازجویی برای رسیدن به جزئیات و اطلاعات مطرح نشده و پنهان مانده وجود داشته باشد.

چرا در شرایط غیر اضطراری از خشونت شدید استفاده نمی‌شود؟

به بازجوها توصیه می‌شود که در شرایطی که "محدودیت زمانی" و "الزامی حیاتی" برای تخلیه فوری اطلاعات از سوژه وجود ندارد در مراحل اولیه بازجویی از اعمال خشونت جدی علیه سوژه خودداری کنند.

بازجو می‌خواهد سوژه را برده خود کند. بازجو هیچ نیست، او از شکستن قربانی خود لذت می‌برد و به این لذت نیاز دارد، چرا که با این لذت تعریف می‌شود و هویت می‌یابد. بازجو با برده کردن سوژه احساس اربابی می‌کند. ارباب به برده نیاز دارد. این بنده است که ارباب را می‌سازد پس بازجو قدمی فراتر می‌رود. او برده را می‌سازد، اما خود را بی‌نیاز از برده می‌کند. بازجو در جایگاه خداوندگاری می‌ایستد. خداوند بر خلاف ارباب به بنده نیازی ندارد. او بی‌نیاز است.(تصویر: مجسمه فریاد ساخته بهروز حشمت)

دلایل این امر این گونه توضیح داده می‌شود: «بازجویی یک نوع نبرد خوش و قدرت ادراک است. کسب اطلاعات بدون استفاده از شکنجه مستلزم داشتن هوش و ذکاوت است و شخصی با هوش و قدرت تسلط ذهنی بالا کمیاب است. بنابراین استفاده از از خشونت در مراحل اولیه بازجویی القاکننده ضعف سیستم امنیتی است و "نیاز" سیستم به اطلاعات سوژه است. ذهن و فکر تحقیق کننده با ذهن و فکر سوژه در نبرد است. به محض توسل به خشونت برای کسب اطلاعات، تحقیق‌کننده (بازجو) خود برتری شخصی که از او تحقیق می‌کند را پذیرفته است.»

از نظر زمان، پرسنل و نتایج حاصله روش تحت فشار قرار دادن کم صرفه‌ترین روش برای کسب اطلاعات از سوژه به‌نظر می‌رسد. یک شخص نیرومند و مصمم (چه از حیث جسمی و چه روحی) اگر تصور کند در اثر عدم افشای اطلاعات جانش را از دست نخواهد داد، می‌تواند سخت‌ترین شکنجه‌های قابل تصور را تحمل کند.

در صورتی که از روش تحت فشار قرار دادن استفاده شود ممکن است سه حالت پیش بیاید:
۱- ممکن است هرچه بازجو بخواهد شخص مورد بازجویی بگوید در حالی که حقیقت نباشد.
۲- چنانچه شکنجه زیاد باشد ممکن است سوژه تعادل فکری خود را از دست بدهد و اطلاعات غیر واقعی در اختیار بگذارد.

۳- ممکن است سوژه دچار نفص عضو شود یا فوت کند و اطلاعاتی که دارد از بین برود.

در صورت به کار بردن شکنجه‌های شدید با موارد قابل اثبات یا مرگ زندانی، تبعات داخلی و بین‌المللی زیادی برای سیستم امنیتی و حکومت کشور به وجود خواهد آمد. زیرا همیشه ممکن است مردم از آن مطلع شوند و به دلیل رشد شگرف سیستم‌های ارتباطی و راه‌های ارتباطی، اخبار و اطلاعات به سرعت بازتاب جهانی پیدا کنند.

قدرتمند‌ترین ابزار بازجو

قوی‌ترین و موثر‌ترین ابزار بازجویی که در دست بازجوست «استفاده از خود متهم برای فشار آوردن به خویش» و «تسلط بازجو بر سوابق، اطلاعات شخصی، اطلاعات امنیتی و مندرجان پرونده است».

اطلاعات قطعی بازجو درباره سوژه عامل سنجشِ راستی گفته‌های فرد بازداشت شده و محک اطلاعات اخذ شده است. همچنین بازجوها از اطلاعات غیر موثق، اسم‌ها و یادآوری گذرای مسائل به صورت «قطره‌چکانی» به عنوان تلنگر استفاده می‌کنند. این نوع مسائل که در بین بازجوها به «زدن کدهای ریز» معروف است، عامل «گسترش موضوعات بازجویی»، «ترس متهم از حجم دانسته‌های بازجو»، «تحریک سوژه به حرف زدن»، «به هم ریختن استراتژی سوژه در پیشبرد بازجویی» و دست بالا گرفتن بازجو نسبت به فرد بازداشت شده است.

خدایگان و بنده

«بازجوئی» امری متفاوت از «مجازات» است. هدف از دستگیری فرد در دنیای پیشامدرن مجازات اوست. انسان در آن دوره تنها جسم است و باید جسم را آزرد، زخم زد و کشت. بدن باید تاوان گناه را بپردازد.

زندانی برای حفظ رازهایش با بازجو می‌جنگد تا زنده بماند. تا از سقوط به حیوانیت جلوگیری کند. از سوی دیگر رازها با زندانی می‌جنگند. رازها خود را به ناخالصی می‌آرایند تا با تحویل کمیت به بازجو از کیفیتی با کمیت کمتر دفاع کنند. انسان بدون راز، یک «تن» خالی است. یک جسم تهی. روح یعنی راز و بازجو برای کشتن روان به رازها حمله می‌کند. روح بدون راز تبدیل به ابژه می‌شود. انسان بدون راز به عنوان برده در مناسبت خدایگان و بنده قرار می‌گیرد.

انسان چیزی به جز تن نیست. اما در دنیای مدرن جسم انسان فرمانروایی دارد به نام «روان» که او باید تاوان گناه (اراده) را بپردازد. جسمی که مرتکب گناه شده است را تنها می‌توان زخم زد و کشت، اما روانی را که اراده کرده است تا جسم دست به گناه بزند باید وارد فرآیند تغییر- تولید- حذف کرد. دستی را که مرتکب دزدی شده است باید قطع کرد، اما روانی را که ارزشی زاینده یا زاده قدرت را زیر سئوال برده است − به فرض الاهی بودن حکومت − باید «تغییر» داد، از او روانی دیگر ساخت و اگر تغییر و «تولید» ممکن نباشد باید آن روان را از طریق «نابود کردن» اندیشه و سبک اندیشیدن‌اش حذف کرد. دیگر با کشتن جسم نمی‌توان اندیشه‌ای را کشت، پس باید جسم را زنده نگاهداشت تا اندیشه را در او کشت و ارزش یا ارزش‌های زیر سئوال رفته یا تخریب شده را مجدداً با و در آن جسم بازتولید کرد.

بازجو می‌خواهد سوژه را برده خود کند. بازجو هیچ نیست، او از شکستن قربانی خود لذت می‌برد و به این لذت نیاز دارد، چرا که با این لذت تعریف می‌شود و هویت می‌یابد. بازجو با برده کردن سوژه احساس اربابی می‌کند. ارباب به برده نیاز دارد. این بنده است که ارباب را می‌سازد پس بازجو قدمی فراتر می‌رود. او برده را می‌سازد، اما خود را بی‌نیاز از برده می‌کند. بازجو در جایگاه خداوندگاری می‌ایستد. خداوند بر خلاف ارباب به بنده نیازی ندارد. او بی‌نیاز است.

بنابراین بازجو خودش را تبدیل به آینه سوژه می‌کند. بازجو می‌خواهد «سوژه» را تبدیل به «ابژه» کند. در اینجا رابطه‌ای عاشقانه شکل می‌گیرد. بازجو می‌خواهد که سوژه متعلق به او باشد، تفکراتش زاده او باشد، با روش و ارزش‌های او بیاندیشد و... پس او را به صورت «ابژه» می‌خواهد. از سوی دیگر بازجو باید برای آنکه، در آنچه که تلاش می‌کند به صورت ابژه در بیاورد بازتولید شود، یعنی روانی را تغییر دهد تا روانی دیگر بیافریند، ابژه را آزاد می‌خواهد، یعنی او را در نقش «سوژه» می‌خواهد. در این تضاد بین سوژه و ابژه عشق بازجو به زندانی معنا می‌یابد.

بازجو در زندانی زندگی می‌کند

روانکاوی بزرگترین حمله به روح انسان است. حمله به روح انسان یعنی گرفتن «راز» از روح و گرفتن رازآمیزی روح یعنی مرگ روح. بازجو به دنبال رازهای زندانی است تا او را از رازهایش تهی کند.

انسان بدون راز تبدیل به حیوان می‌شود. زندانی برای حفظ رازهایش با بازجو می‌جنگد تا زنده بماند. تا از سقوط به حیوانیت جلوگیری کند. از سوی دیگر رازها با زندانی می‌جنگند. رازها خود را به ناخالصی می‌آرایند تا با تحویل کمیت به بازجو از کیفیتی با کمیت کمتر دفاع کنند. انسان بدون راز، یک «تن» خالی است. یک جسم تهی. روح یعنی راز و بازجو برای کشتن روان به رازها حمله می‌کند. روح بدون راز تبدیل به ابژه می‌شود. انسان بدون راز به عنوان برده در مناسبت خدایگان و بنده قرار می‌گیرد.

بازجو می‌خواهد به آینه زندانی تبدیل شود، اما رازها مقاومت می‌کند. روان مقاومت می‌کند. بازجو می‌خواهد همه رازهای انسان را بیرون بکشد تا بتواند روانی را جانشین روح او کند. خودش را درون روان زندانی جای دهد. با زندگی جدید زندانی زندگی کند. با زندگی اجتماعی زندانی تکثیر شود.

تغییر و تولید

برای آنکه مفهومی را بشناسیم باید جهان آن مفهوم را بشناسیم. بازجویی را نمی‌توان در هر محیطی انجام داد. برای بازجویی باید آزادی زندانی را گرفت. او را از جهان خود جدا کرد و دیوارهای سلول انفرادی را تبدیل به مرزهای جهان جدید زندانی کرد.

بازجو همزمان با داشته‌ها به نداشته‌های زندانی حمله می‌کند. آنچه را که زندانی به دلیل نوع زندگی و افکار و کرده‌هایش از دست داده است به او یادآوری می‌کنند و زندانی را به عنوان خائن به منافع خود در برابر خودش قرار می‌دهد. مواردی از قبیل اخراج از کار، ضایع شدن حق تحصیل، از دست رفتن زمان لازم برای تحقق آرزوها و خواسته‌ها (همچون علایق هنری، ورزشی و تفریحی و غیره) از این دست هستند.(تصویر: نقاشی اثر حسین خسروجردی)

مشخصات بازجو، محل زندان، نوع برخورد و "سرنوشت" سوژه باید مخفی و به صورت راز باشد. باید مشخصات و روابط دنیای جدید برای زندانی مجهول باشد. برای آنکه رازهای زندانی را بیرون کشید باید او را در برابر رازهای پر تشویشی قرار داد. همزمان باید به روان زندانی حمله کرد. برای این کار از روش‌های زیر استفاده می‌شود:

الف: در خطر قرار دادن "داشته"ها و "نداشته"های زندانی

زندانی در انفرادی به ناظر و قاضی بین دو جهان، دو هستی، دو نوع هستندگی، دو سرنوشت و... تبدیل می‌شود. زندانی به عنوان یک ابژه سوبژکتیو قابلیت جابه‌جایی در زمان و پرواز بین آینده و گذشته را می‌یابد.

عقل به روان حمله می‌کند و اراده و خواست او را زیر سئوال می‌برد: «من عامل گریه‌های همسرم هستم. من دلیل بی‌قراری فرزندم هستم. من عامل سکته مادرم هستم. من عامل اخراج برادرم از کار هستم. من زندانی شدن را اختیار کرده‌ام. جسم من به دلیل کارهای من شکنجه می‌شود. من عامل مرگ خودم هستم. من...» و به این ترتیب فروپاشی روان آغاز می‌شود. بازجو و محیط بازجویی با حذف نقش زندانی در رابطه او با افراد و داشته‌هایش، زندانی را به عنوان عامل در خطر قرار گرفتن یا عامل نابودی داشته‌هایش به او معرفی می‌کنند.

بازجو همزمان با داشته‌ها به نداشته‌های زندانی حمله می‌کند. آنچه را که زندانی به دلیل نوع زندگی و افکار و کرده‌هایش از دست داده است به او یادآوری می‌کنند و زندانی را به عنوان خائن به منافع خود در برابر خودش قرار می‌دهد. مواردی از قبیل اخراج از کار، ضایع شدن حق تحصیل، از دست رفتن زمان لازم برای تحقق آرزوها و خواسته‌ها (همچون علایق هنری، ورزشی و تفریحی و غیره) از این دست هستند.

ب: تلاش برای از بین بردن گذشته و خاطرات و تعلقات

گذشته زندانی از مهم‌ترین قسمت‌های راز‌های اوست. این گذشته باید نابود شود یا ارتباط زندانی با این گذشته قطع شود تا روان گذشته بازتولید نشود و یا در صورت بازتولید دچار تغییرات کیفی شود.

آلبوم‌های عکس، آرشیو‌های کتاب و موسیقی و غیره، دفترچه‌های تلفن، دفترهای خاطرات، یادداشت‌های شخصی، فیلم‌های خصوصی و چیزهایی از این دست، در تفتیش محل زندگی زندانی به حکم مراجع قضایی توقیف می‌شوند و در اختیار بازجو قرار می‌گیرند. بازجو وارد گذشته و زندگی زندانی می‌شود و شروع به استخراج رازهای زندانی می‌کند. پس از پایان بازجویی نیز بنا به وضعیت پرونده از بازگرداندن همه یا قسمتی از موارد توقیفی به زندانی خودداری می‌شود.

بازجو در تلاش برای بنده کردن زندانی است نه کشتن او. بازجو گاهی حتی نیازی به اطلاعات زندانی ندارد. زندانی باید زنده بماند تا با تغییر اندیشه‌هایش در زندگی جدید، اندیشه‌های گذشته‌اش بمیرد. با مرگ زندانی اندیشه‌ها، روش اندیشیدن و نوع زندگی او زنده خواهد ماند. بنابراین در مقابل «یادآوری مرگ» از حربه تطمیع نیز استفاده می‌کند.

زندانی بعد از آزادی احساس می‌کند که باید شخصیت و زندگی سابق خود را ترمیم کند و به هویت سابق خود خوراک بدهد. او می‌خواهد به سراغ گذشته (رازهای) خود برود تا سنجه‌ای برای قرار دادن خود در دنیای قبلی (قبل از دستگیری) بیابد، اما سنجه‌ها و کلید صندوق خاطرات و رازهای او توسط بازجو و همکارانش غارت و توقیف شده است.

ج: بروز قدرت

بازجو، بازجویی و محیط بازجویی عرصه‌های بروز قدرت سیستم حاکم هستند. این بروز قدرت حامل یک معناست: «ما در همه حال ناظر بر شماییم».

زندانی در بازجویی با از دست دادن تمام یا بخشی از رازهای خود در معرض این واقعیت قرار می‌گیرد که «دیگر خود»ی با او زندگی می‌کند، رازهای او را می‌داند، به دنبال رازهای آینده او خواهد بود، هیچ مرزی برای ورود به زندگی خصوصی و اجتماعی او ندارد و قدرت تغییر روان او و تولید روانی دیگر بر روی ویرانه‌های روان قبلی او را دارد.

زندانی بعد از آزادی تلاش برای دگر جلوه دادن خود را آغاز می‌کند تا امینت خود را حفظ کند. با گذشت زمان این خود جعلی، این نقاب و ماسک، روی خود واقعی اثر می‌گذارد و در نهایت به خود واقعی زندانی آزاد شده تبدیل می‌شود. دگردیسی و سپس حیات یک روان جدید.

ح: تنبیه جسم برای تحت فشار قرار دادن روان

در طول بازجویی ممکن است جسم زندانی مورد تنبیه قرار بگیرد، اما این شکنجه جسم به عنوان ابزاری برای شکنجه روان به کار برده می‌شود.

روان به عنوان فرمانده جسم باید تاوان وجدانیِ شکنجه جسم که در اثر فرمان او دست به عملی زده است را بپردازد. شکنجه‌های بدنی مطابق دستورالعمل کتاب‌های بازجویی مدرن «باید در مراحل نخست عامل ایجاد تحقیر روان زندانی باشد». در صورتی که در این مرحله روان زندانی همچنان به عنوان سوژه در برابر «ابژه شدن» مقاومت کند درجه تنبیهات بدنی افزایش می‌یابد تا آنکه به منتهی درجه خود می‌رسد و یادآور مرگ به زندانی می‌شود.

گاهی روان زندانی تا درجه (لحظه) مرگ جسم دست به مقاومت می‌زند و با مرگ جسم، مرگ خود را رقم می‌زند. تحقیق درباره «چیستی» آن بخش از زندگی که می‌تواند (قدرت آن را دارد) در برابر خود زندگی قرار بگیرد نیازمند کار مفصل و طاقت‌فرسایی فراتر از سطح این نوشته است.

و: تطمیع

برای حذف (اعدام، کشتن و...) زندانی، نیازی به بازجویی نیست. بازجویی نیاز سیستم و بازجو به زنده ماندن زندانی دارد. زندانی تا جایی که رازی (اطلاعاتی) دارد باید زنده بماند چرا که «با مرگ سوژه اطلاعات او نیز از بین می‌رود».

بازجو در تلاش برای بنده کردن زندانی است نه کشتن او. بازجو گاهی حتی نیازی به اطلاعات زندانی ندارد. زندانی باید زنده بماند تا با تغییر اندیشه‌هایش در زندگی جدید، اندیشه‌های گذشته‌اش بمیرد. با مرگ زندانی اندیشه‌ها، روش اندیشیدن و نوع زندگی او زنده خواهد ماند. بنابراین در مقابل «یادآوری مرگ» از حربه تطمیع نیز استفاده می‌کند. زندانی را تطمیع می‌کنند تا به او امید بدهند. امید دلیلی برای زنده بودن است. امید دلیل و راهی پیش پای زندانی برای تن ندادن به سختی، تبعات مقاومت و مرگ است.

زوج‌های زندانی

society — Fri, 15 Feb 2013 10:13:47 +0000

کیان ثابتی

کیان ثابتی - طی سه دهه اخیر، نظام حاکم بر ایران نشان داده است که حفظ و بقای خود را در گرو حذف و خاموش کردن هر نوع صدای مخالف می‌داند و برای مقابله با هرکدام از این صداهای مختلف (مذهبی، سیاسی، اجتماعی و جنسی) از روش خاصی استفاده کرده است.

گروهی را محکوم به حبس و تعزیر کرده و به گروه دیگر انواع تهمت و افترا بسته است. افرادی را مجبور به ترک وطن کرده است و گروه دیگر را ممنوع‌الخروج. یکی دیگر از روش‌هایی که حکومت طی این سال‌ها به کار برده بازداشت‌های خانوادگی بوده است. از دهه ۶۰ تا به امروز شاهد این رفتار و روش در برخورد با هواداران و اعضای سازمان مجاهدین و احزاب چپ بوده‌ایم.

طی چندماه اخیر روش جمهوری اسلامی در برخورد با شهروندان بهایی وارد فاز جدیدی شده است. پیش از این شهروندان بهایی به طور فردی احضار یا بازداشت می‌شدند، ولی از اولین ماه‌های سال ۱۳۹۱ احضار و بازداشت‌های دسته‌جمعی شهروندان بهایی در ایران رو به افزایش نهاده است. از آخرین موارد گزارش شده می‌توان به تفتیش همزمان منازل ۱۳ شهروند بهایی در شهرستان قروه و همچنین احضار هفت شهروند بهایی ساکن قزوین به اداره اطلاعات شهر مزبور اشاره کرد که در واقع دنباله احضارها و بازداشت‌های دسته‌جمعی است که طی ماه‌های گذشته در استان گلستان، مازندران، تهران، سنندج و مشهد صورت گرفته است.

جمهوری اسلامی به زعم خود با زندانی کردن چند شهروند بهایی، ایشان را مجازات کرده است تا دست از عقیده خود بردارند، ولی در واقع کودکان بی‌گناه این افراد را محکوم کرده است؛ محکومیت ناخواسته‌ای که اثر آن تا آخر عمر با این کودکان خواهد بود حتی اگر نمود ظاهری نداشته باشد.

احتمالاً یکی از دلایلی که نظام حاکم بر ایران دست به چنین اقداماتی (احضار و بازداشت‌های دسته جمعی) می زند ایجاد فضای ترس، نگرانی و اضطراب دائم در بین شهروندان بهایی ایران است. ماموران اداره اطلاعات وقتی وارد منزل یک شهروند بهایی می‌شوند بی‌توجه به حضور کودکان خردسال در مقابل دیدگان حیرت‌زده آنها پس از به‌هم ریختن منزل، پدر و مادر وی را بازداشت می‌کنند.

البته گاهی این بازداشت‌ها به صورت تدریجی صورت می‌گیرد. ابتدا پدر خانواده را بازداشت می‌کنند، سپس مادر و کمی بعد فرزند بزرگ آنان را. در ماه‌های پیشین، هوشمند سنایی در بجنورد دستگیر می‌شود. کمی بعد همسر وی- شعله شهیدی- احضار و بازداشت می‌شود. در پایان هم فرزند جوان این خانواده، شایان سنایی احضار و بازداشت می‌شود.

نمونه‌ای دیگر بازداشت عادل نعیمی و همسرش است که پس از مدتی فرزند ایشان نیز احضار و بازداشت می‌شود. اینها فقط چند نمونه از برخوردهای نیروهای امنیتی با خانواده‌های بهایی طی ماه‌های اخیر بود.

اینگونه اقدام‌ها به یقین در روحیه کودکان فعالان سیاسی و عقیدتی بی‌تاثیر نبوده است و نیست و اثر ماندگار خود را بر ذهن و روان ایشان خواهد گذاشت. شدت بازداشت‌ها به گونه‌ای پیش رفته است که بسیاری از کودکان بهایی در شهرهایی نظیر سمنان، ساری و گرگان همواره در این هراس دائم به سر می‌برند که وقتی از مدرسه به خانه برمی‌گردند آیا پدر و مادرشان در منزل حضور دارند یا توسط ماموران اداره اطلاعات بازداشت شده‌اند؟

در حال حاضر، چند کودک شیرخواره بهایی هم به اجبار با مادرانشان در زندان به‌سر می‌برند؛ در زندان‌هایی که فاقد استاندارد‌ها و معیارهای بین‌اللملی از حیث بهداشت و امکانات است. این کودکان در محیطی آلوده با سوء تغذیه پرورش و رشد می‌یابند و معلوم نیست این دوران چه تاثیر مخربی بر آینده و روحیه آنها خواهد گذاشت.

جمهوری اسلامی به زعم خود با زندانی کردن چند شهروند بهایی، ایشان را مجازات کرده است تا دست از عقیده خود بردارند، ولی در واقع کودکان بی‌گناه این افراد را محکوم کرده است؛ محکومیت ناخواسته‌ای که اثر آن تا آخر عمر با این کودکان خواهد بود حتی اگر نمود ظاهری نداشته باشد.

زوج‌های محکوم

گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که تا به امروز پانزدهم فوریه، شش زوج در حال گذراندن دوره محکومیت در زندان‌های ایران هستند که به‌جز دو زوج زندانی روزنامه‌نگار («بهمن احمدی امویی و ژیلابنی یعقوب» و «مسعود باستانی و مهسا امرآبادی») سایر زوج‌ها از شهروندان بهایی هستند که در دام پروژه "هراس‌افکنی" رژیم ایران افتاده‌اند.

بر اساس گزارش‌های موجود، یکی از این چهار زوج زندانی، فردین اغصانی و همسرش فرحناز مقدم نام دارند. آنها روز چهارشنبه، ۱۱ بهمن‌ماه پس از تفتیش منزل و محل کار توسط ماموران اداره اطلاعات در شهر ارومیه بازداشت شده‌اند که تاکنون هیچ اطلاعی از آنها دردست نیست.

الف- کامران رحیمیان و فاران حسامی (رحیمیان)

کامران رحیمیان و فاران حسامی یکی از زوج‌های بهایی هستند که دوره محکومیت خود را در زندان رجایی شهر و اوین پشت سر می‌گذارند. این دو در ۲۲ شهریورماه ۱۳۹۰ به دادگاه انقلاب تهران احضار و پس از معرفی خود در همان مکان بازداشت و به بند ۲۰۹ زندان اوین منتقل شدند.

کامران و فاران متعلق به نسلی از بهاییان ایران هستند که از کودکی با ظلم و زندان حکومت اسلامی آشنا شده‌اند. کامران در دوران نوجوانی با زندانی شدن پدر و مادرش مواجه می‌شود که در پی آن پدرش - رحیم رحیمیان - به اتهام بهایی بودن در سال ۱۳۶۳ اعدام می‌شود. فاران نیز در حالیکه کودک ۹ ساله‌ای بیش نبوده با هجوم ماموران امنیتی به منزل روبه‌رو شده و دستگیری پدر، مادر و خواهرش را تجربه کرده است. پدر او پس از یک سال و یک ماه زندان و پنج سال تبعید به خانه و خانواده برمی‌گردد.

به این زوج بهایی گفته می‌شود که مدرک کارشناسی ارشد آنان، غیر قانونی و از نظر حکومت اسلامی ایران فاقد اعتبار است. بنا بر این دفتر مشاوره آنان نیز غیر قانونی و به مثابه کلاهبرداری و ترویج بی‌بندوباری است. این ادعا درحالی اظهار می‌شود که کامران و فاران مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه کارلتون کانادا دریافت داشته‌اند.

فاران حسامی پس از دو ماه و نیم بازداشت موقت به قید وثیقه‌ای معادل صد میلیون تومان آزاد می‌شود، ولی کامران همچنان در بند ۲۰۹ زندان اوین تحت بازجویی قرار دارد. در طی این مدت آرتین رحیمیان، کودک دوساله آنها از ملاقات پدر و مادرش در زندان محروم بوده است. در ۲۳ و ۲۶ آذرماه همان سال ۱۳۹۰ کامران و فاران در شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب اسلامی به ریاست قاضی صلواتی به اتهام "عضویت در جامعه بهایی" و "اجتماع و تبانی به قصد برهم زدن امنیت ملی" محاکمه می‌شوند و در ۱۲ بهمن ماه حکم چهارسال حبس تعزیری ایشان اعلام می‌شود. حکم مزبور عیناً در دادگاه تجدید نظر تائید می‌شود.

کامران پس از اولین جلسه دادگاه به طور مستقیم به زندان رجایی شهر انتقال می‌یابد و فاران در ۲۵ تیرماه ۱۳۹۱ هنگام مراجعه به دادسرای اوین جهت پیگیری پرونده همسرش بدون اطلاع قبلی و ممانعت از خداحافظی با فرزند سه ساله‌اش، بازداشت و به بند زنان زندان اوین منتقل می‌شود.

کامران و فاران متعلق به نسلی از بهاییان ایران هستند که از کودکی با ظلم و زندان آشنا شده‌اند. کامران در دوران نوجوانی با زندانی شدن پدر و مادرش مواجه می‌شود که در پی آن پدرش - رحیم رحیمیان - به اتهام بهایی بودن در سال ۱۳۶۳ اعدام می‌شود. فاران نیز در حالیکه کودک ۹ ساله‌ای بیش نبوده با هجوم ماموران امنیتی به منزل روبه‌رو شده و دستگیری پدر، مادر و خواهرش را تجربه کرده است. پدر او پس از یک سال و یک ماه زندان و پنج سال تبعید به خانه و خانواده برمی‌گردد.

فاران در طی دوران تحصیل دو دفعه به دلیل اعتقادات مذهبی از مدرسه اخراج می‌شود با این حال دیپلم خود را با رتبه ممتاز می‌گیرد. پس از آن به تحصیل در رشته روانشناسی در دانشگاه مجازی بهاییان ایران مشغول می‌شود چراکه که جوانان بهایی اجازه ورود به دانشگاه‌های سراسری ایران را نداشتند. او پس از فارغ‌التحصیلی با آنکه مدرکی از طرف دانشگاه بهایی داده نمی‌شود، با دانشگاه کارلتون کانادا مکاتبه می‌کند و رهسپار آنجا می‌شود. در کانادا با کامران آشنا می‌شود که تجربه‌ای مشابه او در تحصیل داشته است. این آشنایی منجر به پیوند زناشویی بین ایشان می‌شود.

