شاهنامه

مرتضی ثاقب‌فر: «حماسه ملی والا‌ترین جلوه خودآگاهی تاریخی است»

hosseinn — Wed, 02 Jan 2013 09:28:33 +0000

تأملات مرتضی ثاقب‌فر پیرامون فلسفه تاریخ در شاهنامه فردوسی

گروه فرهنگ - مرتضی ثاقب‌فر جامعه‌شناس، نویسنده، مترجم و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران صبح روز ۱۱ دی ماه (۱ ژانویه ۲۰۱۳ ) در بیمارستان رسول اکرم در تهران درگذشت.

مرتضی ثاقب‌فر در سال ۱۳۲۱ در تهران به دنیا آمد. او دارای دانشنامه‌ کار‌شناسی ارشدِ جامعه‌شناسی از دانشگاه رنه دکارت فرانسه بود. از او تاکنون بیش از ۱۰۰ جلد کتاب، تألیف و ترجمه، منتشر شده است. «شاهنامه و فردوسی و فلسفه تاریخ ایران»، «بن‌بست‌های جامعه‌شناسی» از نوشته‌های مهم مرتضی ثاقب‌فر به‌شمار می‌آید. از ترجمه‌های او می‌توان به «یونانیان و بربر‌ها» امیرمهدی بدیع، مجلدات «تاریخ کمبریج» مجموعه ۱۴ جلدی «تاریخ هخامنشیان» دانشگاه خرونینگن هلند و «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری» ماکس وبر اشاره کرد.

به‌طور کلی آثاری که از مرتضی ثاقب‌فر به جای مانده در دو قلمرو شاهنامه‌شناسی و جامعه‌شناسی پدید آمده است. به مناسبت درگذشت این پژوهشگر ملی‌گرا نگاهی داریم به گوشه‌ای از نظرات او پیرامون شاهنامه و فلسفه تاریخی در این اثر حماسی:

اهمیت آگاهی از تاریخ و جنبش ملی‌گرایی در ایران

مرتضی ثاقب‌فر در جستاری با عنوان «چرا فردوسی‌ و شاهنامه‌‌ او در جهان‌ بی‌همتاست‌؟» بر اهمیت آگاهی از تاریخ و بازنگری در گذشته تأکید می‌کند و بر آن است که خاستگاه ملی‌گرایی در ایران را بعد از شکست ایرانیان از اعراب نشان دهد. او می‌نویسد: «همان‌گونه‌ که‌ باورهای‌ غلط‌ هزاره‌ای‌ و ایمان‌ به‌ شکست‌، دین‌ و دودمان‌ ساسانی‌ را بر باد داد، ناآگاهی‌ از تاریخ‌ گذشته‌ ــ چه‌ درباره‌ افتخارات‌ و پیروزی‌ها و علل‌ ریشه‌ای‌ آن‌ و چه‌ نسبت‌ به‌ اشتباهات‌ و شکست‌ها ــ بر بحران‌ هویت‌ درون‌ جامعه‌‌ ایرانی‌ و بر تزلزل‌ روحی‌ و عدم‌ اعتماد به‌ نفس‌ ایرانیان‌ و به‌ویژه‌ بر بی‌سیاستی‌ و پراکنده‌کاری‌ و جدایی‌خواهی‌ دودمان‌های‌ حاکم‌ ایرانی‌ می‌افزود. در این‌جاست‌ که جنبش‌ فکری‌ شعوبی‌ در ایران‌ جان‌ می‌گیرد و توجه‌ اندیشمندان‌ و صاحب‌قدرتان‌ میهن‌پرست‌ ایرانی‌ به‌ گردآوری‌ و تدوین‌ تاریخ‌ گذشته‌ به‌ صورت‌ ترجمه‌ و تنظیم‌ خداینامک‌ها و شاهنامه‌ها بیشتر می‌شود. در برابر عربی‌ کردن‌ همه‌ چیز از سوی‌ اعراب‌ و نیز در برابر شعوبی‌گری‌ افراطی‌ اعراب‌ که‌ از زمان‌ بنی‌امیه‌ آغاز شده‌ بود (...) جنبش‌ ملی‌گرایی‌ ایرانی‌ یعنی‌ شعوبیه‌ نیز بالا گرفت‌.» (چرا فردوسی و شاهنامه او در جهان بی‌همتاست، مرتضی ثاقب‌فر)

و در ادامه هدف از ملی‌گرایی پس از شکست ایرانیان از اعراب را «شناخت و حفظ هویت ملی» بیان می‌کند و تاریخ‌نگاری را برآمده از این اراده ملی در نظر می‌گیرد و می‌نویسد: «واقعیت‌ آن‌ است‌ که‌ این‌ نهضت‌ نه‌ تنها واکنشی‌ است‌ بر ضد ستم‌ها و تحقیرهای‌ اعراب‌، بلکه‌ نیز کوششی‌ است‌ برای‌ شناخت‌ و حفظ‌ هویت‌ ملی‌ و میراث‌ فرهنگی‌ خویش‌ که‌ در هر عرصه‌ای‌ به‌ گونه‌ای‌ می‌بالد و رشد می‌کند و شکوفا می‌شود. بنابراین در کنار همه‌ رشته‌های‌ علمی‌ که‌ ایرانیان‌ در آن‌ سهم‌ بر‌تر را داشتند، گروهی‌ نیز به‌ گردآوری‌ و تدوین‌ تاریخ‌ باستانی‌ ایران‌ پرداختند. از شاهنامه‌‌ منظوم‌ مسعودی‌ مروزی، ‌ که‌ چندان‌ چیزی‌ از آن‌ باقی‌ نمانده‌ و گویا در نیمه‌ دوم‌ قرن‌ چهارم‌ کتابی‌ مشهور بوده‌ است، گشتاسب‌نامه‌ دقیقی‌، و شاهنامه‌ ثعالبی‌ به‌ زبان‌ عربی که‌ بگذریم‌، مهم‌ترین‌ کتابی‌ که‌ پیش‌ از شاهنامه‌ فردوسی‌ تدوین‌ می‌شود و از مهم‌ترین‌ منابع‌ او می‌گردد، شاهنامه‌ی ابومنصوری‌ به‌ نثر است‌.» (همان)

فردوسی و روزگار او

ثاقب‌فر بر آن است که تاریخ‌نویسی در ایران با تدوین تاریخ‌ها و خداینامک‌ها و شاهنامه‌ها آگاهانه آغاز شد و هدف آن برتر جلوه دادن فرهنگ ایرانی و ارزش‌های اجتماعی و مینوی آن بود. او سپس به فردوسی و روزگار او می‌پردازد و می‌نویسد: «و فردوسی‌ در چنین‌ روزگاری‌ است‌ که‌ پا به‌ جهان‌ می‌گذارد. ناکامی‌ در شناخت‌ ارزش‌های‌ نیک‌ و بد گذشته‌ و آفرینش‌ ارزش‌های‌ فرهنگی‌ نوین‌، به‌ اضافه‌ فقدان‌ ساروج‌ شاهنشاهی‌ یگانه‌، طبعاً احتمال‌ تباهی‌ ناشی‌ از قدرت‌ را در میان‌ قدرتمندان‌ بیشتر می‌کرد که‌ نمونه‌‌ آشکار آن‌ در عرصه‌‌ سیاسی‌ فقدان‌ معیارهایی‌ روشن‌ و نیرومند برای‌ حکومت‌ کردن‌، به‌ خدمت‌ گرفتن‌ غلامان‌ ترک‌ از سوی‌ سامانیان‌ و قدرت‌ زیاد به‌ آنان‌ بخشیدن‌ و در عین‌ حال‌ با آنان‌ بدرفتاری‌ کردن، برپا داشتن‌ دستگاهی‌ با شکوه‌ ظاهری‌ و پوسته‌ بیرونی‌ پادشاهی‌ ولی‌ خالی‌ از هسته‌‌ درونی‌ دادگرانه‌ و هوشمندانه‌ آن‌ بود.» (همان)

ثاقب‌‌فر معتقد است که فردوسی با برخورداری از آگاهی تاریخی و استعداد هنری شاهنامه را سرود با این قصد که «همگان‌ به‌ خواندن‌ آن‌ علاقه‌مند شوند و از آن‌ درس‌ بگیرند.» در این‌ میان فردوسی‌ از اسطوره‌های ایرانی با گزینش آگاهانه آن‌ها خرافه‌زدایی کرد‌.

اهمیت شاهنامه در شناخت تاریخ و اساطیر ایران

شاهنامه فردوسی و فلسفه تاریخ ایران، مرتضی ثاقب‌فر، نشر قطره، ۱۳۸۷

مرتضی ثاقب‌فر به محدودیت منابعی که فردوسی در دست داشت اشاره می‌کند و اهمیت «شاهنامه» را در شناخت تاریخ و اساطیر ایران بازمی‌نمایاند. او می‌نویسد:«شاهنامه از یک‌سو تحلیل‌ تاریخ‌ ایران‌ و جداکننده‌ فرمانروایان‌ نیک‌ از بد و جویای‌ علل‌ شکست‌ها و پیروزی‌هاست‌، و از سوی‌ دیگر بازتابنده‌ اندیشه‌ها و آرمان‌های‌ جامعه‌‌ قرن‌ چهارم‌ و بزرگ‌ترین‌ فرزانه‌ آن‌ فردوسی‌ است‌. بنابراین‌ نه‌ اسطوره‌ به‌ معنای‌ دقیق‌ آن‌ است‌ و نه‌ تاریخ‌، گرچه‌ لزوماً هر دو را در بردارد.» (همان)

سپس به تحلیل بخش‌های اسطوره‌ای شاهنامه، ظهور زرتشت و نیز پیوند پهلوانان ایرانی با خداوند می‌پردازد و می‌نویسد: «در تمام‌ بخش‌های‌ اسطوره‌ای‌ شاهنامه‌ تقریباً همیشه‌ حق‌ با ایرانیان‌ است‌ که‌ به‌ نحوی‌ مورد ستم‌ یا تجاوز قرار گرفته‌اند و هر جا هم‌ که‌ حق‌ با ایرانیان و به‌ویژه‌ نماد آن‌ها یعنی‌ شاه ‌نبوده‌ است‌ آن‌ شاه‌ و ایرانیان‌ تاوان‌ خطای‌ خود را پس‌ داده‌اند که‌ مهم‌ترین‌ آن‌ها چیرگی‌ هزار ساله‌ ضحاک‌ به‌ عنوان‌ مظهر بدی‌ بر ایران‌ است‌. سرانجام‌ نیز با مرگ‌ افراسیاب‌ و پیروزی‌ کیخسرو فصل‌ مهمی‌ از این‌ نبرد‌ها به‌ پایان‌ می‌رسد که‌ فراورده‌ نهایی‌ آن‌ ظهور زرتشت‌ در زمان‌ گشتاسب‌ است‌. در این‌ نبرد‌ها پهلوانان‌ و اَبَرپهلوانان‌ ایرانی‌ پیوسته‌ از خداوند یاری‌ می‌جویند و به‌ویژه‌ در نبرد نهایی، کیخسرو شاه‌ ـ پهلوان، ‌ در حد یک‌ شاه‌ ـ پیامبر، پیوسته‌ از طریق‌ سروش‌ (یعنی‌ همان‌ جبرئیل‌ اسلامی‌) به‌ رایزنی‌ با خداوند مشغول‌ است‌ و نگران‌ آن‌که‌ مبادا در راه‌ خود بر خطا باشد.» (همان)

زندگی شرافتمندانه و نجیبانه قوم ایرانی

در شاهنامه زنان پاکدامن‌اند و وفادار. ثاقب‌فر در تحلیل شخصیت زنان شاهنامه می‌نویسد: «در زمینه‌ عشق‌ و پاکدامنی‌ زنان‌ نیز کافی‌ است‌ یک‌‌بار به‌ رفتار و کردار دلیرانه‌ و در عین‌ حال‌ پاکدامنی‌ و وفاداری‌ همه‌‌ زنان‌ ایرانی‌ ــ و حتی‌ غیر ایرانی‌ که‌ به‌ پهلوانان‌ ایرانی‌ دل‌ می‌بازند ــ مانند رودابه‌، تهمینه‌، گُردآفرید، منیژه‌، فرنگیس‌، گلنار، شیرین‌، گُردیه‌ خواهر بهرام‌ چوبین‌، کتایون‌ مادر اسفندیار و دیگران‌ (غیر از سودابه‌ زن‌ کیکاوس‌ که‌ بدکار است‌ و سزای‌ خود را نیز می‌بیند) بنگرید تا به‌ آسانی‌ به‌‌درستی‌ این‌ سخن‌ پی‌ ببرید. در سراسر شاهنامه‌ نه‌ چندخدایی‌ وجود دارد، نه‌ پهلوانان‌ ایرانی‌ آلت‌ دست‌ خدایان‌اند، و نه‌ هیچ‌ نبردی‌ به‌ سودای‌ عشق‌ زنی‌ (چه‌ رسد به‌ زنی‌ ناپاک‌) درمی‌گیرد.» (همان)

مرتضی ثاقب‌فر در ادامه این بحث به سویه‌های اخلاقی در شاهنامه و تأکیدش بر مفاهیمی مانند «شرافت» و «نجابت» قوم ایرانی اشاره می‌کند و می‌نویسد: «حتی‌ اگر بخواهیم‌ با واژگان‌ و زبان‌ هگلی‌ نیز سخن‌ بگوییم‌، شاهنامه‌ی‌ فردوسی‌ سراسر زندگی‌ شرافتمندانه‌ و نجیبانه‌ و پر رنج‌ و در عین‌ حال‌ زمینی‌ قوم‌ ایرانی‌ را بر ما روشن‌ می‌کند و آینه‌‌ تمام‌نمای‌ زندگی‌ و منش‌های‌ این‌ قوم‌ است‌ و پهلوانان‌ آن‌ دارای‌ منش‌هایی‌ کلی‌اند و عصاره‌ روح‌ قوم‌ خود را در منش‌ پهلوانی‌ خود گرد آورده‌اند و در واقع‌ نماینده‌ روزگار و دیار خود گشته‌اند، و همه‌ بخش‌های‌ حماسه، در پرتو عنصر معنوی‌ واحدی‌، کل‌ یگانه‌ای‌ را با یکدیگر تشکیل‌ می‌دهند. چون‌ وجه‌ امتیاز هر قوم‌ از اقوام‌ دیگر تصورات‌ قوم‌ از خویشتن‌ است‌. پس‌ شاهنامه‌ فردوسی‌ گونه‌ای‌ آگاهی‌ جامعه‌ به‌ غایات‌ و منافع‌ و اصول‌ خویش‌ است‌ که‌ می‌خواهد رفتار گذشته‌ خویش‌ را به‌ یاد آورد و توجیه‌ کند تا اراده‌ یکایک‌ افراد جامعه‌ را برانگیزد و بر شیوه‌ تصور آنان‌ از خویش‌ تأثیر بگذارد.» (همان)

تفاوت فلسفه تاریخ و حماسه

ثاقب‌فر در جستار دیگری تفاوت فلسفه تاریخ و حماسه را برمی‌نمایاند و می‌نویسد: «فلسفه تاریخ می‌کوشد نگرشی اندیشیده و خردمندانه در برابر تاریخ داشته باشد، در صورتی که حماسه جز از دید آشکار آرمان و جز با شور و شیدایی و احساس به گذشته و حال و آینده قوم نمی‌نگرد.» (فلسفه تاریخ ایران و شاهنامه فردوسی)

و در ادامه می‌نویسد: «از آنجا که شاهنامه فردوسی یک حماسه ملی است و نه فلسفه تاریخ، پس هیچ‌جا از فلسفه تاریخ ویژه‌ای آشکارا سخن نمی‌گوید و نباید بگوید. این ما هستیم که چنین فلسفه‌ای را باید در درونش بشناسیم و آنگاه به بیرون کشیدن و آشکارسازی آن بپردازیم.» (همان)

آنگاه به نکته بسیار مهمی اشاره می‌کند: به اراده ایرانیان برای هویت‌یابی و دستیابی به یگانگی ملی پس از شکست از اعراب و اهمیت شاهنامه در تحقق این امر. می‌نویسد: «اینکه جامعه می‌خواهد یگانگی فکری خود را بازیابد به معنای آشکار آن است که این یگانگی را از دست داده است؛ اینکه می‌خواهد هویتش را بازشناسد یعنی کیستی خود را از یاد برده است. اینکه می‌خواهد باور به ارزش‌هایش را در خود زنده کند، معنایش آن است که باور به این ارزش‌ها یا دیگر وجود ندارد و یا بسیار سستی گرفته است، و ارزش‌های نوین با درد و رنج فراوان در زهدان جامعه در حال شکل‌گیری و زاییده‌شدن هستند و این همه از آن روست که جامعه تنها با یک شکست جنگی ساده روبه‌رو نشده است. یک شکست جنگی هرگز نمی‌تواند لزوماً یگانگی، هویت و کیستی، ارزش‌ها، و مجموعاً دستگاه مینو‌شناسی جامعه را دستخوش تزلزل و چه‌بسا ویرانی سازد تا برای بازیابی و بازسازی آن‌ها نیاز به آفرینش حماسه ملی باشد. این به معنای آن است که جامعه نه تنها دچار شکستی جنگی، بلکه گرفتار شکست در ارزش‌ها و تردید در باورهای خود شده است. و این نیز جدا از اینکه معلول ناتوانی دستگاه مینوی پیشین و توانایی دستگاه مینوی جدید باشد یا نباشد، در عین حال به معنای آن است که جامعه نمی‌خواهد و یا نمی‌تواند دستگاه مینو‌شناختی نوین را دربست بپذیرد، چرا که لابد از یک سو این دستگاه در تضاد با دستگاه پیشین قرار دارد و از سوی دیگر جامعه هنوز به برخی مینوهای پیشین باور دارد و به برخی مینوهای نوین باور ندارد. یعنی نه می‌تواند گذشته را یکسره به دور ریزد و نه قادر است اکنون را دربست بپذیرد، زیرا اگر می‌توانست دیگر به وجود حماسه چه‌بسا نیازی نبود. در اینجاست که نقش حماسه تنها به یادآوری مینوهای پیشین کرانمند نمی‌شود، بلکه ناچار است همکرد یا همنهاد یا سنتزی نو بسازد، ناچار است در جریان شناسایی و یادآوری گذشته، ترکیبی نو بیافریند.» (همان)

ثاقب‌فر سپس فلسفه تاریخی را که در متن شاهنامه نهفته به دو بخش تفکیک می‌کند: فلسفه تاریخ اوستایی و فلسفه تاریخ ایرجی.

