گلشیفته فراهانی

مرجانه ساتراپى و خورش مرغ آلو

hosseinn — Sun, 30 Sep 2012 21:23:53 +0000

«خورش مرغ آلو»، داستان‌ مصوری از مرجانه ساتراپی

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - «خورش مرغ آلو» از مرجانه ساتراپی داستان بسیار جالبی دارد. ناصرعلى، موسیقیدان و نوازنده ویولون با زنى زندگى می‌کند که او را دوست نمى‌دارد. او در زمان جوانى دل‌بسته و شیفته دخترى به نام ایران بوده، اما موفق به ازدواج با او نشده است.

زن ناصرعلى که از دست شوهرش بسیار دلخور است در یک دعواى خانوادگى ویولون محبوب ناصرعلى را به زمین زده و مى‌شکند. ناصرعلى به‌شدت ناراحت مى‌شود و تمام تلاش‌اش براى پیدا کردن یک ویولون خوش‌صدا بى‌نتیجه باقى مى‌ماند. پس تصمیم به خودکشى مى‌گیرد. کتاب، هشت روز تلاش ناصرعلى براى مردن را شرح مى‌دهد. البته در آخر کار ناصرعلى مى‌میرد، در حالى‌که حتى حاضر نشده است خورش مرغ آلویى را که خیلى دوست دارد و زنش پخته است بخورد.

در فیلمى که در سال ٢٠١١ و با همکارى ونسان پارونو ( Vincent Paronnaud ) بر اساس داستان مصور «خورش مرغ آلو» (Poulet aux Prunes) ساخته شده، هنرپیشگان فرانسوى، با همکارى گلشیفته فراهانى به جاى ایرانى‌ها نقش بازى کرده‌اند. فضاى فیلم مى‌کوشد ایرانى باشد و در گزینش خانه‌ها و شهر‌ها نیز کوشش شده حالت ایران محفوظ بماند. اما هنگامى که به عنوان یک ایرانى فیلم را نگاه مى‌کنید سردرگم مى‌شوید. چون آنچه در فیلم مى‌بینید نه ایران است و نه فرانسه. «یک جا»ى دیگر است که این خودش به جذابیت موضوع مى‌افزاید، چون فیلم در «هیچ کجا» ساخته شده است.

«خورش مرغ آلو»، داستان‌ مصوری از مرجانه ساتراپی

البته بعضى از جنبه‌هاى فیلم بسیار ایرانى‌ست. سیگار کشیدن ناصرعلى که همانند دودکش کارخانه سیگار دود مى‌کند، و رژ بسیار غلیظ بر لب‌هاى زنان هنرپیشه وجوهى از ایران را به تصویر مى‌کشد. اما آنچه که از همه چیز برجسته‌تر است، عشق ناصرعلى به ایران است.

ایران در فیلم در عین زن بودن به مفهومى ماورایى تبدیل مى‌شود و کلیت ایران را در برمى‌گیرد. پس ناصر على براى ایران قصد مردن کرده است، چون به عنوان موسیقیدان در آن جاى نمى‌گیرد. فضاى کتاب و فیلم بخش نخست سده بیستم را به تصویر مى‌کشد.

ناصر على در سال ١٩٠٨ به دنیا آمده است که مى‌شود ١٢٩٧ شمسى، یعنى اندکى پس از نهضت مشروطیت که در سال ١٩٠۵ رخ داده. این اوج تحولات شدید در ایران است و جامعه از حالت ارباب و رعیتى بیرون آمده و پوست مى‌اندازد.

ناصر على شاگرد زرنگى نیست و بار‌ها در مدرسه توبیخ مى‌شود، در حالى‌که برادرش دائم مورد تشویق و تحسین قرار می‌گیرد. او در نوجوانى براى آموختن موسیقى تلاش زیادى مى‌کند و در همین ایام است که دل در گرو عشق ایران مى‌نهد. خواستگارى او از ایران را پدر دختر نمى‌پذیرد. ناصرعلى موسیقیدان و فقیر است و نمى‌تواند دختر را خوشبخت کند. ایران را به یک نظامى شوهر مى‌دهند. ناصرعلى آواره دنیا مى‌شود. به عنوان موسیقىدان براى خودش نام و نشانى پیدا مى‌کند و اما حتى آنى ایران را فراموش نمى‌کند.

کتاب در خدمت بیان مفهومى پیچیده است. اینکه یک انسان مى‌تواند براى حفظ ارزشى جان خود را از دست بدهد. اما نگاه نقاش و نویسنده به این حادثه توأم است با طنز و حالتى از شوخى. مرگ ناصرعلى بیشتر از آنکه انسان را متأثر کند مى‌خنداند، و این درست اوج تراژدى‌ست. ناصرعلى به انواع خودکشى فکر مى‌کند و هیچ‌کدام را نمى‌پسندد. عاقبت به‌سادگى تصمیم مى‌گیرد آنقدر در رختخواب بماند تا مرگ به سراغش بیاید. این حادثه در روز هشتم زندگى او به وقوع مى‌پیوندد.

احتمالاً ماجراى ناصرعلى در یک واقعیت ریشه دارد. اینکه البته ناصرعلى حقیقى مرده و یا عاقبت شکار خورش مرغ آلو شده روشن نیست، اما ناصرعلى کتاب و فیلم در برابر وسوسه خوردن خورش مرغ آلو مقاومت مى‌کند.

صفحه‌ای از «خورش مرغ آلو» داستان مصور مرجانه ساتراپی

مرگ ناصرعلى همانند مرگ افرادى‌ست که به شکلى حماسى مى‌میرند، اما حماسه ناصرعلى پژواکى ندارد و براى همیشه جنبه طنزآلودش را حفظ مى‌کند. رابطه ناصرعلى با مادرش نیز در خور بررسى‌ست. این‌‌ همان مادرى‌ست که باعث ازدواج او با فرنگیس شده. این زن همیشه سیگارى قهارى بوده، و درست لب گور که هست از ناصرعلى مى‌خواهد تا سیگارى برایش روشن کند. مادر عقیده دارد که دود سیگار خوراک روح است، و در هنگامى که او را به خاک مى‌سپرند، دودى معلق بر گور او سایه مى‌اندازد. پسر نیز دیوانه‌وار سیگار مى‌کشد؛ و جامعه ایران نیز دیوانه‌وار سیگار مى‌کشد.

یکى از شخصیت‌هاى اساسى کتاب و فیلمی که بر اساس آن ساخته شده عزرائیل است. در فیلم اما عزرائیل نخستین بار در یکى از روزهاى اعتصاب خوراک ناصرعلى بر او ظاهر مى‌شود تا داستانش را با مرد اهل اورشلیم بازگو کند. او بناست جان این مرد را در تاج محل هند بگیرد، اما حالا مرد در اورشلیم است. مرد که از دیدن عزرائیل وحشت کرده به نزد سلیمان پادشاه مى‌رود و از او مى‌خواهد به هند بفرستدش. چنین است که به تاج محل مى‌رود و در‌‌ همان‌جا هم جانش را از دست مى‌دهد. «عزرائیل» در فیلم مرجانه ساتراپى به رغم‌آنکه مى‌کوشد وحشتناک جلوه کند چهره‌اى دوستانه دارد.

مرجانه ساتراپى، متولد آذرماه ١٣۴٨ در رشت است. مادر او از طایفه قاجار است و این ویژگى در آثار او اغلب به چشم مى‌خورد. او را در سن چهارده‌سالگى به اتریش فرستادند و ظاهراً دوران سختى را در آنجا گذرانده است. پس از پایان دوره دبیرستان به ایران باز مى‌گردد تا به دانشگاه برود. ازدواج نافرجامى دارد و دوباره به اروپا باز مى‌گردد و مقیم فرانسه مى‌شود.

مرجانه چهار داستان مصور با عنوان «پرسپولیس» منتشر کرده است که در فرانسه فروش بسیار بالایى داشتند. فیلم نقاشى متحرکى نیز از این کتاب ساخته شد که نقاشى‌ها کار خود مرجانه بود و ونسان بارونو با او همکارى داشت. این فیلم جایزه هیئت داوران جشنواره کن را به خود اختصاص داد و در عین حال کاندید جایزه اسکار شد. مرجانه داستان مصور دیگرى به نام «قلاب‌دوزى‌ها» دارد که در نوع خود بسیار کتاب جالبى‌ست و چهره‌اى از فرهنگ ایرانى را معرفى مى‌کند. «دیو‌ها از ماه مى‌ترسند» کتاب دیگرى از ساتراپى است.

مرجانه ساتراپى یک هنرمند واقعى‌ست و معلوم است که بر اساس ضابطه و نه رابطه به شهرت رسیده است. او به‌راستى حرفى براى گفتن دارد و این حرف را به بهترین وجه ممکن بیان مى‌کند. فرانسه براى او سکوى پرش بسیار خوبى بوده است و فرانسویان نشان داده‌اند که قدر استعداد را مى‌شناسند.

خورش مرغ آلو داستانى‌ست براى ایران. ایران بسیار زیبا و دست‌نیافتنى که به پدر خود وفادار است و از او اطاعت مى‌کند. البته امروز روشن نیست که ایران براى همیشه از پدر خود اطاعت خواهد کرد، هرچند که مفهوم پدر با اقتدار در ایران بسیار قوى‌ست و چهره او در لباس‌هاى مختلف بر صحنه ظاهر مى‌شود.

در فیلم مى‌بینییم که این پدر در عین حال به عنوان شوهر نیز نقش بازى مى‌کند و اینجا لباسى نظامى در بر دارد. امروز البته لباس او به عبا و عمامه تبدیل شده.

اکنون پرسش این است که آیا عاقبت ناصرعلى مى‌تواند امیدوار باشد که روزى به وصل ایران برسد و دیگر خودکشى نکند؟

عکس نخست: نمایی از فیلم «خورش مرغ آلو» بر اساس داستان مصور مرجانه ساتراپی

ویدئو: نماهایی از «خورش مرغ آلو» همراه با موسیقی فیلم

گلشیفته فراهانى و مشکل همجنس‌گرایى ناخواسته

Mon, 13 Feb 2012 05:16:02 +0000

گزارش زندگى ما- شماره ۵٧

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - چندى پیش گلشیفته فراهانى در یک ویدئوى کوتاه اندام برهنه خود را در معرض تماشا گذاشت و سر و صداى زیادى برپا شد. افرادى به او روسپى خطاب کردند. این مسئله باعث شد تا من به این فکر کنم که جامعه چه توقعى از زن دارد.

یک آقاى آخوند در زندان جمهورى اسلامى دختران را مورد خطاب قرار داد و چنین گفت: «تصور ما از زن موجود لطیفى‌ست که چادر به سر کنار دیوار نشسته و در حالى که کودکش را شیر مى‌دهد قطره اشکى از چشمان معصومش مى‌چکد.»

به طورى که مى بینید با تکیه بر این تصویر آرمانى از زن، گلشیفته بدون شک یک روسپى‌ست. حالا او به عنوان یک روسپى مى‌تواند برقصد. البته رقصیدن تا همین اواخر کار مردان بوده است. همچنین گلشیفته از این پس مى‌تواند با مردش به سفر برود. این هم از جمله کارهاى مردانه است. تا همین اواخر این مردان بودند که با هم به سفر مى‌رفتند. گلشیفته حالا اگر دلش بخواهد مى‌تواند یک چایخانه باز کند. البته مى‌دانیم که این کار تا همین الان یک کار مردانه است. بر طبق آنچه که جعفر شهرى در کتابش مى‌نویسد چایخانه مکانى بود که پسران زیبا در آنجا خدمت مى‌کردند و به کلى یک نهاد مردانه بود. در ژاپن زنان در چایخانه‌ها نقش بسیار مهمى بازى مى‌کنند. چایخانه مکان تربیت مردان‌ ست که باید در آنجا صبر و تحمل و آداب اجتمایى بیاموزند.