کامران رحیمیان و فاران حسامی پس از دریافت مدرک کارشناسی ارشد برای کمک و آموزش هموطنان به ایران بازمی‌گردند. فاران پس از ورود به ایران ضمن همکاری با بهزیستی در یک دفتر مشاوره خانواده هم مشغول به کارمی‌شود و از طرف دیگر به نوشتن و ترجمه مقالات تربیتی برای جراید و نگارش و چاپ چهار کتاب با موضوع تربیت فرزندان اقدام می‌کند. کامران اما پس از ورود به ایران موسسه مشاوره‌ای را با برادرش (کیوان رحیمیان) راه‌اندازی می‌کند که در آن یک الگوی تربیتی خانوادگی تحت عنوان "زبان زندگی" را که تاکنون در ایران ناشناخته بوده است، به والدین و کودکان آموزش می‌دهند. الگوی مزبور که در خارج از ایران به "ارتباط بدون خشونت" مشهور است، توسط پژوهشگری به نام مارشال روزنبرگ ابداع شده است. این روش یک الگوی تربیتی است که تبادل اطلاعات و حل صلح‌آمیز اختلاف‌های زندگی را تسهیل و بر ارزش‌های مشترک انسانی و نیازهای انسانی تکیه می‌کند.

عرفان احسانی و ترانه ترابی (احسانی)

عرفان احسانی به یک سال و همسرش ترانه ترابی به ۳۰ ماه حبس تعزیری محکوم هستند. آنان را می‌توان اینگونه معرفی کرد که تنها زوج زندانی بهایی یا زندانیان عقیدتی در ایران هستند که طفل شیرخواره‌شان نیز در کنارشان زندانی است.

اول مهرماه امسال ترانه ترابی همراه بارمان سه ماهه جهت اجرای حکم راهی زندان سمنان شد و یک ماه بعد، عرفان احسانی بدون رویت رای دادگاه تجدید نظر برای گذراندن محکومیت یک ساله به زندان احضار شد. در طی این یک ماه ماموران امنیتی بی‌کار ننشستند و عرفان احسانی را جهت انجام خدمت وظیفه بازداشت کردند که بعد به قید کفالت آزاد شد تا پس از اتمام دوران محکومیت به خدمت سربازی گسیل شود.

عرفان و ترانه در سال ۱۳۸۸ با یکدیگر ازدواج کرده‌اند و ثمره این ازدواج "بارمان احسانی" است. او در اواخر خرداد ماه سال جاری متولد شده است. ازدواج ایشان مقارن با یورش ماموران امنیتی و اداره اماکن به محل کسب عرفان و برادرش علی احسانی بود. در این یورش محل کسب آنان (فروشگاه لوازم تجهیزات دندانپزشکی)، پلمپ و بسیاری از وسایل موجود در آن مصادره شد. پس از ماه‌ها پیگیری و دوندگی بالاخره پلمپ محل مزبور برداشته شد، ولی در این مدت تاریخ بسیاری از محصولات بهداشتی و پزشکی موجود در آن گذشته بود و همین منجر به ضرر مالی هنگفتی به این دو برادر بهایی شد.

علی احسانی مدتی بعد بازداشت و به اتهام تبلیغ علیه نظام به دوسال حبس تعزیری و چند سال تبعید محکوم شد. وی در حال حاضر پس از سپری کردن ایام حبس در تبعید به‌سر می‌برد.

صبح روز شنبه ۲۱ اسفندماه سال ۱۳۸۹، ماموران اداره اطلاعات سمنان به منزل این زوج بهایی واقع در شهر مهدی‌شهر (سنگسر) از توابع سمنان مراجعه کردند و پس از بازرسی کامل منزل و ضبط کتاب‌های مذهبی و هر آنچه مربوط به آیین بهایی بود، ترانه ترابی را بازداشت می‌کنند. ترانه در آن سال ایام نوروز را در زندان می‌گذراند و پس از سه هفته به قید وثیقه ملکی معادل صد میلیون تومان آزاد می‌شود.

ترانه ترابی در زمستان سال ۱۳۹۰ در دادگاه انقلاب شهر سمنان به اتهام "تشکیل و راه‌اندازی گروه غیر قانونی با اهداف تشکیلاتی (تشکیلات مذهبی بهایی) به نفع اجانب و معاندین نظام و عضویت در گروه غیرقانونی به هدف جذب مسلمانان و تبلیغ علیه نظام مقدس اسلامی" به پنج سال و ده ماه حبس تعزیری محکوم می‌شود که حکم بدوی در دادگاه تجدید نظر به ۳۰ ماه حبس تعزیری تغییر پیدا می‌کند.

در بحبوحه دادگاه ترانه بوده است که عرفان توسط منشی دادستان سمنان تلفنی احضار و پس از مراجعه بازداشت و پس از مدتی آزاد می‌شود. قابل ذکر است پیش از این بازداشت، عرفان احسانی از روزشنبه سوم دی ماه تا روز پنجشنبه هشتم دی ماه هر روزه به‌طور مداوم به ستاد خبری اداره اطلاعات سمنان احضار می‌شده است.

در روز شنبه دوم اردیبهشت ماه ۱۳۹۱ ماموران اداره اطلاعات سمنان به منزل عرفان و ترانه مراجعه می‌کنند و با ارائه حکم دستنویس بدون مهر و امضا درخواست ورود به منزل ایشان را مطرح می‌کنند که با ممانعت ترانه که در آن زمان باردار و در منزل تنها بوده مواجه می‌شوند. ماموران امنیتی پس از آن با زور وارد منزل می‌شوند و با توهین و ناسزاگویی به بازرسی منزل می‌پردازند و پس از به‌هم ریختن منزل و ضبط کتا‌ب‌ها و عکس‌های مذهبی محل را ترک می‌کنند. روز پس از این حمله، عرفان احسانی در حین بازگشت به منزل در جاده سمنان به مهدی شهر توسط ماموران امنیتی ربوده و پس از مدتی بازداشت . آزاد می‌شود.

اعلام حکم سنگین دادگاه، هجوم ناگهانی و پرخاشگرانه ماموران امنیتی به منزل مسکونی، ربودن و بازداشت عرفان احسانی عواملی بودند که موجب شدند ترانه تحت شدیدترین فشارهای جسمی و روانی قرار گیرد و "بارمان" یک ماه زودتر از موعد مقرر متولد شود. تولد زود هنگام بارمان احسانی موجب شد که این طفل از همان بدو طفولیت دچار کم وزنی و ضعف شود و احتیاج به مراقبت ویژه داشته باشد، ولی همین کودک در سه ماهگی مجبور می‌شود به همراه مادرش رهسپار زندان سمنان شود.

از طرف دیگر در همان زمان که بارمان متولد شد عرفان هم به دادگاه احضار و به اتهام "تبلیغ علیه نظام تحت تبلیغ بهاییت" محاکمه شد. دادگاه بدوی نامبرده را به یک سال حبس تعزیری محکوم کرد.

اول مهرماه امسال ترانه ترابی همراه بارمان سه ماهه جهت اجرای حکم راهی زندان سمنان شد و یک ماه بعد، عرفان احسانی بدون رویت رای دادگاه تجدید نظر برای گذراندن محکومیت یک ساله به زندان احضار شد. در طی این یک ماه ماموران امنیتی بی‌کار ننشستند و عرفان احسانی را جهت انجام خدمت وظیفه بازداشت کردند که بعد به قید کفالت آزاد شد تا پس از اتمام دوران محکومیت به خدمت سربازی گسیل شود.

درحال حاضر ترانه و طفل شیرخواره‌اش در حال گذراندن دوره محکومیت در زندان سمنان هستند و عرفان احسانی هم به همراه پنج زندانی بهایی دیگر به یک سلول 9 متری منتقل شده است و برای اعتراف‌های تلویزیونی تحت فشار قرار دارد.

سیامک ایقانی و انیسا فناییان (ایقانی)

سیامک ایقانی و همسرش انیسا فناییان با دو فرزند سه و هشت ساله زوج بهایی دیگری هستند که در زندان سمنان در حال گذراندن محکومیت هستند. سیامک ایقانی محکوم به سه سال و انیسا فناییان محکوم به ۲۲ ماه حبس تعزیری است.

منزل سیامک ایقانی و انیسا فناییان، یکی از ۲۱ منزل شهروندان بهایی بود که در اولین یورش ماموران امنیتی به منازل بهاییان سمنان مورد تفتیش قرار گرفت (یورشی که طی سال‌های بعد به کرات تکرار شد و منزل این زوج بهایی و بسیاری دیگر از شهروندان بهایی سمنان مورد تهاجم قرار گرفت). در این بازرسی کامپیوتر، کتاب‌ و عکس‌های مذهبی همچنین آلبوم‌ها و عکس‌های خصوصی این خانواده توسط ماموران ضبط شد. در این عملیات که در ۲۵ آذر ماه ۱۳۸۷ اجرا شد، صهبا رضوانی مادر انیسا فناییان در منزل شخصی‌اش، بازداشت و پس از محاکمه و گذراندن محکومیت سه ساله آزاد شد.

منزل سیامک ایقانی و انیسا فناییان، یکی از ۲۱ منزل شهروندان بهایی بود که در اولین یورش ماموران امنیتی به منازل بهاییان سمنان مورد تفتیش قرار گرفت (یورشی که طی سال‌های بعد به کرات تکرار شد و منزل این زوج بهایی و بسیاری دیگر از شهروندان بهایی سمنان مورد تهاجم قرار گرفت). در این بازرسی کامپیوتر، کتاب‌ و عکس‌های مذهبی همچنین آلبوم‌ها و عکس‌های خصوصی این خانواده توسط ماموران ضبط شد. در این عملیات که در ۲۵ آذر ماه ۱۳۸۷ اجرا شد، صهبا رضوانی مادر انیسا فناییان در منزل شخصی‌اش، بازداشت و پس از محاکمه و گذراندن محکومیت سه ساله آزاد شد.

این شروع ماجرای این زوج بهایی بود. سیامک در هفتم اردیبهشت ماه سال بعد توسط ماموران اداره اطلاعات سمنان بازداشت و پس از شش روز به قید وثیقه آزاد شد. دو ماه بعد سیامک ایقانی در دادگاه انقلاب سمنان به اتهام تبلیغ علیه نظام تحت تبلیغ بهاییت و عضویت در تشکیلات بهایی به سه سال حبس تعزیری محکوم شد. حکم مزبور در ۱۵ مهر ماه سال ۱۳۸۹ در دادگاه تجدید نظر استان مورد تائید قرار گرفت و وی پس از احضار در ۱۵ آبان ماه همان سال راهی زندان سمنان شد.

طی مدتی که سیامک دوران محکومیت را می‌گذراند ماموران امنیتی همسر و فرزندان وی را نیز تحت فشار قرار می‌دهند، ابتدا محل کسب وی (عینک‌فروشی) را که تنها ممر درآمد خانواده‌اش بود، در ۲۷ مردادماه ۱۳۹۰به بهانه واهی و نامشخص پلمپ می‌کنند. منزل وی در آستانه نوروز ۱۳۹۰ بار دیگر مورد یورش ماموران امنیتی قرار می‌گیرد. انیسا در دی‌ماه سال ۹۰ طی روزهای متوالی به‌طور پی‌درپی به ستاد خبری اداره اطلاعات سمنان احضار و تحت بازجویی‌های چندین ساعته قرار می‌گیرد.

متعاقب بازجویی‌های اداره اطلاعات برای انیسا هم پرونده‌ای تشکیل می‌شود و نامبرده در ۲۱ فروردین ماه سال ۹۱ به "اتهام تبلیغ علیه نظام و پیروی از بهاییت" در دادگاه انقلاب سمنان به ریاست قاضی عین‌الکمال محاکمه می‌شود که یک ماه بعد حکم بدوی اعلام می‌شود: چهار سال و چهارماه حبس تعزیری. حکم بدوی در دادگاه تجدید نظر تعدیل و نامبرده به ۲۲ ماه حبس تعزیری محکوم می‌شود. انیسا فناییان دو فرزند خردسال سه و هشت ساله‌اش را به مادرش (صهبا رضوانی) که چندماهی بیشتر از آزادی‌اش نگذشته می‌سپارد و درتاریخ ۳۰ دی‌ماه سال جاری جهت اجرای حکم رهسپار زندان سمنان می‌شود.

این بخشی از فشارهای وارده بر این خانواده است وجه دیگر به فشارهای اقتصادی بر این خانواده برمی‌گردد. در حالی که محل کسب سیامک تعطیل می‌شود پدر انیسا هم که در کارخانه پویا نوار کار می‌کند به واسطه تعطیل شدن این محل از کار بیکار می‌شود. در پی این اقدام، محل کسب (فروشگاه لوازم بهداشتی) برادر انیسا هم بدون ارائه دلیل مشخص پلمپ می‌شود.

از طرفی سیامک هم در زندان به دلیل رطوبت زیاد و عدم رسیدگی پزشکی دچار رماتیسم شده و مسئولان از دادن مرخصی درمانی به وی خودداری می‌کنند هرچند سیامک ایقانی از کودکی با مفهوم زندان آشنا بوده است چه پدر نابینایش در اوایل دهه ۶۰ به اتهام بهایی بودن مدتی زندانی بوده است، ولی زندانی شدن انیسا، دوری از دو فرزند خردسال، تعطیل شدن محل کسب و از همه مهم‌تر نبود پدر و مادر در دوران رشد فرزندان خردسالش بیشترین فشارهای روحی و جسمی را برای وی حاصل کرده است.

سیامک ایقانی هم اکنون در کنار پنج زندانی بهایی دیگر در زندان سمنان تحت فشار قرار دارد تا در مقابل دوربین فیلمبرداری وزارت اطلاعات به اعترافات دروغین بپردازد و انیسا فناییان در کنار شش شهروند بهایی دیگر در زندان سمنان که یکی از غیر بهداشتی‌ترین زندان‌های ایران محسوب می‌شود دوران محکومیت خود را سپری می‌کند.

شکنجه و شکنجه‌گر

society — Mon, 11 Feb 2013 09:06:56 +0000

در گفت‌وگو با نورایمان قهاری، روان‌شناس و پژوهشگر مقیم امریکا

اسماعیل جلیلوند - انفرادی‌های طولانی مدت، فشار شدید روانی، ضرب و شتم، تهدید اعضای خانواده، تهدید و یا اقدام به تجاوز، روش‌هایی طراحی شده و هدفمند هستند که هر روزه برای اخذ اعتراف یا جلب همکاری فرد هدف، در سراسر جهان به کار گرفته می‌شود و در ایران نیز علیه بسیاری از زندانیان سیاسی به کار رفته‌اند.

به راستی مرز مقاومت انسان در برابر شکنجه کجاست؟ شکنجه‌گران با چه مکانیسمی فرد را وادار به همکاری و اعتراف می‌کنند؟ تفاوت‌های شیوه‌های مدرن شکنجه با روش‌های سنتی آن کدامند؟

برای یافتن پاسخ این پرسش‌‌ها، گفت‌وگویی با نورایمان قهاری، روان‌شناس و پژوهشگر مقیم امریکا انجام داده‌ایم.

گفت‌وگو با نورایمان قهاری را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

با توجه به بحث‌هایی که در مورد شیوه‌های مدرن شکنجه مطرح می‌شود، این شیوه‌های مدرن چه تفاوت‌هایی با شیوه‌های سنتی دارند؟

نورایمان قهاری: طبیعتاً در هر دوره‌ تاریخی معین و بنا بر میزان تغییر و تحولات رشد نظام و سیستم‌های دولتی و تثبیت قدرت در جوامع مختلف، ابزار سرکوب و کنترل اجتماعی و ازجمله شکنجه به عنوان یک راهکار، بسته به سطح پیچیدگی‌ها و تکامل دولت‌ها، فنی‌تر می‌شود. یعنی اگر در قرون گذشته از چوب و چماق و سرب داغ برای شکنجه استفاده می‌کردند، امروز علاوه بر آن، از شوک الکترویکی، آپولو و راهکارهای دیگر استفاده می‌کنند.

شاید اشاره‌ شما به شکنجه‌ها‌‌ی بعد از انتخابات سال ۸۸ در ایران و به جلو آمدن زندانیان اصلا‌‌ح‌طلب در دادگاه‌های نمایشی است که به آن "شکنجه‌ سفید" می گفتند. این شکنجه‌ای است که آثار جسمی به روی فرد باقی نمی‌گذارد، ولی روح و روان او را هدف قرار می‌دهد تا فرد را از شخصیت‌اش خالی کند و فرد فقط نظرات شکنجه‌گر خود را قبول کند.

نورایمان قهاری: در سال‌های ۶۰، در انفرادی‌های گوهردشت، زندانیان اجازه نداشتند صدایی از خودشان دربیاورند و در حقیقت صدای خود را فراموش می‌کردند یا در زندان اهواز، زندانیان به مدت دو سال و نیم در زندان‌های انفرادی نگهداشته می‌شدند. در همین دهه زندانیان را در "سگدانی" و "تابوت‌‌"ها نگهداری می‌کردند، جاهایی که افراد باید با چشم‌بند می‌نشستند، اجازه‌ تکان خوردن نداشتند و هیچگونه تماسی با دیگران نداشتند.

برخلاف آن‌چه در مقالات و رسانه‌ها به اطلاع عموم رسانده شده است، شکنجه‌ای که از آن به عنوان "شکنجه‌ سفید" نام برده می‌شود یا "انفرادی"، شکنجه‌ای است که در زندان‌های جمهوری اسلامی همواره به نوعی وجود داشته است. یعنی در سال‌های ۶۰، در انفرادی‌های گوهردشت، زندانیان اجازه نداشتند صدایی از خودشان دربیاورند و در حقیقت صدای خود را فراموش می‌کردند یا در زندان اهواز، زندانیان به مدت دو سال و نیم در زندان‌های انفرادی نگهداشته می‌شدند. در همین دهه زندانیان را در "سگدانی" و "تابوت‌‌"ها نگهداری می‌کردند، جاهایی که افراد باید با چشم‌بند می‌نشستند، اجازه‌ تکان خوردن نداشتند و هیچگونه تماسی با دیگران نداشتند.

پس این شکنجه‌ای که از آن به عنوان یک شکنجه‌ نو نام برده می‌شود و به مردم معرفی می‌شود، در حقیقت شکنجه‌ جدیدی نیست و همواره از تمام این نوع شکنجه‌ها استفاده شده است.

به نظر شما، آیا تمایل به شکنجه‌گری می‌تواند تحت تأثیر بسترهای فرهنگی یک جامعه قرار داشته باشد؟

ما از شکنجه‌ سیاسی صحبت می‌کنیم. یعنی شکنجه‌ای که بنا بر تعریف به دست مأموران دولتی اعمال می‌شود و برنامه‌ریزی شده و هدفمند هم هست. هدفش هم روشن است و آن اینکه با شکستن افراد، جامعه‌ای را به وجود بیاورد که در آن مردم حفظ امنیت خود را تنها از راه خاموش ماندن امکان‌پذیر ببینند. یعنی جامعه‌ای که در آن، هرکسی فقط به فکر بقای خودش باشد، تا بقای حکومت، تضمین و منافعش هم‌چنان تأمین بشود.

پس فرهنگ فی‌نفسه و به خودی خود حامل و عامل پدیده‌ای به نام شکنجه و زجر و آزار نیست و ما شکنجه را در همه‌ فرهنگ‌ها، یعنی در همه‌ جوامعی که دولت‌ها و نیروهای مسلط اجتماعی، میل‌شان، منافع‌شان و مطامع‌شان در این است که شکنجه را به کار بگیرند تا بقا و تثبیت خودشان را در جامعه سازمان بدهند، می‌بینیم و اصولاً چیزی به نام شکنجه و آزار و اذیت سیستماتیک را که همان شکنجه‌ سیاسی است، در میان مردم و آحاد و افراد معمولی جامعه نمی‌بینیم.

شکنجه‌ سیاسی که در اینجا مد نظر ماست، ربطی به فرهنگ یک ملت ندارد و به طور مستقیم مربوط به تمایل حکومت‌ها برای تأمین منافع و تضمین بقای خودشان است.

در برخی از جوامع، شاهد بروز خشونت بیشتر در عرصه‌ اجتماعی هستیم. این مسئله نمی‌تواند نشان‌دهنده‌ بسترهای مساعدتر برای شکنجه در این جوامع باشد؟

تعریف شکنجه‌ سیاسی را باید از انواع شکنجه‌های دیگر که در چرخه‌ خشونت خانوادگی یا در حیطه‌ ردوبدل مواد مخدر اتفاق می‌افتد، جدا کرد. چون شکنجه‌ سیاسی یک شکنجه‌ سیستماتیک است.

حال بنا به مقطع تاریخی، این شکنجه می‌تواند متفاوت باشد و در جوامع متفاوت، می‌تواند تابوهای فرهنگی را هدف قرار بدهد؛ مثلاً از بین بردن باکره‌گی دختران سیاسی در دهه‌ ۶۰ و تجاوز به دختران مجاهد قبل از اعدام در ایران که تا امروز نتایج آن ادامه دارد. قصد بر این بوده است که خانواده‌ها در درون جامعه هم شکنجه بشوند و آن اعتبار اجتماعی‌شان را از دست بدهند و ایزوله بشوند. یعنی شکنجه فقط در میان زندان نبوده است.

حد مقاومت انسان در برابر شکنجه، همان حدی است که انسان‌ها تا به امروز از خودشان نشان داده‌اند. به همین سادگی. یعنی این‌که برای هر انسانی، حدود متفاوتی دارد و از صفر تا بی‌نهایت است. به عنوان نمونه، می‌توانیم عباس مفتاحی را در زمان شاه مثال بزنیم که یک حد از مقاومت را نشان می‌دهد، یعنی بعد از شکنجه‌های طاقت‌فرسا و تجاوز جنسی به او، در اثر سر فرود نیاوردن، در نهایت اعدام می‌شود. می‌توانیم از کسانی حرف بزنیم که تحت کم‌ترین فشارها با رژیم جمهوری اسلامی همکاری می‌کنند. هردوی این‌ها هم در یک چهارچوب انسانی اتفاق می‌افتد.

در جوامع غیردمکراتیک، در جوامعی که استبداد حکمفرماست، ما این اعمال خشونت را در لایه‌های مختلف جامعه می‌توانیم ببینیم. یعنی مثلاً در درون خانواده، هم به بچه تجاوز می‌شود، هم به زن (همسر) و هم جاهای مختلف بدن همسر بریده می‌شود. چنین چیزی را مثلاً ما در افعانستان خیلی می‌بینیم، یا در جاهای خیلی عقب‌افتاده در درون ایران و یا در دیگر جوامع عقب‌افتاده‌. خیلی اما مهم است که ما حتی این را از شکنجه‌ سیستماتیک دولت جدا کنیم.

بی‌شک اعمال چنین خشونت‌هایی از قوانینی که دولت می‌تواند برای جلوگیری از آن‌ها بگذارد، تأثیرپذیر می پذیرد. به هرحال قدرت سنت‌ها حتی از قانون بیشتر است و فقط اعمال قانون‌های انسانی است که شاید بتواند با این سنت‌های وحشیانه و غیر انسانی مبارزه کند. فرهنگ نیست که روی شکنجه تأثیر می‌گذارد، این شکنجه، امیال دولت‌ها، قوانین و رفتار دولت‌ها به عنوان ارگان‌های مسئول حفظ امنیت جامعه است که روی اینکه ارزش‌های انسانی در یک جامعه رشد بکنند یا نکنند، تأثیر می‌گذارد.

حد مقاومت انسان در برابر شکنجه کجاست؟

حد مقاومت انسان در برابر شکنجه، همان حدی است که انسان‌ها تا به امروز از خودشان نشان داده‌اند. به همین سادگی. یعنی این‌که برای هر انسانی، حدود متفاوتی دارد و از صفر تا بی‌نهایت است. به عنوان نمونه، می‌توانیم عباس مفتاحی را در زمان شاه مثال بزنیم که حدی از مقاومت را نشان می‌دهد. یعنی بعد از تحمل شکنجه‌های طاقت‌فرسا و حتی تجاوز جنسی، سر فرود نمی آورد و در نهایت اعدام می‌شود. می‌توانیم از کسانی حرف بزنیم که تحت کم‌ترین فشارها با رژیم جمهوری اسلامی همکاری می‌کنند. هردوی این‌ها هم در یک چهارچوب انسانی اتفاق می‌افتد.

در حقیقت، نه شما و نه من به عنوان یک متخصص، نمی‌توانیم حدی را برای مقاومت انسان در مقابل شکنجه و برای ابراز این حد به افکار عمومی اعلام کنیم.

در طول فرآیند شکنجه، چه مکانیسمی فرد را وادار به اعتراف می‌کند؟

مسلم است که این تأثیرات برای هرکسی می‌تواند متفاوت باشد و اشکال و غلظت متفاوتی داشته باشد، اما به طور کلی، چگونگی عملکرد مکانیسمی که اتفاق می‌افتد را می‌توان اینگونه توضیح داد که شکنجه بین تصویری که فرد از خودش دارد و رفتاری که برای بقا لازم دارد، تناقض ایجاد می‌کند و شکنجه‌گر هم هم‌زمان می‌تواند با درهم شکستن باورهای قربانی نسبت به خود و جهان پیرامونش، او را وادار کند تا تصویر یا طرح ذهنی جدیدی را از خودش به عنوان فردی ناتوان، فرمانبردار و مطیع قبول کند. وقتی که زندانی یا قربانی این ساختار را می‌پذیرد، چون احتیاج دارد از میزان وحشت و برانگیختگی فیزیولوژیک خودش کم کند، آنجاست که آن تناقض و ناهماهنگی‌ای که در درونش ایجاد شده است، شدت می‌گیرد؛ یعنی زمانی که برعکس باورها یا درک قبلی خودش عملی انجام می‌دهد یا چیزی می‌گوید که همان قبول کردن نقطه‌نظر شکنجه‌گر است.

من فکر نمی‌کنم که افرادی که شکنجه‌گر هستند، لزوماً بیماری روانی دارند. ممکن است بعد بر اثر شکنجه کردن انسان‌های دیگر و در اثر تکرار این عمل، دچار بیماری روانی بشوند، ولی من فکر نمی‌کنم که در ابتدا چنین چیزی وجود داشته باشد. بلکه برای انجام شکنجه، می‌بایست یکسری فعل و انفعالات فکری و باوری در ذهن شما اتفاق بیافتد: یکی اینکه کسی را که شکنجه می‌کنید مادون انسان بدانید و خالی از هرگونه ارزش انسانی. بنابراین شکنجه دادن او، در حقیقت، هیچ اشکالی برای شما نداشته باشد. چون از نظر شما، او به خاطر باورهایش یا به خاطر کاری که به آن دست زده است، اصلاً انسان نیست.(عکس: موزه عبرت)

این تناقض باید کاهش پیدا کند و برای کاهش دادن آن، فرد می‌بایست باور گذشته‌اش را تغییر بدهد و به باوری که بیشتر به عمل جدیدش، یعنی همکاری یا سر فرود آوردن در برابر شکنجه‌گر است، نزدیک بشود. چون از یک طرف، باور قبلی او را از دست زدن به عمل جدید، یعنی اعتراف یا همکاری بازمی‌دارد و از طرف دیگر، فاکتورهایی که در انجام این عمل جدید یا اعتراف مؤثرند، از قبیل قول به کاهش در شکنجه یا تهدید به مجازات بیشتر، باعث به وجود آمدن باورهایی می‌شود که هماهنگ با این عمل جدید هستند. این باورهای جدید که شخص برای خودش پیدا می‌کند، توجیه و دلیل می‌آورند برای عملی که به آن دست زده است و هرقدر تعداد این توجیهات بیشتر بشود، تناقض درونی این فرد هم می‌تواند کمتر شود. یعنی به هرحال در فرد، تناقضی برای تصمیمی که گرفته به وجود می‌آید که باید این تناقض را کاهش بدهد.