در باور او، در فلسفه تاریخ اوستایی، «هدف آفرینش انسان همانا یاری رساندن او به اهورامزدا در پیکار با اهریمن است تا تخم نیستی و بدی از گیتی برافتد و هستی و نیکی به جاودانگی رسد. پس وظیفه انسان در گیتی مبارزه با پلیدی و تمام مظاهر آن از طریق نیکی است، و معنای نیکی نیز در ‌‌نهایت چیزی جز کار شادمانه و همراه با راستی (یعنی وظیفه‌شناسی) و یاری به آبادانی جهان نیست.» (همان)
آنگاه به فلسفه تاریخ ایرجی می‌پردازد که به نظر این پژوهشگر از یأس و چه بسا یأس مردمانی شکست‌خورده نشان دارد. می‌نویسد: «از نظر فردوسی گیتی سرایی سپنج و ناپایدار است. سراسر فسوس و باد، سرای فریب و افسانه‌ای فریبنده است. گوژپشت و گنده‌پیر کهنی است که نه به کسی مهر دارد و نه بر کسی رازش را می‌گشاید. بدمهر و بدگوهر و ناپاک رأیی است که درست هنگامی که پندار پیروزی و چشم نیکی از او داری، به تو گزند می‌رساند و آغاز و انجامی جز رنج ندارد. چرخ روان و بازیگر مست و فریبکاری است که نه مهرش بر کسی پیداست و نه بی‌مهری‌اش، نه دادش پیداست و نه بیدادش. سرای جفاکاری است که چشم وفا از آن نمی‌توان داشت. گهی نوش دارد و گهی زهر، گاهی آدمی را به فراز می‌کشد و ‌گاه به نشیب، گهی بلند می‌دارد و گهی پست،‌ گاه سوگ دارد و‌گاه سرور، چنان که گویی دشمن آدمی است. گویی به آدمی کینه می‌ورزد و انسان را نه پرورده خویش بلکه بردهء داغدیده خود می‌پندارد که تازه پیدا نیست از این برده داغدیده نیز چه می‌خواهد. از این‌رو، آدمی را در چنگال سرنوشتی ناپیدا و از پیش نوشته شده به بند کشیده است که گریز و گزیری از آن نیست و سرانجام نیز بالین آدمی خشت است و مرگی هراسناک، گرچه مردگان دست‌کم این نیکبختی را دارند که دیگر در هراس از مرگ نیستند و آدمی به این پندار می‌افتد که کاش هرگز ‌زاده نمی‌شد و این همه رنج نمی‌کشید.» (همان)

ثاقب‌فر پس از این تمهیدات در مقام دفاع از فردوسی برمی‌آید، اندیشه او را تلویحاً با اندیشه‌های عرفانی مقایسه می‌کند و یأس او را یأس ملتی شکست‌خورده می‌خواند و می‌نویسد: «اگر آنچه فردوسی می‌گوید و می‌اندیشد بدبینی به زندگی و بیزاری از آن است، پس اندیشه‌های نیستی‌گرای مانوی، هندی، بودایی و حتی مسیحی چیستند که چه در زمان ساسانیان و چه پس از سده چهارم هجری به ایران یورش آوردند. و به‌راستی تصوف پسین ایران را که با یورشی مغولان و تاتاران اوجی و سیمایی تازه می‌گیرد چه می‌توان نامید؟ بدین گونه من نمی‌توانم همانند نولدکه آلمانی برداشت فردوسی را نسبت به گیتی و زندگی کاملاً بدبینانه بشمارم، بلکه بیشتر آن را نگرشی آزرده‌بینانه و اندوهبار به تاریخ می‌دانم.» (همان)

و در پایان می‌پرسد: «پرسش نوین این است که آیا اکنون و طی دهه‌های اخیر، یک‌بار دیگر ایران پس از هزار سال در معرض گزینش دوباره‌ای میان فلسفه اوستایی و فلسفه ایرجی قرار نگرفته است؟» (همان)

اسطوره‌ی همای و شاه‌بانوان ایرانی

hosseinn — Mon, 29 Oct 2012 13:43:43 +0000

شکوفه ‌تقی

شکوفه تقی - همای در فرهنگ ایرانیان هم نام مرغ سعادت است و هم نام شاه‌بانویی اساطیری در قبل از اسلام. همانطور که مرغ همای صورتی ترکیبی از چند حیوان و پرنده دارد، شاه‌بانوی همای، نیز ترکیبی از چندین شاه‌بانوی هخامنشی است.

همای در واقع قالبی است که در آن بسیاری از شاه‌بانوان تاریخی قبل از اسلام با مشخصات‌ گاه واقعی ‌گاه افسانه‌ای جمع شده‌اند. در این مقاله سعی شده است به اختصار جنبه‌های تاریخی و افسانه‌ای این شاه‌بانو کنار هم آورده شود، تا نشان داده شود این همایی که ساخته شده چه بسا صورتی از تاریخ‌نگاری به شیوه‌ی عامیانه بوده که از طریق مبلغین دینی برای خوراک فکری مردم فراهم می‌شده است.

تا آنجا که تاریخ ایران نشان می‌دهد شاه‌بانویی به نام همای در ایران قبل از اسلام پادشاهی نکرده است. در هیچ کجا نیز از ملکه‌ای به نام همای که وجود تاریخیش نیز به اثبات رسیده باشد نامی برده نشده است. قدیمی‌ترین اشاره به نام همای در فروردین‌یشت اوستاست که فَرَوَهرِ همای در شمار چند تن از زنان بزرگ دین زرتشتی ستوده می‌شود (کرده‌ی ٣٠: ١٣٩: ٢). در پانویس استاد پورداود می‌نویسد که منظور از همای دختر کی گشتاسب پادشاه دینگستر سلسله‌ی اساطیری کیانیان است (ر.ک به یشت‌ها ٢: ١٠۶).

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم‌شناس

در تاریخ هخامنشیان مقتدر‌ترین زن در تمام سلسله، آتوسا دختر کوروش است که همسر برادرش کمبوجیه می‌شود. سپس به همسری گئوماته‌ی مغ یا بردیای دروغین درمی‌آید. پس از کشته شدن گئوماته به‌دست داریوش، به همسری او درمی‌آید. در زمان پادشاهی داریوش و پسرش خشایار، آتوسا مقتدر‌ترین زن در همه‌ی جهان بوده است. بر اساس گفته‌های هرودت، او شوهرش داریوش را به کشورگشایی تشویق می‌کرده. حتی راه‌ حل‌های نظامی نیز ارائه می‌داده است. او در شمار کسانی‌ست که از اسرار داریوش باخبر بوده است. می‌دانسته گئوماته که بوده و نسبت داریوش با پادشاهی چه بوده است.

پیرنیا در تاریخ ایران باستان ربطی بین آتوسا و همای اساطیری نمی‌بیند. می‌گوید نام مادر اردشیر آمستریس بوده است. در این رابطه توضیح می‌دهد که هامستریس یا آمستریس اسم همسر خشایار، ملکه‌ی مادر و نیز نام شهری در مشرق آسیای صغیر بوده است. او می‌افزاید اگر «یس» آخر کلمه را که یونانی است، حذف کنیم هامستر می‌شود. چون حرف ش در یونانی وجود ندارد، فارسی آن هاماشتر می‌شود، که با اندکی اختلاف‌‌ همان هماشتر است. پیرنیا گمان نزدیک به یقین دارد که نام ملکه هُماشَترَ یعنی همای مملکت و [شهریاری] بوده است (تاریخ ایران باستان ۲: ۸۲۲). نام این ملکه را پلوتارک پاریزاتیس می‌نویسد. این ملکه دختر اردشیر درازدست است، که از مادری بابلی به دنیا آمده و با برادرش داریوش دوم ازدواج کرده است. برای به‌دست آوردن دل پسرش اردشیر دوم، و برای برآورد خواست‌های شخصی خود، دختران اردشیر را به‌عنوان همسر بر او روا کرده است. پلوتارک از او که زنی بسیار مقتدر بوده و می‌خواسته پسرش کوروش کوچک به جای اردشیر پادشاه شود، اما به خواستش نمی‌رسد، به‌عنوان زنی بسیار کینه‌جو یاد کرده است. درباره‌ی اوست که می‌گویند با عروس مقتدر خود استتیرا وارد جنگ رقابت می‌شود. در پایان هم موفق به مسموم کردن و کشتن عروسش می‌شود.

در تاریخ طبری نام مادر بهمن اردشیر، که طبری او را‌‌ همان اردشیر درازدست می‌نامد آستوریا یا استار آمده است. او نسب استار را به طالوت از قوم بنی‌اسرائیل می‌رساند. در واقع بهمن را پسر خشایار پسر دارای بزرگ یا داریوش می‌داند و می‌گوید بعد از اردشیر درازدست خمانی دختر بهمن به پادشاهی رسید. طبری او را زنی نیکوکار، شجاع، گشاده‌دست و صاحب جمال می‌شناسد، که لقب تخت‌نشینش همای شهرآزاد بوده است.

در ادامه طبری می‌گوید خمانی به فارس رفت، شهر استخر را بنا کرد و پیاپی سپاه به جنگ روم فرستاد. از روم هم اسیران بسیار آورد و فرمان داد که برایش بنای شهر استخر را بسازند. اما روشن نیست که منظورش بنای تخت جمشید است، یا معبد آناهیتا. در این‌باره می‌گوید دستور داد: «در هر گوشه از حوزه‌ی استخر، بنایی بلند و شگفت‌آور به سبک رومیان بسازند؛ یکی در استخر بود و دیگری در یک فرسخی شهر دارابگرد. سومی در چهار فرسخی راه خراسان. خمانی در طلب رضای خدا عزوجل سخت کوشید و نصرت و ظفر یافت و خراج از رعیت برداشت و مدت پادشاهی او سی سال بود» (طبری ج. ٢: ۴٨۶).

ناگفته نماند که در ایران بقایای سه معبد آناهیتای موجود است. از این سه یکی در استخر بوده که از بقایایش مسجد ساخته بودند. دیگری در کنگاور و سومی در بی‌شاپور که معبد بی‌شاپور تقریباً سالم مانده است. اینکه یکی از وظایف ملکه‌ی مادر خدمت به معبد آناهیتا تحت هر عنوانی بوده، یا ملکه مادر تجلی زمینی آناهیتا محسوب می‌شده اگرچه به عینه جایی مستقیماً ذکرش نرفته به‌نظر امکان‌پذیر می‌رسد.

در تاریخ طبری می‌آید: «پادشاهی بهمن ۸۰ سال بود.» در حالی که اردشیر درازدست ۴۱ سال در مدت ۴۶۵-۴٢۴ قبل از میلاد سلطنت کرده است. نوه‌اش اردشیر دوم نیز به مدت ۴۶ سال ( ۴٠۴-٣۵٨ قبل از میلاد) پادشاه بوده است.

در ادامه طبری می‌گوید که بهمن به غیر از خُمانی پسری به نام ساسان داشت. اما دخترش از او بار گرفت. در نتیجه پدرش به خواسته‌ی دختر تاج را بر شکم او گذاشت تا بعد از خودش پسر یا نوه‌اش به پادشاهی برسد. شاید این دخالتی که در اسطوره، همای در تعیین پادشاهی می‌کند، یا به نوعی نفوذش را بر پدرش نشان می‌دهد یادآور دخالت پروشات یا پریسات در کار سلطنت باشد و تمایلش به اینکه می‌خواست پسر کوچکش کوروش دوم، به سلطنت برسد، اما با کشته شدن کوروش مادر به خواستش نرسید. در روایت طبری ساسان شوریده از رفتار پدر به استخر می‌رود، معتکف و چوپان می‌شود.

معبد آناهیتا

علاوه بر طبری بسیاری دیگر از مورخین که به ذکر سلسله‌ی اساطیری کیانیان پرداخته‌اند از همای به عنوان یک وجود تاریخی یاد کرده‌اند.

بلعمی هم بهمن اردشیر را‌‌ همان اردشیردراز دست می‌داند. (تاریخ بلعمی ۲: ۶۸۳). او حتی در توجیه رفتار اردشیر می‌گوید بهمن پدر همای کار خلافی نکرده بود. چرا که به رسم مغان آن روز با دخترش ازدواج کرده و او را ملکه‌ی خود کرده است (تاریخ بلعمی ۲׃۶۸۵).
مسعودی هم ساختمان آتشکده‌ای در استخر را که «مجوسان آن را بزرگ می‌پندارند» به همای نسبت می‌دهد. (مروج‌الذهب ۱: ۶٠۵)

فردوسی نیز در شرح حال اردشیر و همای به نقل‌‌ همان مطلب می‌پردازد. او در شاهنامه یک‌بار از همای دختر کی گشتاسب می‌گوید که خواهر اسفندیار بوده، با خواهرش به‌آفرید به دست ترکان اسیر شده و اسفندیار برای نجاتش رفته است. سپس از همای نوه‌ی اسفندیار دختر اردشیر بهمن می‌گوید. دو خواهری که می‌دانیم همسر برادرشان کمبوجیه بوده‌اند سپس گئوماته یا بردیای دروغی آن‌ها را تصاحب کرده در تاریخ هخامنشی دختران کوروش هستند. همسر سوم آن‌ها داریوش است، که سلطنت را به‌دست می‌گیرد و وارث کوروش می‌شود.

فردوسی پادشاهی همای چهرزاد را ۳۲ سال می‌داند. می‌گوید وقتی به پادشاهی رسید همه نیکویی پیشه گرفت. جهان را به داد و دهش از خود خشنود کرد. و وقتی زمان وضع حملش رسید دلش نیامد پادشاهی را به نوزادش بدهد. بلکه او را در صندوق گذاشت و به آب فرات انداخت: (شاهنامه ج۶: ٣۵۶) از ذکر فرات برمی‌آید که فردوسی محل قصر را یا شوش یا تیسفون دانسته. شوش هم در زمان هخامنشیان و تیسفون در زمان اشکانیان و سپس ساسانیان پایتخت بوده است.

در متون فارسی که جنبه‌ی افسانه‌ای متن بر جنبه‌ی تاریخی آن غلبه دارد می‌آید که همای از زن مصری اردشیر درازدست بود. تأکید می‌شود هما لقب تخت‌نشین او، و نام اصلی‌اش شمیران بنت بهمن بوده است. یعنی او را ربط می‌دهند به سمیرامیس ملکه‌ی نیمه‌اسطوره‌ای بابل که بعد از همسرش در مناطق بین‌النهرین، پارس و ماد، حتی یونان بسیار شناخته شده بوده است. علت این ارتباط می‌تواند به دلیل این مورد تاریخی باشد که اردشیر اول هخامنشی ملقب به درازدست (۴۶۵-۴۲۴ پ. م.) در زمان پادشاهی پدرش همانطور که از زمان کوروش رسم شده بود، به عنوان ولیعهد، ساتراپ بابل بود. او در این زمان با زنی بابلی ازدواج کرد، حاصل این ازدواج پروشات یا پری ساتیس بود. که پیرنیا همانطور که ذکر شد او را آمستریس و هماشترا می‌داند.

در تاریخ می‌آید که اردشیر بر سر جانبداری مادرش از برادرش کوروش دوم و کشتن همسرش استتیرا، مدتی مادرش را از صحنه‌ی قدرت دور می‌کند. او به ناچار در بابل قعله‌نشین می‌شود. اما به گفته‌ی پلوتارک مادر وسایل عیش و نوش پسرش را فراهم می‌کند. هیچ اقدام ناپسند او را بد نمی‌بیند و هیچ‌یک از تمنیات او را بی‌جواب نمی‌گذارد. تا اینکه درمی‌یابد شاه عاشق یکی از دخترانش به نام آتوساست و این تمایل را پنهان نگاه می‌دارد. وقتی ملکه از این امر باخبر می‌شود، دختر را به شدت مورد مهر و الطاف خویش قرار می‌دهد. او را ملکه و زیبا‌ترین زن جهان می‌نامد. به اردشیر تلقین می‌کند که دخترش را علنی به همسری خود درآورد. پلوتارک همچنین استناد می‌کند به گفته‌ی هراکلید و می‌گوید اردشیر به همین ترتیب دختر دوم خود را نیز که نامش آمستریس بود به زنی گرفت. اما زنی که همچنان محبوب او ماند‌‌ همان آتوسا بود. گویا این دختر به بیماری جذام دچار می‌شود و اردشیر بی‌آنکه از عشق او دست بکشد برایش فدیه‌های فراوان می‌دهد. از آن جمله پلوتارک می‌گوید که شاه همواره در معبد ژنون در مقابل هیکل ایزد به زانو درآمده، برای سلامت زن خود آتوسا دعا می‌کرد (حیات مردان نامی، ج. ۴: ۵١٠)

پیرنیا می‌گوید که مقصود پلوتارک از ژنون آناهیتا بوده است، که اردشیر برای او و مهر، معبدی ساخته بود و هیاکل آن‌ها را در آن معابد گذاشته بود (تاریخ ایران باستان ج. ۲׃۹۹۱).

به این ترتیب آتوسا هم اسم دختر کوروش و همسر محبوب داریوش است که با قدرت تمام در زمان پادشاهی داریوش حکومت می‌کند. هم اسم دختر محبوب اردشیر دوم که به همسری پدرش در می‌آید و به خواست پدر شهبانوشهبانوان می‌شود. آمستریس هم اسم دختر اردشیر درازدست و مادر اردشیر دوم است و هم اسم دختر اردشیر دوم و همسر او.

●پاره‌ای از جستارهای دکتر شکوفه تقی در دفتر «خاک»، رادیو زمانه:

بن‌مایه‌های فرهنگی زن‌ستیزی و دیوانگاری زنان در ایران

بنیان‌های فرهنگی حاکمیت و درنده‌خویی در ایران

حقوق جنسی و قدرت اجتماعی

قداست دوشیزگی در مذاهب بدوی

چهار نماد زنانه، چهار قهرمان شاهنامه

انسان و درد غربت

تربیت شغلی قهرمان در افسانه‌های ایرانی

گذر آئینی قهرمانان فقیر از نوجوانی به جوانی

افسانه‌های گذر پسران

شاهزاده و تک همسری

افسانه‌های ایرانی و مراسم آئینی گذر پسران

دو درخت مقدس در تورات و متون اسلامی

از پادشاهان تا پیامبران

دو درخت مقدس در آئین پادشاهان باستان

زال همسر و پدری عاشق یا شمنی توانا

زال انسان کامل شاهنامه

ویس و رامین از منظر زنانه

فرانک:مظهر هشیاری و خردمندی مادرانه در شاهنامه

حکمت و چگونگی تجسم آن در کلیله و دمنه

حیله، ‮ ‬عقل و حکمت ‬در کلیله‌و‌دمنه

«نیرنگ» در کلیله و دمنه

عقل در کلیله و دمنه

«هفت‌خوان رستم» به روایت مریم توزیع

Sat, 11 Aug 2012 22:02:25 +0000

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - از مریم توزیع هنرمند مقیم نیویورک به‌تازگی کتابی به نام «هفت خوان رستم» منتشر شده است. نقاشی‌های این کتاب که مهارت او در استفاده از مینیاتور را با زمان حال گره زده است، کار اوست.