در داستان گیل‌گمش مى‌خوانیم که بانو سیدورى که در باغ جواهرنشان زندگى مى‌کند، شراب‌فروش است. او البته حجاب نیز دارد. اگر در پنج هزار سال پیش زنان شراب‌فروش بوده‌اند امروز نیز مى‌توانند باشند. اما شراب‌فروشى در کشور ما یک کار مردانه است. این حرفه اى‌ست یکسره مردانه. زنان تنها کارهاى معینى مى توانند انجام بدهند که مهم‌ترینش را در بالا گفتم: کنار دیوار نشستن و اشک ریختن. مهم‌ترین چیزى که مردان از آنان دزدیده‌اند رفتار جنسى‌ست. رفتار جنسى را از زنان دزدیده‌اند و انجام آن را به مردان جوان و پسران واگذاشته‌اند. این یک ساختار بسیار قدیمى در ایران است. البته دلایل تاریخى آن روشن است. به دلیل حملات متعدد و بى‌شمار تاریخى جامعه مردان زنان را از بازى در اجتماع حذف کرده‌اند.

شهرنوش پارسی‌پور: انسان در برابر خدا لخت است و این است که معنا دارد. انسان اگر صادق باشد نیز در برابر خود لخت است. انسان اصولاً اگر در حضور باشد لخت است.

روشن است وقتى قبیله‌اى یورش مى آورد زن‌دزدى و تجاوز به زن نیز بسیار رایج مى‌شود. پس همیشه، پس از رفتن مهاجمان بچه‌هاى حرامزاده روى دست جامعه باقى مى‌ماند. پس زنان باید مخفى باقى مى‌ماندند. اما این مخفى باقى ماندن با توسرى و روسرى و حجاب همراه بوده است.
مسئله از نظر مردان ایرانى بسیار روشن است. خوانندگان مرد در جمهورى اسلامى ترانه‌هایى را که زنان در زمان شاه خوانده‌اند با سرافرازى مى‌خوانند بى‌آنکه به منشاء آن اشاره‌اى بکنند. من باور ندارم که جمهورى اسلامى مى‌توانست بدون رضایت مردان این همه بلا به سر زن‌ها بیاورد. همیشه گفته‌اند هر ملتى لیاقت‌‌ همان حکومتى را دارد که بر او فرمان مى‌راند. شک ندارم که بخش قابل تأملى از مردان ایرانى از بابت تحقیر و توهینى که نصیب زن‌ها شده بود کیف مى‌کردند. بخشى از این آقایان به دلیل حالت به اصطلاح غیرت‌مندى و بخش دیگرى به دلیل عادت به همجنس‌بازى زنان را مزاحم مى‌دیدند. البته همه بر این اصل که یک روز مى‌شود زنى را خرید و به خانه آورد تا کار کند و بچه بزاید توافق داشتند. اما این جنس کنار مانده را باید همیشه در کنار نگه داشت تا دم در نیاورد.

ورود زن‌ها به بازار کار در زمان سلسله پهلوى بسیارى از مردان را دیوانه کرد. کشف حجاب برخى را تا دم مرگ برد. تمام لطف حضور آقاى امام خمینى در این نکته نهفته است: خوب کردى پدر زن‌ها را در آوردى! حالا خودمان با خودمان. یاد سفرهاى جاده ابریشم به خیر که با هم به عنوان دو دلداده کیف مى‌کردیم؛ که البته روشن است که بسیارى از مردان ایرانى نیز در کنار زن‌ها ایستادند و حتى جانشان را بر سر این کار از دست دادند. اذیت و آزار تا به آنجا رسید که زنان دسته دسته به زندان رفتند و اعدام شدند، و هنوز هم دارند به زندان مى‌روند. و در میانه این هاى و هوى گلشیفته برهنه شده است. شاید براى آنکه ثابت کند اختیار بدنش دست خود اوست، که کسى حق ندارد براى او تعیین تکلیف کند که چه باید بپوشد. شاید او مى خواهد بگوید آقایان لباس را براى آن مى‌پوشند که از سرما نلرزند. یا شاید مى خواهد بگوید ببینید، من چنین هستم.

شهرنوش پارسی‌پور: نجابت ما به مقدار پارچه‌اى که دور خود مى‌پیچیم بستگى دارد. چقدر جالب مى‌شد اگر یک بار مى‌نشستیم و درباره ارزش‌ها با یکدیگر بحث مى‌کردیم. (عکس: گلشیفته فراهانی)

در جریان سفرى به آلمان خانم نقاشى از من خواست تا لخت شوم و او از من نقاشى کند. به او پاسخ دادم که بدن من در این سن و سال ابداً از زیبایى برخوردار نیست و مطمئن باشید که اگر زیبا بود بدون تأمل لخت مى‌شدم. حالا به راستى این پرسش مطرح مى شود که لخت بودن چه اشکالى دارد؟ مثلاً اگر همه در فصل گرما لخت باشیم چه حادثه سویى رخ خواهد داد؟ مگر اجداد ما که لخت بودند چه حادثه‌اى رخ مى‌داد؟ یا مردمانى که هنوز لخت یا نیمه‌لخت زندگى مى‌کنند بسیار نانجیب هستند؟ روشن است که هر کارى در آغازش غوغابرانگیز است. باور دارم که بعضى از مردان و حتى زنان به شدت از دست گلشیفته خشمگین هستند. نجابت ما به مقدار پارچه‌اى که دور خود مى‌پیچیم بستگى دارد. چقدر جالب مى‌شد اگر یک بار مى‌نشستیم و درباره ارزش‌ها با یکدیگر بحث مى‌کردیم.

حالا یادم آمد که اخیراً یک قبیله از لختى‌ها که در غارى در کرمان زندگى مى کردند کشف شدند، بعد هم ناگهان سکوت شد. من اغلب به این انسان‌ها فکر مى‌کنم و همه‌اش نگرانم که مبادا همه آن‌ها را اعدام کرده باشند. روشن است که حالا اگر گلشیفته به ایران برود وضع خطرناکى براى خود به‌وجود خواهد آورد. یک دختر مصرى که لخت شده بود در میدان تحریر جان خود را از دست داد. جامعه‌هاى نجیب خاورمیانه در برابر رویدادهاى جدید واکنش نشان مى‌دهند. این جامعه‌ها ثابت کرده‌اند که نجیب هستند. پوشیده هستند و هربار که به مکه مى روند سه بانوخدا را به عنوان ستون شیطان سنگباران مى کنند. آن‌ها زنانگى را در خود مى‌کشند و به مردان یک وجهى تبدیل مى‌شوند، و هرگز هیچ اختراع یا ابتکارى به نام آن‌ها ثبت نمى‌شود. به‌راستى به دو دلیل: دلیل نخست آنکه وجه زنانه را در خود کشته‌اند و یک وجهى هستند. دوم به این دلیل که سروش غیب همیشه در چهره‌اى زنانه بر مرد دانش ظاهر مى‌شود. هیچ نابغه‌اى در جهان نیست که بتواند بدون اتکا بر وجه زنانه حضورش ارزشى بیافریند.

و کلامى به گلشیفته: عزیزم، هنگامى که مى‌دانى جامعه به شدت واکنش نشان خواهد داد چرا لخت مى‌شوى؟ خودت خوب مى‌دانى که میان لباس پوشیده و لخت بودن تفاوتى نیست. انسان در برابر خدا لخت است و این است که معنا دارد. انسان اگر صادق باشد نیز در برابر خود لخت است. انسان اصولاً اگر در حضور باشد لخت است. دوستان غربى دائم عادت دارند وجه فیزیکى هر چیز را ببینند. آنان در عین حال ممکن است دچار این احساس بشوند که در میان مردمان و قوم و گروه‌هاى دیگر قال و مقال ایجاد بکنند. ضروررتى وجود ندارد که ما به آنچه آن‌ها از ما مى‌خواهند تن در دهیم. با این حال حالا که لخت شده‌اى یادت باشد که هیچ چیز تغییر نکرده است و نمی‌کند. جامعه ایران این‌شکلى‌ست: همه کار مجاز است اما پشت پرده و در پستو.

و امید که بتوانى خونسردى خود را حفظ کنى.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

زن‌ستیزی در ایران منحصر به حکومت دینی نیست

Maryam — Tue, 07 Feb 2012 09:17:45 +0000

گفت‌وگو با مهرداد درویش‌پور، درباره بازتاب انتشار عکس گلشیفته فراهانی:

سارا شاد

سارا شاد - این خطاست که ما فکر کنیم زن‌ستیزی، پدرسالاری، ناموس‌پرستی و میل به کنترل بدن زن فقط به حکومت دینی ما محدود می‌شود. در ذهنیت جامعه ایرانی، پدرسالاری جایگاه قدرتمندی دارد. رفتار‌های نابرابر شوهر با زن، کنترل مطلق سکسوالیته زن به عنوان مایملک مرد، رفتار آمرانه پدر با دختر و برادر با خواهر، رفتار خویشاوندان مرد با زن، آزار و اذیت و تحقیر زنان در محیط‌های مردانه، همه و همه بخشی از یک فرهنگ پدرسالار است که آزادی عمل زن را برنمی تابد.

مهرداد درویش‌پور، جامعه‌شناس مقیم سوئد با بیان این حرف تاکید می‌کند باور‌ها و رفتارهایی که سکسوالیته زن را به شددت مورد حمله قرار می‌دهند و سعی می‌کنند آن را بپوشانند معمولاً متاثر از مذهب، سنت و نوعی فرهنگ پدرسالارانه است. او در ادامه این سئوال را مطرح می‌کند: پرسش اینجاست که جامعه روشنفکری و طبقه متوسط مدرن شهری، تحصیلکرده و سکولاری که با ارزش‌های حاکم اسلامی می‌جنگند یا دگراندیشان و اوپوزیسیونی که خود را سخت رادیکال می‌دانند چگونه در برخورد با یک عکس هنری نیمه برهنه این گونه با حکومت همسو می‌شوند؟

آنچه می‌خوانید گفت‌وگوی رادیو زمانه با این جامعه‌شناس درباره بازتاب انتشار عکس نیمه برهنه گلشیفته فراهانی در مجله فیگارو است.

به لحاظ جامعه‌شناسی پدیده بازتاب گسترده انتشار عکس نیمه برهنه گلشیفته فراهانی را چگونه تفسیر می‌کنید؟

مهرداد درویش‌پور: باور‌ها و رفتارهایی که سکسوالیته زن را به شدت مورد حمله قرار می‌دهند و سعی می‌کنند آن را بپوشانند معمولا متاثر از مذهب، سنت و نوعی فرهنگ پدرسالارانه است. اگرچه در این میان برخی به تفاوتی‌هایی در فرهنگ مسیحی با اسلامی در برخورد به سکس و سکسوالیته زنان اشاره داشته‌اند. در مسیحیت، سکس اساساً مظهر قوای حیوانی است و یک مومن باید با خودداری از سکس و پرهیز از آن نوعی تقوای آسمانی را به نمایش بگذارد. بنابراین دوری جستن از سکس و نمادهای آن برای نشان دادن تقوا، کنترل فردیت و تحکیم اقتدار دینی فوق‌العاده کلیدی است.

در مورد عکس گلشیفته بی‌آنکه بخواهم در کم و کیف آن غلو کنم، بر این باورم که درست به دلیل بازتاب اجتماعی این حادثه به یکی از نمادین‌ترین گام‌ها در شکستن فلسفه حجاب که جمهوری اسلامی بر زنان ایران تحمیل کرده، بدل شده است

در اسلام اما سکس مظهر مزه بهشتی است. به همین خاطر به مومنان وعده داده می‌شود که در بهشت حوریان و غلمان‌های زیبا رو در انتظارشان هستند. راه حلی که در اندیشه اسلامی برای به نمایش گذاشتن اقتدار دینی، نظم جنسی و کنترل فرد وجود دارد تمرکز بیشتر در کنترل سکسوالیته زن است. گفته می‌شود در فرهنگ مسیحی زن یک موجود منفعل است، اما در اندیشه اسلامی وسوسه‌گری جنسی و قوای سکسوالیته زن، مهاجم و فعال است، بنابراین باید با مکانیسم جداسازی جنسیتی و حجاب کنترل شود تا زن با زیبایی و انگیزش جنسی خود حواس مرد را پرت نکند و ایمان و تقوای او را بر باد ندهد. شاید از این رو است که در جوامع اسلامی نمایش برهنگی زن با واکنش شدیدتری روبه‌رو می‌شود یا شاید نیرومند‌تر بودن پدرسالاری وعقب‌ماندگی این جوامع توضیح دهنده اینگونه واکنش‌ها باشد.