محیط اجتماعی فردی که دست به اعتراف زده، چطور می‌تواند به این شخص برای ترمیم روان آسیب‌دیده‌اش کمک کند؟

نقش جامعه همیشه برای کسانی که زندان و شکنجه را تجربه می‌کنند، مهم است و حمایت جامعه یکی از عوامل خیلی اساسی و مهم در بهبود افراد است. چیزی که در اعتراف دادن مهم است که به آن نگاه بشود، این است که وقتی فرد اعتراف می‌کند، به شکلی در جامعه، به طور ناخودآگاه این باور را به وجود می‌آورد که این فرد قابل اعتماد نیست و بنابراین حمایت جامعه از او، کار خیلی شاقی می‌شود. در حقیقت، یکی از اهداف اعتراف‌گیری هم همین است که دولت می‌خواهد حس عدم اعتماد را در جامعه اشاعه بدهد. یعنی از یک طرف، حمایت خیلی مهم است و از طرف دیگر، گرفتن آن حمایت می‌تواند مشکل باشد.

کسانی که دست به شکنجه می‌زنند، چه ویژگی‌هایی دارند؟ آیا از سلامت روانی برخوردار هستند؟

من فکر نمی‌کنم افرادی که شکنجه‌گر هستند، لزوماً بیماری روانی دارند. ممکن است بعد بر اثر شکنجه کردن انسان‌های دیگر و در اثر تکرار این عمل، دچار بیماری روانی بشوند، ولی من فکر نمی‌کنم که در ابتدا چنین چیزی وجود داشته باشد. بلکه برای انجام شکنجه، می‌بایست یکسری فعل و انفعالات فکری و باوری در ذهن شما اتفاق بیافتد:

یکی اینکه کسی را که شکنجه می‌کنید مادون انسان بدانید و خالی از هرگونه ارزش انسانی. بنابراین شکنجه دادن او، در حقیقت، هیچ اشکالی برای شما نداشته باشد. چون از نظر شما، او به خاطر باورهایش یا به خاطر کاری که به آن دست زده است، اصلاً انسان نیست.

از طرف دیگر، وقتی شما دست به انجام این عمل می‌زنید، در ذهن‌تان همان مکانیسمی که من در مورد مصاحبه دادن (اعتراف دادن) توضیح دادم، عمل می‌کند. یعنی وقتی شما دست به عمل می‌زنید، توجیهاتی برای آن عمل می‌آورید و هرچقدر توضیح‌تان بیشتر است، دست زدن به آن عمل آسان‌تر می‌شود و بیشتر در انجام آن عمل فرو می‌روید و بیشتر به عملی آنچنانی دست می‌زنید و بعد توجیهات بیشتری می‌خواهید برای آن پیدا کنید. شکنجه هم به همین صورت است. شما بعد از شکنجه کردن انسان‌ها، شروع به آوردن توجیهاتی می‌کنید که عمل خشونت‌آمیز خودتان نسبت به انسان دیگر را توجیه کند. هرچقدر بیشتر توجیه می‌آورید، عملکردتان آسان‌تر خواهد شد.

از طرفی هم، بعضی‌ها ممکن است از باورهای مذهبی یا سیاسی‌شان برای توجیه اعمال‌شان استفاده کنند و افرادی هم هستند که مزدبگیر هستند و شاید به هرحال، منافع دیگری در این راه دارند.

حق شادی، حق انتقاد

society — Sat, 09 Feb 2013 09:53:08 +0000

در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده - «زیست شادمانه‌ انسان»، جدا از آنکه می‌تواند با عوامل فردی‌ - شخصیتی در پیوند قرار گیرد، تا اندازه‌ زیادی برگرفته از شرایط اجتماعی یا حوزه‌ عمومی جامعه است.

در جامعه‌ای که سالم است و انسان‌ها در آن از آزادی و رفاه اقتصادی مناسبی برخوردارند، به نظر می‌رسد که ظرفیت انتقاد و انتقادپذیری نیز بالاتر باشد.

شاید برای سنجش این رواداری در بطن جامعه و اینکه بدانیم یک جامعه تا چه اندازه ظرفیت پذیرش نقدهای جدی را دارد، «شوخی و طنز و جایگاه آن در جامعه» معیار مناسبی باشد. آیا در جامعه‌ای که آزادی بیان و نگاه انتقادی حاکم است، شادی و تحرک بیشتری نیز وجود دارد؟

گفت‌وگو با مانا نیستانی را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

این پرسش را در چهارچوب سلسله گفت‌وگوهای رادیو زمانه درباره‌ی حق شادی و جایگاه آن در جامعه‌ ایران، با مانا نیستانی کارتونیست و طراح ساکن فرانسه در میان گذاشته‌ایم.

به نظر شما چگونه آزادی بیان و فضای باز اجتماعی می‌تواند در جامعه‌ای که دچار افسردگی و رخوت است، ایجاد تحرک کند و در این میان طنز چه جایگاهی دارد؟

مانا نیستانی: من فکر می‌کنم در کل آزادی بیان باعث نشاط می‌شود. اینکه شما احساس کنید می‌توانید صحبت کنید و اگر صحبت کنید، سر و کارتان با نهادهای قضائی نخواهد بود و تعقیب کیفری نخواهید داشت و نیروی قاهری در جامعه وجود ندارد که شما را سرکوب کند، کم‌کم از نظر روانی شما را به جایی می‌رساند که به احساس راحتی و آسایش می‌رسید.

مانا نیستانی: کاری که طنز می‌کند این است که به شما یادآوری می‌کند که آزاد هستید، اجازه‌ شوخی کردن با همه چیز و همه‌کس را دارید. در واقع نیروی قاهری نیست که از دسترس طنز دور باشد. شما حق دارید با مقام اول مملکت یا با نهادهای مختلف یا اعتقادات و باورها شوخی کنید و ضعف‌های‌شان را به رخ‌شان بکشید. من طنز و اجازه‌ شوخی کردن را یکی از نشانه‌های آزاد بودن آدم می‌دانم.

کاری که طنز می‌کند این است که به شما یادآوری می‌کند که آزاد هستید، اجازه‌ شوخی کردن با همه چیز و همه‌کس را دارید. در واقع نیروی قاهری نیست که از دسترس طنز دور باشد. شما حق دارید با مقام اول مملکت یا با نهادهای مختلف یا اعتقادات و باورها شوخی کنید و ضعف‌های‌شان را به رخ‌شان بکشید. من طنز و اجازه‌ شوخی کردن را یکی از نشانه‌های آزاد بودن آدم می‌دانم.

گفته می‌شود که طنز یا کاریکاتور، به نوعی برآمده از اندیشه یا نگاه انتقادی است. با توجه به این ویژگی یا خصلت، فکر می‌کنید این هنر در چگونه جامعه‌ای می‌تواند به بلوغ کافی برسد؟

البته انواع و اقسام دارد و الزاماً یک کاریکاتور، یک شوخی انتقادی نیست. می‌تواند انواعی از آن باشد؛ می‌تواند یک فکاهه ساده باشد.

این نکته را هم بگویم که این معادل گذاشتن برای یک اصطلاح هنری در فارسی خیلی مشکل است. گاهی وقت‌ها وقتی ما می‌گوییم طنز، منظورمان Humor است و یا از Satire داریم می‌گوییم یا شوخی را می‌گوییم و یا واقعاً منظومان طنز است (به‌عنوان شاخه‌ انتقادی‌تر از شوخی و شوخ‌طبعی).

به‌هرحال، طبیعتاً وقتی شما دارید کار انتقادی می‌کنید، شوخی انتقادی انجام می‌دهید، ساز و کار قدرت را زیر سئوال می‌برید، اولاً باید یک فضای تحملی وجود داشته باشد. یعنی اینکه سیستمی که در آن زندگی می‌کنید، حکومتی که در آن زندگی می‌کنید، این جا یا فضای باز و آزاد را برای شما قائل باشد که بتوانید با آن شوخی کنید، ایرادهایش را به رخ بکشید و بزرگ‌نمایی کنید. طرف دیگر ماجرا را من خود مردم می‌دانم؛ یعنی فقط قضیه حکومت و دولت و سیستم نیست که هرچه دیکتاتورتر باشد و هرچه تمامیت‌خواه‌تر باشد، معمولاً حوصله و صبر شوخی‌اش هم کمتر است و خیلی دوست ندارد ضعف‌اش به رخ کشیده شود. گاهی خود مردم یک کشور هم خیلی حوصله یا روحیه شوخی ندارند و یا این قدر تابوها در جامعه زیاد است که سخت می‌شود سمت آن‌ها رفت و مردم خیلی راحت شوخی را نمی‌پذیرند؛ بخصوص در برخورد با اعتقادهایی که دارند.

به نظر شما، طنزنویسی و طراحی کاریکاتور در جامعه‌ای که «غمگین و سرخورده» ارزیابی می‌شود، کار ساده‌ای است یا دشوار؟ به این معنا که مردم به‌واسطه‌ افسردگی‌های رو به گسترش، آیا از طنز استقبال می‌کنند یا آن را به نوعی پس می‌زنند؟

کلاً خنداندن کار راحتی نیست. این را می‌توانم بگویم. شما برای اینکه بتوانید مردمی را بخندانید، باید بدانید آن‌ها به چه چیزهایی می‌خندند.

فرهنگ خنده در جوامع مختلف با همدیگر فرق می‌کند. بعضی چیزها به نظر خیلی بین‌المللی می‌آیند. ملیت‌های مختلف همه به آن می‌خندند و بعضی از شوخی‌ها و بعضی از طنزها خیلی بومی و محلی‌ است. فرهنگ خنده در ملیت‌های مختلف با همدیگر فرق می‌کند. در اینکه بخش یا بخش‌هایی یا بخش عمده‌ای از جامعه‌ ایران به خاطر فشارهای اقتصادی، فشارهای سیاسی و فشارهای اجتماعی خیلی حال خوشی ندارد شکی نیست. در اینکه جامعه ایران غم‌زده و سنگین است شکی نیست، اما درباره اینکه آیا این غم‌زدگی باعث می‌شود که مردم ایران سخت‌تر بخندد و آیا فکاهه را پس می‌زنند و بیشتر از طنزهای جدی‌تر و سنگین‌تر استقبال می‌کنند و بالعکس، من نمی‌توانم با دقت و با قاطعیت قضاوت کنم. چیزی ا‌ست که باید روی آن تحقیق کرد.

ما می‌بینیم که در فضای امروز کارهای بعضاً جلف و سطحی مثلاً در سینما و تلویزیون ارائه می‌شود که مردم خیلی هم از آنها استقبال می‌ کنند. یعنی دقیقاً به نظر می‌آید که دارند از هرجور جدیتی فرار می‌کنند و پناه می‌برند به شوخی‌های خیلی دم‌دستی و بی‌ربط به دنیای واقعی فقط برای کمی خندیدن. در مورد کارهای خودم می‌توانم بگویم گاهی می‌بینم کارهایی که غم‌زده‌تر و سنگین‌ترند، حتی بیشتر مورد استقبال قرار می‌گیرند. ولی این در زمینه‌ کاربرهای اینترنتی ا‌ست که از صفحه‌ من دارند استفاده می‌کنند. اینان بیشتر کسانی‌اند که دغدغه وضع سیاسی و اجتماعی کشور را دارند و طبعاً نمی‌توانم تعمیم‌شان دهم به کل جامعه و حکم صادر کنم.

چرا طنز در سطوح اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به طور موازی در ایران رشد نکرده است؟

شما معتقد هستید در کدام بخش‌ها بیشتر رشد کرده؟

به نظر من بیشتر طنز سیاسی بوده که در ایران رشد کرده، تا اجتماعی و فرهنگی...

فقط قضیه حکومت و دولت و سیستم نیست که هرچه دیکتاتورتر باشد و هرچه تمامیت‌خواه‌تر باشد، معمولاً حوصله و صبر شوخی‌اش هم کمتر است و خیلی دوست ندارد ضعف‌اش به رخ کشیده شود. گاهی خود مردم یک کشور هم خیلی حوصله یا روحیه شوخی ندارند و یا این قدر تابوها در جامعه زیاد است که سخت می‌شود سمت آن‌ها رفت و مردم خیلی راحت شوخی را نمی‌پذیرند؛ بخصوص در برخورد با اعتقادهایی که دارند.

قبول دارم که روی طنز سیاسی در ایران بیشتر کار شده است یا بیشتر طنزپردازان به سیاست پرداخته‌اند، اما این را خیلی نمی‌شود ملامت کرد و خیلی هم عجیب نیست. به خاطر اینکه طبیعتاً کار طنز این است که به مهم‌ترین بخش‌های زندگی آدمیزاد می‌پردازد و آن‌ها را به چالش می‌کشد. یعنی مسائل روز بشر و آدم را در اجتماع مطرح می‌کند. در ایران خوشبختانه یا متأسفانه به‌هرحال همچنان وضعیت سیاسی کشور مسئله‌ و دغدغه‌ اصلی همه است. یعنی این تأثیری ا‌ست که سیاست بر همه‌ جوانب زندگی ما گذاشته و همه را به نوعی سیاست‌زده کرده است.

لازم نیست که الزاماً علاقه‌مند به مسائل سیاسی باشیم. حتی اگر به ورزش علاقه‌مند باشیم، می‌بینیم که سیاست در آن تأثیر داشته است. یا اگر به سینما یا به ادبیات علاقه داشته باشیم، بازهم این تاثیر را می‌بینیم.

چند وقت پیش یادم هست که یک کارتونیست اراکی به خاطر کشیدن طرحی از وکیل مجلس به ضربات شلاق محکوم شد. چیزی که او کشیده بود وکیل مجلس اراک بود با لباس فوتبالیست‌ها که اشاره‌ای بود به زدوبند ایشان برای انتقال یک تیم فوتبال تهرانی به اراک. یعنی تم کار او به نوعی ورزشی بود، اما ورزشی که «سیاست» آلوده‌اش کرده. می‌خواهم بگویم که حوزه‌های مختلف زندگی را نمی‌شود از سیاست در ایران جدا کرد. نه ورزش را، نه ادبیات را و نه سایر مسائل را. سیاست مثل هشت‌پا بازوهایش را بر همه سطوح زندگی ایرانی امروز گسترده. در نتیجه، طبیعی‌ است که طنزپرداز هم به سیاست بیشتر بپردازد. خیلی از کارهایی را که خودم کشیده‌ام اتفاقاً بیشتر فرهنگی ارزیابی می‌کنم تا سیاسی. اما خواه ناخواه به خاطر جوی که شرح دادم، آنها را هم می‌شود «سیاسی» قلمداد کرد.

این طور به نظر می‌رسد که طنز - به طور مشخص طنزی که رویکرد سیاسی‌ دارد- در دوران‌های شکست یا سرخوردگی اجتماعی، شکوفاتر می‌شود. اگر این ایده را قبول دارید، به نظرتان چه علتی می‌تواند داشته باشد؟

نمی‌توانم دقیقاً موافق با این نگاه باشم؛ یعنی من هم معتقدم که یکی از پارامترهای خیلی خیلی مهم برای اینکه طنز، کاریکاتور و امثالهم دچار شکوفایی شود یا دوره‌ اوجی را تجربه کند، فضای باز سیاسی است. یعنی همزمان احتیاج دارد تا یک باریکه‌ راه نفس و ابراز عقیده هم وجود داشته باشد.

یکی از دوره‌های بسیار پرفراز و نشیب سیاسی در تاریخ مملکت ایران و بسیار سیاه و بسیار پرسوژه و ایده و پر از شکست، به اعتقاد من دهه‌ ۶۰ یا به قولی دوران طلایی امام راحل (!) بود که فوق‌العاده خفقان شدید بود و شما نمی‌توانید آنجا، در آن دوران خیلی طنز پیدا کنید. اصولاً اجازه‌ گفته شدن حرفی داده نمی‌شد. جایی هم برای عرضه اش نبود.

می‌دانید، هر وقت یک مقدار پا را از روی گردن مطبوعات و هنرمندان و طنزپردازان برداشته‌اند، ما کم کم شاهد حضور و بروز طنز، کاریکاتور و امثالهم بوده‌ایم. شاهد حضور و بروز هنر انتقادی یا طنز انتقادی بوده‌ایم. به‌عنوان مثال، باید آقای خاتمی می‌آمد و آن دوران اصلاحات پیش می‌آمد، تا ما یواش یواش احساس کنیم که طنز سیاسی دارد وضع بهتری پیدا می‌کند، ستون‌های کاریکاتور در نشریات پیدا شوند. ازجمله ستون‌ طنز نوشتاری آقای نبوی در جامعه و توس و طنز در دیگر مجلات و ده‌‌هاستون کاریکاتور در صبح امروز، آفتاب امروز، خرداد، آزاد، زن، مشارکت، همبستگی و ... همچنین ظهور طنزپردازان جدید. در نتیجه، من عامل بسیار تأثیرگذار را همین آزادی نسبی می‌دانم. در داخل ایران الان مشکلی که کاریکاتور پیدا کرده، این است که این «فضای تنفس نسبی» را هم از آن گرفته‌اند.

ما شرایط تاریخی خیلی بدی را می‌گذرانیم. از جهات مختلف شدیداً تحت فشار و رنج هستیم. به خاطر تحریم‌ها، به خاطر خطر جنگ، به خاطر حکومت مستبدی که داریم. این جریان، گاه باعث شده که هم از طرفی طاقت‌مان برای شوخی کم شود، یعنی خیلی حاضر نباشیم که بپذیریم با چیزهایی که دوست داریم شوخی شود و هم اینکه با مسائل جدی‌تر، با هنر جدی‌تر و شاید بعضاً، با کاریکاتور جدی‌تر بهتر ارتباط برقرار کنیم و بهتر در یادمان بماند.

آیا اعتقادی به دادن حس شادی به مخاطب، از طریق طنز و کاریکاتور دارید؟ به این معنا که آیا یکی از رسالت‌های اصلی طنز را دادن چنین حسی به مخاطب قلمداد می‌کنید؟

اگر بگویم که این را به‌عنوان «رسالت طنز و کاریکاتور» قلمداد می‌کنم، خب نصف بیشتر کارهای خودم زیر سئوال می‌رود و آن کارها انگار این رسالت را زیر پا گذاشته‌اند. واقعیت‌اش این است که الزامی نمی‌بینم که حتماً طنز و کاریکاتور بخنداند. این بستگی دارد که روی چه نوع طنز و کاریکاتوری شما دارید کار می‌کنید؟ روی چه شوخی‌ای دارید در واقع کار می‌کنید. ولی به نظر من، هیچ بد نیست و اصلاً بخش‌هایی از شوخی، کاریکاتور و کارتون انجام می‌شود، فقط برای اینکه تبسم بر لب مخاطب آورد.

در این شکی نیست که خیلی وقت‌ها و خیلی جاها، قصد من بیشتر این بوده است که تلنگر بزنم و بیشتر به فکر وادارم یا به چیزهایی متوجه کنم که یادآوری‌شان خیلی در حالت عادی برای آدم‌ها خوشایند نیست. ولی باز حتی در آن کارها نیز سعی کرده‌ام تلخی محتوا را هم که شاید به صورت عادی تحمل‌ناپذیر باشد، به شکلی نرم‌تر، شیرین‌تر و قابل تحمل‌تر ارائه کنم به ببینده و مخاطبم. ولی کاملاً موافق هستم که بخشی از کاریکاتورها، دقیقاً برای همین شوخی‌ها ساخته می‌شوند تا حس شادی را در مخاطب ایجاد کنند و من فکر می‌کنم این چیزی‌ است که در جامعه‌ ما خیلی فراموش شده. حتی بعضاً به‌عنوان کاری که محتوا ندارد با یک کار شوخ‌طبعانه برخورد می‌شود. مهم این است که شوخی، هوشمندی داشته باشد حالا چه فکاهه چه طنز.

شما هم کارتون می‌کشید و هم طرح‌هایی با مضمون‌های اجتماعی و سیاسی کار می‌کنید. طرح‌هایی که نه تنها پیام‌آور شادی نیستند و شادی‌آفرین تلقی نمی‌شوند یا به تعبیر خودتان ممکن است تلخ نیز باشند، بلکه روایت‌گر خلاقانه‌ یک رنج عمومی یا درد مشترکی‌‌ هستند که جامعه دارد حس می‌کند و از قضا این دست از طرح‌های شما هم از استقبال ظاهراً بیشتری برخوردار می‌شود. دلیل استقبال از این دست کارها را در میان مخاطبان‌تان چه می‌بینید؟

ما ملتی هستیم مقادیری احساساتی و وقتی کاری، احساسات ما را نشانه می‌رود، بیشتر در ذهن‌مان می‌ماند. معمولاً لحظات تلخ و عاطفی زندگی‌مان را بیشتر از لحظات پرخنده و شوخی به خاطر می‌آوریم. نمی‌دانم آیا می‌توانم این را تعمیم دهم و تا چه حد. احساس می‌کنم در مورد بخشی از هموطنان‌مان قضیه این طور است. شاید خود من هم همین جوری باشم. هرچند من حافظه‌ خوبی برای نکات احمقانه و خنده‌دار زندگی دارم و حتی در تلخ‌ترین بخش‌ها- مثل زندان- گاهی نکات خنده‌دار بیشتر در ذهنم باقی مانده، اما می‌دانم که لحظات احساساتی و لحظات تلخ و پررنج بیشتر در ذهن ملت ما می‌ماند و متأسفانه این لحظات کم نبوده‌اند و کم نیستند.

ما شرایط تاریخی خیلی بدی را می‌گذرانیم. از جهات مختلف شدیداً تحت فشار و رنج هستیم. به خاطر تحریم‌ها، به خاطر خطر جنگ، به خاطر حکومت مستبدی که داریم. این جریان، گاه باعث شده که هم از طرفی طاقت‌مان برای شوخی کم شود، یعنی خیلی حاضر نباشیم که بپذیریم با چیزهایی که دوست داریم شوخی شود و هم اینکه با مسائل جدی‌تر، با هنر جدی‌تر و شاید بعضاً، با کاریکاتور جدی‌تر بهتر ارتباط برقرار کنیم و بهتر در یادمان بماند.

در همین زمینه:

پرونده «حق شادی» در گروه جامعه زمانه، زیر نظر سپیده شایان و با مشارکت و همکاری اسماعیل جلیلوند (در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، حسن مکارمی، حسن یوسفی اشکوری، مژگان کاهن و بهروز شیدا)، آیدا قجر(در گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، شهلا شفیق و سعید پیوندی)، بهنام دارایی‌زاده (در گفت‌وگو با جلال ایجادی و مانا نیستانی)، نعیمه دوستدار (در گفت‌وگو با احمد علوی)، حسین نوش‌آذر (مقاله شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان)، سارا روشن (در گفت‌و گو با محمدرضا نیکفر) و اکبر فلاحیان (ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر) تهیه شده است.

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

علی‌هویج و ممد بستنی

society — Tue, 05 Feb 2013 13:19:02 +0000

اکبر فلاح‌زاده - به گزارش ایسنا، معاون امور اسناد هویتی سازمان ثبت ‌احوال، با اشاره به رویکرد اسلامی ایرانیان در انتخاب نام در طول صد سال گذشته، اظهار کرد: «در طول عمر سازمان ثبت‌ احوال، یعنی طی ۹۴ سال گذشته، بیشترین نام پسران به ترتیب فراوانی، محمد، علی، حسین و مهدی بوده است. ضمن اینکه بیشترین نام دختران در این دوره زمانی، فاطمه، زهرا، مریم و معصومه است.»

وی آمار فراوانی نام در سال جاری تاکنون را هم اعلام کرد و گفت: «از ابتدای امسال تاکنون بیشترین فراوانی نام پسران به ترتیب به امیرعلی، امیرحسین و ابوالفضل اختصاص دارد و نام‌های فاطمه، زهرا و نازنین زهرا هم فراوان‌ترین اسامی دختران بوده است.»

بنا به همین گزارش،‌ سال گذشته سومین نام دارای بیشترین فراوانی در میان دختران، "ستایش" بود که امسال تاکنون نام «نازنین زهرا» این رتبه را به خود اختصاص داده است.

به گفته این مقام دولتی، یکی از معضلات سازمان ثبت ‌احوال با ایرانیان خارج کشور، انتخاب نام است: «والدینی که در خارج کشور صاحب فرزند می‌شوند، معمولاً نام‌هایی را انتخاب می‌کنند که تناسبی با "فرهنگ ایرانی، اسلامی ما" ندارد و این قضیه گاهی موجب می‌شود که فرزندان با رسیدن به سن جوانی نام خود را متناسب فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی خود تغییر دهند.»

وی که آشکارا به چیزی با عنوان «فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» می‌بالید، تعریفی از آن ارائه نداد. همچنین نگفت که کسانی که نام‌هایشان همه مطابق همین «فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» است، چرا در جریان زندگی کم‌کم اسم‌های دیگری روی خودشان می‌گذارند. اکثر این افراد در زمان حاکمیت جمهوری اسلامی در ایران به دنیا آمده و مطابق همین «فرهنگ ایرانی، اسلامی» رشد کرده است و پرورش یافته‌اند.

کسانی که تحت عنوان «اراذل و اوباش» هر از چندی توسط نیروی انتظامی دستگیر و روی جرثقیل دور گردانده می‌شوند، اغلب در شناسنامه اسامی مطابق با «هویت ایرانی، اسلامی» دارند، اما در تنگنای شرایط زندگی در ایران اسلامی رفته رفته اسم‌های دیگری پیدا می‌کنند: «مرتضی گربه، علی هویج، سعید سوسکه، برادران دالتون، شیطان پرست، سعید موذی، فرشید ببعی، ممد تیغ زن، میلاد تخم مرغ، موش سیاه، علی خالدار، فرشاد دنبه، میلاد دراز، اکبر موتور، امیر غربتی، مجید کثیف و ممد بستنی» از این جمله‌اند.

کسانی که تحت عنوان «اراذل و اوباش» هر از چندی توسط نیروی انتظامی دستگیر و روی جرثقیل دور گردانده می‌شوند، اغلب در شناسنامه اسامی مطابق با «هویت ایرانی، اسلامی» دارند، اما در تنگنای شرایط زندگی در ایران اسلامی رفته رفته اسم‌های دیگری پیدا می‌کنند: «مرتضی گربه، علی هویج، سعید سوسکه، برادران دالتون، شیطان پرست، سعید موذی، فرشید ببعی، ممد تیغ زن، میلاد تخم مرغ، موش سیاه، علی خالدار، فرشاد دنبه، میلاد دراز، اکبر موتور، امیر غربتی، مجید کثیف و ممد بستنی» از این جمله‌اند.

این اسامی در حضور فرمانده انتظامی تهران بزرگ، حسین ساجدی‌نیا، در جمع خبرنگاران در «مراسم نشان‌ دادن اراذل و اوباش در ملاء عام در فلکه چهارم خزانه تهران» قرائت شده است.

هر چند نام خود فرمانده نیروی انتظامی «مطابق فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» است، اما از هویت سایر ماموران نیروی انتظامی که «اراذل» را به تماشای مردم گذشته‌اند، خبری در دست نیست. اینان نه تنها نام‌شان که چهره‌شان را هم مانند جلادان پوشانده‌اند. با این حال می‌شود حدس زد که همگی نام‌هایشان حسن، حسین، تقی، نقی و امثالهم، «مطابق فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» باشد.

از اینها گذشته «فرحناز جیب‌بر» هم که همین چند روز پیش در میدان تجریش دستگیر شده، به‌علاوه «اراذل و اوباشی» که به تازگی «در سری نهم» دستگیری‌ها دور گردانده شده‌اند، اسامی مشابهی داشته‌اند.

این افراد توسط کسانی دستگیر شده‌اند که با لباس شخصی یا اونیفورم نیروی انتظامی در جریان سرکوب جنبش سبز مردم را در خیابان‌ها کتک می‌زدند، شیشه ماشین‌هایشان را می‌شکستند یا اینکه آنها را با ماشین زیر می‌گرفتند و اگر زنده دستگیر می‌شدند، در کهریزک به آنها تجاوز می‌کردند.

دستگیری اراذل توسط اوباش

اگر نگاهی به دستگیری «اراذل و اوباش» توسط همین ماموران نیروی انتظامی که سر و صورتشان را مانند آن روزها پوشانده‌اند، بیاندازیم، می‌شود گفت که «اراذل» توسط اوباش دستگیر شده‌اند.