پیشینه هنری مریم توزیع به سال‌های قبل از انقلاب برمی‌گردد. وی ابتدا به هنرستان هنرهای زیبای بهزاد رفت و سپس وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد و در رشته هنرهای تجسمی با تخصص گرافیک به تحصیل پرداخت. او با هوشنگ توزیع، بازیگر، نویسنده و کارگردان تئا‌تر ازدواج کرد که البته این پیوند بعد‌ها به جدایی انجامید.

مریم توزیع: «وقتی رساله لیسانسم را می‌‌نوشتم و تازه ازدواج کرده بودم و داشت انقلاب می‌شد، تصمیم گرفتم از ایران بیرون بیایم. هنوز از انقلاب به آن صورت خبر نداشتیم و نمی‌دانستیم چه می‌شود. وقتی ازدواج کردم، برای اینکه همسرم هم آن موقع در رشته خودش خیلی فعال بود و من هم همین‌طور، فکر کردیم که تا خانه‌مان هنوز پر بچه نشده و سبکباریم، سفر کنیم و بیشتر از دنیا یاد بگیریم.»

مریم توزیع در نیویورک وارد دانشگاه هنرهای تجسمی شد و کار‌شناسی ارشدش را در رشته هنرهای تجسمی برای وقایع‌نگاری گرفت. وی سپس به دریافت «جایزه پاولا رادز برای هنر استادانه» نائل گشت. این نوع نقاشی در لحظه اتفاق می‌افتد. کار باید سریع صورت گیرد و بنابراین با نوعی طراحی و همچنین استفاده از حافظه برای اتمام کار آمیخته است. مریم سپس به طراحی و چیده‌مان صحنه برای عکاسی روی آورد.

مریم توزیع: «خیلی دلم می‌خواست این رشته را ادامه دهم. [وقایع‌نگاری] نوعی نقاشی‌ست که شما درجا کار می‌کنید و یک موضوع را مطرح می‌کنید. حال موضوع ممکن است در مورد گوشه‌گیری آدم‌ها باشد یا راجع به وضع مغازه‌های آمریکا و غیره... خب بالاخره هر بار سفارش کار می‌گرفتم و دوره‌ای بود که فوق‌العاده به من کمک کرد که بتوانم اینجا به معنای واقعی کلمه وارد بازار کار شوم و شانس این را داشتم که با فیلمسازان خوب ایرانی کار کنم. آقای ابراهیمیان که می‌خواست فیلمی به نام «خواستگاران» بسازد، از من کمک خواست که همپای خودش کارگردانی هنری فیلم در کار صحنه را دست بگیرم. بعداً، در سال ۲۰۰۳ در سینمای آمریکا با سرخپوست‌ها در یک فیلم کار کردم. و چقدر آموختم و چقدر هم سرخپوست‌ها ایرانی‌ها را دوست دارند. به‌هرحال، نقاشی با رنگ و روغن را خیلی دوست دارم. منتها شرایط و امکانات مرا وادار می‌کند که با گوآش و آبرنگ کار کنم. این مورد در سال‌های آغاز یادگیری من از نقاشی در هنرستان آغاز شد که آقای فرشچیان به ما مینیاتور می‌داد که کار کنیم. یک قشر غلیظ رنگ گوآش را اول می‌زدیم به‌عنوان دست اول و بعد روی آن با آبرنگ لایه لایه کار می‌کردیم. در این نوع آبرنگ بر عکس تصور عمومی همه چیز بلوری نیست. یک جور سنگینی دارد که مثل رنگ و روغن است. یعنی شما اگر عکس بگیرید، نمی‌توانید بفهمید که با رنگ و روغن کار شده.»

منیاتورهای دیروز و امروز

کارت تبریک‌هایی که نماد دوستی، عشق و محبت است و در آن مثلاً دو عدد ماهی کوچک هویداست و در هلند و استرالیا فروش رفت، از کارهای دیگر مریم است که او را بیشتر به نقاشی در کتاب علاقمند کرد. آثار مریم توزیع کاملاً با جزییات درگیر شده و با آن آمیخته است. وی در این نوع سبک نقاشی آن‌قدر مهارت پیدا کرده که نوعی مُهر مستقل کاری خود را بر آن زده است. گاهی کار وی به مینیاتور نزدیک می‌شود. ریشه‌های مشترک آثار او با مینیاتور برای مثال یکی دوبُعدی بودن‌ و دیگری فاقد پرسپکتیو بودن‌شان است. زندگی در آپارتمان‌ها و خانه‌های کوچک مینیاتوری نیویورک نیز در سبک کار مریم تأثیر داشته. «چهره نیویورک» کتاب دیگری‌ست که محصول این سال‌هاست. این کتاب شامل ۳۰ نقاشی از زندگی روزمره، تضاد‌ها و نمادهای ویژه این شهر است.

مریم توزیع: «الان حس می‌کنم که ریشه این نزدیکی در مینیاتور ایرانی‌ست. مثلاً در مینیاتور ایرانی رنگ بسیار مطرح است و پرسپکتیو ندارد و مقام‌های جلو و عقب بیشتر به داستانی که می‌گویید ربط دارد. فراموش نکنیم که در دوران پیشین از مینیاتور برای نقاشی کتاب‌ها استفاده می‌شد. مثلاً شما الان اگر به موزه متروپلیتن نیویورک بروید، بسیاری از کتاب‌های شاهنامه نقاشی شده. بیشتر این مینیاتور‌ها به مکتب هرات تعلق دارد.»

مینیاتور در مکتب هرات عمدتاً با چهره‌های مغولی پدیدار می‌شود. هرات الان در افغانستان است و آن موقع در ایران قرار داشت. برخی منابع نیز به این موضوع اشاره می‌کنند که زمانی که تازه اسلام در ایران رواج داشت و هنرمندان ایرانی اجازه نقاشی کردن نداشتند، مینیاتورکار‌ها با رنگ‌های بدون بو که با آب ترکیب می‌شوند کار می‌کردند. این‌کار به آن جهت انجام می‌شد که در صورت بازرسی بدون بو باشد و جای کوچکی را اشغال کند. رنگ‌ها را خودشان می‌ساختند و هنوز هم بهترین رنگ‌ها از ترکیبات آن دوران می‌‌آید.

مریم توزیع: «زمانی که در نیویورک تحصیل می‌کردم، استادانی بودند که از من سئوال می‌کردند شما آیا می‌توانی به‌صورت امروزی به شیوه‌ای که شبیه مینیاتور ایرانی‌ست، کار کنی، مثلاً اسب و منظره که در مینیاتورهای کلاسیک وجود دارد، اگر بخواهید نیویورک امروز را نقاشی کنید، چگونه خواهد بود؟ طرح موضوع برای من خیلی جالب بود. آنان تشویق می‌کردند که در لحظه طراحی کنیم و عکس را از تصویرسازی جدا کنیم. یعنی عکس نگیریم بلکه طراحی کنیم. برای مثال وقتی شما می‌خواهید مأمور آتش‌نشانی و حضورش در یک حادثه را کار کنید، طراحی انرژی دیگری و مفهوم دیگری دارد. بنابراین مرا تشویق کردند به کار نقاشی از زندگی روزمره در نیویورک. شروع کردم از در و مغازه‌ها نقاشی کردن. از این مغازه‌هایی که شب تا صبح باز هستند، مثلاً فردی از کشور کره می‌نشیند هندوانه قاچ می‌کند، دانه دانه این‌ها را کوچولو می‌کند. این‌ها برایم خیلی جالب بود. بعد یواش یواش به فضاهای داخلی مثل کلاس‌های یوگا رفتم و آنجا شروع به طراحی و نقاشی کردم و به تدریج دست‌آموز خودم شدم. این شاید در مکتب هرات آغاز شده بود. توانستم آن را از فضای ذهنی خودم عبور دهم و به آثاری تبدیلش کنم که شما امروز می‌بینید. این روند خلق کتاب نیویورک بود.»

کتاب نیویورک با نقاشی‌های مینیاتور

به دلیل مشغولیت‌های مختلفی که مریم داشت موفق نشد ناشری بیابد که «کتاب نیویورک» را منتشر کند. هدف هم یک نمایش ظاهری نبود، بلکه نیویورک شهری‌ست پر از مغازه‌های کوچک که هر کس با سلیقه خودش ساخته و کار می‌کند. مثل خانمی که در خیابان هشتم در شرق شهر هنوز با دست صندل درست می‌کند و یا دمپایی با چرم واقعی می‌سازد، یا به برادرزاده‌اش این صنعت را یاد می‌دهد.

مریم توزیع: «دلم می‌خواست این خاصیت نیویورک را مطرح کنم. این واقعیت دارد که نیویورک مثل هر شهر بزرگ دیگری پر از شعبه‌های شرکت‌های بزرگ است. نیویورک فضای به‌خصوصی است. به خاطر اینکه شما در این شهر می‌توانید به مغازه‌های کوچک هم که در آن‌ها چهار نفر در آن واحد جا نمی‌شوند بروید. تفاوت این‌ها کنار هم خیلی قشنگ است و اینکه این ویژگی نیویورک را از دست ندهیم. منتها ناشری را پیدا نکردم که این موضوع برایش جالب باشد.»

هفت‌خوان رستم

شیفتگی مریم به شاهنامه از محتوای کار فردوسی برمی‌خیزد. با اینکه شاهنامه چند صد سال پیش نوشته شده، ولی امروز ما با مفاهیم و مضامین آن در زندگی روزمره درگیر هستیم. چگونه خود را از نگرانی، ترس و دروغ برهانیم و چگونه توشه‌ای برای حرکت به جلو بیندوزیم. مَثَل «از هفت‌خوان رستم باید گذشت»، بیانگر همین مفهوم است. «هفت‌خوان رستم» نام کتابی‌ست که در سال ۲۰۰۹ از مریم توزیع به زبان انگلیسی با الهام از شاهنامه فردوسی منتشر شده. هم تصاویر و هم متن انگلیسی این کتاب کار خود اوست. کتاب در blrub. com قابل دسترسی است.

مریم توزیع: «نکته اصلی در مورد فردوسی خاصیت تصویری بودن اشعار شاهنامه است. شخصیت رستم از بچگی برایم جذاب بود و حالا به‌عنوان یک فرد بالغ به آن می‌نگرم. این شخصیت‌ها اسطوره‌های ما هستند. تفاوت در این بود که این شخصیت‌ها از زندگی عادی و روزمره دور نبودند. آموزه‌هایی دارند که با زندگی عادی عجین شده.فردوسی اصولاً به نظر من خیلی برای پیشرفت انسان فعالیت کرده. او در اشعارش می‌گوید فرزند دهقان است. به نظر من هنرمند و دهقان از هم دور نیستند، به خاطر اینکه هر دو با صبوری آشنا هستند. شما نمی‌توانید بدون بذر کاشتن یک تابلو نقاشی خلق کنید. شما هر روز با چشم‌های یک نقاش به دنیا می‌نگرید و بذرهایی از آن در وجودت‌ زاده می‌شود، مثل یک باغبان که برگ‌های زرد درختش را می‌کند، می‌گذارد کنار، طراحی‌های بدت را می‌گذاری کنار. مثل یک باغبان قلمه می‌زنی. نقاش هم این تکنیک را با آن تکنیک ادغام یا از هم جدا می‌کند. مثل یک نقاشی. نکته دیگر این است که فردوسی ما را به دلیری و مقاومت در برابر سختی‌های زندگی تشویق می‌کند. جنگ و جدال او با جادو و دیوهای عظیم ما را به زندگی سالم روحی و ذهنی و همینطور پرهیز از دروغ و فریب دعوت می‌کند. اما مشکلات زندگی خانواده‌های ایرانی مهاجر و تبعیدی در غربت آنقدر زیاد است که خانواده‌ها فرصت نمی‌کنند برای کودکانشان شاهنامه بخوانند. این نسل شانسی که نسل ما داشت و در خانواده‌های بزرگ زندگی می‌کرد و پدر و مادر‌ها و یا خاله‌ها و دایی‌ها، برایشان شب‌ها شاهنامه می‌خواند را نداشت. من سعی کردم این تجربه را از طریق این کتاب که بیشتر تصویری است تا ادبی به نسل جوان معرفی کنم. فرهنگ و هنر ریشه انسان را روی زمین نگه می‌دارد.»

ایمیل گزارشگر:
pantea. bahrami@yahoo. com

در همین زمینه:
پانته‌آ بهرامی در رادیو زمانه

احمدی‌نژاد: شاهنامه فردوسی تفسير قرآن است

Wed, 30 May 2012 13:54:09 +0000

محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌ جمهور ایران شاهنامه فردوسی را "توحیدنامه، خدانامه و تفسیر قرآن" دانست.

به گزارش خبرگزاری کار ایران (ایلنا) ، محمود احمدی‌نژاد شب گذشته سه‌شنبه نهم خردادماه در مراسم قدردانی از فرودسی‌پژوهان و نکوداشت ثبت جهانی نقالی در فهرست میراث ناملموس یونسکو، گفت: "شاهنامه فردوسی در حقیقت توحیدنامه، خدانامه و تفسیر قرآن است."

وی افزود: "فردوسی حقیقت مکتب پیامبر را تبیین و هویت حق‌جوی ملت ایران را زنده کرد."

رئیس ‌جمهور ایران با بیان این‌که "فردوسی حقیقت اسلام را به‌زیبایی ترسیم کرد"، افزود: "او راه ملت ایران یعنی ادامه راه نبی، وصی و اهل بیت را تبیین کرد."

احمدی‌نژاد مدعی شد که فردوسی جداکننده مرز "حقیقت اسلام" از زشتی‌ها است و گفت: "[فردوسی] نشان داد حقیقت اسلام‌‌ همان گمشده تاریخی ملت ایران است که باید خود ملت از آن صیانت کند."

محمود احمدی‌نژاد به‌ويژه در دوره دوم رياست جمهوری خود به همراه نزديکانش سعی دارند ميراث ملی و فرهنگی ايرانيان را در سخنان خود برجسته کرده و آن‌ها به اسلام مربوط سازند

پیش از این نیز، احمدی‌نژاد در بخشی از سخنان خود در جشن جهانی نوروز ۱۳۹۱ در دوشنبه پايتخت تاجيکستان گفته بود: "فردوسی مکتب پيامبر گرامی اسلام را نجات داده و بار حقيقی اين مکتب را از دوش نااهلان برداشته و بر دوش ملت ايران گذاشت و اين ملت نيز الحق به خوبی از عهده ايفای اين مسئوليت برآمد."

انتشار سخنان وی در تاجيکستان، اعتراض و واکنش تند آيت‌الله‌ مکارم شيرازی يکی از مراجع تقليد شيعه ايران، آيت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی، عضو جامعه مدرسين حوزه علميه قم و برخی از مسئولان حکومتی را در پی داشت.

آيت‌الله‌ مکارم شيرازی گفته بود: "اين جمله عجيب از سوی کسانی است که درباره مکتب ايرانی داد سخن می‌دهند."

آيت‌الله لنکرانی نیز گفته بود:" کسی که می‌گويد فردوسی اسلام را نجات داد به‌دنبال کم‌رنگ کردن نقش فقاهت، مرجعيت و نفی روحانيت است."

اصطلاح "مکتب ايرانی" نخستين بار از سوی اسفنديار رحيم‌مشايی، رئيس دفتر و سرپرست نهاد رياست جمهوری ايران در همايش ايرانيان مقيم خارج از کشور در اوايل مردادماه ۱۳۸۹ به‌کار برده شد و واکنش‌های تند گروهی از مراجع دينی شيعه و اصولگرايان را در پی داشت.

از آن زمان تاکنون مخالفان اصولگرای دولت احمدی‌نژاد همواره از رحيم‌مشايی و برخی نيروهای اطراف رئيس‌جمهور ايران به‌عنوان "جريان انحرافی" ياد می‌کنند و وظيفه حکومت را مقابله با اين جريان می‌دانند.

احمدی‌نژاد، يکم ارديبهشت‌ماه سال جاری نيز در مراسمی به‌مناسبت سالروز تولد سعدی شيرازی، شاعر ايرانی قرن هفتم هجری قمری، "توحيد، نبوت، عدل و امامت" را از جمله محورهای اشعار سعدی به شمار آورده بود.

محمود احمدی‌نژاد به‌ويژه در دوره دوم رياست جمهوری خود به همراه نزديکانش سعی دارند ميراث ملی و فرهنگی ايرانيان را در سخنان خود برجسته کرده و آن‌ها به اسلام مربوط سازند.

شاهنامه‌خوانی شهرام ناظری در تئاتر شهر پاریس

Sun, 22 Apr 2012 00:59:31 +0000

بخش نخست گفت‌و‌گوی ویژه رادیو زمانه با شهرام ناظری

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده- شهرام ناظری یکی از هنرمندان بزرگ دنیای موسیقی امروز ایران بار دیگر با صدای عمیق و گرمش و نوآوری‌های خلاقش میهمان تئا‌تر شهر پاریس بود. او به‌ویژه در مولوی‌‌خوانی وشاهنامه‌‌خوانی تبحر دارد و این‌بار همراه با حسین علیزاده، آهنگساز و پژوهشگر و نوازنده‌ی تار و سه‌تار و مجید خلج نوازنده‌ی سازهای کوبه‌ای هنرش را عرضه کرد. در همین تئا‌تر شهر پاریس بود که شهرام ناظری در سال ۲۰۰۷ بزرگ‌ترین نشان فرهنگی فرانسه «لژیون دونور» را دریافت کرد.

شهرام ناظری زاده‌ی کرمانشاه، خواننده، موسیقی‌دان، استاد موسیقی ایرانی، کردی و موسیقی مقامی‌ست. او همواره یکی از چهره‌های تأثیرگذار برای معرفی فرهنگ ایران به غرب بوده. نگاه شهرام ناظری به اسطوره‌ها و پژوهش در راه لحن‌های حماسی گمشده‌ی آواز ایرانی ویژگی مهم او نسبت به خوانندگان هم‌دورانش بوده و هست.

او نخستین خواننده‌ای‌ست که شاهنامه‌‌خوانی را برای نخستین ‌بار در یکی از صحنه‌های همین شهر پاریس آغاز کرد و سپس این حماسه‌ی بزرگ ملی ایرانیان را در صحنه‌های مختلف جهان ارائه کرد.

کنسرت‌های شهرام ناظری در پاریس هر بار با استقبال هنردوستان فرانسوی و همچنین روزنامه‌های هنری پاریس روبه‌رو شده. «بلبل فارسی»، «پاواروتی ایران» عناوینی‌ست که منتقدان موسیقی در فرانسه به او داده‌اند.