درست است که مرد هم به خاطر نداشتن پوشش مورد نظر و سرپیچی از مقررات فرهنگ سنتی و پدرسالار مورد شماتت قرار می‌گیرد، اما این مسئله به شدت و حدتی نیست که در مورد زنان می‌بینیم. در مورد زن، نمایش بدن نوعی شرم و ننگ تلقی می‌شود و به شدت مورد حمله قرار می‌گیرد. حال آنکه نمایش بدن نیمه برهنه مرد هیچ پرسشی برنمی‌انگیزد. نمایش برهنگی کامل بدن مرد فوقش صور قبیحه خوانده می‌شود، اما در مورد زن، نمایش چنین تصاویری تنها ناموس خانوادگی او را برباد نمی‌دهد، بلکه فرهنگ ناموس پرستانه جامعه را نیز برمی‌انگیزاند. از این‌رو یک باور همگانی خود را در مداخله برای دفاع از ناموسی جمعی و سنگسار روانی آن زن موظف می‌بیند.

از قضا هنر از دیرباز با به نقش کشیدن و روایت‌های عریان از بدن، سکس و سکسوالیته یکی از عرصه‌های چالش سنت و اندیشه‌های دینی بوده است. تصاویر نقاشی و مجسمه‌های برهنه در یونان و روم باستان و شعرهای اروتیک و جنسی در میان شاعران کلاسیک ایران نمونه‌هایی از این دست‌ هستند. حتی امروز نیز در نزد محافل کنسرواتیو و دینی در بسیاری از جوامع غربی نمایش کامل برهنگی در رسانه‌های عمومی می‌تواند مسئله برانگیز باشد و آن‌ها را به واکنش وادارد، اما در مجموع نمایش یا به تصویر کشیدن برهنگی در عکس، نقاشی، فیلم و یا رمان اروتیک مسئله پیچیده و جنجال برانگیزی نیست.

برخی منتقدان اقدام اخیر گلشیفته فراهانی، عکس وی را "پورنوگرافی" دانسته‌اند. شما این عکس را تحت چه عنوانی قرار می‌دهید؟

این عکس در بهترین حالت یک عکس زیبای اروتیک است و کوچک‌ترین ربطی به هرزه‌نگاری ندارد. پورنوگرافی مظهر نوعی صنعت سکس، بردگی جنسی زن و استثمار جنسی نه تنها زنان بلکه تا حدودی مردان و‌ گاه کودکان است که از آن به عنوان هرزه‌نگاری نام می‌برند، اما در فیلم یا نقاشی یا عکس اروتیک سوژه موضوعیت دارد. شما با یک سوژه و مفهوم سروکار دارید، با عنصر زیبایی‌شناسانه و حتی یک روایت سرو کار دارید. در پورنوگرافی اما سوژه یکسره محو شده است و شما از‌‌ همان آغاز بیشتر با بدن و سکس زن همچون ابژه جنسی روبرو می‌شوید.شما با داستان، روایت، موضوع و درنگ فکری، هنری و حسی خاصی سروکار ندارید، بلکه با بی‌روح‌ترین و مکانیکی‌ترین شکل انگیزش جنسی مواجه هستید و این گاه با بدآموزی‌های سادومازوخیستی به جوانان همراه است. بنابراین پورنوگرافی یا به عبارتی تحقیر شخصیت زن و تبدیل کردن سکس به یک صنعت و کالا را سوداگری جنسی نام نهاده‌اند، در حالی که اروتیسم به صنعت سکس ربطی ندارد. بگذریم که بسیاری در کم و کیف این نوع تفکیک‌ها نیز چون و چرا گذاشته‌اند و حتی مرز اروتیک با پورنوگرافی "نرم" را خیلی شفاف نمی‌یابند.

با این‌همه در ایران این دو مسئله با هم اشتباه گرفته می‌شوند.باورنکردنی است عکس نیمه برهنه‌ای که هیچ نشانی از تلاش برای برانگیختن جنسی در آن به چشم نمی‌خورد پورنو تلقی شود. در ایران حجاب بر سر زن گذاشتن- یعنی نماد کنترل و پوشاندن سکسوالیته زن-بخشی از فلسفه سیاسی حکومت به شمار می‌رود. بنابراین وقتی یک زن هنرمند و شناخته شده ایرانی در چشم دوربین‌های جهان نه فقط حجاب و روسری را کنار می‌گذارد بلکه با بدن نیمه برهنه در عکس ظاهر می‌شود خواه‌نا‌خواه چالشی بسیار جدی علیه آن فرهنگ و حکومت به راه می‌اندازد.

با این وصف از دیدگاه شما این اقدام گلشیفته فراهانی چالشی علیه فرهنگ پدرسالارانه است؟

من نه اصلا از انگیزه خانم گلشیفته اطلاعی دارم و راستش برایم چندان اهمیتی هم ندارد. مهم، خوانش ما از آن کنش است. بازتاب اجتماعی این اقدام آن را به یکی از برجسته‌ترین نمونه‌ها در چالش اقتدار پدرسالارانه حکومت در زمینه پوشاندن و کنترل سکسوالیته زن بدل ساخته است. گرچه پیش از این نمایش صحنه‌ای از بدن برهنه شهره آغداشلو در فیلم میهمانان هتل آستوریا غیرت ایرانیان خارج از کشور را برانگیخته بود، یا برهنه شدن یکی از زنان اپوزیسیون در کنفرانس برلین سر و صدای بسیاری برانگیخت، اما هیچ یک به اندازه این عکس جنجال برانگیز نشدند. به گمانم تاریخ از برخی جنبه‌ها به گونه‌ای مشترک درباره نمایش عکس نیمه برهنه گلشیفته همچون کشف حجاب طاهره قره‌العین و اشعار اروتیک فروغ فرخزاد – به‌رغم تمام تفاوت‌ها در حوزه‌ها، انگیزه‌ها، موقعیت‌ها و بافتار متن - به قضاوت خواهد نشست.

در مورد عکس گلشیفته بی‌آنکه بخواهم در کم و کیف آن غلو کنم، بر این باورم که درست به دلیل بازتاب اجتماعی این حادثه به یکی از نمادین‌ترین گام‌ها در شکستن فلسفه حجاب که جمهوری اسلامی بر زنان ایران تحمیل کرده، بدل شده است. اینکه زنان ایرانی در خارج حجاب بیرونی ندارند کار بزرگی نیست؛ این چالش زمانی مفهوم دارد که فلسفه حجاب مورد حمله قرار بگیرد و گلشیفته این کار را با نمایش بدن نیمه برهنه‌اش در سطح گسترده، خواسته یا ناخواسته، اگاهانه یا خودانگیخته انجام داده است.

چرا این عکس هنری به این میزان مورد توجه قرار گرفته است؟ آیا اگر در یک عکس، یک بازیگر مرد ایرانی بدن نیمه عریانش را به نمایش درمی‌آورد، به این اندازه بحث‌برانگیز می‌شد؟

اتفاقا پرسش من همین است که آیا نگاه به زن باز هم به عنوان یک موضوع جنسی عامل اینهمه واکنش و جنجال بر سر این عکس نیست؟ ایا این نگاه نشانگر این نیست که باور به حجاب درونی تا اعماق جامعه ایران نفوذ دارد؟ ما آن نوع حجاب اجباری را که حکومت تحمیل می‌کند عقب مانده می‌دانیم، اما بر سر یک عکس نیمه برهنه اینهمه واکنش منفی صورت می‌گیرد. به نظرم عکس گلشیفته عقب مانده‌ترین ذهنیت پدرسالار و حجاب‌گرایی درونی جامعه را قلقلک داده است. در حجاب بیرونی شما به دلیل حفظ نجابت یا حس شرم و گناه از نمایش معمولی و غیر برهنه بدن زن نیز دوری می‌کنید. چادر، روسری، نقاب، برقع یا یونیفورم راهبه‌ها نمونه‌هایی از این دست در کشورهای مختلف است.

در ایران روسری و چادر نشانه حجاب زن است. مسئله اصلی اما در فلسفه حجاب که نماد نجابت زن و ناموس مرد به شمار می‌آید، مطیع بودن زن و انقیاد و کنترل بدن او توسط نظم پدرسالار نهفته است. آنچه در حجاب درونی مشهود است زیر سئوال بردن فردیت وآزادی زن در ساده‌ترین بیان خود و مهر تائید زدن به ارائه تصویر از مردان همچون شکارگران و متجاوزان جنسی است.

در فرهنگ ناموسی، جامعه خود را دانای کل، پدر، برادر بزرگ و کلانتر محله می‌داند که باید درباره یک عکس ساده نیمه برهنه هنری یک زن این همه واکنش نشان دهد. آنهم نه درباره ارزش هنری آن و میزان سکسی بودن تصویر، بلکه تنها درباره رسوایی ناشی ازبرهنگی یک زن ایرانی در انظار عمومی. این نشان می‌دهد

بنابراین قبل از اینکه بخواهیم گمانه‌زنی کنیم که گلشیفته با چه انگیزه‌ای این کار را انجام داده باید به آزادی فردی او اهمیت بدهیم. از طرف دیگر باید بدانیم که مفاهیم تا حدودی نسبی و وابسته به بافتار متن هستند و باید برهنگی و معنای آن را با توجه به شرایط روز آن تبیین کنیم. وقتی یک زن و مرد برای دفاع از حقوق حیوانات در اعتراض به پوشیدن لباس‌هایی که از پوست حیوانات تهیه شده است عریان می‌شوند، نمی‌توان عریان شدن آن‌ها را به هیچ وجه به نمایشی اروتیک نسبت داد. جدا کردن نمایش برهنگی از شرایط و بستری که در آن اتفاق می‌افتد و یا نسبت برانگیختن جنسی دادن به همه آن‌ها فقط در یک فرهنگ خشکه مقدس و ذهنیت بیمار جنسی می‌تواند اتفاق بیفتد.

گلشیفته این روز‌ها فقط از سوی حکومت جمهوری اسلامی مورد شماتت قرار نگرفت. البته معلوم است که جمهوری اسلامی او را سرزنش می‌کند، اما وقتی بخشی از جامعه روشنفکری هم او را مورد سرزنش قرار می‌دهد این سئوال پیش می‌آید که آیا این حجاب درونی که از آن حرف زدید در جامعه روشنفکری هم ریشه دوانده است؟

بله. این خطاست که ما فکر کنیم زن‌ستیزی، پدرسالاری، ناموس‌پرستی و میل به کنترل بدن زن فقط به حکومت دینی ما منحصر است. در ذهنیت جامعه ایرانی، پدرسالاری قدرتمند است. رفتار‌های نابرابر شوهر با زن، کنترل مطلق سکسوالیته زن به عنوان مایملک مرد، رفتار آمرانه پدر با دختر و برادر با خواهر، رفتار خویشاوندان مرد با زن، آزار و اذیت و تحقیر زنان در محیط‌های مردانه، همه و همه بخشی از یک فرهنگ پدرسالار است که آزادی عمل زن را برنمی تابد، اما پرسش اینجاست:جامعه روشنفکری و طبقه متوسط مدرن شهری، تحصیلکرده و سکولار که با ارزش‌های حاکم اسلامی می‌جنگد و یا دگراندیشان و اوپوزیسیونی که خود را سخت رادیکال هم می‌دانند چگونه در برخورد با یک عکس هنری نیمه برهنه این گونه با حکومت همسو می‌شود؟

در فرهنگ ناموسی، جامعه خود را دانای کل، پدر، برادر بزرگ و کلانتر محله می‌داند که باید درباره یک عکس ساده نیمه برهنه هنری یک زن این همه واکنش نشان دهد. آنهم نه درباره ارزش هنری آن و میزان سکسی بودن تصویر، بلکه تنها درباره رسوایی ناشی ازبرهنگی یک زن ایرانی در انظار عمومی. این نشان می‌دهد که فرهنگ دینی، ناموس‌پرستی و پدرسالاری تا چد در اعماق نسل قدیمی جامعه ما ریشه دوانده است.