این به اصطلاح «اراذل» به «خفت‌گیری، پخش مواد، سرقت و مزاحمت» متهم شده‌اند. بعضی از آنها برای گذاران زندگی آماده هر کاری هستند. منتهی چون در ایران اسلامی کار شرافتمندانه‌ای پیدا نمی‌کنند، به هر کار دیگری هم دست می‌زنند و گاهی جان پایش می‌گذارند: چندی پیش در یکی از روستاهای شهرستان شازند، جنازه مرد ٣٥ ساله‌ای (تقریباً هم سن نظام جمهوری اسلامی) پای تیر چراغ برق پیدا شد. او از تیر چراغ برق بالا رفته بود تا سیم برق بدزدد.

باورش مشکل است، اما به گزارش رسانه‌های دولتی «در بررسی‌های به عمل آمده مشخص شد فرد جانباخته از اهالی روستاهای همجوار بوده و در حال سرقت سیم برق دچار برق گرفتگی شده و جان خود را از دست داده است. همچنین در بررسی جسد این فرد آثار سوختگی ناشی از برق گرفتگی در صورت وی کاملاً مشهود بود. .. در بررسی از محل حادثه نیز آلات و ادوات سرقت از جمله انبر، سیم چین، انبردست پیچ گوشتی و همچنین کابل‌های قطع شده فشار قوی کشف شد.»

یکی از معضلات سازمان ثبت ‌احوال با ایرانیان خارج کشور، انتخاب نام است: «والدینی که در خارج کشور صاحب فرزند می‌شوند، معمولاً نام‌هایی را انتخاب می‌کنند که تناسبی با "فرهنگ ایرانی، اسلامی ما" ندارد و این قضیه گاهی موجب می‌شود که فرزندان با رسیدن به سن جوانی نام خود را متناسب فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی خود تغییر دهند.»

همچنین به گفته فرمانده انتظامي شهرستان نکا «سيم کابل دو رشته‌ای تعداد ۱۱ تير برق فشار ضعيف در مسير روستای تجرخيل از سوی تعدادی سارق به سرقت رفته است». مردم چون چیز درخوری برای دزدیدن پیدا نمی‌کنند، سیم برق می‌دزدند. بنا به گزارشی دیگر، یک کارمند و انباردار اداره برق هم در محلی دیگر سیم‌های برق ضبط شده از دزدان را از انبار در آورده، دوباره به سلف‌خرها می‌فروخته‌اند.

تمام این بخت برگشته‌ها اسامی «مطابق با فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» داشته‌اند. تمام خبرنگارانی هم که در چند روز گذشته دستگیر شده‌اند نام‌هایی مطابق با «فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» داشته‌اند، و معلوم نیست چرا با این وجود دستگیر شده‌اند.

افرادی که هویت‌شان معلوم است، توسط افرادی که هویت‌شان نامعلوم است، دستگیر می‌شوند. بنا به بیانیه «سربازان گمنام امام زمان» دستگیری‌های دیگری نیز در راه است و برادران در حال تدارک مقدمات آن هستند.

ناصر جیگرکی، شعبون بی‌مخ، رمضون یخی، هفت کچلون، طیب، اسمال تیغ زن و امثالهم نیزهمگی نام‌های مطابق با «فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» داشته‌اند که بعد در افت و خیز تحولات اجتماعی به نام‌های دیگر معروف شده‌اند. بخشی از آنان قبل از انقلاب و بخشی دیگر در جریان انقلاب و بعد از آن به خدمت استبداد در آمده‌اند.

اینان قسمتی از آن چیزی را شکل می‌دهند که «معاون امور اسناد هویتی سازمان ثبت ‌احوال» با غرور از آن با عنوان «فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» یاد می‌کند.

در اینکه چیزی به اسم «فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی» مبهم و متناقض است، حرفی نیست. موضوع اما این است که متاسفانه این بخش از هویت ما با زور و قلدوری بخش فرهیخته جامعه ما را زیر سیطره خود گرفته است. نگرانی هم از همین است.

وارادات کالاهای دارای نشان والنتاین به ایران ممنوع شد

society — Sat, 26 Jan 2013 19:39:05 +0000

گمرک ایران با صدور بخشنامه‌ای ورود کالاهای دارای نشان و مرتبط به فرهنگ والنتاین را ممنوع اعلام کرد.

به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) امروز، شنبه هفتم بهمن ماه، مدیریت مرکز واردات و امور مناطق آزاد ویژه گمرک ایران در تازه‌ترین بخشنامه خود خطاب به گمرک‌های این کشور اعلام کرد که از ورود و ترخیص کالاهایی که به نوعی دارای نماد یا در ارتباط با اشاعه "فرهنگ والنتاین" هستند جلوگیری شود.

در این بخشنامه آمده است: "با توجه به نامه ۱۹ دی ماه سال جاری شورای فرهنگ عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی در خصوص توجه لازم در جلوگیری از ورود و ترخیص کالاهایی که به نوعی دارای نماد و یا در ارتباط با اشاعه فرهنگ ولنتاین مصادف با ۱۴ فوریه (۲۶بهمن ماه) است، گمرک‌های کشور تلاش لازم را برای جلوگیری از ورود این کالاها داشته باشند."

مدیریت مرکز واردات و امور مناطق آزاد ویژه گمرک ایران در تازه‌ترین بخشنامه خود خطاب به گمرک‌های این کشور اعلام کرد که از ورود و ترخیص کالاهایی که به نوعی دارای نماد یا در ارتباط با اشاعه "فرهنگ والنتاین" هستند جلوگیری شود.

۱۹ دی ماه سال جاری منصور واعظی، دبیرشورای فرهنگ عمومی با صدور نامه‌ای خطاب به عباس معمارنژاد، رئیس کل گمرک ایران روز والنتاین را "نماد روشن تهاجم فرهنگی ضد دینی" عنوان کرده و افزوده بود: "این روز با اهداف تضعیف ارزش‌های بنیادین خانواده در جامعه اسلامی ایران از سوی نظام سلطه‌جویانه سرمایه‌داری در حال ترویج است."

واعظی روز والنتاین را یکی از "آداب و رسوم منحط غربی" توصیف و تاکید کرده بود: به استناد مصوبه جلسه ۵۳۹ شورای فرهنگ عمومی تدابیر لازم برای جلوگیری از واردات، ترخیص و فروش نماد‌ها و کالا‌ها و محصولات مرتبط با این روز (والنتاین) اتخاذ شود.

روز والنتاین، (روز عشاق و یا روز عشق‌ورزی) در فرهنگ مسیحی سده‌های میانه و سپس فرهنگ مدرن غربی روز ابراز عشق است. این مناسبت هر سال در روز ۱۴ فوریه (۲۵ بهمن‌ماه و بعضی سال‌ها ۲۶ بهمن‌ماه) برگزار می‌شود.

سابقه تاریخی روز والنتاین که برگرفته از سنت های روم باستان و مسیحیت است، به جشنی که به افتخار قدیس والنتین در کلیساهای کاتولیک برگزار می‌شد، باز می‌گردد.

از چند سال پیش مسئولان جمهوری اسلامی این روز را به عنوان یکی از نمادهای مبتذل غربی دانسته‌اند و از تهیه و توزیع کالاهای مرتبط با این روز جلوگیری کرده‌اند. با این وجود برگزاری روز والنتاين (روز عشاق) همچنان در ميان جوانان اقشار متوسط و مرفه شهرهای بزرگ ايران رایج است.

حکایت این قتل و آن قتل

society — Wed, 23 Jan 2013 23:26:19 +0000

گروه جامعه - در پی اعدام دو جوان به جرم زورگیری و تحت عنوان - مورد مناقشه - «محاربه» در صبح روز یکشنبه (نخستین روز بهمن ماه سال جاری) در پارک هنرمندان تهران، بار دیگر موج مخالفت‌ها با مجازات اعدام در ایران به راه افتاده است.

در این میان، جدا از مخالفت با مجازات اعدام، بیشترین واکنش‌ها نسبت به برگزاری اعدام در مکان‌های عمومی مانند میدان‌های بزرگ شهر، استادیوم‌ها و پارک‌هاست. همچنین ریشه‌یابی علت‌های گسترش بزهکاری در جامعه، از اصلی‌ترین بحث‌های جاری در میان کارشناسان اجتماعی و اقتصادی، حقوقدانان، روزنامه‌نگاران و مردم عادی است. کم شدن حساسیت جامعه نسبت به خشونت نیز واکنش بسیاری را برانگیخته است.

در همین زمینه، سه گزارش زیر را بخوانید:

کاهش ارزش ریال، فقر و شیوع دله‌دزدی

بزهکاران؛ حاشیه‌نشینان رانده شده

زورگیری؛ قربانی، مجرم و پلیس

گزارشی که در پی می‌آید می‌تواند به نوعی بازتاب دهنده دو نگاه باشد؛ نگاهی که مبتنی بر تجربه روزمره از دشواری‌های زندگی در ایران است و بیشتر ناظر به پاسخ فوری به دغدغه‌های ملموس است؛ و نگاهی که با تجربه حرفه‌ای و تخصصی آمیخته شده و متوجه گذشته یا آینده دور است. هرچه تجربه عمومی و روزمره به ناهمگنی روی دارد، تجربه آکادمیک جهت تقریباً یکسانی را در پی می‌گیرد. این البته شگفت‌آور نیست. چون همان تجربه ناهمگن آنگاه که از صافی نظریه‌های و تجربه آکادمیک گذر می‌کند در نهایت ساخت می‌یابد و به شکلی سامان یافته با نظریه مسلط در علوم اجتماعی سازگار می‌شود.

۱ - از دیدگاه مردم: گرگ کدام است و بره کدام؟

در برابر نمایش عمومی اعدام‌های این‌چنین در شهرهای مختلف ایران و در مکان‌های عمومی مانند استادیوم و پارک، ایرانیان داخل و خارج واکنش‌های مختلفی داشته‌اند. برخی معتقدند شرکت در مراسم اعدام، در مقایسه با خشونت جامعه ایران عادی است و مردم به دلیل زیست در فضایی خشن، واکنشی جدی به این صحنه‌ها نشان نمی‌دهند.

آرش، ۳۵ ساله و دانشجوی فیزیک در تهران معتقد است خشونت به امری عادی در جامعه تبدیل شده است. او می‌گوید: «باید اعتراف کنم اگر آن روز صبح در صحنه اعدام بودم، حتماً می‌ایستادم و نگاه می‌کردم. آنقدر در جامعه خشونت دیده‌ایم که انگار برایمان عادی شده. این را می‌گویم چون در صحنه‌های دیگر و جاهای دیگر مچ خودم را گرفته‌ام. دیگر آستانه تحمل‌مان بالا رفته و به قول معروف رقت قلب نداریم. نمی‌دانم چه بلایی سر ما آمده است؟»

یک روزنامه‌نگار در تهران: صرف نظر از اینکه این متهمان خودشان خشونت کرده بودند و خشونت آن‌ها هم با ویدئو ثبت و پخش شده بود، دادگاه به ریاست قاضی صلواتی نمایشی بود برای اثبات قدرت کنترل حکومت. اگر دادگاه این‌ها را که با استفاده از سلاح سرد و ارعاب دزدی کرده بودند مقایسه کنید با دادگاه‌های "فساد مالی بزرگ" که از تابستان ۱۳۹۱ آغاز شد و همچنان هم ادامه دارد می‌بینید که متهمان دادگاه‌های زورگیری نسبت به متهمان اختلاس‌های بزرگ در ایران اصلاً حق و حقوقی ندارند.

در حالی که برخی معتقدند اعدام افرادی مانند زورگیران که امنیت جامعه را به خطر می‌اندازند، می‌تواند در کاهش جرم موثر باشد، عده‌ای هم از اساس با مجازات اعدام مخالف‌اند. برخی هم به انعکاس گسترده عکس‌های مراسم اعدام معترض‌ هستند و آن را باعث گسترش خشونت در جامعه می‌دانند. به اعتقاد این گروه، خشونت در جامعه ایران به خودی خود بالاست و این کار حساسیت لازم نسبت به آن را کمتر می‌کند و به نوعی به عادی سازی آن می‌انجامد.

به عنوان نمونه، شهلا، معلم ۴۹ ساله در تهران، از بازنمایی بیش از حد خشونت در جامعه شکایت دارد. او برای زمانه نوشته است: «من تصمیم گرفتم از این به بعد به هیچ وجه به عکس‌های اعدام‌ها نگاه نکنم. آنقدر در زندگی اضطراب داریم که حاضر نیستم موقع خواب هم برای خودم داستان ذهنی دیگری هم درست کنم. انتشار این عکس‌ها جز تقویت خشونت چه معنایی می‌دهد؟ مانده‌ام در کار کسانی که از این صحنه‌ها عکس می‌گیرند. هدفشان چیست؟ چه عکس‌هایی هم می‌اندازند! کم مانده است عکس‌ها را روی کاغذ گلاسه منتشر کنند و کنار خیابان بفروشند! کاش روزنامه‌ها انتشار این عکس‌ها را تحریم کنند. من به شاگردانم هم می‌گویم نگاه نکنند، اما راستش گاهی دچار احتیاط می‌شوم. نکند به خاطر این حرف‌ها از کار بی‌کار شوم.»

ناصر، ۶۴ ساله، استاد خطاطی در شهر اصفهان شهروند دیگری است که هم با انتشار تصاویر این نوع مراسم مخالف است و هم به حضور تماشاچیان در این برنامه‌ها اعتراض دارد: «من متاسفم برای کسانی که حتی از درخت‌ها بالا رفته‌اند تا صحنه اعدام را تماشا کنند. آنها لابد عکس می‌گیرند تا برای دوستان‌شان ارسال کنند یا آنها را در فیس بوک‌شان بگذارند. برای چه؟ برای هیجان‌سازی‌های کاذب یا برای گرفتن موضع ضد اعدام؟ برای اینکه بگوییم با اعدام مخالفیم که نیازی به شرکت در صحنه تماشای اعدام نداریم. اگر این نمایش‌های وحشتناک تماشاچی نداشته باشند، کم‌کم حکومت می‌فهمد که دارد آب در هاون می‌کوبد. متاسفانه اما تماشاچی دارد و کم هم نیستند و نمی‌دانم چه باید کرد؟»

با اینکه عده‌ای مردم را به خاطر شرکت در این برنامه‌ها سرزنش می‌کنند، عده‌ای بر این باورند که از این نظر میان مردم ایران و دیگر کشورهای دنیا تفاوتی وجود ندارد و ریشه مشکل را باید در جای دیگری، در قوانین موجود جست. یک استاد علوم سیاسی که مایل به ذکر نام خود نیست می‌پرسد: «اگر در همین اروپا و در قوانین موجود، اعدام جایی داشت و این اعدام فرضی در خیابان اجرا می‌شد آیا مردم جمع نمی‌شدند؟ مردم را محکوم نکنیم. قانون باید بر اساس صلاح جامعه اصلاح شود و بداند این برنامه‌ها نه تنها جلوی خشونت را نمی‌گیرد که به آن دامن هم می‌زند.»

عفت، شهروند تهرانی: «مردم به جای هر کاری، به جای دفاع، به جای اعتراض، زود این دوربین‌های موبایلشان را درمی‌آورند و فقط عکس و فیلم می‌گیرند. که چه؟ دارید مبارزه می‌کنید یا می‌خواهید به قول خودتان آس رو کنید که بچه‌ها ببینید چه سوژه داغی دارم؟»

عفت، یک شهروند تهرانی است. او اعتقاد دارد این توجیه که اعدام‌ باعث عبرت جوانان می‌شود، توضیح ناواردی است. او می‌پرسد پس چرا این‌همه جامعه بی‌اخلاق شده است؟ او در توصیف فضای ناامن جامعه می‌گوید: «توی روز روشن می‌آیند و از ماشین پیاده‌ات می‌کنند و هرچه داری را با خود می‌برند. بعضی‌ها خیلی گرگ شده‌اند. فقیر، جیب فقیر را می‌زند. کاش فقط همین بود. وسط میدان شهر، برخی از مردها به خودشان جرئت می‌دهند که دامن دختران مردم را بالا بزنند. آخر چه سودی از این کارها می‌برید؟ زن‌ها ناچار می‌شوند لایه لایه و روی هم لباس بپوشند تا اگر اتفاقی برایشان در خیابان افتاد، حداقل سوژه نشوند. پس فردا می‌بینی عکس‌شان در همان حالت توی اینترنت منتشر شده است. مردم به جای هر کاری، به جای دفاع، به جای اعتراض، زود این دوربین‌های موبایلشان را درمی‌آورند و فقط عکس و فیلم می‌گیرند. که چه؟ دارید مبارزه می‌کنید یا می‌خواهید به قول خودتان آس رو کنید که بچه‌ها ببینید چه سوژه داغی دارم؟»

یک روزنامه‌نگار که در ایران زندگی می‌کند و به همین دلیل مایل به طرح نام خود نیست دادگاه دو متهم و اعدام آنها را نمایشی برای اثبات قدرت و کنترل حکومت می‌‌داند. او به تفاوت چگونگی برخورد سیستم قضائی با دو جوان اعدام شده در پارک هنرمندان و متهمان دادگاه‌های فساد مالی اشاره می‌کند و می‌نویسد: "دادگاه این زورگیران آن زمان که پس از انتشار فیلم در یوتیوب متهم شدند و آنها را به شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب آورده بودند، دردناک بود. صرف نظر از اینکه این متهمان خودشان خشونت کرده بودند و خشونت آن‌ها هم با ویدئو ثبت و پخش شده بود، دادگاه به ریاست قاضی صلواتی نمایشی بود برای اثبات قدرت کنترل حکومت. اگر دادگاه این‌ها را که با استفاده از سلاح سرد و ارعاب دزدی کرده بودند مقایسه کنید با دادگاه‌های "فساد مالی بزرگ" که از تابستان ۱۳۹۱ آغاز شد و همچنان هم ادامه دارد می‌بینید که متهمان دادگاه‌های زورگیری نسبت به متهمان اختلاس‌های بزرگ در ایران اصلاً حق و حقوقی ندارند.

از این مسئله صرف نظر کنیم که یکی از زورگیران در دادگاه به قاضی صلواتی التماس می‌کرد که به دلیل بیماری مادرش مجبور به دزدی شده است. می‌بینید که اسم این متهمان زورگیری، صورت‌شان، همه هویت‌شان حتی قبل از اینکه مجرم شناخته شوند همه‌جا پخش می‌شود. همین کار را با کسانی انجام می‌دهند که آنها را "اراذل و اوباش" می‌خوانند. پیش از اینکه در دادگاهی مجرم شناخته شوند همه‌جوره این‌ها را در فضای عمومی نمایش می‌دهند. در مورد دزدان کلان دادگاه‌های فساد مالی بزرگ اما خیلی لطف دارند و آبروی متهم را نمی‌برند. نام متهمان در رسانه‌ها سانسور می‌شوند و صورت‌هاشان هم نمایش نمی‌دهند.»

۲ - از دیدگاه حقوقدان: تماشای نمایش مرگ

رادیو زمانه در گفت‌وگویی به همت بهنام دارایی‌زاده با با پیام ابوطالبی، وکیل دادگستری در تهران، اعدام این دو جوان را که یکی از آن‌ها متولد ۱۳۶۸ و دیگری متولد ۱۳۷۱ بود، از زاویه حقوقی بررسی کرده است.

پیام ابوطالبی: «اگر قرار است قانون، با فردی که مبلغ اندکی را به خشونت از شخصی می‌گیرد، چنین برخوردی بکند (مبلغی که اصلاً قابل مقایسه با اعدادی نیست که در جرایمی اقتصادی می‌شنویم)، آنگاه تهیدستان و بی‌بهره‌گان جامعه این سئوال را مطرح می‌کنند که قانون، سیستم قضائی و به طور کلی جامعه، با کسانی که با فعالیت‌های غیرقانونی اقتصادی‌شان (که جز "تروریسم اقتصادی" اسم دیگری نمی‌شود روی آن گذاشت)، منجر به این تهیدستی و این تنگناهای حاکم در کشور می‌شوند، چه برخوردی می کند؟»

پیام ابوطالبی در پاسخ به اینکه آیا به لحاظ قانونی صدور احکام اعدام در چنین پرونده‌هایی معمول و مستند است، توضیح داده: «یکی از مجازات‌هایی که برای چنین عنوان مجرمانه‌ای در قانون مجازات اسلامی در نظر گرفته شده اعدام است، اما با توجه به تعریف محاربه، مبنی بر اینکه مرتکب جرم می‌باید انگیزه "سلب امنیت عمومی" داشته باشد، پرسش اینجاست که آیا این افرادی که اخیراً بنا به این اتهام محاکمه و محکوم شدند و حکم هم در نهایت اجرا شد، چنین انگیزه‌ای داشتند یا نه؟ برای تحقق هر جرمی شما احتیاج به سه عنصر دارید. علاوه بر آن عنصر قانونی که همان عنوان مجرمانه مشخص شده در قانون است و عنصر مادی، که ارتکاب خود فعل مجرمانه است، احتیاج به عنصر روانی، یعنی سوءنیت یا انگیزه ارتکاب جرم نیز دارید.

در جرم محاربه، اساساً انگیزه مرتکب ایجاد رعب و هراس و سلب آزادی و امنیت مردم است. جالب است بدانید که اداره‌ حقوقی دادگستری در نظریه‌ای که تاریخ آن ۳/ ۶/ ۱۳۷۱ است، به صراحت اعلام می‌کند: "اسلحه‌ کشیدن به روی مردم، اگر جنبه‌ عمومی داشته باشد و باعث رعب و هراس و سلب آزادی و امنیت مردم باشد، طبق ماده‌ ۱۸۳ قانون مجازات اسلامی حکم محاربه را دارد. ولی اگر جنبه‌ عمومی نداشته باشد، محاربه نیست."

وی در ادامه تاکید کرده است: «بحث اصلی بر سر نیت یا انگیزه مرتکب است. اگر نیت مرتکب، "بردن مال" باشد، به نظر می‌رسد طبق تعاریف لااقل حقوقی، به سختی می‌توان این را مشمول تعریف محاربه دانست.»

گفت‌وگوی بهنام دارایی‌زاده با پیام ابوطالبی را می‌توانید از طریق لینک صوتی زیر بشنوید:

پیام ابوطالبی در پاسخ به اینکه آیا اساساً امکان رسیدگی یا انجام مراحل مختلف دادرسی از بازجویی گرفته تا صدور کیفرخواست و برگزاری دادگاه اولیه و در نهایت تائید دیوان عالی کشور و اجرای حکم، در مدت زمانی کوتاه‌تر از یک ماه امکان‌پذیر هست یا خیر، توضیح داده است: «دلیل یک بخش عمده از مواردی که در آئین دادرسی کیفری و سایر قوانین شکلی لحاظ شده است و ترتیباتی‌ که قانونگذار پیش‌بینی کرده از جمله برای این است که متهم امکان دفاع کامل و شایسته را از خودش داشته باشد. تا حقی از کسی تضییع نشود. به‌هرحال کسی که در مظان اتهام قرار می‌گیرد، به گونه‌ای دچار بی‌پناهی‌ است و تنها پناهش قاعدتاً باید همان قانونی باشد که به وسیله‌ همان قانون می‌بایست مجازات شود. بنابراین درست است که "سرعت در رسیدگی‌های قضائی"، می‌تواند در بعضی موارد امر مثبتی تلقی شود، اما تمامی حقوقدانان بر این باورند که هیچ وقت، عدالت را نباید فدای سرعت کرد."

کسی که در مظان اتهام قرار می‌گیرد، به گونه‌ای دچار بی‌پناهی‌ است و تنها پناهش قاعدتاً باید همان قانونی باشد که به وسیله‌ همان قانون می‌بایست مجازات شود. بنابراین درست است که "سرعت در رسیدگی‌های قضائی"، می‌تواند در بعضی موارد امر مثبتی تلقی شود، اما تمامی حقوقدانان بر این باورند که هیچ وقت، عدالت را نباید فدای سرعت کرد.

این وکیل دادگستری درباره چند و چون اجرای مجازات اعدام در ملاءعام و پیش‌بینی آن در متن قانون و اینکه در نهایت، چه کسی یا چه مرجعی مشخص می‌کند که یک مراسم اعدام در ملاءعام صورت گیرد توضیح می‌دهد: «در آئین‌نامه‌ اجرای احکام اعدام سال ۱۳۸۲ هم ترتیباتی روشن در نظر گرفته شده است. رئیس قوه قضائیه می‌تواند، اگر صلاح بداند، دستور دهد که تصاویر فردی که اعدام شده است در رسانه‌های جمعی و حتی رسانه‌ ملی پخش شود. دادستان هم در این زمینه وظایفی دارد. به ‌عنوان مثال، در همین آئین‌نامه آمده است که اگر حضور افراد یا طیف خاصی مانع اجرای حکم تشخیص داده می‌شود، دادستان می‌تواند به وسیله نیروی انتظامی برای حضور آنها ممانعت ایجاد کند.»

پیام ابوطالبی در انتهای این گفت‌وگوی رادیویی مطرح کرده است که «اگر قرار است قانون، با فردی که مبلغ اندکی را به خشونت از شخصی می‌گیرد، چنین برخوردی بکند (مبلغی که اصلاً قابل مقایسه با اعدادی نیست که در جرایم اقتصادی می‌شنویم)، آنگاه تهیدستان و بی‌بهره‌گان جامعه این سئوال را مطرح می‌کنند که قانون، سیستم قضائی و به طور کلی جامعه، با کسانی که با فعالیت‌های غیرقانونی اقتصادی‌شان (که جز "تروریسم اقتصادی" اسم دیگری نمی‌شود روی آن گذاشت)، منجر به این تهیدستی و این تنگناهای حاکم در کشور می‌شوند، چه برخوردی می کند؟ اگر این برخورد به همان میزان لااقل "قاطع" و "سریع" (به تعبیر کسانی که قائل به این برخورد هستند) و "عادلانه" نباشد، آن وقت، این احساس بی‌عدالتی و تبعیض در جامعه، در نهایت منجر به بازتولید اموری خواهد شد که فکر نمی‌کنم برای کسی، چندان خوشایند باشد.»

۳- از دیدگاه پژوهشگران: فراموشی قتل و قاتل

برخی گزارش‌ها روایت می‌کند که در مراسم اعدام ای دو جوان، شمار شرکت‌کنندگان از نمونه‌های مشابه کمتر بوده، با این‌حال، تاکنون این اقدامات حکومت از سوی مردم با مقاومت و مخالفت جدی روبه‌رو نشده است و جز گروهی از فعالان اجتماعی، بسیاری دیگر حتی با اصل مجازات اعدام در این موارد مخالفتی ندارند.

در این شرایط، حکومت ایران، همچنان می‌تواند به قتل‌های گوناگون در چارچوب مبارزه با ناامنی یا دلایل مشابه ادامه دهد و با قتل‌های «خوب» و قتل‌های«بد»، همچنان در رتبه‌های بالای جدول کشورهای اعدام‌کننده باقی بماند. در کنار این مسائل اما، برخی کارشناسان به تحلیل اراده حکومت در نمایش عمومی این شکل از خشونت پرداخته‌اند و آن را همراه با سایر موضوعات روز، از منظری دیگر بررسی می‌کنند.

الف: احمد علوی: قاتل یکی بیش نیست

احمد علوی، نویسنده و پژوهشگر، معتقد است حاکمیت به‌وسیله اعدام در پی پنهان ساختن شکست‌های خود در ساماندهی اقتصادی و اجتماعی جامعه است: «بدین ترتیب یک قتل دولتی دیگر به نام حاکمیت ایران ثبت شد تا با نابودی قربانیان فلاکت و فقر، ناامنی موجود در جامعه را پنهان کند. این دو جوان از نسلی بودند که در همین حاکمیت رشد کرده بودند و از حاشیه‌نشینان اجتماعی و اقتصادی جامعه به شمار می‌آمدند.»

احمد علوی: دزد اگر از ابواب جمعی حاکمیت باشد، راه فراری را برایش پیدا می‌کنند و با فرسوده کردن مسئله همه چیز به فراموشی سپرده می‌شود. بالعکس اگر دزد جزو این ابواب جمعی نباشد و بی‌کس و کار باشد، به خاطر تومانی سرنوشتش به قطع دست می‌کشد. گزاره‌های اخلاقی باید غیر مشروط باشند تا اعتبار داشته باشند. بدون این شرط همه اصول و قواعد اخلاقی و حتی قانونی چیزی جز مضحکه نخواهند بود. بنابراین اگر احترام به قانون جایی در جامعه ایران ندارد، چندان موجب شگفتی نخواهد شد.