در گفت‌وگوی ویژه‌ای که برای رادیو زمانه با شهرام ناظری داشته‌ام، پس از اجرای کنسرش در تئا‌تر شهر پاریس، از همین نوآوری‌های او پرسیدم و نیز روحیه خلاق و تکرارناپذیرش:

شهرام ناظری – همان‌طور که از کارهای خود من و طرز حرکتم آگاه هستید، در هر فصلی یک طرح جدید انجام می‌دهم که گویا این دیگر مربوط به ژن و تربیتم بوده که هیچوقت یک جا نمی‌مانم و کار‌هایم با همدیگر تفاوت دارد. این بار هم مثل گذشته. به‌خصوص اینکه با یکی از بزرگ‌ترین نوازندگان و موسیقی‌دانان ایران حسین علیزاده همراهم بود و باهم بودیم و این برنامه را من با همراهی ایشان و سازهای کوبه‌ای آقای مجید خلج انجام دادم.

برنامه‌ای که در نظر داشتیم یک بخش بداهه‌خوانی و بداهه‌نوازی بوده که روی شعر معاصر ایران یعنی روی شعر نو بوده است. بعد بخش دوم که بخش ارکستری بود، همین بخش را هم باز دو نفری یعنی در حقیقت سه‌نفری انجام دادیم و بخشی بود که شامل کاری بود در «راست پنج‌گاه» که شامل یک‌سری آثاری بود که آقای علیزاده تنظیم کرده بودند. بعضی از آهنگ‌ها را ایشان ساخته بودند، بعضی از آهنگ‌ها را هم من و در حقیقت این اثر را با مشورت و همفکری همدیگر به‌وجود آورده بودیم.

شما از کارهای تازه گفتید. خود شما از کسانی هستید که هر بار یک کار تازه ارائه می‌کنید. آواهای بی‌کلام مثلاً، تحریرهای ریتمیک، برداشت‌های جدید از موسیقی سنتی، مولوی‌‌خوانی، شاهنامه‌خوانی. این‌ها همه کارهایی‌ست که شما در این سال‌های اخیر عرضه کرده‌اید. برای چه دنبال نوگرایی در موسیقی سنتی هستید؟

چند عامل فکر می‌کنم باعث شده که من در حقیقت این جسارت را داشته باشم کاری را که قبلاً خواننده‌های دیگر نکرده‌اند انجام دهم. البته به جای کلمه‌ی جسارت شاید ایمان هنری قشنگ‌تر است. یک هنرمند که به شناخت و درکی می‌رسد، آن درک به او یک ایمان هنری می‌دهد؛ به او اجازه می‌دهد. می‌گویند اهلیت داشتن. یعنی اینکه اولین قدم یک هنرمند این است که خودش را بررسی کند، ببیند صلاحیت انجام یک کاری را دارد و آیا می‌تواند پیشرو باشد در زمینه‌ای. یکی از مورد‌هایش این است. این است که من به خودم این اجازه را می‌دهم.

شاید در آن موقع که آن‌کار را انجام می‌دهم، با موفقیت روبه‌رو نشود. ولی به مرور زمان همیشه کارهایی که کرده‌ام، مثل مولوی‌خوانی‌ها [پذیرفته شده‌اند]. وقتی که ۳۰ سال پیش مولوی می‌خواندم، شاید همه موافق نبودند، همه استاد‌ها یا هم‌دوره‌های ما زیاد موافق نبودند. به‌خصوص خواننده‌ها. ولی آرام آرام دیدیم که همان‌هایی هم که موافق نیستند، شروع کرد‌ه‌اند به مولوی خواندن؛ یا شعر معاصر را.

وقتی از ۳۰ سال پیش شروع کردم روی شعر نو خواندن و آهنگسازی و «زمستان» مهدی اخوان ثالث را ساختم و در حقیقت آواز با متر آزاد روی شعر نو گذاشتم، این یک کار تازه بود. اما آرام آرام دیدیم که دیگران هم انجام دادند. به‌خصوص شاهنامه که بخشی بود که اصلاً هیچ جور سنخیتی با موسیقی سنتی نمی‌توانست پیدا کند. چون اصلاً شاهنامه یک دیدگاه دیگر است. چون موسیقی سنتی یک موسیقی تغزلی‌ست. یعنی برایش یک دیدگاه تغزلی می‌خواهد. ولی شاهنامه یک دیدگاه روایتی‌ست و بعد المان‌های مختلفی به‌خصوص از ایران باستان و اسطوره‌ها و خیلی موضوعات دیگر در آن هست که باید با آن با آگاهی خیلی زیاد وارد شاهنامه شد.

این یک موردش است. این تعهد و این ایمان هنری. یکی دیگر حتماً‌نژاد من که کرد بودنم است، هم آن شهامت را به من می‌دهد و هم در منطقه‌ای بودم که چیزهایی به‌خصوص از نظر آثار به‌جامانده‌ی ایران باستان یک فرمی بوده که ما تعصب خاص نسبت به این موضوع حماسه‌های ملی داشتیم و داریم؛ مثلاً من در شهری به‌دنیا آمده‌ام که جای پای امپراتوری بزرگ ساسانیان و هخامنشیان و اشکانیان آنجاست. کرمانشاه. از بیستون تا دالاهو همین‌طور نشانه‌های امپراتوری‌هاست.

طبیعتاً چون این‌ها را ما از بچگی دیده‌ایم، خیلی عشق داریم به گذشته‌های خودمان. ضمن اینکه من کار‌هایم اکثراً کارهای نویی‌ست، ولی یک دیدگاهم هم به گذشته‌ است. گذشته‌ای که شاید از بین رفته. مثلاً وقتی می‌گویند ناظری لحنش حماسی‌ست، این حماسه مربوط به قرن‌ها قبل است. ولی در موسیقی سنتی این [لحن] یک‌مقدار افول کرده و کم شده و یا به دلایل مشکلات تاریخی از بین رفته است.

تمام این مورد‌ها باعث شده که در آوازخوانی، در بین کسانی که آواز می‌خواندند ظرف این ۳۰ سال، در چند قسمت توانسته‌ام راه‌هایی را بگشایم و در حقیقت پیشرو بودم برای اینکه دیگران جرأت کنند بیایند در آن حوزه. تربیت ما کسانی که اهل موسیقی سنتی هستیم، به شکلی ا‌ست که باید یک الگو پیش رو داشته باشیم. ما هم در مورد شاهنامه مثلاً هیچگونه الگویی نداشتیم. در این صد سال گذشته هیچ خواننده‌ی مطرحی شاهنامه نخوانده بود.

شما یکی از پایه‌های آواز و موسیقی سنتی و نوآوری‌ها در موسیقی هستید و اسم «شهرام ناظری» فرهنگ می‌سازد. آیا این روی کردن به شاهنامه، مولوی و این آثاری که از گذشته‌های کهن و باارزش ایران مانده، در دیدگاه شما ساختن یک فرهنگ ملی‌ست؟

بدون شک. یکی از مهم‌ترینش این موضوع است. البته الان هم دوره‌ای است که یک هنرمند فقط با این ذهنیت که بخواهد یک کاری را با هدف‌های مختلف انجام دهد نیست. این در درجه‌ی اول در درونش می‌جوشد و در حقیقت از قبل سابقه‌ای دارد. حالا شاید سابقه‌ی آن برای من این بوده که کرد هستم، شاید این بود که از بچگی با ادبیات ایران آشنا شدم و چون ادبیات پارسی بر دو ستون خیلی بزرگ استوار است؛ یکی ستون موسیقی و ادبیات عرفانی و یکی هم ستون ادبیات حماسی که آن بخش ستون ادبیات عرفانی سمبولش مولانا و حافظ می‌شود و سمبول این بخش ادبیات حماسی فردوسی است.

من این شانس را داشتم که از بچگی بتوانم معلم داشته باشم و با متون ریشه‌ای ادبیات فارسی آشنا شوم و این باعث شده که به ادبیات خیلی نزدیک باشم، یعنی اصلاً برای من ادبیات در درجه‌ی اول است. درست است که معروفم به فردی که موزیسین‌ است، آواز می‌خواند و یا ساز می‌زند و آهنگ می‌سازد روی شعر‌ها، ولی به طور کلی در مجموع آن قدر من به متون ادبی و به خود ادبیات پارسی علاقمند هستم که اصلاً آن برای من در درجه‌ی اول است. مثل مادر است برای من. اینکه بتوانم این جرأت را کنم که مولانا را شروع کنم یا شعر معاصر را شروع کنم و یا فردوسی را به‌خصوص که در این صد سال گذشته هیچ خواننده‌ی مطرحی از خواننده‌های سنتی فردوسی را اجرا نکرده و فردوسی و اصولاً شاهنامه‌ی فردوسی به خاطر مسائل حتماً اجتماعی و معضلات اجتماعی کنار گذاشته شده بود از موسیقی سنتی.

قبلاً هم علاقه داشتید که شاهنامه بخوانید یا در این سال‌ها که بازگشت به هویت در میان ایرانی‌ها خیلی زیاد شده به ویژه بین جوان‌ها به این مسئله پرداختید؟

از قبل بوده. حتی اگر به مصاحبه‌های سال‌ها قبل من مراجعه شود، راجع به فردوسی و اینکه دلم می‌خواهد شاهنامه را اجرا کنم صحبت کرده بودم و حتی نمونه‌اش هم این است که ۱۵ سال قبل هم شاهنامه‌ی کردی اصلاً سی‌دی‌اش منتشر شد: آواز اساطیر. این نشان می‌دهد که من از سال‌ها قبل این در ذهنم بوده و حتی شاید بگویم از ۳۰ سال پیش به این طرف با هم‌دوره‌هایی که داشتم، با آهنگسازهایی که با آن‌ها دوست بودم، حتی از آن‌ها هم می‌خواستم که کار شاهنامه کنیم. ولی چون کار شاهنامه انجام نشده بود، کار مشکلی بود و بعد احتیاج به حمایت فرهنگی خوب داشت که در کشور ما نبود و در نتیجه این ماند.

تا اینکه سال ۸۴، شش سال قبل که من پسرم را برای ادامه تحصیل به نیویورک فرستاده بودم، ایشان وقتی پایان‌نامه‌ی لیسانس‌اش را در زمینه‌ی موسیقی کلاسیک گرفته بود، چون یکی از انگیزه‌هایش این بود که من را حتماً خیلی خوشحال کند، این پایان‌نامه‌اش را تدوین کرده بود به نام شاهنامه‌ی فردوسی و به صورت یک «پارتی تور» Party Tour به من هدیه کرد و این خیلی مرا شاد کرد و خیلی حس‌هایی را که داشتم تقویت کرد که دیگر حداقل اگر اینجا هم نمی‌شود، یعنی در ایران هم امکانش نیست، با همین گروهی که در نیویورک پسرم به وجود آورده، من این‌کار را انجام دهم.

همین کار را هم کردم و برای اولین بار داستان ضحاک را خوانم و می‌دانید آن مجموعه دیگر را. فریدون و در حقیقت نبرد ظلمت با روشنایی و کاوه‌ آهنگر و درفش کاویان. روی این موضوع‌ها کار کردم. چون آن زمان پنج سال قبل که من می‌خواستم کار شاهنامه را انجام دهم، آن موقع هنوز در ایران مجوز نمی‌دادند به شاهنامه. ولی ما آمدیم برای اولین بار در تئا‌تر «سال پله‌یل» (Salle Pleyel)

و در پاریس اجرا کردید...

و بعد هم رفتیم در آمریکا و در کشورهای دیگر مثلاً کشورهای آفریقایی این‌ها را انجام دادیم که ظرف این دو سال گذشته که این کارهای شاهنامه‌ی من زیاد جاهای مختلف در اینترنت پخش شد. در ایران هم حالا قبول کرده‌اند که این کار انجام شود. در نتیجه ما در ایران وقتی خواستیم انجامش دهیم، دیدیم که بهترین فکر این است که با یک گروه مقامی این کار را انجام دهیم و در حقیقت این گروه مقامی تفاوتش این بود. چون خود موسیقی سنتی خودبه‌خود یک مقدار سخت‌تر با شاهنامه عجین می‌شد. یعنی شما با ردیف‌های موجود یا با یک دیدگاه صرفاً تغزلی نمی‌توانید سراغ شاهنامه بروید.

باید با آن دیدگاه روایتی مقامی سراغش بروید که خوشبختانه هنوز در موسیقی قومیت‌های ایرانی روحیه حماسی و حماسه‌خوانی وجود دارد و در آن مقام‌ها هنوز جای پای آوازهای ایران باستان، آواز‌های باستانی به‌خصوص در مقام‌های موسیقی کرد هنوز وجود دارد و ما خیلی از آن‌ها استفاده کردیم و توانستیم یک گروه مقامی به‌وجود آوریم و با کمک یکی از دوستان آقای الهامی این‌کار را کردیم. البته قبل از این من کار آواز اساطیر را انجام داده بودم. ولی شاهنامه‌ی کردی بود که با آقای بشیرپور انجام شده بود. ولی این بار با خود شاهنامه‌ی فردوسی این کار را انجام دادیم و ارتباطی هم که با اجتماع و مردم پیدا کرد خیلی زیاد بود. یعنی بیش از آنکه ما تصور داشتیم توفیق پیدا کرد. با اینکه یک گروه کوچک بودیم.

من هم می‌خواستم بدانم که چقدر مورد استقبال قرار گرفت.

خیلی. یعنی اصلاً عجیب بود که این داستان‌ها، داستان ضحاک، کاوه آهنگر، درفش کاویان در بعضی از کنسرت‌ها واقعاً از شوق مردم جوی اشک راه می‌افتاد. این را یکی از دوستان به من گفت که اصلاً همین طور اشک سرازیر شده بود.

از ضرب زورخانه هم استفاده کردید.

از همه چیز. به اصطلاح آنچه در حد توانمان بود. البته باید بگویم که برای کار شاهنامه واقعاً باید یک ارکستر حداقل ۱۵۰ نفره باشد. ولی چون اینجا امکانش را نداریم، ما از همین گروه هفت هشت ده نفریمان توانستیم با سازهای مقامی و نوازنده‌های مقامی استفاده کنیم و از طبل و ضرب زورخانه و سازهایی که با شاهنامه می‌تواند نزدیک‌تر باشد.

قسمت دوم گفت‌و‌گو ویژه با شهرام ناظری با زمانه را هفته‌ی آینده می توانید در همین صفحات بشنوید و بخوانید.

ایمیل گزارشگر:
adibzadeh@radiozamaneh.com
در همین زمینه:
::ایرج ادیب‌زاده در رادیو زمانه::

چهار نماد زنانه، چهار قهرمان شاهنامه

Tue, 17 Apr 2012 07:26:10 +0000

شکوفه تقی

شکوفه تقی - گاو بَرمایه یا پُرمایه، سیمرغ، غُرم و کرم هفتواد، چهار نماد جانوری بخت در شاهنامه هستند، که در رابطه با زندگی فریدون، زال، اردشیر پاپکان و هفتواد، ظاهر می‌شوند. این نماد‌ها که یا مادینه بوده، یا دارای مشخصات مادینه، در سه مورد با مادر، دختر و معشوق قهرمان همزادی دارند، جز مورد زال که نماد انسانی و جانوری در هم ادغام شده، به صورت سیمرغ افسانه‌ای، که مشخصات پرورنده و ایزدبانو را دارد، ظهور می‌کند.

در این مقاله چهار نماد مادینه‌ی بخت، در رابطه با زندگی چهار قهرمان مرد شاهنامه بررسی می‌شود. سعی است نشان داده شود فرانک و گاو پُرمایه محصول فرهنگی جامعه‌ی کشاورزی، زال و سیمرغ محصول فرهنگی جامعه‌ی شکارچی هستند، گلنار و غُرم محصول فرهنگی جامعه‌ی دامداری و دختر صنعتگر و کرم هفتواد در جامعه‌ای ساخته شده که در آن پیشه‌ی مردم عیاری و صنعتگری بوده است.

گاو پُرمایه، نماد بخت پادشاهی در جامعه‌ی کشاورزی

فردوسی می‌گوید چهل سال مانده به سرآمدن هزاره‌ی پادشاهی ضحاک، او خواب می‌بیند که سه مرد جوان در کاخش پدیدار شدند. آن‌که کوچک‌تر بود، با قامتی سرومانند و فرّ کیانی با کمر شاهوار بسته و گرز گاوسر، به جنگش می‌-آید، بر گردنش پالهنگ می‌گذارد، او را کشان‌کشان به البرزکوه می‌برد. (شاهنامه ۱: ۵۴) یکی از مُعَبّران خبر از نابودکننده‌ی او «آفریدون» می‌دهد. ضحاک می‌پرسد فریدون به چه کینه‌ای قصد نابودی او را دارد. موبد خبر می‌دهد که ضحاک پدر او آبتین و گاوی به نام بَرمایه که دایه‌ی اوست را خواهد کشت.

چهل سال بعد، فریدون با فرّ جمشید از فرانک در حالی به دنیا می‌آید که پدرش آبتین بدست ضحاک کشته است. در حالی که برای عموم پدر بخت فرزند است در حماسه‌ی فریدون مادر تجلی بخت بلند فرزند است. وقتی خبر می‌شود که ضحاک قصد کشتن فرزندش را دارد، برای نوزادش گاوی می‌یابد که فردوسی در توصیف او می‌گوید:

«که کس در جهان گاو چونان ندید
نه از پیرسر کاردانان شنید»

و نوزادش را از او برخوردار می‌-کند. گاو پرمایه به مدت سه سال دایه‌ی فریدون است، تا اینکه ضحاک از وجودش باخبر می‌شود و دستور کشتن او را می‌-دهد. قبل از اینکه دست ایادی ضحاک به کودک برسد، فرانک خودش را به مرغزار می‌رساند، فرزندش را برداشته، به البرزکوه می‌برد.

در این حماسه می‌توان دید فرانک نه تنها راه قله را می‌-شناسد که تنی چالاک و توانا هم دارد:

«بیاورد فرزند را چون نوند
چو مرغان بر آن تیغ کوه بلند»

در آنجا «مردی دینی» که می‌بایست پرورنده‌ی معنوی فرزندش باشد را می‌یابد. شرایط خود را به او توضیح می‌دهد و خودش را «سوگواری از ایران زمین» معرفی می‌کند، فرزندش را هم کسی که سرور مردم خواهد شد:

«بدان کین گرانمایه فرزند من
همی‌بود خواهد سر انجمن» (شاهنامه ۱: ۵۹)

گاو پُرمایه، نماد بخت پادشاهی در جامعه‌ی کشاورزی

وقتی مادر کودکش را در امنیت کامل قرار می‌دهد، فرستادگان ناامید ضحاک گاو را به تلافی نابود می‌کنند. و خانه‌ی فرانک را به آتش می‌کشند. فریدون دور از دسترس دشمن بر فراز قله پرورش می‌یابد. پس از آنکه شانزده ساله می‌شود از کوه به زیر می‌آید قصد ایوان پادشاه را می‌کند:

«به اروند رود اندر آورد روی
چنان چون بود مرد دیهیم جوی
اگر پهلوانی ندانی زبان
به تازی تو اروند را دجله خوان»

در اینجا می‌توان دید نماد جانوری بخت فریدون گاوی شیرده، نماد انسانی، مادری توانا و بیداربخت است.