به نظر من بخش بزرگی از جامعه جوان کشورمان این حرکت گلشیفته را تحسین برانگیز دانستند و آن را اقدامی علیه فرهنگ سنتی نام دادند. بنابراین اگر بسیاری در دفاع از گلشیفته در برابر اقتدار دینی و سنتی از او حمایت کردند خواستند به روشنی بگویند مداخله و کنترل سکسوالیته و بدن زن از سوی جامعه عقب‌مانده و ضد زن، موقوف! مستقل از انگیزه گلشیفته این واکنش‌ها در دفاع از حق او یک پیکار سیاسی- فرهنگی در دفاع از فردیت و حق زن است. این را هم بگویم که گذشته از واکنش‌های خود گلشیفته آخرین واکنش پدرش نیز برای من جالب بود.

چرا باید واکنش پدرش برای شما جالب باشد؟

آن طور که رسانه‌های دولتی اعلام کردند او ابتدا این اقدام را همچون دیگر اعضای جامعه پدرسالار ایرانی تخطئه کرد و حتی آن را مونتاژ دانست، اما پس از واکنش فوری گلشیفته در تائید عکس خود، در اظهار نظر دوم پدر او ردپایی از فرهنگ مدرن می‌بینیم.او گفت دختر من هرکاری انجام داده به خودش مربوط است. این حرف پدر گلشیفته تا حدودی فاصله گرفتن از فرهنگ ناموس پرستی است که به پدر حس شرم را منتقل می‌کند و او را مسئول گناه دختر می‌داند. امیدوارم جامعه مردان ما این حرکت را یاد بگیرند و فردیت زنان و دختران‌شان را به رسمیت بشناسند و خود را وکیل و وصی خوب و بد رفتار آن‌ها ندانند.

شما گفتید امیدوارید مردان جامعه فردیت زنان و دختران‌شان را به رسمیت بشناسند، اما همه افرادی که درباره اقدام گلشیفته بحث موضع‌گیری کردند، الزاما مرد نبودند. زنان بسیاری هم بودند که می‌گفتند گلشیفته با این کارش حرمت زن ایرانی را خدشه‌دار کرده است.

مردسالاری فقط با اقتدار مردان سلطه نیافته است بلکه با تن دادن زنان به آن و درونی کردن ارزش‌های مردانه تجدید تولید شده است. زنان حتی ممکن است در برابر رفتار آزادیخواهانه یک زن دیگر ‌گاه بیشتر از مردان واکنش نشان بدهند.

در جامعه‌شناسی قدرت گفته می‌شود قدرت برهنه آزاردهنده است. برای مثال اگر زنی دائما مورد خشونت قرار بگیرد و نتواند این وضعیت را تغییر بدهد سعی می‌کند آن را توجیه کند. او که نمی‌تواند هر روز در کوچه فریاد بزند که شوهرش او را کتک می‌زند، اما او به این زندگی ادامه می‌دهد. زمانی که فرد قدرت تغییر ندارد به توجیه بی‌قدرتی‌اش و سلطه‌ای که بر او اعمال می‌شود تمایل می‌یابد. مثلا گفته می‌شود خیلی از زنان نسبت به روسای زن بیشتر حساسیت نشان می‌دهند تا روسای مرد. این به زن بودن ربطی ندارد، به موقعیت ضعیف‌تر ربط دارد. در بستر فرهنگی مردسالاری مرد مسلط است و بسیاری از زنان به آن عادت کرده‌اند. در این شرایط اگر یک زن آزاد باشد بسیاری از زنان دیگری که از آن قدرت و جسارت برخوردار نیستند به جای تحسین آن، روان خودشان برهم می‌خورد. زیرا که نرم و هنجارشان بر هم خورده است و تا زمانی که نتوانند مثل آن زنان آزاد، قدرتمند و جسور رفتارکنند به محکوم کردن آن ادامه می‌دهند. این یک مکانیسم روانی برای پوشاندن موقعیت ضعیف‌تر خود است.

از طرف دیگر هنوز تصویری از وارستگی زنانه در جامعه ما متاثر از الگوهای مردانه و عقب‌مانده پیشین است. در الگوهای سنتی پدرسالار یا زن لکاته است یا اثیری. خب خانم گلشیفته در چنین تصویری بعد از نمایش این عکس کجا قرار می‌گیرد؟ تصویر شریعتی- معلم انقلاب اسلامی ایران - از زن، در کتاب "فاطمه، فاطمه است" دیده می‌شود. معنای زن وارسته را در این فرهنگ به روشنی تصویر می‌کند. این کتاب درست‌‌ همان تصویری را که تمام جنبش‌های رهایی‌بخش مردسالارانه در خاورمیانه به نمایش گذاشتند فرموله می‌کند. زن با انکا ر یا پوشاندن زنانگی خود و مبارزه‌ای دوشادوش مردان وارسته می‌شود. در اینگونه برداشت از وارستگی زنانه که به هیچ وجه هم منحصر به گروه‌های مذهبی نیست، خانم گلشیفته کجا جا می‌بابد؟ در این دیدگاه خانم گلشیفته اعتبار هنری و مبارزاتی خود را علیه استبداد دینی حاکم با یک عکس هنری بر باد داده است. حال آن که من فکر می‌کنم به این "رسوایی‌های"زن‌ورانه که فلسفه حجاب را نشانه رفته است باید صدآفرین گفت. توصیه من این است که باید مراقب بود تحت عنوان جنبش‌های رهایی‌بخش، دمکراتیک و ضد استبدادی در کشورهای نظیر ایران، حقوق زنان زیر سئوال نرود و به بهانه مبارزه برای آزادی، ما را از تلاش برای دفاع از فردیت زنانه بازندارند.

گلشیفته، گینگریج و اخلاق

arezoo — Mon, 23 Jan 2012 16:10:36 +0000

علی افشاری - دو اتفاق "نمایش عکس نیمه‌برهنه گلشیفته فراهانی در مجله مادام فیگارو" و "سخنان همسر نیوت گینگریج درباره درخواست رابطه آزاد"، در هفته گذشته جنجال آفرین شد.

این دو اتفاق ربطی به هم ندارند. موضوع گلشیفته فراهانی، انتخاب یک زن برای چگونگی نمایش تنش است که اقتضای شغلی و حرفه‌ای او نیز محسوب می‌شود، اما ماجرای نامزد مطرح جمهوری‌خواهان برای انتخابات ریاست جمهوری آمریکا فرق می‌کند. وی از سوی همسر سابقش به نقض قرارداد زناشویی متهم شده است، اما این دو موضوع جدا از هم در جامعه سیاست‌زده ایران و از منظر نگاه اخلاقی به هم ارتباط پیدا می‌کنند.

فروپاشی الگو‌های کهن اخلاقی و نظام روابط جنسی در ایران واقعیتی انکارناپذیر است. عملکرد فاجعه‌بار حکومت، سوء استفاده از ارزش‌های اخلاقی برای پیشبرد پروژه‌های سیاسی و شیوع ریاکاری در صاحب‌منصبان حکومتی، دامنه و عمق بحران اخلاقی را تشدید کرده است.

طولانی شدن دوران گذار به نظام جدید اخلاقی، متناسب با شرایط کنونی جامعه نیز بر بغرنجی فضا افزوده است. در این شرایط خبرسازشدن انتشار عکس نیمه‌برهنه گلشیفته فراهانی، وجهی از بحران و عدم تعادل اخلاقی جامعه را نشان می‌دهد. البته از زاویه دیگر می‌تواند نشانی از درد‌های زایمان نظم جدید اخلاقی باشد.

گلشیفته فراهانی در جایگاه یک هنرمند کاری را انجام داده که در عرف سینمای غرب و جهان امری عادی است. او یک بازیگر سینما است؛ نه ادعای نمایندگی گروه و صنفی را دارد، نه چهره شاخص و صاحب جایگاهی در یک جنبش اجتماعی و سیاسی است. ویژگی‌های شغلی و حرفه‌ای او که دیگر در سینمای جهانی فعالیت می‌کند و از سینمای ایران خارج شده است، ایجاب می‌کند که چنین عکس‌هایی را بگیرد یا در نقش‌هایی ظاهر شود که نیازمند نمایش عریانی بدن است. او دیگر در سینمای ایران فعالیت نمی‌کند تا از چنین رفتاری پرهیز کند.

او اما فراتر از جنبه شغلی و حرفه‌ای به‌عنوان یک زن حق دارد هر نوع تمایل که دارد در چهارچوب قوانین، بدنش را به نمایش بگذارد. این مسئله بخشی از حق تن او است و به مالکیت انحصاری وی بر بدنش ارتباط پیدا می‌کند. کار او نه شایسته ستایش است و نه در خور مذمت. تابوشکنی در اینگونه موضوعات فاقد ویژگی ارزشی است. کسانی که سعی می‌کنند این اقدام وی را عملی قهرمانانه جلوه بدهند، ناخواسته نوعی تک‌صدایی فرهنگی وارونه را ترویج می‌کنند که این بار برهنگی معیار پیشرفت و ترقی می‌شود. درست برعکس مخالفان که این کار را عملی در خور محکومیت و تنزل می‌دانند، در حالی که پوشیدگی و برهنگی هیچکدام به خودی خود ارزش نیستند، بلکه دو انتخاب پیش روی انسان مدرن هستند.

پرداختن به این مسئله از منظر اخلاقی قضاوت را بسیار دشوار و پیچیده می‌کند. ما یک نظام اخلاقی نداریم، بلکه با سبک‌های اخلاقی متفاوت که هریک ارزش‌ها و الگو‌های متمایزی دارند مواجه هستیم. این ویژگی دنیای جدید است که دیگر ابر الگو‌های همسان‌ساز وجود ندارند که یک رفتار واحد اجتماعی و کنش اخلاقی مشابه را برای همگان تجویز کنند. کثرت‌گرایی نظام‌های اخلاقی جزو تفکیک‌ناپذیر از پلورالیسم فرهنگی است. مراعات چندگونگی فرهنگی در یک جامعه آزاد ضروری است. بنابراین از همه کسانی که خواهان دموکراسی و نفی قیم‌مآبی فرهنگی هستند، انتظار می‌رود که الزامات پلورالیسم فرهنگی و تکثر در نظام‌های ارزشی را رعایت کنند.

جوسازی‌های اجتماعی

سبک‌های زندگی متنوع از تفاوت در تعریف نظام‌های اخلاقی برمی‌خیزند. از این‌رو در یک جامعه آزاد هویت‌های فرهنگی متفاوت باید به اصول و ارزش‌های یکدیگر احترام بگذارند و به همزیستی مسالمت‌آمیز روی بیاورند. در این چهارچوب هر نظام اخلاقی می‌تواند خوب و بد خود را داشته باشد، اما این معیار‌ها فقط برای قائلان به آن نظام اعتبار دارد و نمی‌توان بر اساس آنها به قضاوت دیگر هویت‌های اخلاقی پرداخت. نگارنده به عنوان یک فرد مذهبی با برهنگی مخالفم و در کل پوشیدگی را می‌پسندم، اما این مسئله دلیل نمی‌شود که به پرخاشگری و توهین به کسانی بپردازم که به هر دلیل تمایل به نمایش تن برهنه خود دارند. مخالفان و منتقدان گلشیفته فراهانی حق دارند مخالف کار وی باشند و این نوع عکس انداختن را نکوهش کنند و در نفی این کار در جامعه به صورت کلی تبلیغ کنند، اما حق ندارند گریبان وی را بگیرند و با ایجاد کشمکش، حرکت‌های تند و فشارآلود علیه وی راه بیاندازند. این کار، فعلی غیر اخلاقی است. جوسازی اجتماعی از سنخ اجبار است و نفی‌کننده یکی از مهم‌ترین قواعد اخلاقی است.