همزمان با این حادثه، یک قتل دیگر به تدریج از اذهان محو و فراموش می‌شود؛ قتل ستار بهشتی، ویلاگ‌نویس معترض ایرانی در بازداشتگاه. با این نگاه به نظر می‌رسد حاکمیت در سودای محو آثار قتل ستار بهشتی است و تلاش می‌کند با تهدید، تطمیع و فشار بر خانواده او و جلب رضایت آنها از اتهام قتل تبرئه شود.

احمد علوی، در تحلیل این ماجرا می‌گوید: «در هر دو مورد، قاتل یکی بیش نیست و آن حاکمیت است که بنا به استناد احکام فقهی چنین حکم می‌کند. در مورد اول دو جوان که دست به سرقت زده‌اند، به اشد مجازات محکوم و به سرعت مجازات می‌شوند. در مورد دوم ابواب جمعی حاکمیت مرتکب قتل زیر شکنجه شده است، اما حاکمیت سعی در فراموشی قتل و قاتل دارد. نمونه بارز دیگر برای چنین امری داستان کهریزک، فرسوده کردن پرونده سعید مرتضوی و همکار او حیدری است که علیرغم برخی هیاهوی رسانه‌ای هنوز هیچ اثری بر آن مترتب نشده است.»

احمد علوی معتقد است که برخورد حاکمیت ایران در مواجهه با موضوع قتل دوگانه و متناقض است: «این دو قتل که در هردو، حاکمیت دارای نقشی اصلی است، ذهن را به دنیایی دوگانه می‌کشاند که قتل و قاتل در آن دارای دو معنای متفاوت هستند. قتل درست و قتل نادرست، قتل مشروع و قتل نامشروع، قاتل خوب و قاتل بد. قاتل خوب آنی است که در تیم من است. قتل خوب هم آنی است که من انجام می‌دهم، اما قاتل بد آنی است که از من و با من نیست و قتل بد هم آنی است که در جهت منافع من نیست. چنین دوگانگی استانداردی را در سیاست خارجی حکومت می‌توان دید. تظاهرات سوری‌ها علیه رژیم سوریه همدستی با غرب و محکوم، اما تظاهرات بحرینی‌ها علیه خاندان حاکم بر آن جزیره البته درست و بر حق است. آزادی شیعیان مصر و تونس برای تبلیغ و ترویج تشیع درست، اما اهل سنت در تهران اجازه تاسیس حتی مسجدی برای خود هم ندارند. دزدان دارایی‌های عمومی چنین هستند، دزدان تیم حاکمیت و دزدان دیگر. دزد اگر از ابواب جمعی حاکمیت باشد، راه فراری را برایش پیدا می‌کنند و با فرسوده کردن مسئله همه چیز به فراموشی سپرده می‌شود. بالعکس اگر دزد جزو این ابواب جمعی نباشد و بی‌کس و کار باشد، به خاطر تومانی سرنوشتش به قطع دست می‌کشد. گزاره‌های اخلاقی باید غیر مشروط باشند تا اعتبار داشته باشند. بدون این شرط همه اصول و قواعد اخلاقی و حتی قانونی چیزی جز مضحکه نخواهند بود. بنابراین اگر احترام به قانون جایی در جامعه ایران ندارد، چندان موجب شگفتی نخواهد شد. تزلزل اخلاقی و قانونی آنگاه به هنجار تبدیل می‌شود که ریاکاری نهادهای سیاسی و مذهبی چنین بارز و آشکار خود را فریاد می‌کشد.»

به عقیده احمد علوی، باید میان انگیزه و توجیه رسمی اعدام این جوانان تفاوت قائل شد: «دستگاه قضائی رژیم بر اساس یک تفسیر گسترده و به اصطلاح فقهی "موسع" از قانون و حکم فقهی، این دو جوان را محارب اعلام کرده است حال آنکه می‌توان تفسیر دیگری از جرم داشت. بنا به یک تفسیر محدود یا مضیق، می‌توان این افراد را محارب ندانست و محکومیت اعدام نیز بالطبع غیر موجه خواهد شد. درواقع حال که رژیم در بلندمدت نتوانسته جرم و بزهکاری را کاهش دهد، کوشش می‌کند با سرکوب و رعب این کار را انجام دهد. بنابراین انگیزه این مجازات چیزی است، اما دلیل توجیه رسمی آن چیز دیگری است. به زبان دیگر حال که امنیت با اجرای سیاست‌های اجتماعی- اقتصادی فراهم نشده به ضرب زور مسئله پاک می‌شود.

این ناسازگاری یعنی استفاده ابزاری از احکام و فتوای فقهی همواره در این رژیم معمول بوده است. مثلا به دلیل رقابت سیاسی و قدرت با جناحی از در دشمنی در می‌آیند، اما واژه فتنه را چنان باز تفسیر می‌کنند که به هر مخالفی می‌خورد. طبیعی است در رژیمی که احکام فقهی بر فرهنگ آن حاکم است، احکام فقهی که موضوع مناقشه هزارساله است، بر واقعیت تحمیل می‌شود؛ حال آنکه واقعیت چیز دیگری است. به زبان دیگر گویا مردگان بر زندگان حکم می‌رانند و زندگی‌شان را تباه می‌کنند.»

ب: محمدرفیع محمودیان: مجازات اعدام سه پیام برای جامعه دارد

محمدرفیع محمودیان، جامعه‌شناس و پژوهشگر دیدگاه دیگری دارد. او اعدام عمومی را ابزار اِعمال قدرت حکومت می‌داند: «امروز باید دید چرا قدرت به چنین شکلی از مجازات روی می‌آورد. سازمان نیافتگی و "بی‌خردی" قدرت می‌تواند عاملی باشد، ولی به سختی می‌توان قدرتی را که توانسته در ایران برای هزاران سال (و در کالبد جمهوری اسلامی برای بیش از سی سال) دوام آورد متهم به سازمان نیافتگی و بی‌خردی کرد. قدرت با استراتژی خاصی روی به اجرای عمومی حکم اعدام می‌آورد.»

محمدرفیع محمودیان: «امروز باید دید چرا قدرت به چنین شکلی از مجازات روی می‌آورد. سازمان نیافتگی و "بی‌خردی" قدرت می‌تواند عاملی باشد، ولی به سختی می‌توان قدرتی را که توانسته در ایران برای هزاران سال (و در کالبد جمهوری اسلامی برای بیش از سی سال) دوام آورد متهم به سازمان نیافتگی و بی‌خردی کرد. قدرت با استراتژی خاصی روی به اجرای عمومی حکم اعدام می‌آورد.»

این جامعه‌شناس معتقد است مجازات عمومی اعدام، سه پیام را از سوی قدرت برای جامعه می‌فرستد و توضیح می‌دهد: «یک: قدرت هم می‌کشد و هم کشته شده را به قربانی مقدس حکم مجازات ارتقاء می‌دهد. مجازات‌شونده هم موجودی لعنت شده است، هم قربانی ناعدالتی‌ها. دولت فقط در ورای جامعه قرار ندارد. از آن جامعه و ادغام شده در آن است. قدرت را جزئی از وجود خود بدانید. قدرت عدالت را برقرار می‌سازد، ولی بی‌عدالتی را باز می‌پروراند. این را نیز قدرت آگاهانه و به قصد انجام می‌دهد.

دوم: قدرت مباحت حوزه عمومی را تعیین می‌کند. دموکراسی رسانشی (communicative) نه پدیده‌ای مستقل از قدرت که جزئی جدانشدنی از آن است. قدرت مدرن نه فقط بسیاری از مسائل را به مسائل حقوقی فرو می‌کاهد، بلکه حوزه عمومی را به حوزه بازاندیشی مسائل حقوقی فروکاسته است. قدرت همچنین حوزه عمومی را به حوزه بروز و بررسی واکنش‌های عاطفی فرو می‌کاهد. اعدام عمومی عاطفه را نمی‌کشد، آن را شکوفا می‌سازد. اعدام عمومی سیاست را و واکنش سیاسی را می‌کشد. به رسانه‌های همگانی بنگرید. در آنها انسان‌ها از انزجار خود از مجازاتی خشن سخن می‌گویند. روزنامه‌نگاران و پژوهشگران از بی‌رحمی و سبعیت دولتی بی‌خرد می‌نویسند. دل به حال کسانی می‌سوزانند که به طور معمول و به گونه‌ای روزمره زیر چرخ ساختار اقتصادی و سیاسی جهان مدرن له می شوند. قدرت این را می‌خواهد. قدرت از آن واهمه دارد و بیزار است که انسان‌ها با ژرف‌اندیشی به چگونگی کارکرد آن توجه نشان دهند.

سوم: مهار صحنه نمایشی بیش از پیش در اختیار قدرت قرار دارد. بزرگترین نمایش جهان در این چند روز گذشته نه فیلم های هالیودی که مراسم ادای سوگند اوباما در آمریکا بود. در ایران بزرگترین نمایش اجرای حکم اعدام بود. بدین شکل قدرت خود را و همچنین بی رحمی و لطف، عدالت و بی عدالتی و مهارت و سهل انگاری خود در زمینۀ صحنه آرائی به نمایش می گذارد.»

اندوهباری نظام آموزشی در ایران

society — Fri, 11 Jan 2013 13:21:15 +0000

در گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه لورن در فرانسه

آیدا قجر - جایگاه حق شادی، شاد بودن و شاد کردن دیگران در جامعه ایران کجاست؟ در این میان نظام آموزشی ایران چه نقش و سهمی در شادی یا افسردگی جامعه ایران دارد؟

در این زمینه با سعید پیوندی، جامعه‌شناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه لورن در فرانسه گفت‌وگویی کرده‌ایم. این گفت‌وگو بخشی از مجموعه‌ گفت‌وگوهایی است که رادیو زمانه تحت عنوان "حق شادی" تدارک دیده است.

گفت‌وگو با سعید پیوندی را با تدوین و اجرای فنی سارا روشن می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

"شادی" به عنوان یک حق در جامعه مطرح است، اما تصمیم‌ها و سیاست‌های نظام آموزشی در ایران، نشانگر تلاش برای دور کردن افراد جامعه از چنین حقی است. به طور مثال در چندماه اخیر با اخبار مختلفی پیرامون حذف رقص و آواز از مهد کودک‌ها مواجه شدیم. آیا این تصمیم نقشی در آینده کودکان دارد؟

سعید پیوندی: رقص یا موسیقی از قدیمی‌ترین رشته‌های آموزشی در ایران و دنیاست و اهدافی زیبایی‌شناسانه و شناخت‌شناسانه را دنبال می‌کند.

موسیقی فقط وجه هنری و ذوقی ندارد و کمک می‌کند به بهتر فکر کردن، آموختن و ساختن ذهن پیچیده دانش‌آموزان. از همین‌رو نظام‌های آموزشی متعارف در دنیا چنین فعالیت‌هایی را از سنین پایین در برنامه آموزشی خود قرار می‌دهند.

تاکنون مهدکودک‌ها در ایران زیر مجموعه آموزش و پرورش نبودند و بیشتر توسط بخش‌ خصوصی اداره می‌شدند. به همین دلیل هم تنها دوره‌ آموزشی به شمار می‌آمد که فعالیت‌هایی هنری این چنینی را در برنامه خود داشت. این تصمیم وزارت آموزش و پرورش نه تنها به معنای محروم کردن نوجوانان از یک عرصه آموزشی و فرهنگی است که به شکوفایی آنها کمک می‌کرد، بلکه در روحیه و فرهنگ آن‌ها به عنوان نسل فردای جامعه تاثیر خواهد داشت. رقص و موسیقی به بچه های کوچک کمک می‌کند تا با میل و اشتیاق بیشتر وارد دنیای آموزش رسمی و درس و یادگیری‌های پایه‌ای بشوند و حذف این برنامه‌ها بدون تردید فضای غمگین و بدون نشاطی را ایجاد می‌کند که در روحیه حساس آنها تاثیر منفی بر جای می‌گذارد.

سعید پیوندی: نظام آموزش ایران در افسرده کردن جوانان و ایجاد بدبینی و یاس در آنها و پرورش شخصیت‌های دو و چندگانه که با صورتک (ماسک) زندگی می‌کنند نقش مرکزی دارد. خانواده‌ها می‌توانند بخشی از این تجربه منفی را جبران کنند، اما مشکل، دوگانگی و تضادهایی است که میان فرهنگ مدرسه و اگر و مگرها و ممنوعیت‌های آن با فرهنگ خانواده به وجود می‌آید.

همزمان این تصمیم در حقیقت دریچه کوچکی را که برای ارتباط سازواره با دنیای هنر از طریق موسیقی و رقص وجود داشت، مسدود می‌کند؛ دریچه‌ای که به بچه‌ها اجازه می‌داد ارتباط شادتری با دنیا یا فضای آموزشی برقرار کنند. به این ترتیب، جامعه‌ای که تاکنون هم بسیار افسرده و غمگین بوده است باز هم بسته‌تر و تاریک‌تر می‌شود.

به نظر شما چه طرز تفکری باعث چنین تصمیم‌گیری‌هایی می‌شود؟

همان تفکری در کشور ما که کتاب‌های درسی را نوشته و برنامه‌های درسی ایران را تعریف کرده است؛ تفکری که دست بالا را در حوزه فرهنگی و آموزشی و رسانه‌ای ایران داراست، دشمن بخشی از هنر به معنای مدرن و امروزی آن از جمله رقص و موسیقی است. حکومت اسلامی معتقد است چنین فعالیت‌هایی بچه‌ها را از مذهب دور می‌کنند.

همین تفکر است که روند یادگیری و فرهنگ‌پذیری عبوس را از بالا به گونه‌ای آمرانه به نسل جوان ما تحمیل می‌کند. اگر در سطح نظام آموزشی به پرسش شما بپردازیم، می‌توانیم از وجود پارادایمی سخن بگوییم که به دنبال تربیت انسان با یک الگوی مذهبی از پیش تعیین شده است. در حالیکه آموزش مدرن باید از نیازها و واقعیت‌های زندگی افراد و جامعه حرکت کند و به میل و خواست آنها هم توجه کند.

چه برنامه‌هایی در نظام آموزشی ایران با هدف تفریح و ایجاد فضای شاد برای دانش‌آموزان در حین تحصیل وجود دارد؟

نظام آموزشی ما در مقایسه با نظام‌های آموزشی دنیا، از لحاظ محتوای کتاب‌های درسی، یکی از غمگین‌ترین و غیر شادترین نظام‌های دنیاست و شاید کمتر نظام آموزشی دیگری تا این اندازه عبوس و تهی از شادی باشد. این نظام توسط کسانی طراحی شده یا اداره می شود که شاید هیچگاه نه شادی و نشاط جوانی را تجربه کرده‌اند و نه آن را می‌شناسند. شادی برای بسیاری از انها حکم گناه را دارد و افسردگی و غم و گریه بخشی از معنویت عبوس و هویت آنهاست.

نظام آموزشی ما در مقایسه با نظام‌های آموزشی دنیا، از لحاظ محتوای کتاب‌های درسی، یکی از غمگین‌ترین و غیر شادترین نظام‌های دنیاست و شاید کمتر نظام آموزشی دیگری تا این اندازه عبوس و تهی از شادی باشد. این نظام توسط کسانی طراحی شده یا اداره می شود که شاید هیچگاه نه شادی و نشاط جوانی را تجربه کرده‌اند و نه آن را می‌شناسند.

در مدارس ایران به طور متوسط ۱۶۰ مراسم "غیر درسی" طی یکسال برگزار می‌شود که به‌ندرت می‌توان در میان آنها مراسمی با محتوای شاد پیدا کرد. محتوای بخش بزرگی از آنها مسائل جدی، غم، اندوه، مراسم مربوط به شهدا و امامان یا سالگرد حوادث سیاسی است.

برای مثال مراسمی به عنوان جشن در مدارس برگزار می‌شود مانند جشن تکلیف دختران ۹ ساله که ارتباطی با یک مراسم شاد ندارد؛ به این معنا که در این جشن قرآن خوانده می‌شود، برای بچه‌ها سخنرانی و وعظ می‌کنند و به آنها می‌گویند: "شما دیگر بالغ شده‌اید و باید حجاب رعایت کنید و عبادات مذهبی را به جا آورید"؛ یعنی باز هم محتوای آنچه به عنوان جشن برگزار می‌شود، مذهبی و به دور از شادی است و در آن صحبت از گناه و ممنوعیت و محدودیت به میان می‌آید.

شما تحقیقات گسترده‌ای در کتاب‌های درسی انجام داده‌اید. آیا محتوای دروس با سن دانش‌آموزان هماهنگ هست؟

دانش‌آموزان از سنین پایین با مفاهیمی در کتاب‌های درسی آشنا می‌شوند که متناسب با شرایط، فهم و سن کودک نیست. برای مثال می‌توان به طرح زودهنگام مفاهیمی مانند شهادت، دشمن خارجی و داخلی، حج، ایثار، امر به معروف و یا پرهیزکاری اشاره کرد.

وجود این مسائل جدی و ناهمساز با سن و روحیه بچه‌ها سبب شده است فضای آموزشی ما با گفتمان غمگین و تهی از شادی و بسیار جدی پر شود. می‌توان گفت نظام آموزشی ما دشمنی آشکار و پنهان با شادی کودکی و کودکانه دارد. این در همه جای فعالیت‌های آموزشی و کتاب‌های درسی قابل مشاهده است. به نظر من دست‌اندرکاران این نظام با روانشناسی کودکان و نیازهای روحی آنها بیگانه هستند. فشارهایی که امروز به محیط‌های آموزشی در سطح دبستان، راهنمایی و دبیرستان وارد می‌شود بیانگر آن است که با وجود تمام انتقادات ما شاهد تغییر روند آموزشی نیستیم، بلکه فشارها در حال تشدید هستند.

چندی پیش یکی از خبرگزاری‌ها اعلام کرد یک شرکت تولید لوازم‌التحریر به جای تصویر قهرمانان خیالی مانند اسپایدر من، بت من و .. بر لوازم التحریر دانش‌آموزان از عکس‌ها و تصاویری از شهدا و "قهرمانان واقعی" استفاده خواهد کرد. از نظر شما این اقدام در ادامه چه مسیری قرار دارد؟

مسئولان حکومت ایران فکر می‌کنند هر چیزی که خارج از حوزه فکری و فرهنگی آن‌ها در سطح جامعه در اختیار جوانان باشد، باعث "انحراف" آنان خواهد شد.

مسئولان ما نمی‌خواهند بپذیرند افراد مختلف جامعه، می‌توانند حوزه خصوصی در زندگی داشته باشند و بنا به میل و سلیقه خود زندگی کنند و حق انتخاب داشته باشند. آنها می‌خواهند در همه عرصه‌های زندگی افراد حضور داشته باشند تا هیچ چیزی خارج از الگوی فکری آنها در ذهن و فرهنگ جوان‌ها شکل نگیرد.

به همین دلیل تلاش می‌کنند تمام دریچه‌ها، فضاها و راه‌هایی را که جوانان برای رابطه با دنیای امروز، برای تنفس هوای تازه و نگاهی بازتر و سنجش‌گرانه دارند، مسدود کنند. این بخشی از تفکری است که می‌خواهد جامعه را به گونه‌ای همه‌جانبه مهندسی کند و از بروز رفتارهای "کجروانه" جلوگیری به عمل آورد.

از دید مسئولان چیزهایی که نسل جوان را از فضای تبلیغاتی و ایدئولوژیک برنامه‌های آموزشی، دور کند نامطلوب تلقی می‌شود و بخشی از "تهاجم فرهنگی" از سوی "دشمن". آنها بر این باورند که اینگونه تبلیغات و فعالیت‌ها ممکن است پایه‌های ایمان جوانان را سست کند. در نتیجه تمام آنچه را در تعاریف آنها نمی‌گنجد و خارج از محدوده قدرت و فرهنگ شان باشد کنترل می‌کنند و یا به آن نگاهی منفی دارند و برای توصیف آن هم از واژه‌هایی استفاده می‌کنند مانند تهاجم فرهنگی و یا جنگ نرم.

چه اقدام دیگری در همین زمینه اتفاق افتاده و تاثیر آن بر زندگی جوانان چطور بوده است؟

مسئولان آموزشی و فرهنگی تلاش می‌کنند نوعی هنر و فرهنگ دینی همسو با نظام ارزشی حاکم به وجود آورند و این فرهنگ جایگزین، پیش از هر چیز همان ماموریت تربیت دینی و سیاسی جوانان را دنبال می کند. برای مثال تلاش می‌شود موسیقی با مضمون سیاسی یا انقلابی را جایگزین موسیقی مورد پسند جوانان کنند تا هم موسیقی و هم شست‌‌وشوی مغزی مذهبی و سیاسی باشد.

مسئولان ما نمی‌خواهند بپذیرند افراد مختلف جامعه، می‌توانند حوزه خصوصی در زندگی داشته باشند و بنا به میل و سلیقه خود زندگی کنند و حق انتخاب داشته باشند. آنها می‌خواهند در همه عرصه‌های زندگی افراد حضور داشته باشند تا هیچ چیزی خارج از الگوی فکری آنها در ذهن و فرهنگ جوان‌ها شکل نگیرد.

البته طبیعی است که جوان‌ها همانطور که در گذشته مشخص شده است راه فرار از محدودیت‌ها را پیدا می‌کنند، اما نباید فراموش کرد که برای فرار از ممنوعیت ها و فرهنگ تحمیلی جوانان بهای روانی و اجتماعی خیلی سنگینی می‌پردازند.

زندگی جوانان امروز با دلسردی، افسردگی، عدم شادی و انواع فشارها، محرومیت‌ها و ممنوعیت‌ها همراه است و این زندگی فقط انسان‌هایی را به بار می‌آورد که با تنش زندگی کرده‌اند، خود در جنگ هستند، گاه به اشکال گوناگون اسکیزوفرنی دچار هستند، عقده و مسائل حل نشده بسیار دارند و ریاکاری و دورویی به بخشی از هویت آنها تبدیل شده است.

چنین جامعه‌ای با بیماری‌ها و دردهای پرشمار به یک زیرزمین یا دخمه بزرگ رفتارهای نامتعارف و آسیب‌شناسانه تبدیل می‌شود؛ دخمه‌ای که در آن وجدان‌های ناآرام، مسموم و هویت‌های بحران‌دار، شخصیت‌های ناراضی یا شورشی ،سرخورده، تحقیر شده در کنار همدیگر همزیستی می‌کنند.

اگر فضای تحصیلی دانش‌آموزان ایران را بسته و محدود بدانیم، چه فضاهایی در خارج از مدرسه برای شاد بودن آنها وجود دارد؟

فضاهایی که جوان‌ها بتوانند از طریق آن از فضای بسته آموزشی فرار کنند، بسیار محدود است. شما به کشورهای دیگر نگاه کنید. حتی در کشورهای تونس و مراکش، جوانان امکان تفریح و شادی جمعی خارج مدرسه دارند. آنها می‌توانند آزادانه در فضاهای اجتماعی با هم‌سن‌های خود گرد هم آیند، برقصند، موسیقی گوش بدهند، تفریح کنند یا در قهوه‌خانه‌ای دور هم بگویند و بخندند.

زندگی جوانان امروز با دلسردی، افسردگی، عدم شادی و انواع فشارها، محرومیت‌ها و ممنوعیت‌ها همراه است و این زندگی فقط انسان‌هایی را به بار می‌آورد که با تنش زندگی کرده‌اند، خود در جنگ هستند، گاه به اشکال گوناگون اسکیزوفرنی دچار هستند، عقده و مسائل حل نشده بسیار دارند و ریاکاری و دورویی به بخشی از هویت آنها تبدیل شده است.

ما در این کشورها فرهنگ خاص جوانان را داریم که توسط رسانه‌ها و فضاهای عمومی خاص یا نهادهای رسمی به رسمیت شناخته می‌شود. هر روز بر تعداد رسانه‌هایی که بیشتر به فرهنگ جوانان و گرایش‌های فرهنگی خاص آنها از جمله در موسیقی، سینما و یا زمینه‌های دیگر می‌پردازند افزوده می‌شود. دولت و نهادهای رسمی در این کشورها از طریق فشار و سرکوب و یا تحمیل سعی در دخالت در امور جوانان نمی‌کنند.

در کشور ایران امکان فضاهای عمومی برای جوانان بسته شده است؛ رسانه‌های مستقلی که نماینده فرهنگ جوانان باشند وجود ندارند و تنها جایی که جوان‌ها می‌توانند واقعی و آزاد کنار هم باشند مدرسه است که آن هم با سیاست‌های سختگیرانه جدید هر روز بسته‌تر و تنگ‌تر می‌شود.

خانواده تا چه اندازه می‌تواند در زدودن تاثیر غم و افسردگی نظام آموزشی موثر باشد؟

خانواده‌های ما نیز در حقیقت به نوعی تحت تاثیر مجموعه سیاست و سمت‌گیری‌های کلی حکومت هستند. با وجود نقش مثبتی که خانواده در بسیاری موارد در کم اثر کردن فرهنگ غمگین و بسته نظام آموزشی دارد، اما در عمل مدرسه و دانشگاه بخش مهمی از زندگی نوجوان و جوان را پر می‌کنند.

زمانی دانشگاه و دبیرستان یک گروه کوچک از دانش‌آموزان را شامل می‌شد. در نتیجه نقش نظام آموزشی تا این اندازه مهم نبود، اما اکنون یک جوان ایرانی به طور متوسط حدود ۱۵ سال از زندگی اولیه خود را در نظام آموزشی به سر می‌برد. این بخش خاکستری زندگی جوانان است.

اگر به خاطرات و نوشته‌های جوانان و صحبت‌هایشان مراجعه کنیم، غیر از تجربه‌هایی که خود بچه‌ها از طریق خلاقیت و پویایی درونی خودشان از طریق شبکه‌های غیر رسمی داخل و خارج از مدرسه برای خود ساخته‌اند کمتر می‌توان خاطراتی شاد در درون مدرسه و فعالیت‌های آموزشی پیدا کرد.

نظام آموزش ایران در افسرده کردن جوانان و ایجاد بدبینی و یاس در آنها و پرورش شخصیت‌های دو و چندگانه که با صورتک (ماسک) زندگی می‌کنند نقش مرکزی دارد. خانواده‌ها می‌توانند بخشی از این تجربه منفی را جبران کنند، اما مشکل دوگانگی و تضادهایی است که میان فرهنگ مدرسه و اگر و مگرها و ممنوعیت‌های آن با فرهنگ خانواده به وجود می‌آید. شکاف میان این فرهنگ در عمل رفتارهای ریاکارانه و دورویی و شخصیت‌های دوگانه را رشد می‌دهد. بخشی از تنش‌های درونی آشکار و پنهان بی‌پایانی که بچه‌های ایرانی از خردسالی با آن زندگی می‌کنند از همین شکاف فرهنگی تاثیر می‌پذیرد.

براساس آمار موجود، میزان افسردگی در جامعه و خصوصاً بین جوان‌ها بالا رفته است. این جوان‌ها همان‌هایی هستند که در طول حکومت جمهوری اسلامی درس خوانده‌اند و آموزش دیده‌اند. فکر می‌کنید چه میزان از عصبیت و افسردگی آنها به دلیل آموزش دوره تحصیل‌شان و همچنین مسائلی چون بیکاری و مشکلات اقتصادی و اجتماعی است؟

افسردگی جوانان هم به فضای آموزشی ما و هم به وضعیت زندگی جوانان در کل جامعه مربوط می‌شود. آموزش، جامعه و در بسیاری موارد خانواده‌ها جوانان را در برابر تناقض‌ها و بن‌بست‌های پرشماری قرار می‌دهند. نسل جدید ما در فضایی پر از بحران و تضاد و تنش روندهای جامعه‌پذیری را زندگی می‌کند.

نظام آموزشی ایران ماشین عظیم تخریب روحی و روانی جوانان ایران است که از طریق دروس، برنامه‌های اجباری کسالت‌آور و مجموعه‌ای از قواعد و مقررات خشک و محدودکننده‌اش یک جهنم واقعی برای جوانان ایرانی ساخته است.