اما در ارتباط با فریدون و فرهنگ کشاورزی می‌توان مثال از شاهنامه آورد که می‌گوید:

«به روز خجسته، سرِ مهرماه
به سر، بر نهاد آن کیانی کلاه
دل از داوری‌ها بپرداختند
به آئین یکی جشن نو ساختند»

فریدون، آغاز مهرگان، که مهم‌ترین جشن کشاورزان بوده، بر تخت می‌نشیند. و دستور می‌دهد تا آتش بیفروزند، بر آتش، عنبر و زعفران که قربانی گیاهی است، بسوزانند.

در ادامه‌ی معرفی فریدون، فردوسی می‌گوید:

«پرستیدن مهرگان دین اوست
تن آسانی و خوردن آئین اوست» (شاهنامه ۱: ۷۹)

وقتی فرانک خبر می‌شود پسرش شاه شده، به شکرانه‌ی فرارسیدن چنان روزی، آن گونه عمل می‌کند که یک ملکه‌ی قدرتمند و با مکنت. نیایش کنان سر و تن را می‌شوید. بر کردگار نماز می‌گزارد. نیازمندان را به مدت یک هفته اطعام می‌کند، «چنان که درویشی نمی‌ماند.» هفته‌ی دیگر ساز بزم می‌کند. خانه‌اش را مانند بوستان می‌آراید و بزرگان را به جشن خود دعوت می‌کند. به گفته‌ی فردوسی چنان از پادشاهی پسر سپاسگزار است که در گنج را می‌گشاید و بر پول کمترین وقعی نمی‌گذارد.

سپس به رسم تهنیت هدایای بسیاری مانند جامه و گوهر شاهوار، ژوبین و تیغ و کمر، بار ش‌تر می‌کند و به همراه اسبان تازی به نزد پسر می‌برد.

«وزان پس جهاندیدگان سوی شاه
ز هر گوشه‌ای برگرفتند راه» (شاهنامه ۱: ۸۱)

در مراسم آئینی که فرانک به هنگام رسیدن پسرش به پادشاهی انجام می‌دهد می‌توان بخشی از مراسم آئینی همه‌ی ادیان و فرهنگ‌هایی را دید که در کنار رود‌هایی مانند دجله و فرات حتی نیل رشد کرده‌اند.

سیمرغ نماد بخت پهلوانی در جامعه‌ی شکارچی

بعد از فریدون، منوچهر نتیجه‌ی او به تخت شاهی می‌نشیند. اهمیت دوران پادشاهی منوچهر به پهلوان او سام و تولد فرزندش زال، پدر رستم است.

در شاهنامه پادشاهی منوچهر سرآغاز رسمی دوران پهلوانی است، اگرچه سام به منوچهر می‌گوید: «مرا پهلوانی نیای تو داد». در پادشاهی منوچهر برای اولین‌بار از قدرت و نفوذ پهلوانان سخن به میان می‌آید و آن‌ها نخستین کسانی هستند که بر شاه آفرین می‌کنند. و او را «دارای تاج و فرّه موبدان» می‌دانند. در این‌جا می‌توان دید که فرّه پهلوانی از آن خانواده‌ی سام نریمان است. و‌‌ همان فرّه است که به زال و سپس به رستم می‌رسد و نام فرِّه شاهنشهی می‌یابد.

پادشاهی منوچهر با داستان بی‌پسری سام پهلوان، که بی‌فرزند مانده آغاز می‌شود. و این‌که به دعا، از یکی از همسرانش فرزندی به دنیا می‌آید که مویش سفید است. سام وقتی او را می‌بیند می‌پندارد به مجازات گناهی، به چنین ننگی دچار شده است. از آن رو می‌گوید:

«چو آیند و پرسند گردنکشان
چه گویم از این بچه‌ی بدنشان»
و دستور می‌دهد نوزاد را به کوه بیندازند.

در این حماسه پدر که می‌بایست بخت نوزاد باشد، او را از خود می‌راند و مادر کاری برای بازداشتن او نمی‌کند. بلکه این پرنده‌ی افسانه‌ای است که کودک را به فرزندی بر می‌گزیند و بخت او را بلند می‌کند. سیمرغ در این حماسه نقش مادری مهربان، قدرتمند، با تدبیر، آینده‌نگر، پرورنده‌ای برخوردار از هوش غریزی و آموزگاری با خرد آسمانی را بازی می‌کند. او که در حماسه‌ی زال مشخصات یک زن کامل و یک ایزدبانو را دارد از زندگی زال نوزاد از نخستین روز تا روزگار جوانی چنان مراقبت می‌کند که آوازه‌ی سلامت و قدرت او در جهان می‌پیچد.

در همین ایام است که سام خواب می‌بیند مردی از هند سوار بر اسب تازی به نزد او آمد و مژده‌ی زندگی فرزندش را داد. شب دوم خواب می‌بیند از «کوه هند» درفشی بلند برافراشته شد، جوانی خوبروی پدیدار شد. و از پس او لشکری نمایان گشت. و دید که در طرف دست چپ و دست راست جوان، یک موبد، و یک پیر خردمند هستند که به هنگام دیدن سام زبان به نکوهش او می‌گشایند و می‌گویند:

«ترا دایه گر مرغ شاید همی
پس این پهلوانی چه باید همی»

سام به جستجو بر می‌آید. پس از آنکه مطلع می‌شود پسرش در البرزکوه است، با سپاه فراوان به آن‌جا می‌رود، تا فرزندش را به شادی و عزت با خود بیاورد.

رفتار و حضور سیمرغ در هنگام یافتن و پرورش زال مادرانه است و عنصری مادینه که حامل دلسوزی، مراقبت و هشیاری بسیار است را به نمایش می‌گذارد. حتی وقتی سام برای بردنش می‌آید، زال از او نمی‌تواند دل بکند. اما سیمرغ مانند مادری مهربان و با تدبیر که بهترین‌ها را برای فرزندش می‌-خواهد، او را به رفتن تشویق می‌کند. در‌‌ همان حال دلداری می‌دهد، نوازش می‌کند. به او می‌گوید که او را زیر پر خود پرورانده است. تشویقش می‌کند، برود و جاه و جلال زندگی پهلوانی را ببیند. برای این‌که او را مطمئن کند همیشه همراهش خواهد بود و هر وقت که نیاز باشد به یاری او خواهد آمد، پری از پر‌هایش را به او می‌دهد و می‌گوید:

«ابا خویشتن بر یکی پرّ من
خجسته بود سایه فرّ من» (شاهنامه ۱: ۱۴۵)

توضیح می‌دهد اگر در موردی به سختی افتاد، آن پر را آتش بزند. او‌‌ همان دم ظاهر خواهد شد. حتی به او می‌آموزد چگونه آئینی و افسونگرانه، روحش را به یاری بخواند، تا ظاهر شود. سپس پهلوان جوان و کوه‌پیکر را، با مهربانی و نرمش، بی‌آن‌که کوچک‌ترین آزاری ببیند، برمی‌دارد. در نزد سام و لشکریان به زمین می‌گذارد. مانند فریدون زال نیز با فرّه پهلوانی به زیر می‌-آید، تا جهان پهلوان و جانشین پدرش بشود.

مرتبه‌ای دیگر که سیمرغ ظاهر می‌شود هنگام تولد رستم است. فردوسی حال زال جهان‌پهلوان را بر بالای بستر همسرش رودابه «پر از آب رخسار و خسته جگر» توصیف می‌-کند. در این‌جاست که زال به‌یادش می‌آید باید از سیمرغ یاری بگیرد:

«یکی مجمر آورد و آتش فروخت
و ز آن پرّ سیمرغ لختی بسوخت» (شاهنامه ۱: ۲۳۷)

زال برای ملاقات با سیمرغ مراسمی آئینی انجام می‌دهد که در آن افروختن آتش و سوزاندن پر هست. و ستودن سیمرغ:

«برو کرد زال آفرین دراز
ستودش فراوان و بردش نماز»

سیمرغ به هنگام ظهور، با زال در ‌‌نهایت مهر رفتار می‌کند و دلسوزانه و مادرانه سرزنشش می‌کند:
پس طریق شکافتن شکم و محل یافتن گیاهی را به زال نشان می‌دهد. همچنین دلداری می‌دهد که خطری نخواهد بود. سیمرغ در این مرتبه یادآور بی‌بی‌ها و زنان داروگر است که هم مامایی می‌دانند و هم از رموز گیاهان باخبرند.

سیمرغ نماد بخت پهلوانی در جامعه‌ی شکارچی

بار سومی که سیمرغ در شاهنامه پدیدار می‌شود وقتی است که رستم خسته و شکسته از جنگ اسفندیار روئین‌تن به خانه آمده، دست از زندگی شسته. زال می‌گوید:

«یکی چاره دانم من این را گزین
که سیمرغ را یار خوانم برین
گر او باشدم زین سخن رهنمای
بماند به ما کشور و بوم و جای» (شاهنامه ۶: ۲٩۳)

زال برای فراخواندن سیمرغ یک بار دیگر به مراسم آئینی متوسل می‌شود. به گفته‌ی شاهنامه «زال فسونگر» سه مجمر پر از آتش بر می‌دارد با سه «هشیار و گرد» به قله‌ی کوه می‌روند و از میان دیبا پر سیمرغ را بدر می‌آورد، پر را اندکی در بالای مجمر می‌سوزاند تا نیمه شب که سیمرغ پدیدار می‌شود
سیمرغ زال را غرق غم و اندوه در کنار آتش دیده به سویش می‌آید و دلجویی کنان می‌پرسد:

«بدو گفت سیمرغ شا‌ها چه بود
که آمد ازین سان نیازت به دود»

زال همان‌گونه که کسی در نزد مادر عزیزی می‌گرید و ناله می‌کند در کنار سیمرغ می‌نالد و می‌گوید چه بر سر رستم آمده است:

«تن رستم شیردل خسته شد
از آن خستگی جان من بسته شد»

سیمرغ باز هم به شیوه‌ای مادرانه او را دلداری می‌دهد:

«بدوی گفت سیمرغ کای پهلوان
مباش اندرین کار خسته روان»

به او می‌گوید که رخش و رستم را به نزدش بیاورند تا دردم مرهمی بر زخم‌هایشان بگذارد. وقتی رستم را به نزد سیمرغ می‌آورند او هم‌چنان مهربان و مادرانه با رستم حرف می‌زند و با دلسوزی سرزنشش می‌کند که:

«چرا رزم جستی ز اسفندیار
چرا آتش افکندی اندر کنار» (شاهنامه ۶: ۲٩۵)

سیمرغ پیکان را از زخم رستم بیرون می‌کشد و خون و خستگی او را با منقارش پاک می‌کند. سپس با پرش به روی همه‌ی زخم‌های او می‌کشد. به‌‌ همان شیوه رخش را هم درمان می‌کند. بعد هم می‌کوشد رستم را از جنگ با اسفندیار باز بدارد. در این حماسه می‌توان دید که سیمرغ بخت و نماد فر پهلوانی زال است که تا پایان همراه اوست. حضورش آورنده‌ی زندگی، خردمندی و اقتدار است.

در داستان زال می‌توان دید بختی که با نماد سیمرغ تجلی می‌کند می‌تواند به جامعه‌ی شکارچی تعلق داشته باشد. بخصوص که بین پاره‌ای از خصائل آرتمیس الهه‌ی شکار یونانی و سیمرغ می‌توان وجوه مشترکی یافت. از آن جمله جفت بودن با آپولو که هم همسر و هم دو قلوی اوست، کمک به زایمان زنان، شفابخشی و مرهم گذاری بر زخم‌ها. در عین حال پیروزمندانه از میان برنده‌ی دشمنان خویش است. هم‌چنان که پهلوان باید هر دو خصال را نسبت به مردم مورد دفاع خود و دشمنان آن مرز و بوم داشته باشد.

دیگر اینکه سیمرغ در داستان زال چشمان عقاب را دارد و بر قله‌ی کوه زندگی می‌کند و در وهله‌ی اول ملاقاتش با نوزاد حماسه، زال، به قصد شکار صورت می‌گیرد. یعنی سیمرغ شخصیت یک شکارچی و یک پرورنده را دارد که مانند خود شخصیت پهلوان نسبت به کسانی که زیر پوشش دفاعی او هستند حمایت‌کننده و نسبت به تهدیدکنندگان آن مرگ‌آور است.

بره نماد فرّه دینی در جامعه‌ی دامدار

فردوسی می‌گوید در زمان اردوان پنجم، پادشاه اشکانیان، دست نشانده‌اش، بابک، در استخر پارس، حکومت داشت. مردی به نام ساسان، از نسل ساسان پسر دارا، به خدمت بابک در می‌آید. مرد جوان روزگاری سخت و پر تلاش در خدمت بابک دارد. تا اینکه بابک شبی در خوابی ساسان شبان خود را سوار بر پیل می‌بیند، که تیغ هندی در دست دارد. شب دوم خواب می‌بیند که موبد یا مغی سه آتش فروزان «چو آذرگشسب و چو خرّاد و مهر فروزان به کردار گردان سپهر» با خود حمل می‌کند. او این سه آتش را در پیش ساسان می‌گذارد و در هرکدام عود می‌سوزد. معبران خبر می‌دهند که چنین خوابی برای هرکسی دیده شود، سرانجام او یا پسرش پادشاهی خواهد بود.

بابک ساسان را نزد خود می‌خواند و از اصل و نسبش می‌-پرسد. مرد جوان وقتی احساس امنیت می‌کند، از نسب خویش که به دارا می‌رسد و از ترس اشکانیان پنهان نگاه داشته، او را باخبر می‌سازد. بابک وقتی از این خبر خوش مطلع می‌شود به تعظیم و اکرام مرد جوان می‌پردازد. به گفته شاهنامه «جامه‌ی پهلوی با آلت خسروی» بر تن او می‌پوشاند و برایش کاخی «پرمایه» بنا می‌کند. او را سر شبانان می‌کند و در خدمتش غلام و پرستار می‌گذارد. وقتی از مال و خواسته بی‌نیازش می‌کند دختر خود را که تاج و مایه‌ی افتخارش بوده به او می‌دهد. (شاهنامه ۷: ۱۱٩)

بره نماد فرّه دینی در جامعه‌ی دامدار

دختر بابک پس از نه ماه پسری به دنیا می‌آورد که ساسان به یاد نیای ارشد خود «همی خواندش بابکان اردشیر». بابک به کمک مربیان و آموزگاران او را چنان به همه‌ی هنر‌ها آراسته می‌کند که خبرش به اردوان می‌رسد. فردوسی وقتی نوجوان زیبارو و هنرمند را توصیف می‌کند حرفی از فرّه یا بخت او نمی‌زند. اما می‌گوید که اردوان خواستار آن می‌شود که فرزند بابک در کنار فرزندان خودش در کاخ شاهی پروریده شود. و قول می‌دهد با اردشیر مانند فرزند خویش رفتار کند.

بابک نوجوان را با سوغات فراوان از استخر به ری می‌فرستد. و اردوان، به وعده‌ی خویش وفا می‌کند، نوجوان را مانند یکی از پسرانش در دربار خویش می‌پذیرد. تا ماجرای شکار-اختلاف بین یکی از پسران اردوان و اردشیر بر سر اینکه چه کسی شکار را زده- مطرح می‌شود.‌‌ همان سبب می‌شود که اردوان او را از قصر شاهی به آخور اسبان تازی بفرستد.

به شهادت کارنامه‌ی اردشیرپاپکان و شاهنامه، اردشیر با مال و خواسته‌ای که پدربزرگش، بابک، به نزد او می‌فرستد روزگارش را به شادخواری طی می‌کند و منتظر فرصت می‌-شود. در این ایام محبوب اردوان، گلنار، تجسم انسانی بخت اردشیر می‌شود. او که هم گنجور و هم دستور پادشاه است و نزد او از جان و دلش عزیز‌تر، اردشیر را از بام می‌بیند و دلباخته‌ی او می‌شود. شب با کمند به زیر می‌آید و خود را بر اردشیر عرضه و اظهار بندگی می‌کند. این در حالی است که اردوان به این دختر زیباروی به منزله‌ی بخت خود و فال نیکوی خود نگاه می‌کند. و هیچ روزی نیست که بدون نگاه بر روی او آغاز ‌کند.

در این دوران بابک می‌میرد. اردوان پسر بزرگ خود را به فرمانروایی پارس به جای بابک می‌فرستد، بی‌آنکه بر اردشیر ارزشی بگذارد. هم‌زمان اردوان از اخترشماران می‌خواهد به طالع پادشاهی او نگاه کنند. به هنگام رصد، گلنار حاضر می‌شود. در طول سه روز هر چه را باید می‌شنود. ستاره‌شماران روز چهارم به نزد اردوان می‌روند و به او می‌-گویند جوانی که والامقام و از‌نژاد سپهبدان است از نزد او می‌-گریزد و پس از آن شهریاری بلنداختر می‌شود. گلنار به نزد اردشیر می‌آید و او را از شنیده‌ها باخبر می‌کند. ارشیر تصمیم به مراجعت به پارس می‌گیرد. و به او می‌گوید اگر همراهش بشود او را بانوی بانوان می‌کند. زن جوان می‌پذیرد. فردوسی می‌گوید:

«کنیزک در گنج‌ها باز کرد
ز هر گوهری جستن آغاز کرد»

اردشیر یک اسب سیاه و یک اسب سفید از آخور اردوان بر می‌دارد. با گلنار از ری به پارس می‌گریزد. اردوان وقتی بیدار می‌شود و گلنار را نمی‌یابد، خبر می‌شود زن و مرد و اسبان و مال و خواسته از او گریخته‌اند. با سپاهیان به دنبال ایشان می‌تازد. در وهله‌ی اول می‌گویند که غُرمی را دیدند که به دنبال آن دو سوار می‌دوید. وقتی اردوان ماجرای غُرم را می‌پرسد به او می‌گویند:

«چنین داد پاسخ که آن فرّ اوست
به شاهی و نیک اختری پرّ اوست» (شاهنامه ۷: ۱۲۸)

در واقع این نخستین بار است که از فرّ اردشیر سخن به میان می‌آید. در مرحله‌ی بعد می‌گویند که آن دو تن را دیدند که غُرم بر پشت اسب یکی از آن دو نشسته بود. در این‌جا فرّه و بخت یکی گرفته می‌شود:

«که بختش پس پشت او برنشست
از این تاختن باد ماند بدست» (شاهنامه ۷: ۱۲٩)

مادینه بودن غرم در داستان فرار اردشیر وقتی تأیید می‌شود که به اردوان می‌گویند باید شتاب کرد و جلوی اردشیر را گرفت: «نباید که او نوشد از غرمُ، شیر» (شاهنامه ۷: ۱۲۹) که کنایه از بهره‌برداری از بخت خود و رسیدن به شهریاری است در عین حال به مادینه بودن حیوان نیز اشاره دارد.