در ایران فردا که قرار است جامعه‌ای آزاد باشد از اینگونه اتفاق‌ها خواهد افتاد و بخشی از جامعه به سمت پوشیدن لباس باز و عرف‌های متداول در فرهنگ غربی خواهند رفت. نمی‌شود جلوی آنها را مشابه جمهوری اسلامی با اجبار و هیاهو گرفت. در اینجا شایسته است تا گرایش‌های فرهنگی مختلف سعه‌صدر و شکیبایی خودشان را بالا ببرند و وجود دیگری را به رسمیت بشناسند. همانطور که فردی مجاز است لباس باز بپوشد دیگری هم مجاز است چادر و حتی پوشیه بپوشد. نیروهای هدایت‌کننده هویت‌های فرهنگی متفاوت شایسته است ظرفیت درک و تعامل بدنه‌ خود را ارتقاء بدهند نه اینکه تحت تاثیر فضای پوپولیستی و عوام‌زده قرار بگیرند.

دولت و فعالان اجتماعی بر مبنای منطق جامعه باز مجاز نیستند که عرصه را بر آنها تنگ کنند و باعث خودسانسوری افراد به دلیل هراس از ریختن آبرو شوند. در یک جامعه باز برایند تعامل و رقابت هویت‌های فرهنگی متفاوت سیمای متکثر فرهنگی جامعه را مشخص می‌سازد و درهم‌تنیدگی آنها مرز‌های کلان اعمال مجاز و دایره تحمل افعال مربوط به حوزه جنسی را تعیین می‌کند. هر کشور و جامعه‌ای قوانین و آئینی برای سبک پوشش دارد. منتها این قوانین موقعی اعتبار دارند که با مشارکت و دخالت طیف‌های گوناگون شکل گرفته باشند. همچنین این قواعد اصولی تغییرناپذیر نیستند و در گذر زمان و موقعیت‌های گوناگون تحول می‌یابند.

اگر از مکاتب اخلاقی و نظام‌های ارزشی فاصله بگیریم و بخواهیم از نظر فلسفی به کنه مسئله بپردازیم که نسبت اخلاقی برهنگی چیست، آنگاه وارد بحث پیچیده‌ای می‌شویم که نمی‌توان جواب صریحی به آن داد. فقط می‌توان گفت نفس برهنگی معادل فعل غیر اخلاقی نیست، بلکه چگونگی عریانی و از همه مهم‌تر سیاق و زمینه وقوع، نسبت اخلاقی را تعیین می‌کند. به عنوان مثال در برخی از ادیان از تصاویر عریان در مناظر معنوی استفاده شده و به نوعی برهنگی نماد رهایی و پاکی توصیف شده است. در بسیاری از کلیساهای شاخص جهان تصاویر برهنه وجود دارد.

دیگر زمینه‌ای که برهنگی مورد توجه است، هنر است. در نقاشی و پیکرتراشی، برهنگی و نمایش اندام ارزشمند و مطلوب تلقی می‌شود. همچنین در جوامعی که هنوز به صورت بدوی و مشابه دوران اولیه حیات بشر زندگی می‌کنند، افراد لخت هستند و این امر عادی محسوب می‌شود. البته پورنوگرافی و تبلیغات با استفاده از جاذبه‌های جنسی و بدنی زنان سویه منفی عریانی را نمایش می‌دهد.

تبعیض بین برهنه شدن مرد و زن

دیگر تعارضی که نوعی استاندارد دوگانه را نشان می‌دهد تبعیض بین برهنه شدن مرد و زن است. حساسیت نسبت به برهنگی زنان بسیار بیشتر از مردان بخصوص در جوامع شرقی است. این امر که محصول فرهنگ مردسالاری است بر پیچیدگی داوری پپرامون عریانی زنان می‌افزاید. بنابراین نمی‌توان به صورت مطلق در خصوص برهنگی تن داوری کرد، بلکه باید مسئله را به صورت نسبی دید. این نسبیت هم متاثر از تنوع در سبک‌های زندگی و نظام‌های ارزشی است و هم به تفاوت در نقش‌ها و موقعیت‌ها ارتباط دارد.

موضوع گینگریج اما مرتبط با بعد موقعیت است. در یک جامعه آزاد همه اقشار و بخش‌های جامعه به لحاظ حدود مجاز اعمال فردی و اجتماعی در یک سطح نیستند. سیاستمداران، رهبران جنبش‌های اجتماعی و در کل همه کسانی که در زندگی سیاسی و اجتماعی جامعه موثر هستند باید قواعد سخت‌گیرانه‌تر اخلاقی را رعایت کنند. این الزام مبنای دینی و ایدئولوژیک ندارد و به صورت پیشینی نیز تعیین نشده است، بلکه انتخاب خود مردم جوامع مختلف است که با حساسیت ورزیدن از ارزش‌های اخلاقی مورد نظرشان در میدان سیاست و عرصه عمومی دفاع می‌کنند. نمونه‌های زیادی را در آمریکا و اروپا می‌توان نشان داد که چگونه سیاستمداران و چهره‌های معروف قربانی رسوایی‌های اخلاقی شده‌اند.

یک شهروند ساده آمریکایی می‌تواند روابط آزاد داشته باشد و این نوع رابطه را به هرکس پیشنهاد بدهد، اما از یک سیاستمدار چنین سبک زندگی‌ای پذیرفتنی نیست و با ارزش‌های خانوادگی تعارض پیدا می‌کند. البته قضیه گینگریج با توجه به ادعای همسر سابقش فقط به تقاضا برای رابطه آزاد و عدم مخالفت همسرش با ارتباط با دیگر شرکای جنسی محدود نمی‌شود. همسرش مدعی خیانت نیز هست. خیانت متفاوت از رابطه موازی است. خیانت به معنی تقلب و دروغ گفتن و سوء استفاده از اعتماد یک شریک است و در هر حالتی فعلی غیر اخلاقی است، چون همگرایی بین عمل و حرف فرد وجود ندارد.

علی‌رغم اینکه مردم آمریکا به این مسائل حساس هستند و اروپا با درجاتی کمتر و بخشی از جامعه ایران و بخصوص نخبگان نیز نسبت به این حساسیت دچار کرختگی شده‌اند، علت این امر را در وهله نخست باید در شکست گفتمان حکومت و بهره‌برداری سیاسی از اخلاق جست‌وجو کرد. وقتی یکی از ابزار‌های اصلی حکومت استفاده از مسائل خصوصی و اخلاقی برای خراب کردن چهره مخالفان می‌شود و با انواع و اقسام روش‌های شکنجه افراد را وادار به بیان فساد اخلاقی می‌کند یا مسائل مربوط به زندگی خصوصی آنها را برملا می‌سازد، طبیعی است در این شرایط جامعه نسبت به مسئله اخلاق بی‌اهمیت می‌شود و هنجارگرایی اخلاقی رنگ می‌بازد. یا جهت‌گیری برخلاف هنجار‌های رسمی اخلاق جنسی را ارزش قلمداد می‌کند.

ضرورت توجه به پسامد‌ واکنش‌ها

سلامت جامعه و حفظ نهاد‌های اجتماعی و بخصوص خانواده اما محتاج آن است تا کسانی که در جایگاه‌های مهم سیاسی و اجتماعی قرار می‌گیرند، نظام اخلاقی سخت‌گیرانه‌ای را رعایت کنند. چنین الزامی برای شهروندان عادی وجود ندارد. در آنجا قاعده تکثر فرهنگی و نظام اخلاقی و رعایت حداقل‌ها است، اما در حوزه سیاست سبک‌های زندگی و نظام‌های اخلاقی محدودتر می‌شوند. تکیه‌گاه این قاعده روی انتخاب مردم است. بعنی نیاز به قانونی الزام‌آور ندارد، بلکه دست رد زدن بر سینه سیاستمدارانی که از محدوده‌های اخلاقی و جنسی مجاز عبور می‌کنند، باید به خود مردم سپرد، نه اینکه آنها را با منع قانونی از مشارکت در سیاست محروم ساخت. در آمریکا قانونی برای استعفای مقاماتی که بی‌بندوباری اخلاقی دارند نیست، اما فشار افکار عمومی آنها را وادار به کناره‌گیری می‌کند.

درست بر عکس جریان گلشیفته فراهانی که شایسته جنجال و گریبان گرفتن نبود، در مواجهه با سیاستمداران و کنشگران برجسته اجتماعی که از عرف اخلاق زناشویی فاصله می‌گیرند باید برخوردی محکم داشت. در برخی موارد جامعه چنین واکنشی نداشته است. این عدم تعادل، وجهی از بحران اخلاقی و سرگشتگی ما را در تبیین سیمای اخلاقی مناسب جامعه، نمایان می‌سازد.

مخالفان عکس گلشیفته فراهانی همچنین باید توجه کنند وقتی پرداختن به این موضوع عرصه سیاسی کشور را به تلاطم وامی‌دارد و این اقدام به معنای ضربه زدن به جنبش سبز یا دین به شمار می‌آید، آنگاه چنین اقداماتی خارج از چارچوب معمول و ذاتی خود ارزشی نمادین برای کنش‌های سیاسی پیدا می‌کنند. آسیب‌های این اقدامات هنگامی بیشتر خواهد بود که از یک انتخاب فردی به عمل سیاسی اعتراضی تبدل یابند. بنابراین ضرورت دارد پسامد‌های واکنش‌ها را در نظر گرفت و شتابزده عمل نکرد. جنبش سبز اگر داعیه دموکراسی‌خواهی دارد، باید فردیت افراد را به رسمیت بشناسد و با طرح مفهوم مبهم مصلحت، آزادی‌های فردی و بیان و بروز را محدود نکند. در فضای جامعه آزاد هویت‌های فرهنگی متفاوت به شرط پذیرش یکدیگر و خودداری از برخورد‌های حذفی و یکسان‌ساز در مجموع شرایط بهتری برای رشد دارند.

تصاویر:

۱ - نقاشی اثر نیکزاد نجومی.
۲ - نقاشی اثر نیکزاد نجومی.
۳ - نقاشی اثر آناهیتا وثوقی.

نامه سرگشاده لیلی پورزند به گلشیفته فراهانی

arezoo — Sat, 21 Jan 2012 17:26:50 +0000

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - "نامه‌‌ سرگشاده برای تو گلشیفته و خودم لیلی"، عنوان نامه‌ سرگشاده‌ لیلی پورزند، حقوقدان و فعال حقوق بشری مقیم کاناداست که در حمایت از انتشار عکس نیمه‌برهنه‌ گلشیفته فراهانی بازیگر ایرانی ساکن فرانسه در تارنمای "شهروند" منتشر شده است.

خانم پورزند در نامه‌ خود با گلشیفته حرف می‌زند و از او سپاسگزاری می‌کند که با این عمل خود به او جرئت این را داده که از آرزویی بگوید که به خاطر ترس از قضاوت مردم، خود از آن دست کشیده است: آرزوی بالرین شدن که همچنان در دل او مانده است.

این نامه در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بازنشر شده و نظرات مختلفی را هم در پی داشته است. در گفت‌وگویی با خانم پورزند، نخست از او پرسیده‌ایم:چه چیز باعث می‌شود که زن فعالی مثل شما حتی خارج از ایران نیز نتواند ترس خود را بشکند و همچنان به خود سانسوری ادامه دهد؟

لیلی پورزند می‌گوید: "خیلی سئوال خوبی ا‌ست. به این سئوال بارها و بارها فکر کرده‌ام. کار گلشیفته باعث شد که دوباره به خودم فکر کنم. چون من دوست داشتم و آرزویم این بود که در ایران بالرین شوم. وقتی دو، سه ساله بودم، این در ذهنم متبلور شده بود. من سه سال و نیمه بودم که انقلاب شد و خب امکانات اولیه برای پروراندن چنین استعدادی درهم کوبیده شد و من به ژیمناستیک روی آوردم و در آن همه به نقطه‌ای رسیدم که آمادگی شرکت در مسابقات بین‌المللی را داشتم، ولی دختران ایرانی نمی‌توانستند در این مسابقات شرکت کنند و آن آرزو هم به شکست انجامید.