من نقش آموزش را در این مسئله اساسی می‌دانم. نظام آموزشی ایران ماشین عظیم تخریب روحی و روانی جوانان ایران است که از طریق دروس، برنامه‌های اجباری کسالت‌آور و مجموعه‌ای از قواعد و مقررات خشک و محدودکننده‌اش یک جهنم واقعی برای جوانان ایرانی ساخته است.

نظام آموزشی ما به جای آن فضا و فرصتی برای درک راه آینده و دورنمای زندگی و جامعه فردا باشد، جوانان را مجبور به زندگی در گذشته می‌کند. همه جای دنیا یکی از رسالت‌های نظام آموزشی آماده‌سازی بچه‌ها برای زندگی در جامعه آینده و تحولات آینده است، اما کتاب‌های درسی و گفتمان نظام آموزشی ما به کلی در گذشته زندگی می‌کنند.

من در سال ۱۳۸۷ پژوهشی روی صد کتاب درسی از دبستان تا سال آخر دبیرستان داشتم که نشان می‌دهد دو سوم شخصیت‌هایی که در کتاب‌های درسی ازشان نام برده‌ می‌شوند مربوط به گذشته‌های بسیار دور هستند. به همین دلیل فضای کتاب‌های درسی برای بچه‌ها مطلوب و پاسخگوی نیازهای امروزی آنان نیست.

کتاب‌های درسی، فضای مدرسه، درس هایی که بچه‌ها می‌خوانند به اندازه‌ای قدیمی، ضد مدرن و غمگین است که به طور حیرت‌آوری با فضای امروزی جوانان ما بیگانگی دارد. به طور مثال در یکی از درس ها برای انجام ندادن کار "حرام" یا گناه از طریق رابطه با جنس مخالف، کتاب درسی به جوانان پیشنهاد می‌دهد به مسجد بروند و دعا کنند یا در کارهای بسیج مشارکت داشته باشند. این شیوه برخورد با مسائل جوانان که ارتباطی با روانشناسی و نیازهای آنها ندارد زمینه‌ساز افسردگی، نومیدی و سرخوردگی‌هایی است که هویت و سلامت روانی نسل جدید را تهدید می‌کند.

در تحقیقاتی که در کتاب‌های درسی داشتید، آیا از عناصر شادی بخش مانند رنگ استفاده می‌شود؟

در یک کار مقایسه‌ای میان کتاب‌های دهه شصت و کتاب‌های دوره‌های اخیر می‌توان گفت که از عنصر رنگ برای شاد کردن متون و تصاویر بیشتر استفاده می‌شود، اما مشکل این است که فضای عمومی غمگین یا موضوعات غیر جذاب، کهنه و تبلیغاتی وجود رنگ‌ها را تا حدودی بی اثر می‌کند.

دغدغه اصلی نظام آموزشی ایران ایجاد حس شادی یا آموزش شاد زندگی کردن و یا یادگیری توام با شادی نیست. هدف اصلی نظام تربیت جوانانی است با هویت بسته و عبوس مذهبی که در آن جوانان نباید شادی کردن و لذت بردن از زندگی و تجربه‌های خود را یاد بگیرند.

وقتی در بسیاری از درس‌های کتاب‌های مهم مانند فارسی در مورد مرگ، زندگی شخصیت‌هایی که شهید شده‌اند، مفهوم شهادت، مفاهیم مذهبی پیچیده مثل حج، امر به معروف و غیره صحبت می‌شود جای کمی برای مطالب جذاب و شادی‌آور باقی می‌ماند.

تجدید نظرهایی که در کتاب‌های درسی و دانشگاهی می‌شود و افزایش فشارها بیانگر نظامی است که تا پیش از این هم اصلاً نظامی شاد و شادی‌آور نبوده و در تلاش است تا شادی را هم محدودتر کند.

دغدغه اصلی نظام آموزشی ایران ایجاد حس شادی یا آموزش شاد زندگی کردن و یا یادگیری توام با شادی نیست. هدف اصلی نظام تربیت جوانانی است با هویت بسته و عبوس مذهبی که در آن جوانان نباید شادی کردن و لذت بردن از زندگی و تجربه‌های خود را یاد بگیرند. کتاب‌های درسی اگر هم تلاشی برای شادی بچه‌ها صورت می‌گیرد ازجمله با استفاده از رنگ‌ها و تصاویر بسیار حاشیه‌ای و یا رعایت ارزش‌های فرهنگ دولتی است که در آن و همانطور که مسئولان هم گفته‌اند اصل بر گریه و افسردگی ذاتی است. زیرا گریه نماد حکومت و فرهنگ حکومتی است.

مسئله‌ دیگری که در مورد بازنگری کتاب‌های درسی مطرح شده، تفکیک جنسیتی دروس در مدارس است. چه دلیلی باعث این تفکیک می‌شود؟ به نقش زنان و مردان هم که در کتاب‌های درسی نگاه می‌کنیم به الگوهای سنتی می‌رسیم. به طور مثال مادران به غذا پختن مشغول هستند و پدران در خارج از خانه کار می‌کنند.

میان امروزی زندگی کردن جامعه ایران توسط دختران و پسران، حتی در سنتی‌ترین اقشار با آنچه در کتاب‌های آموزشی آمده شکاف محسوسی وجود دارد.

این دروس در صدد هستند تا ارزش‌ها را از درون چهره‌های اصلی و قهرمانان کتاب‌ها به دانش‌آموزان منتقل کنند؛ به طوری که ارتباطی میان زنان امروز جامعه ایران با بسیاری از زنان سنتی و یا نیمه مدرن کتاب‌ها وجود ندارد. در مقایسه با واقعیت زنان در جامعه امروز زن در کتاب‌های درسی تصویری رو به قهقرا دارد و این نوعی تلاش برای مدرن نشدن جامعه ایران است.

بحث تفکیک جنسیتی کتاب‌های درسی در همین راستا طرح می‌شود و هدف آن حفظ نظام ارزشی و رفتاری است که مورد پذیرش نسل جوان نیست. چندی پیش تحقیقی در ایران پیرامون نظر دانش‌آموزان مدارس ابتدایی درباره کتاب‌های درسی انجام شد که در آن مهم‌ترین جواب بچه‌ها این بود که مطالب درسی کهنه و غیر جذاب هستند و به درد زندگی امروزی نمی‌خورند. این داوری کودک ده ساله ایرانی درباره کتاب‌های درسی است، اما مسئولان به جای آنکه این پیام معنا دار را دریافت کنند با تفکیک جنسیتی بر این شکاف دامن می‌زنند.

تمام دغدغه کتاب‌های درسی ایجاد دنیای محدود و بسته برای دانش‌آموز است و زندانی کردن او در نظام ارزشی حکومتی که در آن از فردیت شهروندان و شخصیت با توانایی داوری و وجدان مستقل خبری نیست. در این دنیای بسته، دانش‌آموز نه اجازه گسترش خویشتن خودمختار را دارد و نه اجازه دسترسی به پنجره‌ای برای دیدن فرهنگ‌ها و تجربیات دیگر. در نتیجه این فضا برای دانش‌آموزان خفقان‌آور و غیر قابل تحمل است.

البته این بحث در شرایطی مطرح می شود که فضای های آموزشی به جز در برخی روستاهای کوچک تفکیک جنسیتی شده است. در تصاویر کتاب‌های درسی هم اختلاط جنسیتی بین افراد نامحرم وجود ندارد و یا زن بدون حجاب حتی در درون خانه نمی‌بینید. در واقع می‌خواهند زنان و مردان را برای نقش‌هایی اجتماعی و خانوادگی جنسیتی که خود می‌خواهند و تعریف کرده‌اند آماده کنند.

برخی از چهره های روحانی مانند آیت‌الله سبحانی هم سعی می‌کنند برای شتاب بخشیدن به این سیاست‌ها همه مشکلات جامعه حتی تورم و بیکاری را هم نتیجه اختلاط جنسیتی یا روابط زن و مرد در جامعه بدانند. به نظر من در ذهنیت و فرهنگ بسیاری از مسئولان جدا کردن فضاهای زنانه و مردانه حتی در کتاب های درسی یک راه حل برای تحمیل فرهنگ دینی و مبارزه با آن چیزی است که آنها فرهنگ بی بند و باری می‌نامند. آنها سعی می‌کنند جامعه را به همین سمت هدایت کنند؛ جامعه‌ای که دختران فقط در رشته‌هایی تحصیل کنند که نیمه دوم زنانه جامعه به آن نیاز دارد. برای رسیدن به این هدف باید زنان را محدود کنند تا نظام بتواند اقتدار مردانه خود را تثبیت کند. اقتدار مردانه در فرهنگ رسمی بخشی از اقتدار حکومت و جامعه دینی است. به ویژه آنکه با وجود همه محدویت‌ها زنان ایران در دو دهه گذشته به گونه‌ای شگفت‌آور در حوزه‌های آموزشی، علمی و فرهنگی و یا اقتصادی پیشرفت کرده‌اند و سبب تضعیف جدی نظم مردانه شده‌اند.

این تصمیم‌ها، گرایشی بسیار خطرناک و منفی در نظام آموزشی است که ما را بیش از گذشته به سوی دور شدن از واقعیت‌های دنیای امروز هل می‌دهند. نام این گرایش را می‌توان گذشته‌گرایی و دفاع از سنت در برابر مدرنیته گذاشت. گفتمان آموزشی ایران به جنگ دنیای امروز می‌رود.

در سال جدید تحصیلی شاهد حضور مبلغان دینی در مهدکودک‌ها و مقطع ابتدایی بودیم. حضور روحانیون در این مقاطع تحصیلی چه تاثیری بر کودکان خواهد داشت؟

تاثیر اصلی این اقدام در سطوح پایین آموزشی، بسته تر شدن فضاهای موجود است. ذهنیت، تفکر، فرهنگ و نوع نگاه روحانیون با دنیای کودکان و جوانان متفاوت است. بسیاری از آنها شاید هیچگاه جوانی و شادی دنیای جوانی را تجربه نکرده‌اند.

ذهنیت آنها از مجموعه ای از تضادهای خطی میان حلال و حرام، گناه و ثواب شکل گرفته است. در نتیجه حضور آنان در مدارس به عمیق‌تر شدن شکاف میان آموزش و جوانان منجر می‌شود. این حضور باعث می‌شود دانش‌آموزان از فضای مدرسه بیشتر فاصله بگیرند و درس را تنها برای گرفتن مدرک، بخوانند و گاه تا حد تنفر از مدرسه پیش بروند.

امروز خود روحانیون هم از واکنش‌های منفی، تنفر و دلزدگی جوانان نسبت به مذهب و حاکمیت دینی صحبت می‌کنند. چندی پیش ویدئویی از سخنرانی یک روحانی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد مبنی بر اینکه چطور بچه‌ها با بزرگتر شدن حتی از سلام کردن به روحانیونی که به مدارس می‌روند خودداری می‌کنند.

رفتن روحانیون به مدارس شاید آخرین قطره‌ای است که ممکن است کاسه لبریز آن‌ها را سر ریز کند و جوانان را به سوی انزجار باز هم بیشتر از جامعه مذهبی سوق دهد.

دانش‌آموزان ایرانی در طول تحصیل همیشه با واژه‌های دانش‌آموز خوب یا دانش‌آموز بد مواجه هستند. در نظام آموزشی و کتاب‌های درسی معیار انتخاب خوب و بد میان دانش‌آموزان چیست؟

دانش آموز الگو، دانش‌آموزی است که نسلش منقرض شده است؛ دانش‌آموز متعبد، پرهیزکار، باورمند به حکومت و نظام ارزشی آن که به راحتی همه چیز را قبول می‌کند، در نتیجه کنجکاو و پرسشگر نیست.

دانش آموز الگو، دانش‌آموزی است که نسلش منقرض شده است؛ دانش‌آموز متعبد، پرهیزکار، باورمند به حکومت و نظام ارزشی آن که به راحتی همه چیز را قبول می‌کند، در نتیجه کنجکاو و پرسشگر نیست. درس‌های گوناگونی در کتاب‌های درسی پیرامون لزوم اطاعت، هدایت رهبری، دنباله‌روی و فرمانبری از رهبران دینی و سیاسی وجود دارند. در این درس‌ها به دانش‌آموزان گفته می‌شود که نظام سیاسی و فرهنگی و حکومت جمهوری اسلامی نماینده امر قدسی است و مخالفت با آن گناه و امر ضد الهی.

درس‌های گوناگونی در کتاب‌های درسی پیرامون لزوم اطاعت، هدایت رهبری، دنباله‌روی و فرمانبری از رهبران دینی و سیاسی وجود دارند. در این درس‌ها به دانش‌آموزان گفته می‌شود که نظام سیاسی و فرهنگی و حکومت جمهوری اسلامی نماینده امر قدسی است و مخالفت با آن گناه و امر ضد الهی. گفتمان آموزشی از دانش‌آموزان می‌خواهد عبادات و اعمال مذهبی را انجام دهد و خود را وقف جامعه اسلامی و حکومت کنند. این گفتمان فضای خصوصی و خودمختاری فرد را به رسمیت نمی‌شناسد. این دانش‌آموز الگوی کتاب‌های درسی در دنیای واقعی کمتر وجود دارد. در نتیجه خوب و بد کتاب‌های درسی برای دانش‌آموزان قابل درک نیست و آنها نه می‌توانند به این مطالب معنای شخصی بدهند و نه با آنها رابطه برقرار کنند.

تمام دغدغه کتاب‌های درسی ایجاد دنیای محدود و بسته برای دانش‌آموز است و زندانی کردن او در نظام ارزشی حکومتی که در آن از فردیت شهروندان و شخصیتی با توانایی داوری و وجدان مستقل خبری نیست. در این دنیای بسته، دانش‌آموز نه اجازه گسترش خویشتن خودمختار را دارد و نه اجازه دسترسی به پنجره‌ای برای دیدن فرهنگ‌ها و تجربیات دیگر. در نتیجه این فضا برای دانش‌آموزان خفقان‌آور و غیر قابل تحمل است.

در این فضا به دانش‌آموز پیشنهاد می‌شود که وقتی زبان خارجی یاد می‌گیرند به دلیل نداشتن تجربه کافی نباید به تنهایی به کتاب‌های مرجع مراجعه کنند و حتماً باید کسی همراهشان باشد تا آنها را از افتادن در مسیرهای انحرافی باز دارد. در نتیجه آشکارا به دانش‌آموز می‌گویند تو به تنهایی نباید و نمی‌توانی فکر کنی و باید دنباله‌رو کسی دیگر باشی و یا کسی دیگر خوب و بد را برایت ترجمه کند. این همان الگویی است که در کتاب‌ها و رفتار آموزشی به دانش‌آموزان تلقین می‌شود.

معلمان در این میان چه نقشی ایفا می‌کنند؟

آنها نیز اسیر و قربانی این نظام آموزشی بسته و ضد حقوق بشری هستند، زیرا آزادی لازم را برای آموزش دانش‌آموزان و فراتر رفتن از کتاب‌های درسی ندارند. فضای امنیتی محیط‌های آموزشی برای معلمان هم خفقان‌آور شده است. اگر در گذشته دست آنها برای کاستن از بار ایدئولوژیک مدارس کمی بازتر بود، در سال‌های اخیر هر روز نظارت امنیتی بر مدارس بیشتر می‌شود و آنها از دست زدن به ابتکارات شخصی محروم می‌شوند. از این نظر شاید بتوان گفت نظام آموزشی ایران نوعی فاجعه و جهنم است برای جوانان، خانواده‌ها و معلمان. همه قربانی و گروگان سیاست‌های ایدئولوژیکی هستند که آموزش را از درون فاسد و ضد انسانی کرده است.

توضیح تصویر اول:

آب بازی در «پارک آب و آتش» در روز ۱۱ مرداد ۱۳۹۰ با فراخوانی در فیس بوک آغاز شد و موجب خشم مقامات و پلیس اخلاقی جمهوری اسلامی شد. چندین نفر از جوانان در‌‌ همان روز در این پارک دستگیر شدند و تعدادی دیگر نیز شناسایی و در روزهای بعد دستگیر شدند.

در همین زمینه:

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

انقلاب جنسی؛ ارتجاعی یا مترقی؟

Babak M — Sun, 16 Dec 2012 10:47:00 +0000

بابک مینا

بابک مینا ـ اغلب گفته می‌شود جامعه ایران در سرآغاز یک «انقلاب جنسی» قرار دارد. این نظر آنقدر محبوب شده است که می‌توانیم بگوییم حتی توافقی نانوشته و تقریبی میان دولت و اپوزیسیون در این زمینه وجود دارد با این تفاوت که دولت نگران این «انقلاب پرآشوب» است و اپوزیسیون با ژستی آزادیخواهانه، کم و بیش از آن خوشحال به نظر می رسد.

البته گاه از مخالفان داخلی یا خارجی حکومت اسلامی گلایه‌هایی درباره «زیاده‌روی‌های» انقلابیون جنسی می‌شنویم. بنابراین همچون هر انقلاب دیگری، دولت مستقر می‌کوشد این انقلاب به اصطلاح جنسی را خاموش یا محدود کند و اپوزیسیون نیز می‌کوشد با سوار شدن بر موج آن به قدرت برسد و مدام میان اعمال انقلابی اصیل و رادیکالیسم تقلبی تمایز می‌گذارد. هر دو اما ـ دولت و مخالفان ـ با هم بر سر این نکته اساسی توافق دارند: موجی انقلابی راه افتاده است، باید با آن مواجه شد.

بی‌شک بررسی همه‌جانبه این پدیده و پاسخ دادن به اینکه واقعاً انقلابی در راه است یا نه نیازمند پژوهش‌های مفصل میدانی است که اکنون با موانع جدی روبه‌رو است. هدف از این یادداشت کوتاه، نه پاسخ گفتن به این پرسش اساسی، که تامل انتقادی بر برخی پیشفرض‌هایی است که این پرسش بر پایه آنها طرح شده است.

یک دوگانه اساسی: نهاد ـ غریزه

نخستین و اساسی‌ترین پیشفرض، غریزی بودن و طبیعی بودن مطلق غریزه جنسی است. در برابر طبیعت وحشی، حیوانی، خودانگیخته و کور غریزه جنسی نهاد‌هایی وجود دارند که آن را هدایت و رام می‌کنند.

این ایده اساسی نه تنها در روانکاوی که در ادیان ابراهیمی نیز ریشه دارد: انسان ماهیتی حیوانی ـ الهی دارد که هم می‌تواند به جنبه‌ حیوانی‌اش فروکاسته شود و هم می‌تواند اوج بگیرد و الهی شود و برای آن باید امیال خود ـ در راس آنها امیال جنسی‌اش- را هدایت کند. روانکاوی مدرن با حذف جنبه‌های الهیاتی این ایده قدیمی آن را بدین ترتیب بازسازی می‌کند: غریزه جنسی در برابر نهادهای اجتماعی و فرهنگی قرار دارد. اولی شورشگر و دومی هدایتگر و گاه سرکوبگر است. هم دین و هم روانکاوی انسان را حامل میل جنسی می‌دانند و معتقد هستند میل جنسی بر رفتارهای غیرجنسی فرد نیز تاثیر می‌گذارد. به عبارت دیگر هر دو میل جنسی را وجهی مهم و تقریباً مرکزی در وجود انسان قلمداد می‌کنند.

گاه از مخالفان داخلی یا خارجی حکومت اسلامی گلایه‌هایی درباره «زیاده‌روی‌های» انقلابیون جنسی می‌شنویم. همچون هر انقلاب دیگری دولت مستقر می‌کوشد آن را خاموش یا محدود کند و اپوزیسیون که می‌کوشد با سوار شدن بر موج آن به قدرت برسد، مدام میان اعمال انقلابی اصیل و رادیکالیسم تقلبی تمایز می‌گذارد.

این تصور دینی با ترکیب دیدگاه‌های روان‌شناسانه‌ای که اغلب منفی‌ترین نکات روانکاوی را با خود حمل می‌کنند (بدون اینکه جنبه‌های مثبت آن را داشته باشند)، در سه دهه اخیر پیشفرض دیدگاه‌های‌ غالب درباره مسائل جنسی بوده است. البته صورت‌بندی‌های مختلفی از آن شده است. در اینجا اجمالاً و برای سهولت بحث به سه نوع آن اشاره می‌شود.

نخستین صورت‌بندی را می‌توانیم «محافظه‌کاری جنسی» بخوانیم. در طرحی بسیاری کلی می‌توانیم آن را اینگونه شرح دهیم: غریزه جنسی در ذات خود پدیده‌ای خطرناک، آشوبگر و ویران‌کننده است که باید آن را به وسیله نهادهای مختلف اجتماعی و همچنین آموزش و تربیت خود مهار کرد.

صورت‌بندی دوم درست در برابر اولی قرار دارد و می‌توانیم آن را «آنارشیسم جنسی» بخوانیم: غریزه جنسی ذاتاً رهایی‌بخش است و نهادهای اجتماعی در صدد سرکوب آن هستند، پس باید نهادها را تخریب کرد تا میل یادشده، حقیقت خود را بازیابد.

صورت‌بندی سوم می‌کوشد در میان دو صورت‌بندی پیشین بایستد: غریزه جنسی پدیده‌ای وحشی و نیرو‌بخش است که اگر به خوبی هدایت شود می‌تواند مفید باشد و اگر به حال خود رها شود می‌تواند خطرناک باشد. مهمترین تفاوت این دیدگاه با محافظه‌کاری جنسی در این است که این دیدگاه آزاد‌سازی مطلق غریزه جنسی را همانقدر خطرناک می‌داند که سرکوب آن را. غریزه جنسی را باید به شیوه‌ای آزاد‌منشانه مدیریت کرد. این دیدگاه را می‌توانیم «اصلاح‌طلبی جنسی» بخوانیم به این معنا که خواستار اصلاحاتی در شیوه‌های سنتی ارضای میل جنسی است و همزمان می‌خواهد قواعد جدید و عقلانی‌تری را بر میل جنسی تحمیل کند.

حکومت اسلامی و غریزه جنسی

اسلام‌گرایان در اواخر حکومت پهلوی به این نتیجه رسیده بودند که سیاست‌های غربگرایانه حکومت پهلوی، جامعه ایران را از نهادهای سنتی تهی می‌کند و این تولید «بی‌بندوباری» می‌کند. جهانی که آنها می‌دیدند بدین‌گونه بود: خانواده و شیوه‌های مشروع ارضای میل جنسی در حال تضعیف شدن است و در نتیجه غریزه جنسی به گونه وحشی، خام و بدوی سر باز خواهد کرد. پس باید جلوی این روند را گرفت و به نهادهای سنتی بازگشت. این اراده بازگشت به نهادها و روابط سنتی ـ که به گونه متناقض خود پدیده‌ای کاملاً مدرن است ـ یکی از مهمترین محرک‌های سیاست اجتماعی جمهوری اسلامی در بعد از انقلاب بوده است.

دیدگاه رایج در میان مسئولان جمهوری اسلامی و کارشناسان نزدیک به حکومت را می‌توانیم ترکیبی از محافظه‌کاری و اصلاح‌طلبی جنسی بخوانیم. حکومت پس از یک دوره سرکوب و انکار شدید، در سال‌های اخیر می‌کوشد برای کنترل و هدایت غریزه مدلی اسلامی بیابند. ابراهیم فیاض یکی از کارشناسانی که بسیار به این قبیل مسائل علاقه دارد در پاسخ به این سئوال که «به اعتقاد شما با حل مشکل غریزه جنسی آداب و معاشرت، مراعات حقوق دیگران، نظم، وجدان کاری، انضباط اجتماعی، احترام به والدین و مسائلی از این قبیل هم اصلاح می‌شود؟» می‌گوید: «بله، هنوز قدرت غریزه جنسی را نشناخته‌ایم. زمانی که پیامبر می‌فرمایند النکاح فطرتی و در یک روایت دیگر می‌فرمایند النکاح سنتی، سنت پیامبر مطابق با فطرت است. مقصود از نکاح صرفاً ازدواج نیست، بلکه غریزه جنسی است، یعنی این غریزه در فطرت انسان است. چون موردی نام بردید به یک مورد اشاره می‌کنم ببینید کسی که مسئولیت فرزند دار شدن را به عهده می‌گیرد تازه می‌فهمد پدر و مادر یعنی چه. به عبارتی پس از ازدواج این نقش‌ها را درک می‌کند و با تمام وجود احترام می‌گذارد در حالی پیش از این دائم سرکشی می‌کرده است.»

اگر بپذیریم که غریزه جنسی تولیدی اجتماعی ـ فرهنگی است، باید بپذیریم که ساختارهای سلطه اجتماعی نه فقط با کنترل و هدایت میل جنسی به شیوه حکومت اسلامی، بلکه این بار با تشویق و تولید آن می‌توانند آن را هدایت کنند و ما را به بند بکشند. مثال روشن آن پورنوگرافی است که با تجاری کردن و مدل‌سازی برای میل جنسی آن را قالب می‌زند و از این طریق ما را به بند می‌کشد.

همچنین او در ابتدای این گفت‌وگو می‌گوید: «اساساً بنیاد زندگی به دو مولفه و اصل غریزه گرسنگی و غریزه جنسی برمی گردد که اولی مرتبط به اقتصاد و سیاست است و دومی منوط به شرایط خانواده. در حال حاضر در شرایط بحران شدید غریزه جنسی قرار داریم که آسیب‌ها و معضلاتی چون بحران خانواده، طلاق، روابط جنسی آزاد، ایدز و… محصول آن است.»

چند نتیجه می‌توانیم از این اظهار نظر بگیریم: نخست اینکه غریزه جنسی طبیعی و ذاتی انسان است. دوم اینکه این غریزه می‌تواند خطرناک و ویرانگر باشد. سوم این غریزه جنسی بر رفتارهای غیرجنسی اثر می‌گذارد و چهارم اینکه اسلام مدلی برای کنترل و هدایت میل جنسی دارد.

در مقابل «قهرمانان انقلاب جنسی» در ایران نیز پیشفرض‌هایی مشابه دارند اگرچه نتایج متضادی از آنها می‌گیرند. آنان نیز می‌پندارند غریزه جنسی طبیعی، سرکش و رهایی‌بخش است و عمل جنسی آزادانه آنها در برابر سرکوب حکومت قرار دارد. اصلاح‌طلبی جنسی مخالفان حکومت نیز با این پیشفرض‌ها موافق است، تنها مدلی که برای هدایت جنسی پیشنهاد می‌دهد متفاوت است.

پس می‌توانیم اینگونه نتیجه بگیریم که چه حکومتگران و چه حکومت‌شوندگان درباره غریزه جنسی پیشفرض‌هایی به نسبت مشترک دارند.

دو نکته جامعه‌شناختی

پیش از خاتمه بحث طرح چند نکته لازم هست تا بتوانیم پیش‌زمینه‌های روشنگرانه‌تری برای این بحث بچینیم:

۱. علوم اجتماعی ـ خصوصاً در چند دهه اخیر ـ به طور وسیع پیشفرض طبیعی بودن غریزه جنسی را زیر سئوال برده است. پژوهش‌های مختلف در این حوزه نشان می‌دهند میل جنسی ساخته ساختارهای اجتماعی و فرهنگی است. این بدان معنا نیست که کارکر‌دهای فیزیولوژیک اندامی که ما آنها را جنسی می‌خوانیم زیر سئوال رفته است یا وجود ندارد. بلکه سئوال اینجاست که این کارکردهای پراکنده اندام‌های مختلف بدن چرا در ذیل مفهوم غریزه جنسی ـ مفهومی که پیشفرض‌ها و پیامدهای خود را دارد ـ طبقه‌بندی شده است؟ هر عضوی کارکردی فیزیولوژیک دارد، به چه دلیل ما کارکرد فیزیولوژیک بخشی از اندام‌های بدن را جدا کرده‌ایم و در ذیل غریزه جنسی طبقه‌بندی کرده‌ایم و می‌پنداریم این کارکردها موقعیتی مرکزی و اساسی نسبت به دیگر کارکردهای فیزیولوژیک اندام ما دارند؟ این استدلالی است که میشل فوکو یکی از مهم‌ترین ناقدان مفهوم غریزه جنسی در کتاب «اراده به دانستن» مطرح می‌کند. به غیر از او مردم‌شناسی نیز به ما نشان داده‌ است که فرهنگ‌های مختلف در طبقه‌بندی و معنابخشی به آنچه ما غریزه جنسی می‌خوانیم یگانه و یکدست نیستند.