اردشیربابکان به دلیل همراهی بخت بی‌مانع به پارس می‌-رسد. وقتی که طرفدارانش بر گرد او جمع می‌شوند موبدی به او می‌گوید:

«از این پس کنی رزم با اردوان
که اختر جوانست و خسرو جوان»

در داستان اردشیر و ارتباط آن با بخت نیز مانند داستان زال دیدن آینده به وسیله‌ی رؤیا، رؤیای سام و خبر گرفتن از حیات پسر، و افروختن سه آتش مقدس و به‌کار بردن بوی خوش برای آتش وجود دارد.

در این داستان براحتی می‌توان ارتباط بین غُرم را با تعریفی که ساسانیان از حکومت خود می‌کردند یافت. اردشیربابکان کسی است که حکومت دینی را در کنار پادشاهی خود قرار می‌دهد. نسبت خانوادگی خود را به گشتاسب می‌رساند. و دین زرتشت را دین رسمی سراسر کشورهای ایرانی تحت پادشاهی خود می‌کند. از این رو می‌توان چنین برداشت کرد که غُرم، بخصوص که با صفت پاک در شاهنامه می‌آید، نماد بخت یا فرّه دینی و بخت پادشاهی باشد. در عین حال که غرم حیوان مقدس فرهنگ و جامعه‌ی دامداری نیز به حساب می‌-آید. مضافاً در قصه‌ی اردشیربابکان تأکید می‌شود ساسان پدر اردشیر شبان بوده است.

در داستان اردشیر می‌توان دید که غرم نشان و نماد بخت به معنای برخورداری از ثروت و برکت در زندگی است، که هم شامل احشام و زمین می‌شود، هم سلامت و زندگی آدم‌ها و هم زن. نتیجه‌ای که از این نماد می‌توان گرفت این است که به‌زعم نویسندگان داستان و ابداع کنندگان نماد، چنین پادشاهی آورنده‌ی برکت برای خود و مردم است. در واقع غرم صورت دامی برخورداری از زندگی است. همان‌طور که در یک فرهنگ کشاورزی خوشه‌ی درشت و سلامت گندم نمادی است که حق مطلب را در رابطه با بخت و ثروت و برخورداری از برکات زندگی ادا می‌کند.

کرم هفتواد نماد بخت در جامعه‌ی صنعتگران

فردوسی به‌هنگام نقل داستان اردشیربابکان از داستان کرم هفتواد می‌گوید. قصه از این قرار است که در پارس شهری به نام کجاران با مردمی فقیر بوده، و شغل غالب مردم ریسندگی. در این شهر دختران ریسنده که از سپیده تا شام کار می‌کردند، بسیار بودند. هفتواد یکی از این صنعتگران ریسنده بوده که هم خودش و هم هفت پسر و یگانه دخترش زندگی را در کار ریسندگی گذاشته بودند. دختر هفتواد که فردوسی او را «نیک بخت» و «پرهنر» معرفی می‌کند، روزی در وقت صرف خورش، از درخت سیبی در کنارش می‌افتد. او سیب را بر می‌دارد و در میان آن کرمی می‌یابد. کرم را روی دوکش می‌گذارد. در آن روز به بخت کرم بیش از هر روز می‌ریسد. به زودی متوجه می‌شود کرم بخت بیدار شده خانواده‌ی اوست. به دنبال حضور این هشیاری اقتصادی، ثروتی عظیم برای خانواده‌ی دختر فراهم می‌شود. از ثروتی که دختر به سبب بخت کرم برای پدر و هفت برادرش تهیه می‌کند، آن‌ها به چنان مکنتی می‌رسند که رقیب پادشاه می‌شوند. قلعه‌ای بزرگ می‌سازند و نام شهر کجاران را «کرمان» می‌گذارند.

قلعه بم، قلعه کرم هفتواد

از برکت کرم و بخت بلند دختر، نه تنها هفتواد و پسرانش به پادشاهی و سروری مردم کرمان می‌رسند که هرکس به بخت کرم کار می‌کند نیز ثروتمند می‌شود. به این ترتیب پرستندگان کرم فزونی می‌گیرند. در این میان دختر، خادم یا پریستار آئین کرم می‌شود. هر روز او را خوراک می‌دهد و توجه می‌کند. تا اینکه کرم به چنان اژدهایی بدل می‌شود، که هیچ یک از سپاهیان اردشیر نمی‌توانند با پدر و هفت برادر دختر و کسانی که با ایشان همراه هستند مقابله کنند. آن‌ها نه تنها قلعه‌ای نفوذ ناپذیر می‌سازند که بخت کرم هم یارشان است. تا اینکه اردشیر به حیله وارد قلعه‌ی نفوذناپذیر هفتواد می‌شود و به جنگ کرم می‌رود و با ریختن فلز گداخته در شکم کرم، او را می‌کشد. به این ترتیب بخت هفتواد می‌خوابد و بخت پادشاه بر او غلبه می‌کند:

«بدانید کامد به سر، کار کرم
گذشت اختر و روز بازار کرم» (شاهنامه ۷: ۱۵۰)

در قصه نشانی از مادینه بودن کرم نیست اما یابنده و نگهدارنده و پرورش دهنده‌ی او دختر هفتواد است. در واقع بخت اوست که به مدد خانواده‌اش و پرستندگان کرم که‌‌ همان «عیاران» و صنعتگران باشند می‌آید. (فردوسی می‌گوید پسر بزرگ هفتواد که نامش شاهوست و سالار و عیار است با پدرش به دار کشیده می‌شود.) و کرم نماد رونق گرفتن و ثروتی است که صنعت دستی زنان برای جامعه آورده است.

در پایان می‌توان چنین نتیجه گرفت که بخت در شاهنامه خود یا نمادی مادینه است و مشخصاتی مادینه دارد و یا با زنی مربوط می‌شود. مرد تنها وقتی به سروری کامل می‌رسد که با این عنصر مادینه که نگهدار زندگی او و راهنمایش در رسیدن به ثروت و قدرت است بپوندد. در مورد فریدون بخت خود را در قالب گاو برمایه و فرانک هشیار نشان می‌دهد. از توانایی و اقتداری که فرانک از خود نشان می‌دهد می‌توان دید که قصه محصول دوران مادرسالاری است.

در داستان زال سیمرغ در نقش ایزدبانویی که مظهر مهربانی و خردمندی و هشیاری کامل در عین حال جنگجویی است ظاهر می‌شود. از مراسم آئینی که در قصه وجود دارد می‌توان دید که به دوران کهن شکارگری و افسونگری بازمی‌گردد. بخصوص که مراسم در معبد طبیعی ایرانیان یعنی کوه انجام می‌شود و سه مجمر آتش نماینده‌ی سه آتش مقدس روشن می‌شود و بر آن قربانی گیاهی خوشبوی و عود و عبیر سوخته می‌شود.

در داستان غُرم، قدرت گرفتن فرهنگ دامداری را می‌توان دید. شبانی و تقدس غرم، میش و بره در همه‌ی فرهنگ‌هایی که محصول جوامع دامدار است دیده می‌شود. در این فرهنگ‌ها پیامبران و مقدسین در لباس شبانان پدیدار می‌شوند و برکت خداوندی و روزی خود را در نماد بره و گوسفند و میش و غرم نشان می‌دهند.

در داستان کرم هفتواد، معنای بخت در جوامع صنعتگر و عیار نشان داده می‌شود. برکت و روزی برای مردم نه از کشاورزی است و نه شکار. بلکه دسته‌ای از مردان به کار آهنگری و ساختن آلت و ادوات جنگ می‌پرداختند و زنان کارشان نساجی، ریشندگی، بافندگی و سایر صنایع دستی بوده است. این هر چهار گروه بخت را برکت و برخورداری از خواسته و مال و قدرت که تسهیل‌کننده‌ی زندگی است می‌دانند و آن با نمادی حیوانی نشان داده می‌شود که دارای مشخصات زنانه بوده یا با زنی مربوط می‌شود.

منابع
- شاهنامه نه جلدی به تصحیح برتلس چاپ مسکو ۱٩۶۵
- برهان قاطع، محمد حسین بن‌خلف تبریزی، تهران ۱۳۶١

در همین زمینه:

::مقالات شکوفه تقی در زمانه::

فردوسی با خداوندی که در کار انسان‌ها دخالت می‌کند، کاری ندارد

Sun, 15 Apr 2012 08:09:50 +0000

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده- شاهنامه اثر ابوالقاسم فردوسی یکی از بزرگ‌ترین حماسه‌های جهان، شاهکار حماسی زبان فارسی، حماسه‌ی ملی ایرانیان و نیز سند هویت ایرانی‌ها است. شاهنامه شرح احوال، پیروزی‌ها، شکست‌ها، ناکامی‌ها و دلاوری‌های ایرانیان از کهن‌ترین دوران یعنی نخستین پادشاه جهان کیومرث تا سقوط دولت ساسانی به دست تازیان است در سده‌ی هفتم میلادی.

تاکنون کتاب‌های بسیار درباره و بر مایه‌ شاهنامه نوشته شده است. ایران‌شناسان بسیار معتبر جهانی به بررسی شاهنامه پرداخته‌اند و نیز استاد جلال خالقی مطلق به ویراستاری تازه و برجسته از شاهنامه‌ی فردوسی پرداخته است. فیلم‌هایی هم درباره‌ی این حماسه‌ی بزرگ جهانی ساخته شده. در سال‌های اخیر، هم به صورت صوتی کل شاهنامه و نیز داستان‌های آن به صورت آنلاین منتشر شده‌اند. اپراهایی از روی داستان‌های آن ساخته شده و به صحنه آمده است. اما این‌بار، برای نخستین بار از نگاه یک روانکاو بالینی، حسن مکارمی نویسنده و هنرمندخوش‌نویس پیرامون فردوسی و شاهکار او پژوهشی تازه انجام شده است. با او درین‌باره گفت‌و‌گو کرده‌ام.

چگونه می‌توان به‌عنوان یک روانکاو بالینی به فردوسی و شاهنامه و سروده‌های او نگاه کرد؟

حسن مکارمی، پژوهشگر و روانکاو بالینی

حسن مکارمی - تلاش کرده‌ام بدون پیش‌داوری در وهله‌ی نخست تنها به سراغ سروده‌های شاهنامه بروم؛ و متوجه شدم که در اول شاهنامه فردوسی تلاش کرده است جهان‌بینی خود و نگاهش به هستی و حضورش را در هستی مطرح کند. به همین دلیل خودم را متمرکز کردم روی این قسمت و همان‌طور که یک روانکاو بالینی تنها از طریق گوش دادن به واژه‌هایی که هر فرد می‌گوید، تلاش می‌کند درک کند که این واژه‌ها در پشت ذهنیت و درون روان یا ناخودآگاه آن فرد چه معانی‌ای دارند و این معانی چگونه به‌هم پیوسته‌اند، یعنی ساختار ناخودآگاهش به چه صورت است، فردوسی را به این شکل بخوانم.

شخصیت خود فردوسی هم از نظر روانکاوی بالینی با نگاه تازه‌ای دنبال شده است. حسن مکارمی براساس پژوهش‌هایش براین نکته انگشت می‌گذارد که هر هزاره‌ای یک‌نفر مانند فردوسی به هزارقدی می‌رسد.

حسن مکارمی - وقتی شاهنامه را باز می‌کنیم، می‌بینیم که چند فصل کوتاه دارد و در هر فصلی چندین بیت است. آغاز کتاب ستایش خرد، آفرینش عالم، آفرینش مردم، آفرینش خورشید و ماه. بعد از این بخش است که می‌رسد به اندر ستایش پیغمبر و از آنجا به بعد خود شاهنامه را شروع می‌کند به معنی حماسه. من تلاش کرده‌ام، البته به عمد، قسمت ستایش پیغمبر را کنار بگذارم، برای اینکه هدفم بیشتر هستی‌شناسی فردوسی بوده و علت اینکه این تعداد شعر را انتخاب کرده‌ام، کافی‌ست که این‌ تعداد اشعاری که به دستتان داده می‌شود را جمع کنید.

حسن مکارمی ۸۷ بیت نخست شاهنامه را انتخاب کرده برای پژوهش و روانکاوی از فردوسی:

حسن مکارمی - ببینید، وقتی او شروع می‌کند به نام خداوند جان و خرد/ کز این بر‌تر اندیشه برنگذرد، در همین‌جا مطرح می‌کند که بر‌تر از خرد و جان اندیشه بالا‌تر نمی‌تواند برود. خداوند نام و خداوند جای/ خداوند روزی ده رهنمای. بازهم اشاره می‌کند که این خداوند هم صاحب نام است و هم صاحب جای. در بیت چهارم در واقع آن اساس و بنیان اندیشه‌اش را می‌گذارد. اینکه ز نام و نشان و گمان بر‌تر است/ نگارنده‌ی برشده پیکر است یا برشده گوهر است. برشده گوهر و پیکر ما هستیم، انسان هستیم به همین دلیل. ببینید، رابطه را تمام می‌‌برد بین خداوند و برشده پیکر یعنی انسان و انسان را هم اساساً با جان و خرد و اندیشه مشخص می‌کند.

عمق همین چهار بیت اول در آنجاست که این استدلال اساسی فردوسی است که خیلی خلاصه طریق شناخت انسان امر واقع است، نامگذاری بر این امر واقع است، نشان است و گمان است. یعنی تخیل ما است، نشانه‌گذاریش یعنی سمبولیزاسیون است و نام است. وقتی من به این بیت رسیدم، با‌شناختی که در حرفه و کارم با مسئله‌ی امر واقع (نماد) و گمان و خیال داشتم، یک دفعه متوجه شدم فردوسی در آن موقع، هزار و بیست، سی یا حتی هزار و چهل سال پیش چگونه توانسته با مشاهده‌ی هستی، فقط هم ابزارش مشاهده بوده، باید تصور کرد و اگر خودمان را در آن زمان بگذاریم، متوجه شود که ما «انسانی» که اسباب دریافتش فقط همین سه است، نام و نشان و گمان، نمی‌تواند پدیده‌ای را بر‌تر از این سه‌تا ببینند. به همین دلیل می‌گوید: به بینندگان آفریننده را/ نبینی مرنجان دو بیننده را.

تاکنون روانکاوان بسیاری درباره‌ی چهره‌های برجسته پژوهش‌های مهمی انجام داده‌اند. زیگموند فروید درباره‌ی داوینچی نوشته است. چه کسی را در ادبیات جهان می‌توان با فردوسی مقایسه کرد؟

حسن مکارمی - طبیعتاً خیلی صریح همه خواهند گفت هومر. ولی به گمان من انسان‌هایی مثل شکسپیر که خیلی بعد‌تر از فردوسی آمد و بعد هم امکانات خیلی وسیع‌تری از فردوسی داشتتند برای دسترسی به دانش و شناخت، برای شناختن انگیزه‌های اصلی انسان و شکافتن روان انسان و عمق روان انسان. از این نظر فقط. بقیه مسائلش را‌‌ همان‌طور که گفتم انسان بلند قامتی‌ست در زمینه‌های مختلف. ولی در زمینه‌ی بررسی انسان و عمیق شدن در ساختار انسان به گمان من با شکسپیر و مخصوصاً با «هاملت» می‌توان او را مقایسه کرد. وقتی شما نگاه می‌کنید، می‌بینید که چه عمقی در «هاملت» هست از نظر شناخت انسان، تردید‌هایش و روابط اساسی ذهنی انسان که‌‌ همان رابطه‌ی اصلی هر کدام از ماست با پدر و مادر. هسته‌ی سه‌گانه‌ی اولیه.

بر اساس پژوهش‌های حسن مکارمی فردوسی حکیم، خردمند که مسائلش با خرد هماهنگی دارد، تنها در نودمین بیت نخستش به سراغ دین و پیامبر رفته است. پرسش این است که پیدا کردن یک خدا و امید به آسمان بستن آیا با خردگرایی تضاد ندارد؟

حسن مکارمی: فردوسی را باید با شکسپیر و شاهنامه را با هاملت مقایسه کرد

حسن مکارمی - برای پاسخ دادن به این مسئله اول به این دو بیت انتهای آغاز کتاب توجه کنیم که خود همین به تنهایی یک گفته‌ی بزرگی‌ست: توانا بود هر که دانا بود/ ز دانش دل پیر برنا بود/ از این پرده بر‌تر سخن‌گاه نیست/ ز هستی مر اندیشه را راه نیست. بحث اینکه ما توان و اسباب اندیشه‌مان تا یک حدی می‌رود، که خودش قبلاً توضیح داده، که حدش روشن است از آن امر واقع و نشان و گمان و نام بالا‌تر نمی‌توانیم برویم. پس آنچه در بالا‌تر هست را فقط با فعل مجهول می‌توانیم به‌کار بریم. یعنی این هستی آفریده شده است. یعنی به‌عنوان یک خردمند، یک دانشمند و یک حکیم هستی آفریده شده است. کهکشان‌ها آفریده شده‌اند. مجهول است. تنها کاری که به گمان من خیلی خردمندانه فردوسی انجام داده و به گمان من هیچ مغایرتی با خردگرایی‌اش ندارد، این است که بر این مجهول نام معلومی گذاشته. به همین دلیل که می‌گوید اصلاً صفت‌پذیر نیست آن خداوند، چون تو نمی‌توانی با هیچکدام از ابزاری که داری ببینی‌اش. پس صفت‌پذیر نیست و وقتی صفت‌پذیر نباشد، توانا بود هر که دانا بود، انسان را در محدوده‌ی توانایی و دانایی‌اش به دلیل توانایی‌اش و به دلیل خردش می‌‌آورد.