تا این که من رشته‌ حقوق را ادامه دادم که چندان به ذاتم نمی‌خورد؛ به‌خصوص آنچه در ایران خواندم و با آن میزان خشکی‌ای که حقوق در ایران داشت برای جالب نبود، ولی راه خودم را به‌هرحال آنجا هم پیدا کردم و کارم را مطالعات زنان قرار دادم. وقتی مهاجرت کردم، نه یک‌بار بلکه بارها و بارها خواستم که دوباره آرزویم را عملی کنم یا فعالیت در آن زمینه را دوباره امتحان کنم. هم پیست اسکیت روی یخ را امتحان کردم و هم بارها و بارها به کلاس‌های متفاوت باله رفتم، حرف زدم، تشویق شدم که ثبت نام کنم، ولی چیزی که مرا بازداشت، این بود که این برای من فقط یک سرگرمی نبود.

می‌دانستم اگر واردش شوم، باید تا آخرش را بروم. برای این که این آرزویی بود که در همه‌ سال‌های زندگی‌ام آن را بر دوش کشیده بودم. وقتی به آن نقطه می‌رسیدم که آیا این فقط یک فعالیت تفریحی کنار زندگی‌ است که وقت آزادم را می‌خواهم با آن بگذرانم یا نه، قرار است زندگی‌ام شود؟ به این نتیجه می‌رسیدم که قرار است زندگی‌ام شود و جا می‌زدم. چون این تصور که من بالرین شوم برایم سخت بود. هنوز در درونم تابوهایی وجود داشت و دیگر این حکومت اسلامی نبود که مرا سانسور می‌کرد. بلکه آن باورهای زن‌ستیز درونی من بود. ترس از آبرو که هیچ تعریف مشخصی ندارد و ما با این تیغ خودمان و دیگران را دائماً مجروح می‌کنیم.

فکر این که بروم روی صحنه، فکر این که لباس بدن‌نما بپوشم، فکر این که با بالرین مرد هم‌رقص شوم، برایم ترس‌آور بود. از همه این‌ها وحشت داشتم و در نهایت روزی تصمیم گرفتم که دیگر هیچ‌وقت به این موضوع فکر نکنم و شاید فقط سال به سال، وقتی مسابقات Figur Skating کانادا شروع می‌شود، دوباره به آن حس و حال برمی‌گردم. وقتی صحنه‌ باله‌ای را می‌بینیم، یا تابوشکنی‌ای را می‌بینم، مثل کار گلشیفته فراهانی، انگار آیینه‌ای جلوی من گرفته می‌شود و دوباره مرا به یاد خودم می‌اندازد."

لیلی پورزند از فروغ فرخ‌زاد یاد می‌کند و می‌گوید در دوران او نیز مردم همین‌گونه قضاوت‌ها می‌کردند که حالا در مورد گلشیفته می‌کنند: "در زمانی که فروغ فرخ‌زاد شعرهای بی‌پروای خودش را می‌نوشت و چاپ می‌کرد، آیا مردم همین قضاوت‌ها را نمی‌کردند؟ می‌کردند. حتی در جرگه‌ روشنفکری ما هم این قضاوت‌ها می‌شده و من بارها و بارها از هم‌نسلی‌های فروغ شنیدم که حتی در جرگه‌های روشنفکری هم قضاوت‌هایی می‌شده و به او صفت‌هایی نسبت داده می‌شده است. مانند همین حرف‌هایی که امروز زده می‌شود. آن زمان هم گفته می‌شد که الان موقعش نیست بی‌پروا بود، چون شعر نو تازه دارد بال و پر می‌گیرد و باید از آن محافظت کرد. به او گفته می‌شده است که تو آبروی شعر نو را برده‌ای. امروز اما فروغ شده است مظهر آزادی و آزاداندیشی و به اصطلاح ملکه‌ شعر نو. آیا ما نمی‌خواهیم یکجایی تغییری در این باورهای‌مان بدهیم از امروز به فردا که گذر تاریخ است؟"

لیلی پورزند: به نظر من تاثیر کاری که گلشیفته کرد، این بود که حتی اگر درباره آن سکوت کردیم، ولی در درون خودمان دوباره دچار چالشی شدیم که ببینیم: حالا من چه فکر می‌کنم؟ این جالب است. وقتی خودم را مرور کردم، دیدم تفاوتی وجود دارد بین این که ما چقدر با آزادی در تئوری اُخت هستیم و چقدر در عمل آن را اجرا می‌کنیم.

به‌هرحال مردم به دو گروه تقسیم می‌شوند. آنهایی که از حرکت گلشیفته فراهانی، پشتیبانی می‌کنند و از جسارت او و تاکید بر آزادی‌های فردی سخن می‌گویند و کسانی که او را تحقیر می‌کنند. ما چرا به آن افراد منفی‌نگر بیشتر توجه داریم، تا به افرادی که خوشبین هستند و خواهان آزادی‌های فردی هستند؟

آنهایی که منفی‌نگر هستند در واقع بازدارنده‌اند و آنهایی که مثبت نگاه می‌کنند، به‌هرحال بازدارنده‌ راه تابوشکنی‌ها نیستند، ولی من دوست دارم نکته‌ای را اینجا اضافه کنم. در پیوند با مخالفت با این کار یا با هر کار دیگری، حتی مخالفت با این که لیلی پورزند می‌خواهد بالرین شود، ممکن است خیلی‌ها بگویند من خوشم نمی‌آید. حالا دلیلش می‌تواند این باشد که من اصلاً باله را دوست ندارم، اصلاً فکر می‌کنم این کار کاری است که ارزش ندارد یا هر دلیل دیگری. می‌تواند مخالف باشد، ولی نمی‌تواند مخالف باشد و بگوید که بالرین شدن تو آبروی مرا برده است. نمی‌تواند بگوید که عکس نیمه برهنه تو، آبروی دوهزاروپانصدساله‌ فرهنگ ایرانی و فارسی را برده است. نمی‌تواند بگوید نیمه برهنه شدن تو به آبروی سینمای ایران صدمه زده است.

می‌تواند بگوید من با این کار مخالفم و این کار را تقدیر نمی‌کنم. اشکالی ندارد. این مخالفت، یک نظر شخصی است، ولی مشکل وقتی ایجاد می‌شود که شما این نظر شخصی‌ات را می‌آوری و آن را به کل جامعه تعمیم می‌دهی و می‌گویی: شما با برهنه شدنت آبروی من و یک ملت را برده‌ای. قضیه آبرو و حیثیت چیزی است که ما هیچ تعریفی برایش نداریم و با آن همدیگر را سرکوب می‌کنیم.

به نظر تو این حرکت گلشیفته جسارت خفته‌ای را در بسیاری از زن‌ها بیدار کرده است؟ یکی از آنها می‌تواند تو باشی، درست است؟

قطعاً همینطور است و چیزی دیگری که می‌توانم بگویم، همانطور که ابتدای مطلبم را اینطور شروع کردم، این است که گلشیفته شاید خودش هم نمی‌دانست، شاید هم می‌دانست. من با گلشیفته حرف نزدم که ببینم قبل از این که این کار را بکند، چه انتظاری از کارش داشته است، ولی مهم نیست. آگاه یا ناآگاه مثل این می‌ماند که آیینه‌ای را جلوی همه‌ ما گرفت که ما تعریف‌های خودمان را از آزادی دوباره مرور کنیم و به‌خصوص در مورد آزادی جسمی و جنسی و آزادی فردی و به عبارتی آزادی حق تسلط بر بدن. این‌ها حریم‌هایی خیلی خصوصی هستند که معنای آزادی را در ابعاد بزرگ‌تر می‌توانند در جامعه تعریف کنند. وقتی من احساس کنم بدنم ملک یک ملت است و این به من تلقین شود، طبیعتاً وقتی بخواهم از آن آنطوری که دوست دارم استفاده کنم، خب! صدای آن ملت درمی‌آید و نوعی مرزشکنی تلقی می‌شود.

به نظر من تاثیر کاری که گلشیفته کرد، این بود که حتی اگر درباره آن سکوت کردیم، ولی در درون خودمان دوباره دچار چالشی شدیم که ببینیم: حالا من چه فکر می‌کنم؟ این جالب است. وقتی خودم را مرور کردم، دیدم تفاوتی وجود دارد بین این که ما چقدر با آزادی در تئوری اُخت هستیم و چقدر در عمل آن را اجرا می‌کنیم.

این آدم آمده یک کار متفاوت هنری کرده است، برای این که یک پیام را برساند. اصلاً فکر کنیم از این طریق خواسته در جامعه‌ صنعت سینمای غرب مراحل ترقی را طی کند. هر دو فرض را در نظر بگیریم. ما می‌آییم او را با تیغ تیز قضاوت سانسور می‌کنیم. اینجاست که آن لبه‌ نازک آزاداندیشی به معنای تئوریک و آزاداندیشی به معنای عملی‌اش جایگاه خودش را نشان می‌دهد.

شما در نامه خودتان می‌گویید که گلشیفته باعث شد در زندگی فردی ما سرفصل جدیدی باز شود. یعنی چه فصلی؟

لیلی پورزند: مشکل وقتی ایجاد می‌شود که شما این نظر شخصی‌ات را می‌آوری و آن را به کل جامعه تعمیم می‌دهی و می‌گویی: شما با برهنه شدنت آبروی من و یک ملت را برده‌ای. قضیه آبرو و حیثیت چیزی است که ما هیچ تعریفی برایش نداریم و با آن همدیگر را سرکوب می‌کنیم.

من فکر می‌کنم که در این چند روز با خیلی از زن‌ها و مردهای مختلف حداقل در اطراف خودم صحبت کردم؛ از سنین مختلف، از دختر در آستانه‌ ۳۰ سالگی تا خانم بالای ۷۰ سال و به‌هرحال از دو نسل متفاوت. خب همه هم نمی‌توانند بنویسند، همه بلندگوی اظهار نظر ندارند. شاید هم اگر داشته باشند به قول شما ترجیح داده‌اند سکوت کنند، ولی این سکوت معنایش این نیست که آنها به این عمل فکر نکرده‌اند. من فکر می‌کنم کاری که او کرده، به خاطر این که همه‌مان گلشیفته را می‌شناختیم و گلشیفته یک فیگور شناخته‌ شده بوده برای ما بوده است و به نوعی روی همه‌ ما اثر گذاشته است. ما نمی‌توانیم خیلی خنثی از کنار آن بگذریم. حتی اگر دهان‌مان را بستیم و حرفی نزدیم، در درون خود دچار یک گفت‌وگوی درونی هستیم که موضع‌ من چیست؟

حتی اگر کسی نگفته است که برداشتش از این کار چیست، من مطمئنم در درون خودش یک کلنجار شخصی با این موضوع داشته است. این یک سرفصل جدید است که من واقع‌بین‌تر به خودم نگاه ‌کنم. دوست من، نه به گلشیفته، به خودش واقع‌بین‌تر نگاه می‌کند. ما زن‌ها به یک شکل می‌توانیم در یک قالب واقع‌بینانه‌تر به آن صیقل و رنگ و بو دهیم و مردها هم همینطور. در اطراف من، خیلی از مردها برخورد پذیراتری با این حرکت داشتند تا زن‌ها و این خودش برای من یک سرفصل جدید بود که شاید ما از یکسری از مراحل به اصطلاح دستیابی به آزادی یا برابری جنسیتی عبور کرده‌ایم که آن تغییر در نگاه قشری از مردان ایرانی است.

شاید حالا باید روی یک بخش دیگر عمیق‌تر کار کنیم و آن خود خودمان هستیم. خود ما زن‌ها هستیم که باید بیشتر در مورد خودمان بدانیم، روی خودمان کار کنیم و مرزها و مواضع‌مان را مشخص کنیم. این از نظر من سرفصل جدیدی است که هرکسی در مقابل خودش با خودش مجبور شد روراست باشد.

گلشیفته، واقعیتی از جنسیتی فراواقعی شده

Fri, 20 Jan 2012 22:43:10 +0000

رضا کارخانه

رضا کارخانه − سئوال این است: گلشیفته برهنه است یا نقش برهنگی کارکرد حقیقی او و هر زن دیگری است؟ شاید هم برهنگی نخستین نگاه تکامل گرا بر فردیت انسانی است، آنچنان که تندیس‌های برهنه فلورانسی آغازی بود برساختن سوژه‌ی انسانی در قالبی تمام نما در دنیای غرب.