۲. نبرد فعلی میان حکومت اسلامی و «قهرمانان انقلاب جنسی» نه نبرد سرکوب و آزادی که نبرد دو رژیم مختلف جنسی است که هرکدام ریشه‌هایی عمیقاً اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی دارد. بااحتیاط می‌توانیم بگوییم رژیم دوم نسبت به اولی که مورد نظر حکومت اسلامی است امکان‌های آزادتری را به وجود می‌آورد؛ اما چنانکه دیدیم آنارشیسم جنسی یا اصلاح‌طلبی لیبرال‌مسلک در امور جنسی نیز بر پایه همان پیشفرض‌ها فکر و عمل می‌کنند و این می‌تواند خطرناک باشد.

اگر بپذیریم که غریزه جنسی تولیدی اجتماعی ـ فرهنگی است، باید بپذیریم که ساختارهای سلطه اجتماعی نه فقط با کنترل و هدایت میل جنسی به شیوه حکومت اسلامی، بلکه این بار با تشویق و تولید آن می‌توانند آن را هدایت کنند و ما را به بند بکشند. مثال روشن آن پورنوگرافی است که با تجاری کردن و مدل‌سازی برای میل جنسی آن را قالب می‌زند و از این طریق ما را به بند می‌کشد. بنابراین هر نوع انقلاب جنسی لزوما مترقی یا ارتجاعی نیست. همچنین هر نوع آنارشیسم جنسی نیز لزوماً انقلابی یا ارتجاعی نیست.

آزادی جنسی ـ اگر این کلمه معنایی داشته باشد ـ هیچ تفاوت ذاتی با انواع دیگر آزادی ندارد: توانایی آفرینش رفتارهای خود با هنر و اختیار خود بدون دخالت نهاد‌های سلطه‌گر دولتی یا غیر دولتی.

منبع تصاویر: پیکاسو، نقاش اسپانیایی

امنیت دانش آموزان، مسئله حکومت ایران نیست

society — Tue, 11 Dec 2012 09:14:08 +0000

گفت‌وگو با سعید پیوندی، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی و استراتژیک فرانسه و کارشناس مسائل آموزشی ایران

ایرج ادیب‌زاده - وضعیت نابه‌سامان ایمنی در مدارس ایران، هر روز فاجعه‌ تازه‌ای می‌آفریند. روز ۱۵ آذرماه سال جاری، بر اثر آتش گرفتن یک بخاری نفتی در مدرسه‌ای در روستای شین‌‌آباد آذربایجان غربی، ۳۷ کودک دچار آتش‌سوزی شدند که حال هشت نفر آن‌ها با بیش از ۴۰ درصد سوختگی وخیم گزارش شده است و یکی از آن‌ها روز یکشنبه در بیمارستان جان باخت.

در آغاز سال تحصیلی امسال هم در دو حادثه تصادف اتوبوس دانش‌آموزان در خوزستان و بروجن، ۳۶ دانش‌آموز جان‌شان را از دست دادند و ۱۸ دانش‌‌آموز دیگر مجروح شدند.

دو نماینده‌ مجلس از ایران شهر و گروهی از دانشجویان دانشگاه پیرانشهر در چند گردهمایی‌ اعتراضی، خواستار استعفای وزیر آموزش و پرورش شده‌اند. جواد جهانگیرزاده نماینده‌ ارومیه گفته است: «هزینه‌ تجهیز محیط‌های آموزشی صرف شام و افطار شد‌ه‌اند» و رسول خضری نماینده‌ پیرانشهر هم در مجلس گفته است: «این دانش‌آموزان در بی‌کفایتی مدیران سوخته‌اند».

برای بررسی بیشتر این حادثه با سعید پیوندی، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی و استراتژیک فرانسه و کارشناس مسائل آموزش ایران گفت‌وگو کرده‌ایم.

شما ناامنی مدارس ایران و دوربودن کلاس‌ها از استانداردهای لازم را که هرازچندگاه فاجعه‌‌‌‌آفرین می‌شوند، چگونه ارزیابی می‌کنید؟

سعید پیوندی: در ۱۰، ۱۵ سال گذشته به این طرف، تقریباً ما به طور منظم هر سال یا هر چند ماه شاهد یک فاجعه در حوزه‌ آموزشی ایران در سطح مدارس هستیم؛ در جریان مسافرت‌ها یا فعالیت‌های دانش‌‌آموزان.

زمانی که هشت سال پیش در روستای سفیلان در چهارمحال بختیاری آتش‌سوزی رخ داد و در آن تعدادی از دانش‌آموزان کشته شدند و انعکاسی وسیع هم در جامعه‌ ایران پیدا کرد، یک لایحه به مجلس داده شد برای اینکه بودجه‌ای برای ایمنی‌سازی مدارس اختصاص داده شود و این نوع حوادث دیگر تکرار نشود. در عمل هشت سال از آن تاریخ گذشته و ما به طور منظم شاهد تکرار این حوادث و برخورد مشابه مسئولان هستیم.

در حقیقت این فقط یک معنا می‌تواند داشته باشد و آن اینکه ایمنی و حفظ جان دانش‌آموزها به‌عنوان اولین و ضروری‌ترین اولویت آموزش مورد توجه مسئولان نیست و به طور مکرر این موضوع در ایران مطرح شده، ولی هیچ وقت تبدیل به یک سیاست واقعی در نظام آموزشی ایران نشده است.

زمانی که هشت سال پیش در روستای سفیلان در چهارمحال بختیاری آتش‌سوزی رخ داد و در آن تعدادی از دانش‌آموزان کشته شدند و انعکاسی وسیع هم در جامعه‌ ایران پیدا کرد، یک لایحه به مجلس داده شد برای اینکه بودجه‌ای برای ایمنی‌سازی مدارس اختصاص داده شود تا این نوع حوادث دیگر تکرار نشود. در عمل هشت سال از آن تاریخ گذشته و ما به طور منظم شاهد تکرار این حوادث و برخورد مشابه مسئولان هستیم. یعنی هربار مسئولان می‌آیند و عذرخواهی می‌کنند و بهانه‌ای می‌آورند، ولی هیچ وقت یک سیاست ضربتی، پیگیر و مطمئن پیاده نمی‌شود، برای اینکه ما شاهد تکرار این فجایع نباشیم.

وزیر آموزش و پرورش وقتی دو روز پیش برای توضیح این حادثه به مجلس رفت، به نمایندگان گفت که من تا قیامت بابت هر اتفاقی که در آموزش و پرورش می‌افتد عذرخواهی می‌کنم. به این معنا که در واقع هیچ تضمینی برای عدم تکرار این حوادث نیست و هیچ سیاست واقعی برای ایمنی‌سازی مدارس وجود ندارد.

اولین و ضروری‌ترین مسئله‌ای که در یک مدرسه در هر جای دنیا باید به آن توجه شود، همین بُعد امنیت است و این بُعد در نگاه و در سیاست‌های آموزش و پرورش ایران متأسفانه غایب است. این‌ها اولویت‌های دیگری دارند. کشور ایران اگر کشور فقیری بود و اگر امکانات نداشتیم، این‌ حرف‌ها می‌توانست قابل درک باشد.

ما از ده سال پیش به این طرف شش میلیون دانش‌‌آموز را از دست داده‌ایم. یعنی از جمعیت دانش‌‌آموزی ما ، به خاطر کاهش جمعیت کم شده است. این یک فرصت طلایی‌ بوده برای آموزش ایران، برای اینکه بتواند کیفیت آموزش ایران را بالا برد، برای اینکه بتواند ایمنی مدارس ایران را بالا برد.

اگر در گذشته مسئولان می‌گفتند افزایش شمار دانش‌آموزان هرسال فشار زیادی را بر ما تحمیل می‌‌کند، الان ده سال است که این فشار را هم نداریم، بلکه برعکس با کاهش جمعیت دانش‌آموزی، زمینه فراهم شده که بپردازیم به زمینه‌هایی که توجه به آنها در گذشته مشکل‌تر بوده‌ است، ولی حرف‌های مسئولان نشان می‌دهد که هیچ اراده‌ جدی‌ای متأسفانه در این زمینه وجود ندارد.

با وجود کشتار و تلفات بسیار در جاده‌ها در برنامه‌ا‌ی موسوم به «راهیان نور» چرا این برنامه را متوقف نمی‌کنند؟ اصلاً راهیان نور با تحصیل دانش‌آموزان چه ارتباطی دارد؟

در نظام آموزشی‌ای که بالاترین میزان آموزش دینی را در برنامه‌های درسی‌اش دارد، همزمان یک فعالیت جدید هم به‌‌نام مدرسه قرآنی ایجاد می‌کنند. حکومت بسیج راه انداخته است برای اینکه ده‌ها هزار نمازخانه در مدارس بسازد، در حالی که در گوشه و کنار این کشور پر از مسجد است و همه گله می‌کنند که این مساجد خیلی وقت‌ها خالی از نمازخوان است.

هیچ ارتباطی بین برنامه‌ راهیان نور و امر آموزش در ایران به طور واقعی وجود ندارد. یعنی این اردوگاه‌ها نه کمک‌‌ آموزشی هستند، نه فوق برنامه‌ آموزشی و نه هیچ اهمیت علمی، فرهنگی، آموزشی و یا تربیتی دارند؛ نه حتی بچه‌ها را به موزه می‌برند که بچه‌ها چیزی جدید یاد بگیرند... این برنامه‌ها فقط وجه ایدئولوژیک و سیاسی دارند. این بچه‌هایی را که عضو بسیج هستند، می‌برند به مناطقی که جبهه‌های جنگ بوده تا با روحیه و شرایط جنگی آن زمان آشنا شوند و از این طریق وابستگی‌شان به حرکت بسیج یا حکومت بیشتر یا شدیدتر شود.

بنابراین هیچ ارزش آموزشی، علمی و فرهنگی در این برنامه‌ها جز نیت ایدئولوژیک وجود ندارد. ولی با وجود این آموزش و پرورش و بسیج برای تداوم این برنامه‌ها اصرار می‌کنند؛ آن‌هم علی‌رغم همه‌ اتفاق‌هایی که در سال‌های گذشته و به‌خصوص در همین سال جاری افتاده است و ما شاهد چندین تصادف و کشته‌شدن تعدادی از دانش‌‌‌آموزان بوده‌ایم.

ما در ایران جاده‌هایی داریم که از نظر استانداردهای بین‌المللی بسیار دور هستند، از آنچه می‌تواند برای یک جاده قابل قبول باشد. برای همین هم تعداد تصادف در جاده‌های ایران را اگر با حد متوسط اروپا مقایسه کنیم، می بینیم بیش از ده برابر است. البته اگر نسبت تعداد ماشین و تعداد جمعیت را در نظر بگیریم.

این به این معناست که ما جاده‌هایی به شدت ناامن داریم و بردن دانش‌آموز به‌خصوص در شرایط مدیریتی که در آن توجه‌ای به ایمنی بچه‌ها نمی‌شود بسیار خطرناک هست؛ شرایطی که توجه نمی‌شود آیا اتوبوس‌هایی که قرار است دانش آموزان را به منطقه مورد نظر ببرند، ایمنی لازم را دارند؟ آیا راننده‌‌ای که آن‌ها را می‌برد، همه‌ نکات لازم را رعایت می‌کند؟ آیا جاده به اندازه‌ کافی ایمن هست؟ بدون توجه به همه این‌ها، بچه‌های بی‌گناه را سوار اتوبوس می‌کنند و از پدر و مادرشان هم تعهد می‌گیرند تا اگر بلایی سرشان بیاید، تقصیر خودشان باشد که اجازه داده اند بچه‌هاشان به اردوی راهیان نور بروند و به همین ترتیب حوادث تکرار می‌شود.

من فکر می‌کنم در هر جای دنیا اگر بود، خیلی سریع جلوی چنین برنامه‌هایی را گرفته بودند یا دست ‌کم از وسایلی مثل راه‌آهن استفاده می‌کردند که در آن‌ها کمتر تصادف رخ می‌دهد. ولی هیچ تصمیمی برای این گرفته نمی‌شود، چون همانطور که گفتم ایمنی بچه‌ها جزو اولویت‌های اول مسئولان نیست. اولویت اول مسئولان تربیت ایدئولوژیک و مذهبی بچه‌هاست. نگاه کنیم به برنامه‌های ده سال پیش تا به‌حال، به‌خصوص پنج، شش سال اخیر و ببینیم آموزش و پرورش ایران برای چه چیزی بسیج شده است؟ برای این بسیج شده بود که مدارس قرآنی ایجاد کند.

اگر در گذشته، در ده سال پیش این وعده‌ مطرح بود که قرار است تا چند سال دیگر از طریق صندوق توسعه، مدارس ایران نوسازی شوند که هیچ وقت هم اجرا نشد، الان حتی وعده هم داده نمی‌شود که مثلاً ما از الان تا یکی دو سال دیگر در یک برنامه‌ ضربتی همه کلاس‌های ناامن را امن می‌کنیم، برای اینکه دانش‌آموزان ما دیگر شاهد این حوادث فاجعه‌بار نباشند. دیگر حتی هیچ وعده‌ خاصی هم داده نمی‌شود. در حالی که در همه‌ زمینه‌های دیگر ایدئولوژیک و سیاسی تا دلتان بخواهد وعده داده می‌شود.

در نظام آموزشی‌ای که بالاترین میزان آموزش دینی را در برنامه‌های درسی‌اش دارد، همزمان یک فعالیت جدید هم به‌‌نام مدرسه قرآنی ایجاد می‌کنند. حکومت بسیج راه انداخته است برای اینکه ده‌ها هزار نمازخانه در مدارس بسازد، در حالی که در گوشه و کنار این کشور پر از مسجد است و همه گله می‌کنند که این مساجد خیلی وقت‌ها خالی از نمازخوان است. بسیج راه انداخته است برای اینکه نهادی که در گذشته برچیده شده بود به نام نهاد امور پرورشی که در واقع نقش کنترل ایدئولوژیک و سیاسی مدرسه و دانش‌آموزان و معلمان را داشت دوباره احیا کند. هزاران معلم پرورشی نیز در این زمینه استخدام شده‌اند. وزارت آموزش و پرورش بسیج شده برای این که یک نهاد جدید به نام مربیان حجاب در مدارس دخترانه به بچه‌ها یاد دهند که حجاب یعنی چه یا قانع‌شان کنند که باید حجاب داشته باشند.

همه‌ این فعالیت‌ها را وزارت آموزش و پرورش توانسته انجام دهد، ولی آیا نمی‌تواند همزمان برود سراغ مسئله‌ ایمنی بچه‌ها، مسئله‌ بخاری‌های ناامن را حل کند و یا شرایطی ایجاد کند که کودک ما وقتی به مدرسه می‌رود، جنازه‌اش شب برای خانواده‌اش ارسال نشود؟ یعنی عمق این فاجعه و اهمیت این مسئله که در همه جای دنیا می‌تواند به‌راحتی اولویت اول و ضروری نه تنها در آموزش بلکه در امر کشورداری باشد، به همین سادگی نادیده گرفته می‌شود، به همین سادگی از آن چشم‌پوشی می‌شود و هیچ نوع وعده‌ای هم حتی دیگر داده نمی‌شود.

یعنی اگر در گذشته، در ده سال پیش این وعده‌ مطرح بود که قرار است تا چند سال دیگر از طریق صندوق توسعه، مدارس ایران نوسازی شوند که هیچ وقت هم اجرا نشد، الان حتی وعده هم داده نمی‌شود که مثلاً ما از الان تا یکی دو سال دیگر در یک برنامه‌ ضربتی همه کلاس‌های ناامن را امن می‌کنیم، برای اینکه دانش‌آموزان ما دیگر شاهد این حوادث فاجعه‌بار نباشند. دیگر حتی هیچ وعده‌ خاصی هم داده نمی‌شود. در حالی که در همه‌ زمینه‌های دیگر ایدئولوژیک و سیاسی تا دلتان بخواهد وعده داده می‌شود.

در همین پیشگفتاری که شما از قول یکی از مسئولان گفتید که پولی که قرار بوده صرف نوسازی مدارس شود، صرف دادن شام و افطاری و از این فعالیت‌ها شده است. یعنی نگاه مسئولان به مسئله‌ مدرسه، ایمنی و آموزش، در واقع یک نگاه غیرمسئولانه، غیرکارشناسانه و ضد آموزشی‌ است و تنها چیزی که گویا برای آن‌ها در مدرسه اهمیت دارد، همین بُعد ایدئولوژیک قضیه است و اینکه در این مدرسه بچه‌هایی تربیت شوند که فرمانبردار حکومت باشند، از حکومت اطاعت کنند و با سمت‌گیری‌های ایدئولوژیک آن موافق باشند. در واقع شست‌وشوی مغز مردم برای‌ حکومت نسبت به هرچیز دیگر اولویت دارد. در حالی که در همه‌جای دنیا، حفظ امنیت بچه‌ها در مدرسه از اولویت‌های جا افتاده و پیش‌پا افتاده است.

مرگ ستار بهشتی و ساختار حکومت اسلامی

society — Tue, 27 Nov 2012 22:10:01 +0000

نعیمه دوستدار- ستار بهشتی، وبلاگ‌نویسی که نهم آبان سال جاری توسط مأموران پلیس فتا بازداشت شد، خیلی زود مورد توجه رسانه‌های ایران و جهان قرار گرفت.

او که تنها چند روز بعد از بازداشت درگذشت، یک کارگر ساده بود با دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی که آنها را در وبلاگ خود منتشر می‌کرد. پیگیری‌های خبرنگاران برای انتشار وضعیت او و تلاش برای پیداکردن مسببان مرگ او، باعث شد نمایندگان مجلس و مقامات قضائی ایران موضوع را پیگیری کنند.

نتیجه این پیگیری‌ها تاکنون این بوده که دادستانی تهران با انتشار اطلاعیه‌ای اعلام کرده است که چند مامور پلیس در پرونده مرگ آقای بهشتی متهم هستند و در تحقیقات از آنها نتایج روشن‌کننده‌ای به دست آمده است. علاوه بر این، مهدی دواتگری، از اعضای کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران که مأمور پیگیری پرونده درگذشت ستار بهشتی در بازداشتگاه پلیس است، خواهان کناره‌گیری فرمانده پلیس فتا از سمت خود شده است.

مهدی دواتگری دوشنبه، ششم آذر به خبرگزاری فارس گفته که تخلف پلیس در پرونده ستار بهشتی محرز است و آنها آقای بهشتی را "بدون دستور قضائی" و به طور "کاملاً غیرقانونی" نگهداری کرده‌اند. بر این اساس، ماموران پلیس با وجود دستور قاضی برای انتقال ستار بهشتی به بازداشتگاه آگاهی، او را به "تحت‌نظرگاه" فتا (پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات) منتقل کرده‌اند. مامور رسیدگی به پرونده ستار بهشتی در مجلس ایران اکنون گفته است که "ابراز برائت پلیس فتا از اشتباه صورت گرفته که منجر به هزینه برای نظام شده، با برکناری یا استعفای فرماندهی پلیس فتا امکان‌پذیر است". به این ترتیب به نظر می‌رسد حکومت ایران باز هم تلاش می‌کند تا با سلب مسئولیت از خود، موضوع قتل ستار بهشتی را به چند فرد محدود کند و از پاسخگویی طفره برود.

پیشتر، پزشکی قانونی ایران در گزارش نخست خود اعلام کرده بود که در پنج نقطه از بدن آقای بهشتی، به ویژه در کتف، دست و پای او آثار کبودی مشاهده شده و در ساق پای چپ او هم ساییدگی دیده شده است. با این حال دادستانی تهران در اطلاعیه خود ادعا کرده بود که "در معاینه جسد آقای بهشتی هیچ نشانه‌ای از بیماری منجر به فوت یافت نشده و محتمل‌ترین علت منجر به فوت می‌تواند پدیده شوک باشد که در صورت احراز ایراد ضربه یا ضربات به نقاط حساس بدن یا فشارهای شدید روانی، این عوامل می‌تواند عامل شوک مذکور باشد".

ادعاهای گوناگون درباره علت مرگ ستار بهشتی در حالی مطرح می‌شود که مادر این وبلاگ‌نویس، در گفت‌و گو با مسیح علی‌نژاد، گفته است که کفن فرزندش در زمان دفن خونی بوده است.

از شوک تا خشونت

ادعای مرگ ستار بهشتی بر اثر شوک، نخست این سئوال را در ذهن بر می‌انگیزد که آیا شوک روانی می‌تواند منجر به مرگ شود و این ادعا تا چه حد پایه علمی دارد؟ آیا برای کسی که یک بار بازجویی شده، در شرایط سخت کاری قرار داشته و گفته می‌شود کارگر بوده و در عین حال در وبلاگش می‌نوشته، ممکن است شوک روحی بدان حد برسد که نتواند طاقت بیاورد؟

عباس مودب، روانشناس: مسائلی مانند کشته شدن ستار بهشتی نیز احساس امنیت در جامعه را از بین می‌برد و در نتیجه آن، وقتی کسانی که مسئول امنیت هستند، نمی‌توانند امنیت کسی را که بازداشت شده است تامین کنند، اعتماد عمومی از بین می‌رود و در سطح جامعه ترس و وحشت ایجاد می‌شود و ممکن است ادامه این روند به ایجاد خشونت در جامعه هم منجر شود. همه اینها البته بستگی به شدت وضعیت دارد.

عباس مودب، روانشناس در گفت‌وگو با زمانه در این زمینه می‌گوید: "باید نخست از زاویه روانشناسی شوک را تعریف کنیم. چون از نظر روانشناسی، اگر یک حادثه غیر قابل انتظار روی شما اثر شدید بگذارد، شوک روانی ایجاد می‌شود؛ اما پزشکان جور دیگری نگاه می‌کنند و شوک به دلایل پزشکی ممکن است به شکل‌های مختلفی ایجاد ‌شود. هر شوکی عوارض خاص خود را دارد، اما اینکه شوکی به مرگ منتهی شود، در صورتی است که شوک خیلی بزرگ باشد؛ یک عامل خارجی می‌خواهد. چیزی مثل اینکه در خانه نشسته باشی و هواپیمایی مقابل خانه‌ات بیفتد. در این صورت، ایست قلبی منجر به مرگ می‌شود. در واقع در این موارد، خود شوک مهم نیست، مسئله عامل بیرونی است، اما این مسئله هست که هر شوکی لزوماً به مرگ منتهی نمی‌شود."

پرسش دیگری که در این زمینه مطرح می‌شود این است: اگر این فرض را بپذیریم، آیا حکومت در برابر بحران‌های روحی جامعه مقصر است و انتشار این اخبار چه اثری بر وضعیت روانی جامعه دارد و چه واکنش‌هایی را برخواهد انگیخت؟ عباس مودب در این زمینه نیز می‌گوید: "اصل قضیه در هر جامعه، نیاز افراد به احساس ایمنی و آرامش است. اگر افراد احساس ناامنی کنند، اضطراب وحشت یا خشونت ایجاد می‌شود. پاسخ به این سئوال بستگی دارد به اینکه شدت ناامنی چقدر باشد. اگر من فرض کنم بیرون خانه امنیت نیست و اگر از خانه بیرون بروم، کیف مرا می‌دزدند، احساس ناامنی می‌کنم و ممکن است موقع خروج از خانه چوب بگذارم توی کیفم یا ممکن است اگر بدانم پلیس هم از من حمایت نمی‌کند، مسلسل هم همراه خود ببرم. مسائلی مانند کشته شدن ستار بهشتی نیز احساس امنیت در جامعه را از بین می‌برد. در نتیجه آن، وقتی کسانی که مسئول امنیت هستند، نمی‌توانند امنیت کسی را که بازداشت شده است تامین کنند، اعتماد عمومی از بین می‌رود و در سطح جامعه ترس و وحشت ایجاد می‌شود و ممکن است ادامه این روند به ایجاد خشونت در جامعه هم منجر شود. همه اینها البته بستگی به شدت وضعیت دارد. مثلاً در شرایط فعلی ممکن است تنها روی وبلاگ‌نویس‌ها اثر بگذارد و در روند کار آنها خلل ایجاد کند یا اگر موارد اینچنینی بیشتر شود، بر همه زندانی‌ها اثر بگذارد. واکنش‌ها هم می‌تواند متفاوت باشد. ممکن است وبلاگ‌نویس‌ها هم واکنش‌های متفاوتی نشان بدهند، دست به اسلحه ببرند یا فرار کنند یا به هر طریقی تلاش کنند که به زندان نروند. این واکنش بسته به افراد مختلف فرق می‌کند."

عباس مودب، در پاسخ به این سئوال که اتفاقی که منجر به مرگ ستار بهشتی شده تا چه حد ممکن است از نظر روانشناسی سیاسی حکومت ایران عمدی تلقی شود، می‌گوید: "نمی‌توان این را قطعاً بیان کرد، اما مسلم این است که چنین روشی در سیستم‌هایی که به طور عمدی چنین کارهایی را انجام بدهند به طور مقطعی عمل می‌کند، ولی در دراز مدت عمل نخواهد کرد، چون واکنش جامعه هم عوض خواهد شد و کم کم به خشونت جمعی می‌انجامد."

نظامی که پاسخگو نیست

میان اعمال خشونت و پیشرفت حقوق شهروندی در جامعه ارتباط وجود دارد و برخی زمینه‌های اجتماعی در شکل‌گیری این نوع خشونت‌ها و منجر شدن به این نوع مرگ‌ها وجود دارد. می‌توان شکل بروز این نوع خشونت‌ها را در نهادهای انتظامی و امنیتی ایران، بررسی کرد؛ اینکه چه رابطه‌ای بین اعمال خشونت و سرمایه اجتماعی وجود دارد و از اساس این نوع خشونت محصول چه زمینه اجتماعی است؟

به اعتقاد احمد علوی، اقتصاددان و پژوهشگر روش‌شناسی علوم اجتماعی، به دلیل نبودن نظارت بر این نهادها و نارسایی جامعه مدنی، نهادهای انتظامی ایران به سازمان‌هایی تبدیل شده‌اند که حداکثر خشونت را برای حداقل کنش اعمال می‌کنند. او می‌گوید: "کشته شدن ستار یک پدیده استثنائی نیست و مشابه چنین عمل مجرمانه دائم در ایران اتفاق می‌افتد و تنها بخش کوچکی از این حوادث برای جامعه آشکار می‌شود. در حالی که این اتفاق سیستماتیک و گسترده و مدیریت شده است. نظام چند لایه امنیتی ایران تاریخی از حوادث را در خاطره خود دارد که بسیاری از آنها بازگو نشده است.

احمد علوی، اقتصاددان و پژوهشگر روش‌شناسی علوم اجتماعی، در پاسخ به این سئوال به زمانه می‌گوید: "زمینه اصلی اجتماعی چنین رفتاری این است که جامعه ایران تحت حاکمیت ولایت فقیه، از نوعی دوگانگی رنج می‌برد. نهادهای امنیتی کاریکاتوری از نهادهای امنیتی مدرن در جوامع پیشرفته هستند؛ درحالی که باید منبع مشروعیت کارشان برخاسته از آرا و انتخاب شهروندان باشد و در چارچوب منافع شهروندان عمل کنند. حال آنکه نیروی انتظامی نه برخاسته از اراده و آرا و نهادهای انتخابی شهروندی است، نه در چهارچوب قانونی شفاف و بازدارنده و نه نظارتی مردمی قرار دارد و پاسخگوست و اساساً آموزش و مکانیسم آموزش آنها با منافع اکثریت مردم سازگاری ندارد. این نهادها برای دفاع از ولایت و شرع البته با برداشت رهبر حکومت طراحی شده‌اند. این نگاه از بالا به این نهادها تزریق می‌شود و وقتی ولایت مورد تهدید حداقلی قرار می‌گیرد، بر اساسا آن نگاه هرمی، واکنش حداکثری نشان می‌دهند. آنها در واقع ظاهر نهادهای مدرن را دارند، اما در باطن مدافع نظم سلطانی شرقی و البته در قالب ولی فقیه هستند. این ناسازگاری در در ساختار آنها وجود دارد. چنین امری در استبداد شرقی و سلطانیسم ایرانی چنین تفسیر می‌شود که نیروی نظامی همان ابواب جمعی و نوکران سلطان هستند."