به عبارت دیگر به گمان من تمام کسانی که به شکلی هستی را و آفرینش و حضور هستی را با یک عامل مجهول مربوط می‌دانند و فعل مجهول می‌آورند به‌جای فعل معلوم، عملاً در ‌‌نهایت همین کار را می‌کنند. آن خداوندی که در همه کار ما دخالت می‌کند، همه جا هست و بر همه چیز عالم است و تمام نقشه‌ی زندگی راه همه را نوشته، آن خداوند است که فردوسی از آن صحبتی نمی‌کند و می‌گوید من نمی‌دانم، بیش از این نمی‌دانم. و آن هست که در واقع مشکل اساسی مسئله‌ی متافیزیک ماورالطبیعه را در مذاهب ایجاد می‌کند که به نام آن خداوند و بعد می‌توانند نمایندگان صوری آن خداوند مشکل برای آدمیان برقرار کنند. والا اگر من بگویم هستی را آفریننده‌ای‌ است، ولی من به هیچ ترتیب دسترسی به او ندارم، نام هم نمی‌توانم به او بدهم و او هم در زندگی من هیچ دخالتی ندارد، جز اینکه خرد داده به من که من از آن خرد استفاده کنم، به گمان من یک دیالکتیک بسیار عمیق، منطقی و حکیمانه‌ای است. در اولین بیت گفتار اندر ستایش پیغمبر می‌گوید تو را دانش و دین رهاند درست/ در رستگاری بباید جست. دانش و دین! باز اینجا دانش را قبل از دین می‌آورد. این خیلی مسئله‌ اساسی‌ست. می‌داند چه می‌گوید. یک واژه پس و پیش ندارد اینجا. رهاند درست! و این با دانش توست که دینی که آمده؛ قابل استفاده است و می‌تواند تو را هدایت کند؟

ایمیل گزارشگر:
adibzadeh@radiozamaneh.com
در همین زمینه:
::ایرج ادیب‌زاده در رادیو زمانه::

آموزه‌های شاهنامه در دانشگاه استراسبورگ فرانسه

Sat, 31 Mar 2012 15:22:50 +0000

نمايشگاه خوش‌نويسی برگرفته از شاهنامه فردوسی با نام "نيک‌بختی در هنر ايرانی" در ساختمان دوره دکترای دانشگاه استراسبورگ فرانسه برپا می‌شود.

خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) امروز شنبه ۱۲ فروردين‌ماه گزارش داد، نمايشگاه خوش‌نويسی برگرفته از شاهنامه فردوسی با نام "نيک‌بختی در هنر ايرانی" از سوم تا پانزدهم آوريل ۲۰۱۲ ميلادی (۱۵ تا ۱۷ فروردين‌ماه) در ساختمان دوره دکترای دانشگاه استراسبورگ فرانسه برپا می‌شود.

اين نمايشگاه به‌کوشش بنياد فردوسی و مرکز دانشگاهی مطالعات و پژوهش‌های ايرانی آلزاس و با همکاری گروه خاورشناسی دانشگاه استراسبورگ برگزار می‌شود.

نمايشگاه "نيک‌بختی در هنر ايرانی" دارای ۱۸ تابلوی اصل خوش‌نويسی از آثار شمس‌الدين مرادی و پنج تابلوی نقاشی‌خط اثر محمد ياراحمدی است.

در حاشيه برگزاری اين نمايشگاه يک کارگاه آزاد هنری با حضور شمس‌الدين مرادی و محمد ياراحمدی، دو هنرمند خوش‌نويس ايرانی برای آفرينش آثار الهام‌گرفته از آموزه‌های شاهنامه فردوسی برپا می‌شود.

نمايشگاه "نيک‌بختی در هنر ايرانی" دارای ۱۸ تابلوی اصل خوش‌نويسی از آثار شمس‌الدين مرادی و پنج تابلوی نقاشی‌خط اثر محمد ياراحمدی است

شمس‌الدين مرادی متولد يکم شهريور ۱۳۵۴ در شهر ايلام است و خوش‌نويسی را تا درجه فوق ممتاز در انجمن خوش‌نويسی ايران زير نظر استادانی چون علی اشرف صندوق‌آبادی، فرج‌اله بازيار، محمد حيدری و يدالهو کابلی آموخته است.

محمد ياراحمدی، زاده ۱۳۵۳ در بروجرد و دارای مدرک کارشناسی ارشد گرافيک و کارگردانی تاکنون چندين نمايشگاه داخلی و خارجی برگزار کرده است.

آيين رونمايی از اين نمايشگاه با حضور شمس‌الدين مرادی و محمد ياراحمدی، حسين بيک‌باغبان، رئيس مرکز دانشگاهی مطالعات و پژوهش‌های ايرانی آلزاس، ياسر موحدفرد، دبيرکل بنياد فردوسی و استادان گروه خاورشناسی دانشگاه استراسبورگ فرانسه و اعضای هيأت علمی دانشگاه‌ تهران و دانشگاه آزاد اسلامی در سوم آوريل ۲۰۱۲ ميلادی (پانزدهم فروردين ماه) در ساختمان دوره دکترای دانشگاه استراسبورگ برگزار می‌شود.

دانشگاه استراسبورگ بزرگ‌ترين دانشگاه فرانسه در شهر استراسبورگ ايالت آلزاس کشور فرانسه قرار دارد.

شاهنامه اثر ابوالقاسم فردوسی، شاهکار حماسی زبان فارسی و حماسه ملی و نيز بزرگ‌ترين سند هويت ايرانيان به‌شمار می‌رود.

فردوسی به مدت شش سال از ۶۵ سالگی کوشيد تا شاهنامه را به باب طبع محمود غزنوی درآورد.

شاهنامه شرح حال پيروزی‌ها، شکست‌ها، ناکامی‌ها و دلاوری‌های ايرانيان از زمان نخستين پادشاه جهان کيومرث تا سرنگونی دولت ساسانی به‌دست اعراب در سده هفتم ميلادی است.

افزون بر اين برخی از داستان‌های مستقل پراکنده‌ موجود در شاهنامه از جمله، زال و رودابه، رستم و سهراب، بيژن و منيژه، بيژن و گرازان (بخشی از داستان بلند بيژن و منيژه)، رستم و اسفنديار يا رستم و سهراب به‌طور مستقيم به سير تاريخی مربوط نمی‌شوند.

شاهنامه به زبان اسپانیایی انتشار یافت

Fri, 11 Nov 2011 09:45:00 +0000

گزیده‌ای از شاهنامه فردوسی به زبان اسپانیایی ترجمه شد و در اسپانیا انتشار یافت.

به گزارش بخش شهروندی رادیو زمانه، احمد طاهری، مترجم و روزنامه‌نگار ایرانی به همراه کلارا خانس، شاعره اسپانیایی از تولد زال تا مرگ سهراب را از شاهنامه فردوسی برگزیده و ترجمه کرده‌اند. مؤسسه آلیانزا ادیتوریال این کتاب را در قطع پالتویی منتشر کرده است.

برخی از مینیاتورهایی که در نسخه‌های خطی، شاهنامه فردوسی را زینت داده، در ترجمه اسپانیایی شاهنامه نیز منتشر شده است.

در دیباچه شاهنامه به زبان اسپانیایی از این اثر به عنوان شاهکاری در ادبیات جهان نام برده شده است

ناشر این کتاب امیدوار است که با این تمهیدات دنیای اسپانیایی‌زبان نیز با شاهنامه فردوسی آشنا گردد و به این ترتیب زمینه‌ای برای ترجمه کامل این کتاب به زبان اسپانیایی فراهم آید.

در دیباچه شاهنامه به زبان اسپانیایی از این اثر به عنوان شاهکاری در ادبیات جهان نام برده شده است.

کلارا خانس در بخشی از این دیباچه می‌نویسد: "شاهنامه نه تنها گوهر درخشان ادبی است بلکه گنجینه‌ای است از افسانه‌ها و داستا‌ن‌های ایرانی که از فرهنگ این سرزمین جداناشدنی‌ست."

او همچنین به مقایسه شاهنامه فردوسی و ایلیاد هومر اشاره می‌کند و می‌نویسد: "با وجود شباهت‌هایی بین این دو اثر هیج‌کدام از الاهه‌های ایلیاد به بزرگی رستم نیستند. رستم پهلوانی است که در چارچوب‌های اخلاقی حرکت می‌کند و با وجود وفاداری به دربار گاهی علیه نادرستی پادشاه سر به شورش برمی‌دارد."

احمد طاهری نیز درباره ترجمه کتاب می‌گوید: "شیوه‌های مختلفی را برای برگردان این اثر به اسپانیایی آزمودیم و سرانجام بر آن شدیم تا غالب نثر آهنگین را برای ترجمه به‌کار گیریم."

وی توضیح می‌دهد که ساختار ویژه شاهنامه، ترجمه آن به اسپانیایی را دشوار می‌ساخت و می‌توانست بر برخی مفاهیم و صحنه‌های بی‌نظیر آفریده شده توسط فردوسی و همچنین روان بودن ترجمه اثر منفی بگذارد.

این مترجم ایرانی اظهار امیدواری کرد که انتشار این بخش از شاهنامه زمینه را برای ترجمه بخش‌های دیگر و نهایتاً کل شاهنامه فردوسی فراهم سازد.

احمد طاهری و کلارا خانس پیش از این نیز آثاری از ادیبات کهن و ادبیات معاصر ایران را به زبان اسپانیایی برگردانده و منتشر کرده‌اند.

آثار حافظ، مولوی، ابوسعید ابوالخیر، خیام، خواجه عبدالله انصاری، سهراب سپهری، احمد شاملو، نیما یوشیج و عباس کیارستمی از دیگر ترجمه‌های این دو مترجم به زبان اسپانیایی‌ست.

زال انسان کامل شاهنامه

Sun, 30 Oct 2011 07:37:42 +0000

با دو بال خرد و عشق

شکوفه تقی

شکوفه تقی - زال زر که در شاهنامه سیمرغ او را دستان مینامد، پدر رستم و فرزند سام است؛ پهلوانی با ابعاد متفاوت شخصیتی، که در هر کدام به کمال رسیده است. او که با خرد کهن و تن نو به دنیا آمده، از بسیاری جهات کاملترین شخصیت شاهنامه است و تنها کسی که مهمترین مرغ اساطیر ایران، پروردگارش بوده، بیش از هر پهلوانی در شاهنامه زندگی کرده، قصهی عشقش با رودابه یک حماسهی کامل عاشقانه بوده، در نشان دادن مهر پدری راه کمال را رفته، در جنگها اگرچه شجاعانه جنگیده، اما تا توانسته در طریق خرد گام زده است.

از این رو سعی این مقاله بر آن است در دو بخش سه مطلب را روشن کند: اول، زال زر، انسان کامل شاهنامه در «دوران پهلوانی» است. دوم، اسطوره‌ی زال به دوران مادرسالاری می‌رسد. سوم، سیمرغ مشخصات یک ایزدبانو را دارد.

تولد و تربیت زال

در شاهنامه زال به هنگام تولد چنین توصیف می‌شود:

"به ‌چهره چنان بود بر سان شید

ولیکن همه موی بودش سپید."

دایه‌ای که سام را از تولد نوزاد خبر کرده می‌گوید:

"همه موی اندام او همچو برف

و لیکن به رخ سرخ بود و شگرف."

سام داشتن چنین فرزندی را ننگ می‌داند:

"چه گویم که این بچهی دیو چیست

پلنگ دورنگ است یا خود پریست"

نگران آبروی خویش، سام دستور می‌دهد نوزاد را از کاشانه و آغوش مادر دور کنند، آنچنان که رسم زمان بوده، به آغوش سنگ بیندازند.

"یکی کوه بد نامش البرز کوه

به‌خورشید نزدیک و دور از گروه.

بدآنجای سیمرغ را لانه بود

بدان خانه از خلق بیگانه بود."

در این حماسه با زال همانگونه برخورد می‌شود که با بسیاری از قهرمانانی که میباید سنگ بنای حماسهای نوین را بگذارند. به این معنا که به هنگام نوزادی از خانواده بیرون برده می‌شود تا در محیطی متفاوت با شرایطی غیر معمول پرورش یابد:

"پدر مهر و پیوند بفگند خوار

چو بفگند برداشت پروردگار."

زال مانند عموم قهرمانان حماسه که بنیان زمان و مکان قدسی را می‌گذارند، وقتی از جانب پدر رانده می‌شود از جانب نیرویی بزرگتر دریافت می‌شود. این موتیو در شرح افسانه‌ای زندگی بسیاری از پادشاهان ایرانی، پیامبران سامی و بنیان‌گذاران شهرهای باستانی دیده می‌شود. اغلب این حماسهسازان نیز به وسیلهی کسی یا حیوانی پرورش مییابند که قرار است نماد مرگشان باشند. از این شمار است گرگی که رومولوس بنیانگذار شهر رم را شیر میدهد، یا فرعون که دستور کشتن نوزادان را برای از میان بردن موسی داده است. در حماسهی زال سیمرغ هم که به قصد خوردن نوزاد به او نزدیک می‌شود. شده زندگیبخشش میشود:

"خداوند مهری به سیمرغ داد

نکرد او بخوردن از آن بچه یاد."[1]

فردوسی در این حماسه زال را برگزیده‌ی خدا می‌داند، که در فقدان خانواده، سیمرغ پرورش او را به عهده گرفته است. همین سبب میشود کودکی و نوجوانی زال، در بلند دست نیافتنی ستیغ البرز سپری شود.

سیمرغ در تربیت زال از هر آنچه پروریدنی و آموختنی است بلند میگذارد. چنان که جوانمردی میشود با تنی سترگ، که اسم و آوازهاش جهان را پر میکند. سام نریمان که فرزندش را مرده میپنداشته به وسیله‌ی خوابی از وجود پسرش باخبر می‌شود. خواب سام و حرکتش در جهت پوزش‌خواهی و جبران گذشته نقطه‌ی حرکت زال از کوه به سوی زندگی انسانی با ارمغان عشق است.

زال به هنگام وداع با این مقطع از زندگیش رفتاری با سیمرغ دارد که سراسر لطافت و عشق است. پاسخ سیمرغ به او هم پاسخ مادری سربلند، خردمند و عاشق است که نه تنها نمیخواهد فرزند شایسته و توانای خود را از دست یافتن به قلههای تازهی زندگی باز بدارد، که میخواهد راه او را باز کند تا به سوی بلندیهای تازه پرواز کند. برای پرگشایی در این عرصهی نوین، به او پری از بال خود را میدهد. با این پر، مرغ روح زال پریدن حقیقی را میآموزد تا به صورتی جادویی و اسرارآمیز خود سیمرغی شود که در عرصهی عشق و خرد در همه حال بعنوان کاملترین قهرمان حماسه عمل کند.

زال جوان و تجربه‌ی عشق

زال با اینکه خود راندهی جامعهی انسانی بخصوص پدر و دستگاه قدرتمند اوست، اما مقهور قدرت نیست، خشمی به سینه ندارد و دلتنگ چنگ زدن به تخت فرمانروایی نیست. او که تا قبل از ورود به جامعه‌ی انسانی به عنوان مردی جوان از عشق انسان برخوردار نبوده، عشق را در عمق و کمال می‌شناسد. این درک درست زال از عشق در مراتب متفاوت زندگی از او پهلوانی می‌سازد، که مصداق مفهوم انسان کامل در شاهنامه می‌شود. نخست آنکه وقتی پدر او را به خانه میبرد مثل پسری عمل میکند که در دامن عشق خانواده بزرگ شده است نه کسی که از میان جمع رانده شده است. هرگز در صدد انتقامجویی نیست و پوزشخواهی پدر را برای گذشته صمیمانه میپذیرد.

او این دید روشن و شفاف را که خالی از غرض و کینهجویی است در همه حال با خود دارد. به طور مثال در مجلسی با مهراب پادشاه کابل رویاروی میشود. این در حالی است که مهراب را از فرزندان ضحاک می‌داند و ضحاک در فرهنگ پهلوانی و پادشاهی شاهنامه دیوی است، که ایرانیان او را به دشمنی می‌شناسند. از این رو هر برخورد عادلانه و انسانی با اعقاب او از دیدشان جرم محسوب می‌شود. به همین دلیل از برخورد صمیمی با او پرهیز میشود. به عبارت دیگر او دشمن به حساب میآید و در دشمن زیبایی و عظمتی دیده نمیشود. در این ملاقات زال به تنها چیزی که نمیاندیشد دشمن بودن مهراب است. او را همان گونه که هست با همهی زیباییهای انسانی و مردانهاش میبیند و تحسین میکند و نمیگذارد باورهای غلط اطرافیان قضاوتش را لکهدار و بیمار کند:

"به چهر و به بالای او مرد نیست

کسی گوی او را هم‌آورد نیست."

گزارشی که فردوسی از رفتار همراهان زال نسبت به مهراب می‌دهد گواه این مطلب است که آنها قضاوتشان تحت تأثیر باورهای محیطشان است ولی قضاوت زال متفاوت است. آنها پس از برخورد زال با مهراب و شنیدن قضاوت اوست که رفتارشان با مهراب تغییر می‌کند.

در این اثناء یکی از کسانی که در آنجا حاضرست نزد زال اشاره به دختر مهراب میکند و به توصیفش میپردازد. از آن جمله:

"بهشتیست سرتاسر آراسته

پر آرایش و رامش و خواسته."

وقتی زال می‌شنود به ناگهان دل از دستش می‌رود. چنانکه فردوسی می‌گوید:

"برآورد مر زال را دل به جوش

چنان شد کزو رفت آرام و هوش"

[2]

از سوی دیگر مهراب چنان تحت تأثیر رفتار شایستهی زال قرار میگیرد که مجذوب، به توصیف پهلوان نزد دختر جوانش رودابه میپردازد. او را در "سخاوت و گشاده دستی" مثل میستاید:

"چو بر گاه باشد زرافشان بود

چو در جنگ باشد سرافشان شود."

و در تحسینش زبان می‌گشاید:

"رخش سرخ ماننده ارغوان

جوان‌سال و بیدار و بختش جوان."

شکوفه تقی - زال با اینکه خود رانده‌ جامعه‌ انسانی بخصوص پدر و دستگاه قدرتمند اوست، اما مقهور قدرت نیست، خشمی به سینه ندارد و دلتنگ چنگ زدن به تخت فرمانروایی نیست. او که تا قبل از ورود به جامعه‌ انسانی به عنوان مردی جوان از عشق انسان برخوردار نبوده، عشق را در عمق و کمال می‌شناسد.

رودابه که در ابراز عشق به زال خودش در مقام یک معشوق کامل و یک عاشق درستکار و وفادار ظاهر میشود، بی درنگ در آنهمه شکوه و زیبایی دل می‌بندد.بی توجه به مقرراتی که بر سر راه شاهزاده خانمی مانند او وجود دارد، پنج ندیمه‌ی خود را به امید اینکه آنچه پدرش گفته، بیان حقیقت باشد برای کسب خبر از احوال زال میفرستد. بانوانی که فرستادگان رودابه هستند وقتی با او ملاقات می کنند، شیفتهاش میشوند و او را نزد بانوی خود چنین توصیف می‌کنند:

"که زال آن سوار جهان سر به سر

نباشد چنو کس به آئین و فر.

که مردیست بر سان سرو سهی

همش زیب و هم فر شاهنشهی.

همش رنگ و بوی و همش قد و شاخ

سواری میان لاغر و بر فراخ.

دو چشمش چو دو نرگس آبگون

لبانش چو بسد رخانش چو خون.

کف و ساعدش چون کف شیر نر

هشیوار موبددل و شاهفر.