درست است که در دوره‌ای از تاریخ زندگی می‌کنیم که زن با برهنگی شوم اشتباه گرفته شده است و از همین رو محکوم گردیده؛ اما در پس این محکومیتِ اخلاقی/ جنسی چیزی جز بردگی اجتماعی قرار ندارد. زن و بدن هر دو در بردگی و به حاشیه رانده شدن سرنوشتی یکسان داشته اند[1].هیچ تفاوتی میان جنسیت ایرانی و غربی نیست یعنی اینجا اصلاً موجودیت و هویت ایرانی مطرح نیست؛ صحبت اساساً بر سر ایرانی یا فرانسوی و .... نیست؛ بحث بر سر جنسیت هم نیست، بلکه بحث بر سر یک نگاه جنسی است.

فرم و محتوا

در حقیقت بحث فرم و محتوا مطرح هست و فرم متفاوت و معنای یکسان.

در ویدئوی منتشره شده‌ی آکادمی سزار، ما با دو مقوله اساساً غیر متضاد سرو کار داریم:

یکی آزادی روح،

و دیگری آزادی بدن.

این نشان می‌دهد که فرم اساساً معنا را زائل نمی‌کند. درست است که بدن زن از لحاظ فرم متفاوت است؛ و شاید شهوانی‌تر (و از این رو بار نمایش پذیری را بر دوش می‌کشد)، اما در اساس هیچ تفاوتی میان محتوای آنان (بدن زن و مرد) نیست.

آنچه مهم است همان آزادی روح است. آنچه در آنونس هم می‌شنویم و هم به نمایش گذاشته می‌شود به این اشاره می‌کند که "درست است که برهنه هستم‌، اما هنوز هم دست نیافتنی‌ام." این جمله در حقیقت کلید واژه تفاوتی است که نه جسم را نفی میکند و نه روح را. ما با مقوله‌ای از جنس بدن سکسی مواجه نیستیم؛ زیرا اگر خوب نگاه کنیم بدن گلشیفته به هیچ عنوان نظام مندی تمام عیار یک بدن سکسی را دارا نیست؛ بدنی که به قول ژان بودریار شاید برهنه باشد‌، اما شما اولین چیزی که در آن می‌بینید یک معصومیت است. این بدن نیست که ما را محصور می‌کند. این یک نگاه گیرا و سخنگو است که ما را متوجه چیزی می‌کند: چیزی که باید باشد و نیست؛ چیزی از جنس آنچه در انقیاد و بردگی است.

کدام زن؟

به وضوح در این آنونس می‌بینیم که مقصود نقش پردازان در زیر فرم‌ها پنهان شده است و بیش از هر چیز این نظام تحریک است که نقش ایفا می‌کند: نظامی که زن پیوسته از دریچه آن نگریسته شده است.

در حقیقت زن و بدن هر دو در طول تاریخ به حاشیه رانده شده و به بردگی کشیده شده‌اند، در تاریخی که کلیه‌ی طبقات استثمار شده تعریفی جنسی پیدا می‌کنند، مثل زن و مثل بدن و مثل سیاهان. زن − که پس از هزاران سال بردگی در حقیقت انقلابی‌ترین امکان بالقوه را پدید آورده و در نتیجه اساسی‌ترین خطر برای نظم موجود به حساب می‌آید − به عنوان "اسطوره رهایی" جذب و بازاریابی میشود. زن از رهگذر آزادی جنسی به مصرف میرسد.[2] اما کدام زن؟ زنی سازگار با واقعیت یا زنی فرا واقعی؟ دالی منطبق بر مدلول؟

زنی با اندامی شهوانی و جنسی و نه جنسیتی است که وارد نظام بی پایان مصرف گرایی می‌شود، اما در عکس و فیلم منتشره ازگلشیفته، ما با دو کارکرد روبرو ایم: عکسی در معنای به تمامی خلاف عکسی که علیا ماجده المهدی منتشر کرد، هنری و منطبق بر ساختارهای زیباشناختی. زیرا نظامگان نور، بک استیج و قالب فضا کاملاً تعریف شده است و بیننده را با به خود جذب می‌کند و از طرف دیگر با یک ساختار مفهومی و غیر جنسی روبروییم (زیرا گلشیفته بر خلاف پورن استارها) نه چهره‌‌ای شهوانی دارد و نه بدنی شهوانی. آنچه اینجا رخ می‌نمایاند بدن نیست بلکه مفهوم و ابژه هست (در معنای هدف).

می‌توان گلشیفته را واقعیتی از زن ایرانی دانست در برابر فراواقعیت‌های شهوانیِ ایرانی که با وجود پوشیدگی بدن، شهوانی تر و به مراتب به نظام مصرف جنسی نزدیکترند... گلشیفته روح متعالی و معصومی است از بدنی غیر شهوانی؛ بدنی همچون بدن هر مردی و هر زنی.

شاید این نگاه ماست که عریان است.

پانویس‌ها

[1] بودریار؛ ژان؛ جامعه مصرفی

[2] همان

بدن عریان هنرمند در میان قضاوت‌ها

Maryam — Fri, 20 Jan 2012 11:31:15 +0000

المیرا حسینی

المیرا حسینی- در سال ۱۹۷۴ هنرمند صرب، ماریانا آبراموویچ در یک اجرای نمایشی به نام ریتم، در برابر تماشاکنندگان ایستاد، ابزارهایی را فراهم کرد و تماشاگران را واداشت تا به اختیار ابزار‌ها را انتخاب و با بدنش ارتباط برقرار کنند. ابزار‌ها شامل طیف متفاوتی از آن چیزهایی بودند که تماشاچیان می‌توانستند با آنها نقشی از لذت و مهر تا خشونت و زخم بر بدن بازیگر بزنند؛ از چاقو، قیچی و اسلحه گرفته تا شاخه‌ای رز، پر و پنبه.

تماشاگران به‌تدریج لباس‌ها را بریدند و هریک به سهم خود نقشی بربدن منفعل هنرمند ایستاده بر کف گالری، حک کردند. بعد از گذشت شش ساعت، نمایش به پایان رسید. آبراموویچ، با تنی پر از زخم و چشم‌هایی پر از اشک صحنه را ترک کرد.

امروز تصویر گلشیفته برای من، شکل دیگری از اجرای آبراموویچ را یادآوری می‌کند: بدن عریان هنرمند ایستاده در میان انبوه قضاوت‌ها؛ در میان انبوه تماشاچی‌ها. هریک از ما، مخاطب‌های این نمایش، با ابزارهایی که سایت‌های اینترنتی به مثابه گالری‌های مجازی در اختیارمان قرار می‌دهند، به نحوی با بدن هنرمند رابطه برقرار می‌کنیم. تنها فرق در این است که اینجا خبری از قیچی و پونز و چاقو نیست. به جایش ما لایک می‌زنیم و استتوس و کامنت می‌گذاریم و پخش می‌کنیم.

این دو اثر را می‌توان به نحوی بازگوکننده تجربه زیست بدن زنانه دانست. آنچه امروز گلشیفته فراهانی تجربه می‌کند شاید اغراق شده حسی است که تک‌تک زنان در جامعه ما هر روزه تجربه می‌کنند: بدنی ایستاده در معرض نگاه‌ها؛ در معرض قضاوت‌ها. بدنی ایستاده در میدان کشمکش‌ها. عده‌ای گلشیفته را لخت‌تر می‌خواهند، بدون حضور دست‌هایش در برابر آن عضو مگو. عده‌ای او را پوشیده، یادآور قداست مادری فداکار و این قصه، قصه همه زنان است. قصه بدن‌هایی که روزی عریان خواسته می‌شوند و روزی پوشیده در حجاب. بدن‌هایی که با معیارهای زیبایی قضاوت می‌شوند، بر اساس معیار‌های زیبایی زیر چاقوی جراحان می‌روند، عوض می‌شوند و به فرم دلخواه در می‌آیند: چاق، لاغر، سینه‌های بزرگ، کپل‌های کوچک، گونه‌های برجسته و ...

آن‌چه امروز گلشیفته فراهانی تجربه می‌کند، شاید اغراق شده حسی است که تک‌تک زنان در جامعه ما هر روزه تجربه می‌کنند: بدنی ایستاده در معرض نگاه‌ها؛ در معرض قضاوت‌ها. بدنی ایستاده در میدان کشمکش‌ها

نگاه‌هایی که امروز به بدن عریان گلشیفته دوخته می‌شوند و تن و ذهن او را به قضاوت می‌نشینند‌‌، همان نگاه‌هایی هستند که همه زنان هر روزه در خیابان‌های شهر سایه سنگین‌شان را حس می‌کنند. نگاه‌هایی که تن تو را در اتوبوس و مترو، در حال راه رفتن وهنگام بستن بند کفش ابژه می‌کنند، بدون آن‌که تو اراده کرده باشی. نگاه‌هایی که صاحبان‌شان تو را در خیال لخت می‌کنند و به تماشا و قضاوت می‌نشینند.

آیا باید تعجبی از این استتوس فیس‌بوکی داشت: "عزیزم من با لخت‌شدنت مشکلی نداشتم... اینو دارم به عنوان درد دل می‌گم، ناراحت نشی. ببین من فقط ترجیح می‌دادم یه وقتی باشه که آلت به دست دنبال سوژه می‌گردم لابه‌لای فانتزی‌ها و فتیش‌هام، اما این‌جوری، الآن تو، تو اذهان عمومی لخت شدی."

عمل گلشیفته به نظرم مهم و تاثیرگذار است، از این منظر که بسیاری از پیش‌فرض‌ها را زیر سئوال می‌برد. بسیاری از پایه‌ها را می‌لرزاند. بعضی‌ها نوشتند که چرا این قضیه بی‌اهمیت را با جار و جنجال مهم می‌کنید؟ دوستی نوشته بود: "وقعا نمی‌دونم در این وضعیت که باید مردم رو آگاه کرد و از بسیاری مسائل که آگاه نیستند، باخبر کرد، انتشار این عکس‌ها به چه معناست؟ آیا معنایی جز انحراف اذهان عمومی از مسائل اصلی جامعه دارد؟ بی‌خود دفاع نکنیم از هر حرکتی."

به نظر من اهمیت کار گلشیفته را می‌توان از همین حجم وسیع بازتاب آن فهمید. عکس در عرض چند ساعت، چندیدن هزاربار پخش و لایک شده و باعث نوشتن چندین‌هزار استتوس و جوک و موضع‌گیری‌های مختلف شده است. آیا این مجادلات‌‌ همان حوزه عمومی نیست؟ آیا همین بحث‌ها نشانگر این نیست که مسئله بدن و سکسوالیته یکی از "مسائل اصلی" جامعه ماست؟ آیا این حجم عظیم بازتاب‌ها نشانگر این نیست که عکس گلشیفته آنجایی از فرهنگ مسلط ما را به چالش می‌گیرد که باید؟

عکس "لخت" گلشیفته فراهانی، بازیگر جوان زیر درخت گلابی، دختر هنرپیشه‌ای بزرگ از خانواده‌ای به نام و شناخته شده، همسر رسمی مردی ایرانی و بازیگر محبوب نقش مقدس مادری که اشک‌های بسیاری را به چشم‌ها آورد، از این منظر می‌تواند بسیاری از مرزهای سیستم را به عقب براند، بسیاری را بر آشوباند و بسیاری را به فکر وادارد، اما به نظر می‌آید سیستم چنان هم ساده نیست و فرا‌تر رفتن از مرزهای سیستم، آنطور‌ها هم که به نظر می‌آید آسان نیست. تن زنانه عریانی که با نمایش عریانی‌اش به دنبال بازتعریف خویش، بازتعریف سبک زندگی انتخابی خویش بدون تبعیت از قوانین سیستم بوده است را به راحتی می‌توان به چنگ انداخت. ساز و کارهای سیستم به راحتی می‌تواند آن را در منطق خود هضم کند، بپذیرد و حتی از آن استقبال کند.