به اعتقاد احمد علوی، به دلیل نبودن نظارت بر این نهادها و نارسایی جامعه مدنی، نهادهای انتظامی ایران به سازمان‌هایی تبدیل شده‌اند که حداکثر خشونت را برای حداقل کنش اعمال می‌کنند. او می‌گوید: "کشته شدن ستار یک پدیده استثنائی نیست و مشابه چنین عمل مجرمانه دائم در ایران اتفاق می‌افتد و تنها بخش کوچکی از این حوادث برای جامعه آشکار می‌شود. در حالی که این اتفاق سیستماتیک و گسترده و مدیریت شده است. نظام چند لایه امنیتی ایران تاریخی از حوادث را در خاطره خود دارد که بسیاری از آنها بازگو نشده است. شکنجه علیه متهمان به بزهکاری، متهمان به قاچاق و جرایم عادی نیز به شدت در کلانتری‌ها و نیروی انتظامی اعمال می‌شود و حتی جامعه مدنی به دلیل عقب‌ماندگی ممکن است نسبت به این نوع خشونت واکنش نشان ندهد.

مبنای چنین رفتار منفعلانه‌ای هم کمبود همبستگی اجتماعی و نبود نظارت جامعه مدنی و پاسخگو نبودن نهاد قدرت و نظام سیاسی در مقابل مردم است. در جامعه مدرن، حکومت مردم را نمایندگی می‌کند و نمی‌تواند علیه موکل خود خشونت بورزد، اما در ایران،‌ انتظار عدالت حکومت نسبت به موکلینش بی‌جاست، چون منبع مشروعیت‌شان جای دیگری است. دولت عادل بنا به تعریف آن در فلسفه سیاسی دولتی است که در تعهداتش نسبت به شهروندان خطا نمی‌کند. وقتی اختیارات حکومت چنان فراگیر است که در همه مسائل مردم دخالت می‌کند، در مقابل هرچیزی هم شدیدترین واکنش را نشان می‌دهد. در این مورد هم قدرت افسارگسیخته‌ پاسخگو نیست و در ضعف نظارت جامعه مدنی، ارگان‌هایش دست به این اقدام می‌زنند."

رابطه قتل ستارها با ساختار حکومت ایران

در چهارچوب دولت عدل که در فلسفه سیاسی مطرح است، دولت نمی‌تواند شهروند خود را چنین شکنجه کند و اگر چنین کند، از آن دولت سلب مشروعیت می‌شود و اساساً دولت از نظراخلافی و سیاسی اعتباری نخواهد داشت. در ایران اما چنین نیست. هرچند دولت با ساختار دوگانه خود مثلاً برخی میثاق‌های بین‌المللی را می‌پذیرد، اما در عمل تنها در مورد منافع رهبر پاسخگو است.

نمی‌توان درباره قتل زندانیانی مانند ستار بهشتی صحبت کرد و رابطه این قتل‌ها را با ساختار حکومت ایران جویا نشد.

به نظر می‌رسد عواملی در حاکمیت وجود دارد که اجازه می‌دهد چنین قتل‌هایی اتفاق بیفتد. احمد علوی در این زمینه می‌گوید: "اگر ساختار نیروی انتظامی را با دیگر کشورها مقایسه کنیم، ‌می‌بینیم که مثلاً در سوئد، مدیران نیروهای انتظامی از طرف نمایندگان مردم نظارت می‌شوند و نمایندگان احزاب و جامعه مدنی پلیس را کنترل می‌کنند و پلیس هم بر اساس قوانین مفصل آموزش داده می‌شود که بر اساس حقوق شهروندی عمل کنند، اما در ایران آنها تنها در مقابل نظام ولایی پاسخگو هستند. پاسخگو نبودن در مقابل مردم، از نظام سلب مسئولیت می‌کند و او هم موضوع را به گردن افراد و اشخاص می‌اندازد تا استعفا دهند و فراموش شوند و موضوع دور زده شود. در چهارچوب دولت عدل که در فلسفه سیاسی مطرح است، دولت نمی‌تواند شهروند خود را چنین شکنجه کند و اگر چنین کند، از آن دولت سلب مشروعیت می‌شود و اساساً دولت از نظراخلافی و سیاسی اعتباری نخواهد داشت. در ایران اما چنین نیست. هرچند دولت با ساختار دوگانه خود مثلاً برخی میثاق‌های بین‌المللی را می‌پذیرد، اما در عمل تنها در مورد منافع رهبر پاسخگو است."

تشیع و سکولاریسم

Wed, 05 Sep 2012 08:49:27 +0000

صالح نظری

صالح نظری − نظام‌های سیاسی مطلوب به نظام‌هایی گفته می‌شود که بر پایه این سه مؤلفه باشد:

۱. قانونگذاری با پذیرش منشور جهانی حقوق بشر،

۲. اداره حکومت بر اساس دموکراسی، رای اکثریت و رعایت حقوق اقلیت،

۳. سکولار بودن دولت، به مفهوم بی طرفی دینی دولت.

هدف این مقاله پرداختن به موضوع سوم است. با توجه به اینکه اکثر ایرانیان دارای مذهب شیعه هستند، رابطه این مذهب با سکولاریسم یکی از چالش‌های پیش روی ایرانیان است.

تعریف سکولاریسم

واقعیت این است که تعریف کلاسیکی از سکولاریسم موجود نیست، عبدالله النعیم در کتاب خود با نام "اسلام و حکومت سکولار" می‌نویسد:

واژه سکولار در زبان انگلیسى از واژه لاتینى saeculum به معناى "گستره بزرگ زمان" یا به صورت دقیقتر"روح عصر" اشتقاق یافته است. بعدها معناى این کلمه به "این جهان" تغییر یافت که دلالت بر بیش از یک جهان داشت، عاقبت به مفهومى سکولار و دینى تبدیل شد که از اندیشه دنیوى و روحانى نشات گرفته بود. همچنین این واژه در بافت اروپایى دگرگونى یافت و از "سکولاریزاسیون" به معناى خصوصى‌سازى زمین‌هاى کلیسا به سکولاریزاسیون سیاست و بعدها، هنر و اقتصاد تبدیل شد. این سیر توسعه در تعریف فرهنگ وبستر از سکولاریسم منعکس است "بى اعتنایى یا رد کردن یا طرد دین یا موضوعات دینى." فرهنگ مختصر آکسفورد سکولاریسم را چنین تعریف مى کند "این آموزه که اخلاق باید صرفا مبتنى بر توجه به سعادت بشر در حیات کنونى، طرد تمام موضوعات برآمده از اعتقاد به خداوند یا شرایط آینده باشد." لذا این اصطلاح اغلب دلالت بر تصوراتى چون افول دین، همنوایى با جهان حاضر، جدایى یا تفکیک جامعه از دین (جدایى دولت و کلیسا)، جابجایى اعتقادات دینى و نهادها (تغییر جهت دادن از منبع قدرت الهى به سوى پدیده توانایى و ابتکار انسانى)، و تقدس زدایى از جهان و متعاقب آن، تقدس بخشى به عقلانیت دارد.

اما آنچه امروزه از سکولاریسم در میان مردم شناخته شده است دو مفهوم ذیل است

۱. جدایی دین از سیاست و راندن دین به حوزه صرفأ شخصی و خصوصی

۲. جدایی نهاد دین از نهاد دولت به مفهوم بی طرفی دینی دولت.

برای شکافتن موضوع لازم است چهار مقوله سیاست، دین، حکومت و دولت تعریف شود.

الف: سیاست فرآیند پویاى انتخاب از میان گزینه هاى سیاسى متعارض است.

ب: دین و به تبع آن مذهب شامل مجموعه‌ای از باورها، اخلاقیات و دستورات دینی است.

ج: دولت مجموعه اى از شبکه‌ها، سازمان ها، نهاد‌ها و فرآیندهایى است که وظیفه دارند سیاستهایى را که طى جریان سیاسى هر جامعه اى اتخاذ شده به اجرا درآورند.

د: حکومت مشتمل بر نهادهای مختلف قانونگذاری، اجرای قوانین و داوری میان مردم و دولت و نیز رسیدگی به شکایات مردم از هم، که تعبیر به قوای سه گانه مقننه، اجرائیه و قضائیه می‌شود. شرط استقلال قوا از لوازم دمکراسی است.

اینکه کدام تعریف درباره سکولاریسم مد نظر قرار قرار داده شود، در مقبولیت سکولاریسم بسیار حائز اهمیت است. باورمندان به دین (هر دینی) – خواه عامل به دستوراتش باشند، خواه نباشند – اکثریت افراد جامعه ایرانی را تشکیل می‌دهند. هر چند حکومت اسلامی حاکم با اعمال روش‌های استبدادی خود، دلزدگی شدیدی نسبت به دین در مردم جامعه ایجاد کرده، اما واقعیت این است که بند ناف مردم از دین بریده نشده و به نظر می‌آید که بریده شدنی هم نیست - هر چند اقلیت یا اکثریت بودن دینداران تاثیری بر اصل موضوع نمی‌کند.

دینداران نمی‌توانند و نباید تعریف اول از سکولاریسم یعنی جدایی دین از سیاست و راندن دین به حوزه صرفأ شخصی و خصوصی را بپذیرند. این فرض که دین امر خصوصی است و نباید دینداران در امر سیاست دخالت کنند، به معنای محروم کردن گروهی از افراد جامعه در سرنوشتشان بوده و بر خلاف مبانی پذیرفته شده در مفاد حقوق بشر و در تعارض با دمکراسی است. و در این میان مهم نیست این گروه در اقلیت باشند یا اکثریت. مگر دینداران می‌توانند بدون تاثیر از باور‌های دینی شان در امور سیاسی مانند احزاب و مشارکت در انتخابات - به عنوان انتخاب کننده یا انتخاب شونده - ویا در قوای ثلاثه حضور پیدا کنند؟ مگر می‌توان دینداران را – خواه در اقلیت و خواه در اکثریت- از تعیین سرنوشتشان باز داشت؟ عدم دخالت مومنین به ادیان در سیاست به معنی حاکمیت دیکتاتوری و تضییع حقوق مردم است. از طرف دیگر تاکید بر جدایى مطلق بدون نشان دادن نقش عمومى دین هم غیر واقع گرایانه و گمراه کننده خواهد بود، زیرا تاکید بر طرد اخلاق دینى بدون فراهم آوردن بدیلى براى آن، دیدگاهى صرفاً منفى درباره رابطه دین و سیاست عمومى است.

حاکمان مستبد حکومت اسلامی و همچنین مخالفان سر سخت دینداری، این تعریف از سکولاریسم را تبلیغ می‌کنند که نتیجه آن عدم تعادل در جامعه ایران بوده و مسیر دمکراسی را غیر ممکن می‌سازند.

اما اگر تعریف دوم از سکولاریزم یعنی جدایی نهاد دین از نهاد دولت به مفهوم بی طرفی دینی دولت مد نظر قرار گیرد با پیش فرض رعایت مفاد حقوق بشر و نیز رعایت ملزومات دمکراسی، همه احاد جامعه دین باور (از هر نوع دین و مذهبی) یا غیر دین باور، در سیاست دخالت می‌کنند و در تمام نهادهای حکومتی حضور می‌یابند اما دولت برخاسته از آرا آنان حق طرفداری یا مخالفت و ممانعت از دین یا مذهب خاص را ندارد هر چند دولتمردان دیندار یا بی‌دین باشند.

بنابراین تعریف سکولاریسم به مفهوم جدایی دین از سیاست و راندن دین به حوزه صرفأ شخصی و خصوصی نه مطلوب است و نه معقول؛ مطلوب نیست زیرا دینداران را به حاشیه می‌راند و تعیین حق سرنوشت را از آنان سلب می‌کند و معقول نیست، زیرا با تمامی موازین حقوق بشری ناسازگار است اما تعریف سکولاریسم به معنای جدایی نهاد دین از نهاد حکومت به مفهوم بی طرفی دینی حکومت هم به نفع دین است و هم به نفع حکومت.

البته لازم به ذکر است که دولت سکولار موانع زیادی پیش رو دارد، به عنوان مثال سکولاریسم صرفا به معناى جدایى دین و دولت، براى بررسى هر اعتراض یا شک وتردیدى که ممکن است مؤمنین درباره هنجارهاى اساسى و معیارهاى حقوق بشر داشته باشد کفایت نخواهد کرد. براى مثال، چون اغلب در جوامع اسلامى تبعیض علیه زنان بر اساس دینى توجیه مى‌شود، لذا این منبع نقض دستگاهمند و ناهنجار حقوق بشر، بدون توجه به اصول دینى فهمیده شده مشترک نمى تواند از میان برداشته شود. خصوصأ اگر این کار بدون زیر پاگذاشتن آزادى دینى یا اعتقادى مسلمین، که خود از اساسى‌ترین حقوق بشر است، انجام شود.

سکولاریسم، که مشتمل بر نقشى در حوزه عمومى براى دین است، مى تواند بحث درونى و عدم توافق با سنتهاى دینى را تشویق و تسهیل نماید، که این کار مى تواند بر اعتراضات دین‌محورانه غالب آید. هنگامى که یک جامعه تضمین مى نماید که دولت در ارتباط با دین بى طرف است، نیروى قهرآمیز دولت نمى تواند براى سرکوب بحث و دگراندیشى به کار رود. اما لازم است شهروندان از این حاشیه امن به صورت فعال استفاده کنند، تا دیدگاه‌هاى دینى حامى تساوى حقوق زنان و سایر حقوق بشر را اشاعه دهند.

سؤال اساسی این است: آیا در عقاید و باورهای تشیع سازگاری با سکولاریسم وجود دارد؟

برای پاسخ به این سؤال باید بررسی را با تفکیک گروه‌های مختلف شیعه و لحاظ کردن شرایط زمانی پیش برد. با نظر به اینکه اکثریت جامعه ایرانی شیعه اثنی عشری هستند، سایر فرق شیعه مثل زیدیه یا اسماعیلیه از موضوع بحث خارج می‌شوند.

۱. دوران ائمه شیعه

اسناد و مدارک موجود و مجموعه روایات شیعه نشان می‌دهد بعد از حکومت ۵ ساله امام علی و عدم موفقیت برای برپایی حکومت تمام عیار و یکپارچه اسلامی و وجود سه جنگ داخلی و خارج شدن حکومت از دست امام علی و شهادت وی در سال ۴۰ هجری و نیز پذیرفتن صلح و واگذاری خلافت به معاویه توسط امام حسن و در نهایت شهادت امام حسین فقط به جهت عدم بیعت با یزید پسر معاویه در ابتدای سال ۶۱ هجری، از زمان امام سجاد (امام چهارم شیعیان) بنای تشیع بر این قرار گرفت که سازمان تشیع را صرفأ سازمانی دینی و فرهنگی قرار دهند که وظیفه آن حفظ و گسترش و تبلیغ و بیان احکام دینی باشد و از هر گونه دخالت در امور حکومتی - خواه تشکیل حکومت و خواه دفاع از حکومت - خودداری کنند و تشکیل حکومت دینی را موکول به ظهور منجی و قائم آل محمد نمایند. بنابراین از دیدگاه ائمه شیعه تشکیل حکومت دینی بی معناست و تمام حکومت‌ها عرفی می‌باشند خواه عادل باشند خواه ظالم. (نویسنده در نوشته‌های مختلفی به این موضوع پرداخته است. به این لینک رجوع کنید.)

باید به نکته هم توجه کرد که بسیاری از فرق شیعه مانند زیدیه (زید فرزند بسیار پارسا و مبارز امام سجاد بودند) به این دلیل از تشیع انشعاب یافتند که ائمه را اهل مبارزه با حکومت‌های جابر و ستمکار نمی‌یافتند.

بنابراین ائمه شیعه یک حکومت بی طرف نسبت به فرق دینی را به حکومت‌های مدعی فرقه گرا ترجیح می‌دادند زیرا در این نوع حکومت بی طرف نسبت به گرایش‌های مختلف دینی بهتر می‌توانستند عقاید، اخلاق و احکام دین جدشان را ترویج نمایند بدون آنکه حکومت مزاحم آنان شود و آنان را در مضیقه قرار دهد.

۲. دوران غیبت تا تشکیل حکومت پهلوی

در این دوره که از سال ۲۶۰ هجری قمری تا کودتای رضا خان سال ۱۲۹۹ هجری شمسی است، فقها به عنوان متولیان سازمان تشیع اداره آن را به عهده داشته‌اند، روش آنان درباره حکومت همسان روش ائمه شیعه می‌باشد، هیچ فقهی ادعای تشکیل حکومت نداشته و مدعی آن هم نبوده است. اما از دوران صفویه که حکومت بر اساس مذهب شیعه شکل گرفت، بعضی فقهای شیعه به همکاری با حکومت پرداختند، بدون آنکه خود راسأ ادعای حکومت داشته باشند. این دسته از فقها معتقد بودند که باید از فرصت ایجاد شده استفاده ببرند و در جهت نشر عقاید و احکام شیعه بهره برداری کنند.

با تسلط صفویه دوران شکوفایی شیعه و فعالیت‌های اجتماعی شیعه آغاز می‌گردد؛ فقها در کنار شاهان قرار می‌گیرند و ضمن حمایت صریح از آنان، از حمایت‌های حکومتی بهره مند می‌شوند، در مجالس شاهان بر صدر می‌نشینند، شاه را دارای قدرت خداوندی واعمال حکم حکومتی و خود را مرجع صدور احکام شرعی می‌کنند و قضاوت و آموزش و تبلیغ را برای خود انحصاری می‌کنند. این روش هم به نفع حکومت بود، تا با استفاده از نفوذ فقهای دین از اعتراضات و مخالفت‌ها رهایی یابند، و هم به نفع فقها، که می‌توانستند برای بقا و گسترش شیعه تلاش کنند.

بدین ترتیب یک تقسیم کار شکل گرفته بود که بر مبنای آن شاه اداره دنیای مردم را بر عهده داشت و فقها اداره دین مردم را پیش می‌بردند. چنین سامانی هم بقای قدرت حاکم را تضمین می‌کرد وهم بقای قدرت فقهای دین را. این شرایط بیش از سه قرن و تا دوران مشروطیت همچنان پابرجا می‌ماند. در این دوره، هم گروه‌های مخالف و معترضین حکومت و هم منتقدان و اندیشمندان مخالف نظر فقهای دین، در میان دو لبه قیچی حاکمان ظالم و فقهای متحجر قرار می‌گرفتند و با عنوان‌های " قیام بر علیه حکومت دینی" و یا " ارتداد از دین" از صحنه روزگار حذف می‌شدند.

هر چند هیچ کدام از فقهای شیعه خود را نظرأ و عملأ موظف و مکلف به تشکیل حکومت نمی‌دانستند و همچون امامان شیعه، وظیفه تشکیل حکومت را فقط منوط به ظهور و حضور امام غایب می‌دانستند، اما عملأ جامعه ایرانی خود را در برابر یک حکومت دینی (بهتر است گفته شود حکومت دینداران) می‌دید نه یک حکومت سکولار که نسبت به دین آحاد جامعه بی طرف باشد.

در این دوره با مشروطیت هم مواجه هستیم که حرکت عظیمی برای ایجاد دمکراسی در جامعه است. نوشتن قانون اساسی و تشکیل مجلس شورای ملی و ایجاد صندوق‌های رای و تفکیک قوا و محدود کردن قدرت حکومت از نتایج جنبش مشروطیت بود و این محدود کردن راه را برای ایجاد حکومتی سکولار فراهم می‌کرد. فقهای شیعه عملأ به دو دسته طرفدار مشروطه و مخالف مشروطه تقسیم شدند و مخالفان مشروطه به رهبری شیخ فضل الله نوری هر چند نتوانستند اساس مشروطه را براندازند اما با گنجاندن تایید قوانین برای انطباق با شرع به پنج تن از فقها سبب کندی حرکت به سمت سکولاریسم شدند.

در کل می‌توان دوران مشروطیت را دوران حرکت قابل قبول به سمت سکولاریسم و دمکراسی و حقوق بشر نامید.

۳. دوران حکومت پهلوی

در دوران پهلوی حرکت به سوی سکولاریسم با موفقیت انجام شد ولی به تدریج و با نوساناتی از دمکراسی و حقوق بشر فاصله گرفت، تنها در بازه زمانی تبعید رضا شاه تا کودتای ۲۸ مرداد (۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲) شاهد دولتی سکولار و نظامی دمکراتیک و ملزم به حقوق بشر بوده‌ایم. در این دوران آن دسته از فقهای شیعه که زمانی سوگلی مجالس شاهانه بودند و بدون اینکه شاه باشند اوامر شاهانه داشتند و با از دست دادن مکتب‌خانه‌ها و قضاوت به حوزه‌ها خزیده بودند و با کوتاه شدن دستشان از خزانه به خمس و زکات شیعیان وابسته شده بودند، از وضع موجود ناراضی بودند، اما همچنان از نظر باور شیعی علاقه به تشکیل حکومت دینی شیعی نداشتند.

در میان فقهای مطرح حوزه قم بعد از فوت آیت الله بروجردی تنها یک فقیه مدعای حکومت دینی شیعی شد و بر خلاف سلف فقهای شیعه و سیره ائمه شیعه تشکیل حکومت قبل از ظهور امام غائب را لازم و بلکه واجب شمرد و دلائل دینی خود را در کتاب "ولایت فقیه" منتشر کرد. (این کتاب توسط نگارنده در مقاله "تشیع در دوران غیبت" نقد شده است.)

۴. دوران جمهوری اسلامی

مردم با عقاید مختلف با حکومت مطلقه محمد رضا شاه که ناقض دمکراسی و حقوق بشر بود، مخالف بودند. انگیزه‌های مخالفت همه یکی نبود: برای عده‌ای وابستگی حکومت به امریکا، برای عده‌ای دیگر استبداد داخلی، برای عده‌ای عدم رعایت احکام اسلام در حکومت و برای گروهی مشکلات اقتصادی، عامل مخالفت بود. برای گروه‌هایی ترکیبی از عوامل فوق، دلیل مخالفتشان بود. سرانجام آنکه توانست گوی سبقت رهبری مخالفت با شاه را برباید، آیت الله خمینی بود.

آیت الله خمینی، چه آن زمان که در نجف بود وچه زمانی که به پاریس رفت، اصلأ از موضع یک مؤسس و مدافع ولایت فقیه مصاحبه نکرد؛ آنچه از زبان او جاری می‌شد حقوق بشر بود و دمکراسی وعدم رعایت آن توسط شاه ایران، تا آنجا که می‌گفت: به فرض اینکه شاه بهترین آدم روی دنیا باشد، اگر مردم نخواهند، آیا او حق حکومت دارد؟ مگر دمکراسی رای اکثریت برای تعیین سرنوشت نیست؟ خمینی از آزادی بیان و قلم، دفاع می‌کرد و می‌گفت آزادی در اسلام بیش از آزادی قید شده در بیانیه حقوق بشر است. او می‌گفت جمهوری اسلامی ما، جمهوری است مانند همه جمهوری‌های شناخته شده در دنیا، او می‌گفت در جمهوری اسلامی او حتی کمونیست‌ها در بیان عقایدشان آزاد هستند، او می‌گفت جای روحانیون در مسجد و حوزه است و ابدأ در حکومت نخواهند بود و... صد‌ها از این وعده‌ها، اما آنچه در بیان او نبود ولایت فقیه بود و حکومت اسلامی.

آیت الله خمینی که حالا دیگر امام خمینی شده بود، پس از ورود به ایران در ۱۲ بهمن ۵۷، حتی در بهشت زهرا هم از ولایت فقیه سخن نگفت، بلکه گفت که پدران ما حق ندارند برای ما تعیین سرنوشت کنند، هر ملتی سرنوشتش دست خودش است.

اما این حکومت از روز اول با خون و خونریزی همراه شد، اول تمام وابستگان و سردمداران حکومت پیشین از زیر تیغ گذشتند و بعد نوبت کمونیستها شد و سپس نوبت ملیون رسید و با درگیری خونین با مجاهدین و سرکوب نهضت آزادی عملأ نوبت به اسلامیون نیز رسید، مراجع سنتی دینی که به حکومت دینی معتقد نبودند نیز در امان نماندند و به شدت منکوب شدند. دموکراسی ملزم به حقوق بشر، قربانی حکومت دینی شد. و این حکومت طبعا نمی‌توانست سکولار باشد.

در این دوران فقها به دو دسته تقسیم شدند گروهی که اکثریت داشت و به حکومت دینی در دوران غیبت باور نداشت (فقهای سنتی) و گروهی که در اقلیت بود و معتقد به تشکیل حکومت دینی بود. فقهای سنتی هیچ موضع موافقت و یا مخالفت درباره سکولاریسم (بی طرفی دولت نسبت به دین) ندارند زیرا از یک سو علاقه‌مند هستند که احکام دینی در جامعه حاکم باشد، ولی از طرف دیگر هیچ حکومتی را قبل از ظهور امام غائب حکومت دینی نمی‌دانند. اما فقهای اقلیت معتقد به حکومت دینی در زمان غیبت نمی‌توانند به سکولاریسم باور داشته باشد، و طبعا از مخالفان سکولاریسم (بی طرفی دولت نسبت به دین) هستند.

فقهای معتقد به حکومت دینی که خود در میان فقها در اقلیت بودند، در دوره آقای خامنه‌ای به دو دسته تقسیم شدند: منتقدان حکومت دینی موجود که اکنون در اکثریت هستند و موافقان حکومت دینی موجود که در اقلیت قرار گرفته‌اند. به تعبیر دیگر، آنان در مجموعه فقهای شیعه، اقلیت در اقلیت هستند.

اصلاح طلبان حکومتی مانند مجمع روحانیون مبارز و مجمع مدرسین و محققین حوزه و گروه‌های سیاسی مرتبط با آنان، اگر چه اکنون بیشترین قربانی را می‌دهند و بزرگانی از آنها در زندان هستند، هرگز سکولاریسم را نخواهند پذیرفت، هر چند در میانشان زمزمه‌هایی مانند آنچه ابوالفضل قدیانی، این زجر کشیده دو رژیم، در رد ولایت فقیه بیان کرده است، در میانشان وجود دارد. دلیل این امر این است که باور به تشکیل حکومت دینی در زمان غیبت، در مقابل بی طرفی دولت نسبت به دین قرار دارد، و پذیرش سکولاریسم یعنی دست کشیدن از باور تشکیل حکومت دینی در زمان غیبت. سخنان اخیرآقای سید محمد خاتمی در دیدار با دانشجویان که با صراحت جدایی خط خود و همفکرانش را از براندازان و سکولارها اعلام نمود، شاهد صدق این مدعا است.

اما موضع فقهای سنتی درباره سکولاریسم را می‌توان از رفتار آیت الله سیستانی در عراق مشاهده کرد که هر چند ممکن است از عدم اجرای احکام و دستورات دینی خشنود نباشد، ولی در مقابل دولت سکولار حاکم قرار ندارد. و نیز این موضع را می‌توان از زبان آیت الله وحید خراسانی شنید که مدافع حکومتی است که بر اساس قرآن و نهج البلاغه عمل کند ۰،اما به هیچ روی به تشکیل حکومت اسلامی در زمان غیبت باور ندارد، لذا هیچ همراهی با حکومت دینی نداشته و در بازی‌های سیاسی حکومت دینی شرکت نمی‌کند.

نکته آخر رابطه جنبش سبز با سکولاریسم است: هر چند دامنه جنبش سبز بسیار گسترده است و از دیندار متعصب تا منتقد سرسخت دین را را شامل می‌شود، اما اساس تفکر در جنبش سبز بر سکولاریسم استوار است. رهبران جنبش سبز، آقایان موسوی و کروبی، هر چند هردو از دینداران مقید به احکام اسلامی می‌باشند در بیانیه‌ها و بیانات خود بر سکولاریسم صحه گزارده‌اند و از نظر باور دینی نسبت به حکومت، دیدگاهشان به آیت الله سیستانی بسیار نزدیک است.

امیدوار باشیم که آن گروه از اصلاح طلبانی که خود را مقید به دمکراسی مقید به حقوق بشر می‌دانند در باور‌های خود تجدید نظر نموده و از نام سکولاریسم وحشت نکنند و به این درک برسند که سکولاریسم هم به نفع دین است و هم به نفع دولت و از ایده تشکیل حکومت دینی دست بکشند.