در نوشته‌های "طنز" بسیاری از دوستان مذکر سیاسی و سبز و غیره خواندم که "بی‌صبرانه" از همه زنان روشنفکر خواسته بودند که چنین کنند تا آن‌ها از دیدن آنچه در همه این سال‌ها از دیدنش محروم بوده‌اند، بی‌نصیب نمانند. بسیاری دیگر با شادی از برآورده شدن آرزوی روزهای بلوغ‌شان نوشته بودند. این یعنی عمل زن در قبال بدنش، به راحتی می‌تواند به امری فرونشاننده فانتزی‌های جنسی مردانه تبدیل شود. مکانیسم‌های سیستم، زن یاغی را دوباره به درون مرزهای خویش بازمی‌گرداند، به‌‌ همان جایگاه همیشگی‌اش. به آن سهم تاریخی که در منطق سیستم مردسالار از آن زن بوده است: به بدن. به ابژه‌ای در خدمت لذت مرد- ذهن.

تن زنی که می‌خواست طغیان کند، می‌شود ابژه نگاه فالیک. او نیز به درون فرایند تقلیل تن به بت‌واره‌ای لذت‌آفرین فروغلتید و اینجاست که نمایش به پایان می‌رسد. گلشیفته از درخت گلابی بالا می‌رود و آبراموویچ، با تنی پر از زخم و چشم‌هایی پر از اشک صحنه را ترک می‌کند.

داستان تمام شد به خانه‌های‌تان برگردید.

در همین زمینه:

ویدئوی مکاشفات روح- جسم با ترجمه فارسی

سینمای مستقل اروپا را بیشتر دوست دارم

Babak M — Fri, 01 Apr 2011 10:57:33 +0000

گفت‌و‌گو با گلشیفته فراهانی درباره‌ی بازی در فیلم «اگر بمیری، می‌کشمت»

بابک مستوفی

بابک مستوفی ـ گلشیفته فراهانی، بازیگر برجسته سینمای ایران که با «درخت گلابی» ساخته داریوش مهرجویی کارش را آغاز کرد و در هالیوود برای فیلمساز شناخته شده‌ای چون ریدلی اسکات در کنار یک ستاره جهانی چون لئوناردو دی کاپریو بازی کرد، این روز‌ها در فرانسه اقامت دارد و به‌تازگی در فیلمی از سینمای مستقل این کشور با عنوان «اگر بمیری، می‌کشمت» (Si tu meurs, je te tue ) به کارگردانی هینر سلیم بازی کرده که از روز چهارشنبه در سینماهای فرانسه به اکران در آمده است.

گلشیفته فراهانی در این فیلم در نقش یک دختر کرد به نام «زیبا» که در پاریس کسی را نمی‌شناسد و نامزدش هم به‌طور ناگهانی درگذشته و کاملاً بی‌پشت و پناه است بازی می‌کند. برخی منتقدان فرانسوی در نشریاتی مانند اکسپرس و فیگارو بازی گلشیفته فراهانی را ستودند و یک‌صدا اعتقاد داشتند که ارزش فیلم بر بازی هنرمندانه گلشیفته فراهانی استوار است. آن‌ها آینده‌ی درخشانی را برای این بازیگر ایرانی پیش‌بینی کرده‌اند.

گفت‌و‌گوی اختصاصی زمانه با گلشیفته را بخوانید.

از فیلم تازه‌تان برای ما بگوئید. قصه فیلم چیست و شما چه نقشی را بازی می‌کنید؟

این فیلم جدید، داستان یک پسر فرانسوی است که از زندان بیرون می‌آید و بعد به طور اتفاقی با کسی به اسم اودل که کرد است آشنا می‌شود و مدتی با هم هستند و زندگی می‌کنند اما در‌‌ همان دقایق اولیه فیلم اودل به طور ناگهانی می‌میرد. ما می‌دانیم که اودل نامزدی دارد که قرار است از کردستان پیش او بیاید. من نقش این نامزد را بازی می‌کنم. وقتی که این دختر به پاریس می‌آید، کسی به دنبالش نمی‌آید، او هیچ‌کس را نمی‌شناسد و هیچ جایی هم ندارد. بعد جنگ و جدالی پیش می‌آید بین برخی کردهای مقیم پاریس که همیشه دوست داشته‌اند یک دختر باکره و باغیرت از کردستان زن آن‌ها بشود. اما این دختر می‌خواهد آزاد باشد و آزادانه زندگی کند. پدر نامزدش از کردستان می‌آید تا او را برگرداند، اما دختر می‌خواهد در اینجا بماند و زندگی جدیدی را شروع کند.

چطور شد که در این فیلم بازی کردید؟ چه ویژگی‌ای داشت برای شما؟

فیلمنامه‌اش را دوست داشتم. اینجا که فیلمنامه‌ها را می‌خوانم، اولین چیزی که به ذهنم می‌رسد این است که فیلمنامه چیزی نداشته باشد که یک وقت دل مردم را بشکند، بیشتر، دل مردم ایران را. وقتی که این فیلمنامه را خواندم، دیدم که اولاً چنین چیزی درش نیست و دوم اینکه به هر حال موقعیتی که دختر در آن قرار می‌گیرد، برای من خیلی چالش‌برانگیز است که در چنین نقشی بازی کنم. کارگردانش، هینر سلیم هم کارگردان نسبتاً نامداری است در سینمای مستقل فرانسه. برایم خیلی مسرت‌بخش بود در واقع.

این اولین بار بود که به زبان فرانسه بازی می‌کردید، بازی کردن به این زبان برایتان راحت بود؟

کار سختی بود. مثل نقاشی می‌ماند که عادت دارد با رنگ روغن کار کند و حالا به او می‌گویند که یک پر به تو می‌دهیم با یک مقدار جوهر و سعی کن با آن کار کنی. خب، خیلی سخت است. طول می‌کشد که آدم بتواند [مسلط شود]. بعضی وقت‌ها از خودم سؤال می‌کرد چرا این فیلم اینقدر سخت است، من که فیلم‌های سخت‌تر از این بازی کرده‌ام. مسأله زبان بود. زبان فرانسه زبان سوم من است و حتی زبان دومم هم نیست. یعنی من با انگلیسی خیلی راحت‌ترم چون از بچگی انگلیسی صحبت می‌کردم. اما بالاخره شد. وقتی الزام به‌وجود می‌آید آدم خودش را تطبیق می‌دهد. این هم شد!

به نظر می‌رسید بعد از بازی در فیلم کارگردانی چون ریدلی اسکات و همبازی شدن با لئوناردو دی کاپریو، درهای زیادی در هالیوود برای شما باز شود و ما شاهد فیلم‌های بیشتری از شما در هالیوود باشیم. چه شد که وقفه‌ای افتاد و اخیراً دیگر شما را در فیلم‌های هالیوودی ندیدیم؟

داستان هالیوود این است که یک رشته قوانین و زمان‌بندی‌ها دارد. یعنی اگر در ایران اینقدر من را اذیت نمی‌کردند و پاسپورتم را نمی‌گرفتند و من‌‌ همان زمان می‌توانستم فیلم‌های دیگری بازی کنم، همه چیز روال دیگری طی می‌کرد. وقتی در یک مسابقه ماشینی را پنجر می‌کنند، دیگر سخت است که دوباره برگردد به دور. شدنی است البته و من هم از راه دیگری وارد می‌شوم انشاالله. بعد از آن کار در یک کار دیگری به قول شما هالیوودی بازی کردم، یک کار دیگر با بودجه زیاد؛ ولی خُب، قضا و قدر این‌طور شد که مسیر دیگری را طی کنم و بیشتر به سلیقه خودم یعنی سینمای مستقل اروپا و آمریکا نزدیک شوم.

سینمایی که الان توش بازی می‌کنم، بیشتر سلیقه خودم است. من در ایران هم همین سینما را دنبال می‌کردم. شاید قضا و قدر این بود که زندگی من را در این مسیر قرار دهد؛ در مسیر سینمای مستقل اروپا که خودم بیشتر دوست دارم. ممکن است وارد آن نوع سینما [هالیوود] هم دوباره بشوم، اما فعلاً دارم در این سینما کار می‌کنم.

چه تفاوت عمده‌ای می‌بینید بین سینمای مستقل فرانسه و سینمای بزرگی مثل هالیوود؟ تفاوت عمده‌ای دیدید بین کار با مثلاً ریدلی اسکات و این کارگردان سینمای مستقل فرانسه؟

راستش سینما فرق زیادی ندارد، اما بودجه آن فیلم صد میلیون دلار بود و بودجه این فیلم یک میلیون دلار هم نیست. معلوم است که تفاوت‌ها خیلی زیاد است، اما مثلاً با همین بازیگری که در این فیلم کار کردم، او هم با ریدلی اسکات کار کرده. از او هم پرسیدم که فرق کار چیست؟ گفت تو فرانسه ممکن است آدم با مترو برود سر کار، در هالیوود با شش تا ماشین می‌آیند دنبال آدم! کار حرفه‌ای‌تر است در آمریکا چون پول بیشتری پشت آن است ولی در واقع سینما‌‌ همان سینماست. فقط شاید در هالیوود کار بازیگر راحت‌تر است چون همه چیز آماده است تا بازیگر برود بازی کند و فیلم تمام شود. اینجا یک کم سخت‌تر است. سینمای مستقل فرانسه کمی شبیه ایران است،‌‌ همان مشکلات و‌‌ همان کمبود بودجه. ولی خب، در عین حال که سخت است، لذت‌بخش و شیرین هم هست.

به‌عنوان سؤال آخر: همه می‌دانیم که مشکلاتی در ایران داشتی و ترجیح دادی که بیایی خارج از کشور. اما شاید هیچ‌وقت این مشکلات را خودت باز نکردی که دقیقاً چه مسائلی بوده و چه اتفاقاتی افتاده. اگر دوست داری در این‌باره برایمان بگو.

مشکل این بود که من متوجه شدم دولت ایران، نه، باید بگویم سیستم ایران (چون نمی‌توانم ایران و مشکلاتش را بگویم دولت، چون یک سیستم است برای من) چون هر هنری که آدم انجام می‌دهد از فیلتر این سیستم رد می‌شود، این تصور را دارد که در همه دنیا هم هنر از فیلتر سیستم‌های امنیتی کشورهای مختلف رد می‌شود، اما این‌طور نیست. در کشورهای دیگر چون به هر حال یک مقدار فضا‌ها باز‌تر است، این مسائل وجود ندارد. این تصور وجود داشت که هر فیلمی که من قرار است در خارج از کشور بازی کنم، یک غولی پشت آن است و یک توطئه‌ای درش هست. خب، من که می‌دانستم این‌طور نیست. اگر هم بود که من وارد چنین ماجراهایی نمی‌شدم. متوجه شدم که نمی‌توانم هم در ایران کار کنم و هم در خارج از کشور. به هر حال ما محدودیت‌هایی هم داریم، محدودیت حجاب داریم و... یک شناگر زن نمی‌تواند هم در ایران شنا کند و هم برود در المپیک شرکت کند، برای اینکه نمی‌تواند بدنش را بپوشاند و بپرد در آب و شنا کند. بنابراین به این نتیجه رسیدم که شدنی است. از یک طرفی هم اینقدر از سینمای ایران دل‌شکسته بودم که گفتم حالا بروم در دل اقیانوس ببینم می‌توانم در این اقیانوس هم به راهم ادامه دهم. به هر حال چیز مهمی نیست. در ‌‌نهایت به همه‌مان یک مدت کوتاهی زمان داده شده که زندگی بکنیم و در این وقت کوتاه خوش باشیم و اگر بتوانیم یک ردپایی از خودمان به‌جا بگذاریم که رد پای مثبتی باشد. وگرنه زندگی خیلی چیز ساده‌ای است. یک سونامی می‌شود و ببینید که چه اتفاقی می‌افتد برای مردم ژاپن. بنابراین مسائل خیلی اهمیت ندارند.

در همین زمینه:

پیش‌پرده‌ی«اگر بمیری، می‌کشمت» (Si tu meurs, je te tue ) به کارگردانی هینر سلیم با بازی گلشیفته فراهانی در نقش یک دختر کرد مهاجر