سراسر سپیدست مویش به سر

از آهو همینست و اینست فر" [3]

از توصیف بانوان حرم، میتوان دریافت که پهلوان برخوردار از همهی تواناییهاست، مضافاً، سپیدی مویش که در چشم پارهای نقصان مینماید، فر و پیروزبختی اوست. این مطلب در ادامهی زندگی زال خود را بخوبی نشان میدهد. اینکه او در همه حال با خردمندی و درونبینی به مسائل نگاه میکند و با همان نگاه به کشف و حل مسائل میپردازد، در عین حال که دلی عاشق دارد. حال آنکه غالب قهرمانان حماسه فاقد این توانایی هستند و پیروزیشان در عرصهی نبرد به دلیل توانایی جسمانی ایشان است. از آنرو مادامی که جوانند و تنی توانا دارند، بخت با ایشان یاری میکند.

روشن بینی زال و رودابه در شاهنامه چنان است که وقتی یکدیگر را ملاقات می‌کنند، همدیگر را چنان می‌یابند که در غیاب شنیده‌اند. در این حماسه میتوان دید که عشق فاقد جنبهی خیال پردازی و دل بستن به موهوم است. قصهی شکار و شکارچی افسانههای عامیانه و واقعیات روزانه نیست که پس از تجربهی وصال، گل عشق پژمرده شود، معشوق تبدیل به دیوی هولناک یا جادوگری ترسناک گردد. بلکه عشقی است که گذر زمان بر روشنایی و درخشش آن می‌افزاید. به طور مثال زال از همان ابتداء می‌داند که در راه رسیدن به رودابه برای او مشکلاتی وجود دارد؛ از آن جمله که دو خانواده به لحاظ تاریخی دشمن یکدیگرند و پیمان بستن دختر و پسر تقریباً محال. اما از این مشکلات نمی‌هراسد. به رودابه هم می‌گوید که اگر منوچهر پادشاه ایران داستان عشق آنها را بشنود با آن همداستان نخواهد بود و سام نریمان هم خروش بر خواهد آورد. اما با وجود آگاهی از مشکلاتی که بر سر راه است، عزمش را جزم میکند که به رودابه برسد:

"شوم پیش یزدان ستایش کنم،

چو یزدان‌پرستان نیایش کنم

مگر کو دل سام و شاه زمین بشوید،

ز خشم و ز پیکار و کین

جهان‌آفرین بشنود گفت من

مگر کآشکار شوی جفت من"

این در حالی است که هر دو به وصال عاشقانه‌ی هم رسیده‌اند اما در چشم یکدیگر ذره‌ای طریق کاستی نپیموده‌اند. از این رو رودابه در پاسخ زال می‌گوید که او هم وفادارانه برای عشقش پای می‌فشارد و غیر از او پادشاه و همسری در جهان نخواهد گزید. [4]

سپس می‌بینیم زال به جای آنکه از موضع پهلوانی حرکت کند رأی پادشاه و پدرش را به مقابله بخواند و با آنها سر جنگ بردارد تا بزرگتری خودش را به اثبات برساند. یا به دلیل تعارض مشکلات با خواستش، طریق جاه طلبی رفته، رودابه را قربانی کند، طریق خرد و صلح را انتخاب می‌کند تا هم به پیمانش با رودابه وفادار بماند هم پادشاه و پدر را به همراهی بخواند. در اینجا رفتار زال قابل مقایسه با رفتار پدرش سام و پسرش رستم است.

در شاهنامه سخنی از عشقورزی سام و رستم به زنی نیست. سام کهنسال در آرزوی فرزند با کنیزکی زیباروی جفت میشود. رستم تهمینه مادر سهراب را در شرایطی خاص ملاقات میکند. در شاهنامه می‌خوانیم تهمینه با تحسین و آرزوی فرزند به رستم نزدیک می‌شود و رستم دست عشق او را می‌گیرد. روز بعد هم، وقتی رخش را در سمنگان می‌یابد، تهمینه را به سرعت ترک می‌کند. در حالی که می‌داند او باردار است. از این رو مهره‌ای به او می‌بخشد تا اگر فرزندش دختر شد به مویش و اگر پسر، به بازویش ببندد.

در حالی که زال برای رسیدن به رودابه، همه‌ی خرد و توانائیش را به کار می‌گیرد تا وصلت آنها به بهترین شکل با کم ترین آسیب به انجام برسد. او قبل از هر اقدامی چاره را در آن می‌بیند که به سام نامه بنویسد. در نامه‌ی او هیچ خشونتی نیست غیر از یادآوری این نکته که چه رنج‌ها در گذشته به او رسیده-از آن رو که پدر او را طرد کرده- و اکنون وقت آن است که پدر به او آسان بگیرد. سپس از عشقش به رودابه می‌گوید:

"من از دخت مهراب گریان شدم،

چو بر آتش تیز بریان شدم..."

زال پهلوانی است که از عاشق بودن و عاشق یک زن بودن و آنهم زنی که دختر دشمن تاریخی آنهاست، شرم ندارد و با جرأت عشقش را حتی به زاری بیان می‌کند. در نهایت تاکید دارد اگر پدرش نخواهد او را یاری کند باز هم سر از فرمان او نمی‌پیچد.

نامه‌ی زال به پدرش دل سام را رام میکند. تا جایی که او با سپاهیانش به نزد منوچهر میرود تا در ظاهر به شرح فتوحاتش بپردازد، اما در باطن تقاضای ازدواج پسرش را عرضه کند. شاه به همه‌ی شرح فتوحات سام گوش می‌دهد. اما به او نه تنها مجالی نمی‌دهد که از ماجرای زال و رودابه بگوید که از سام می‌خواهد به کابل رفته دودمان مهراب را بر باد بدهد. سام هم که قبلا در ابتدای حماسه نشان داده چقدر نگران آبرو و عظمت پهلوانی خود است جرات نمی‌کند مخالفت کرده یا کلمه‌ای درباره‌ی مقصودش بگوید.

"بدو شاه چون خشم و تیزی نمود،

نیارست آنکه سخن برفزود

ببوسید تخت و بمالید روی،

بدآن نامور مهتر کینجوی"

مضافاً برای خشنود کردن شاه، در جهت خوشخدمتی، میرود: "چنین داد پاسخ که ایدون کنم،

که کین از دل شاه بیرون کنم"

زال وقتی خبر را می‌شنود سراپا درد میشود:

"خروشان ز کابل همی رفت زال،

فرو برده لنج و برآورده بال

همی گفت اگر اژدهای دژم،

بباید که گیتی بسوزد بدم

چو کابلستان را بخواهد بسود،

نخستین سر من بباید درود

شتابان همی‌رفت پر خون جگر،

پر اندیشه دل پر ز گفتار سرد"

اما وقتی نزد پدر میرسد، هنوز سراسر تواضع و مهربانی است. از اسب پیاده می‌شود و همه‌ی همراهانش از او متابعت می‌کنند.

"زمین را ببوسید زال دلیر،

سخن گفت با او پدر نیز دیر"

زال همچنان با مهربانی و ادب می‌کوشد سام را از تصمیمش باز دارد:

"همه مردم از داد تو شادمان،

ز تو داد یابد زمین و زمان

مگر من که از داد تو بی بهره‌ام،

وگر چه به پیوند تو شهره‌ام"

دل سام چنان از حرف‌های فرزندش می‌سوزد و نرم می‌شود که تصمیم می‌گیرد آن کند که مطابق میل او باشد. به منوچهر می‌نویسد که در گذشته همه‌ی گرگساران و مازندران را از دشمنان پاک کرده است. پادشاه را در همه حال شاد و پیروز خواسته است. دیگر زمانش رسیده که از خدمت بازنشسته شود و فرزندش به جای او بر تخت جهان پهلوانی تکیه بزند. پسرش را هم به همراهی نامه به نزد منوچهر می‌فرستد.

در مقایسه رفتار خردمندانه زال با اطرافیانش میتوان از مهراب مثال آورد. وقتی او میشنود که منوچهر به سام دستور داده تا به کابل حمله کنند میپندارد علت حمله مخالفت با وصلت است:

"بدو گفت کاکنون جزین رای نیست،

که با شاه گیتی مرا پای نیست

که آرمت با دخت ناپاک تن،

کشم زارتان بر سر انجمن

مگر شاه ایران از این خشم و کین،

برآساید و رام گردد زمین"

سیندخت شوهر را آرام میکند و میگوید نیازی به کشتن نیست. برای حل مشکل به نزد سام خواهد رفت. خود را در لباس زنی که به سفارت آمده میپوشاند. برای سام به شرح ماجرا میپردازد. وقتی از امن بودن شرایط آگاه میشود تدریجا هویتش را آشکار میکند. گفتار شیرین سیندخت سام را مجاب میکند که رودابه همسری نیکو برای فرزندش خواهد بود:

"لب سام سیندخت پر خنده دید،

همه بیخ کین از دلش کنده دید"

قصه نشان می‌دهد سیندخت و زال هر کدام به سهم خویش می‌کوشند به جای افروختن آتش جنگ و دشمنی با سخنان نرم و رفتار درست و خردمندانه آتش را خاموش کنند و موفق می‌شوند:

"پذیرفت مر دخت او را به زال،

که باشند هردو به شادی همال."

[1]شاهنامه جلد ١، ١۴٠.

[2]شاهنامه جلد ١، ١۵۷.

[3]شاهنامه جلد ١، ١۶٩.

[4]شاهنامه جلد ١، ١۷٣.

همایش شاهنامه، هزاره دوم برگزار می‌شود

Thu, 13 Oct 2011 11:26:50 +0000

دانشگاه اپسالا در سوئد همایش شاهنامه، هزاره دوم را به مدت دو روز برگزار می‌کند. در این همایش تنی چند از شاهنامه‌پژوهان ایرانی و غیرایرانی به شاهنامه فردوسی می‌پردازند.

به گزارش بخش فرهنگ رادیو زمانه، دانشگاه اپسالا در سوئد، در روز شنبه ۲۳ مهرماه ۱۳۹۰ (۱۵ اکتبر ۲۰۱۱) همایشی درباره شاهنامه در هزاره دوم برگزار می‌کند.

مسئولیت برگزاری این همایش را دکتر فروغ حاشابیکی، زبان‌شناس به عهده دارد. عده‌ای از پژوهشگران و شاهنامه‌شناسان از سراسر جهان به این همایش دعوت شده‌اند و هر یک از زوایای گوناگون به شاهنامه فردوسی می‌پردازند.

در این همایش ابتدا گابریلا فن دن برگ، شاهنامه‌شناس هلندی داستان‌های شاهنامه را از نظر اهریمن و قهرمان در حماسه ایرانی بررسی می‌کند. سپس منصور رستگار، استاد دانشگاه و شاهنامه‌پژوه ایرانی شخصیت‌های شاهنامه را از نظر توانایی جسمانی و آزمون حکمت و عقل می‌سنجد. حودیت یوسفسون از سوئد داستان‌های حماسی شاهنامه را از زاویه عدالت و حکومت بررسی می‌کند. بهروز برجسته دلفروز و کارینا جهانی پیرامون شباهت‌های آناهیتا و رودابه بحث می‌کنند. سپس علی حصوری تحت عنوان "بار جم زدن در شاهنامه" سخنانی ایراد خواهد کرد.

استاد جلیل دوستخواه در همایش شاهنامه هزاره دوم درباره پشتوانه‌های شاهنامه فردوسی سخنرانی می‌کند

جلیل دوستخواه، شاهنامه‌شناس نام‌آشنا نیز در این همایش سخنرانی خواهد داشت. در فهرست برنامه‌های همایش شاهنامه، هزاره دوم آمده است که موضوع سخنرانی جلیل دوستخواه "سرچشمه‌ها و پشتوانه‌های شاهنامه فردوسی و طومارهای نقالان" خواهد بود.

در روز یکشنبه، ۲۴ مهرماه (۱۶ اکتبر ۲۰۱۱) محمد حسن‌آبادی درباره معمای رستم در شاهنامه فردوسی سخنانی ایراد خواهد کرد. نسرین کرامی به موضوع طبیعت‌محوری در فرهنگ باستان ایرانیان می‌پردازد و سپس در پایان همایش، روشن رحمانوف، شاهنامه‌پژوه تاجیک درباره جایگاه شاهنامه فردوسی در فرهنگ معاصر تاجیک سخنرانی خواهد کرد.

در روز شنبه، ۲۳ مهرماه علاقمندان می‌توانند در ساعت هشت و نیم صبح برای شرکت در این همایش ثبت نام کنند.

شاهنامه فردوسی در کنار ایلیاد و اودیسه از مهم‌ترین آثار حماسی ادبیات جهان به شمار می‌آید و از آن به عنوان سند هویت ایرانی نام برده‌اند.

داستان‌های شاهنامه از کهن‌ترین دوران، با پادشاهی کیومرث آغاز می‌گردد و با سرنگونی امپراطوری ساسانی به دست اعراب به پایان می‌رسد.

داستان‌های شاهنامه از دیرباز در ایران در میان مردم وجود داشته و حکیم ابوالقاسم فردوسی آن‌ها را گردآوری و آن‌ها را از نو سروده است.

دکتر فروغ حاشابیکی که همایش شاهنامه در هزاره دوم به کوشش او برگزار می‌گردد، دانش‌آموخته از دانشگاه اپسالاست و پیرامون اصلاح خط فارسی و زبان‌های اقوام ایرانی، از جمله بلوچ‌ها و کرد‌ها پژوهش‌های ارزشمندی انجام داده است.

در همین زمینه:
::همایش شاهنامه در هزاره دوم در واحد زبان‌شناسی دانشگاه اپسالا::

جندالله و استان بلوچستان

Babak M — Mon, 27 Dec 2010 19:29:43 +0000

خسرو احمدی

خسرو احمدی ـ خودکشی و کشتن انسان‌های بی‌گناه یک شیوه‌ی غلط مبارزاتی و خشونت علیه بشریت است.خشونت در چابهار نه جندالله را به هدف خود نزدیک می‌کند و نه رژیم را تسلیم یک گروه کوچک بلوچ می‌کند که ریشه در گروه‌های سلفی در پاکستان دارد. گروه جندالله باید از خشونت کاملاً فاصله بگیرد و یک روش مناسب را برای مبارزه‌ی سیاسی خود انتخاب کند.

ایدئولوژی تروریسم در دنیای مدرن که در آن دگمه‌های کامپیوتر، جهانی از علوم را در کمترین زمان در اختیار انسان‌ها قرار می‌دهد، مردود و شکست‌خورده محسوب می‌شود. گروه جندالله اگر چه در بلوچستان فعالیت خود را آغاز کرده است ولی ریشه در گروه‌های سلفی در پاکستان دارد.

سلفی‌ها معتقد به شهادت و یکی از عاملین خشونت در کشور همسایه‌ی ما پاکستان هستند.
عبدالمالک ریگی، رهبر گروه جندالله یکی از شاگردان مدارس سلفی‌ها در پاکستان بود. این جوان بلوچ، آن‌طور که در فیلم‌های کوتاه مربوط به او در یوتیوب قابل مشاهده است بسیار خشن و به طور عمیقی طرفدار مکتب سلفی‌ها بود.

او حتی دستور قتل همسر برادر خود را که یک شیعه بود صادر کرد. برادرش هم دستورات وی را اجرا کرد و زنش را کشت. بعدها خود او دستگیر و توسط دادگاهی عجولانه محکوم به اعدام شد.هیچکس با کشتن و کشته شدن به بهشت موعود راه پیدا نمی‌کند. اکثریت مردم بلوچستان نیز از گروه جندالله فاصله گرفته‌اند و این گروه جایگاهی در بین آنها ندارد.

مردم بلوچستان در عمل در چند تظاهرات خیابانی نشان دادند که با ترور و تروریست مخالفند. مردم استان بلوچستان و نیروهای روشنفکر جامعه باید کاملاً آگاه باشند که جنگ شیعه و سنی یک پدیده‌ی برون مرزی است و ریشه در وهابی‌گری در سرزمین حجاز دارد که برای کشتن هر دو گروه آمده است. در این جنگ هم سنی و هم شیعه بازنده خواهند بود.

در تمام خشونت‌هایی که در منطقه‌ی بلوچستان به وقوع پیوسته، کشته‌شدگان از مردم این دیار بوده‌اند؛ مردمی که هم بی‌گناه بودند، هم نقشی در ترورها نداشتند و هم تحت ستم‌های مضاعف قرار داشتند.
ریشه‌ی خشونت و ترور را باید در ساختار حکومتی و سیاسی جامعه جست‌وجو کنیم. تقسیم ثروت ملی به طور ناعادلانه میان نقاط مختلف جغرافیایی و تبیعض‌های فاحشی که توسط حکومت‌های مرکزی به ملیت‌های مختلف روا شده باعث رشد نارضایتی بین ملیت‌های ایرانی شده است. این نارضایتی‌ها اگر با اعتراض روبرو شده بلافاصله از طرف حکومت‌ها سرکوب و سران آن اعدام و یا زندانی شده‌اند. این سرکوبگری‌ها مانعی بوده تا افکار و اندیشه‌های آزادیخواهانه در جامعه‌ی ما رشد نیابد و در نهایت مبارزه‌ی خشن علیه حکومت‌های مرکزی شکل بگیرد.

سرکوبگری حکومت خودکامه‌ی پهلوی باعث شد گروه‌هایی مانند چریک‌های فدایی و مجاهدین خلق مبارزه‌ها‌ی مسلحانه‌ای را بر ضد رژیم سازماندهی کنند. اگرچه این گروه‌ها سخت سرکوب شدند ولی حکومت شاه نتوانست به سرکوب خود ادامه دهد و نارضایتی‌ها در نهایت باعث سقوط رژیم شد و رژیم جمهوری اسلامی به وجود آمد.

در ساختار حکومت ایران، دین اسلام به یک اسلام سیاسی در جامعه تبدیل شده است. دین اگرچه از سیاست جدا نیست ولی باید از حکومت جدا باشد. زیرا در جامعه‌ی چندملیتی ایران، حکومت دینی قادر نیست تمام این ملیت‌ها را درون خود به طور هم‌ارزش بررسی کند. در دوران تشکیل حکومت اسلامی، مردم نه شناختی از دموکراسی و نه شناختی از حکومت اسلامی داشتند. چون تمام حکومت‌های ایران خودکامه و مخالف آزادی‌های اجتماعی بودند.

در دوران این حکومت‌های جبار رشد فرهنگ سیاسی وجود نداشت تا یک جامعه‌ی سکولار را در افکار مردم ایران پایه‌ریزی کند. این حکومت‌ها اگر چه اسلامی نبودند ولی پیوند عمیقی با دین و قوانین دینی داشتند. قانون اساسی ایران در زمان حکومت پهلوی خیلی مترقی بود. چون خیلی از قوانین کشور بلژیک در آن گنجاده شده بود. این قانون شامل فعالیت‌های احزاب سیاسی بود که هرگز جنبه‌ی واقعی و عملی پیدا نکرد. اگرچه چند حزب سیاسی در ایران تشکیل شد ولی عمر آنها کوتاه بود. همه غیر قانونی بودند و اجازه‌ی فعالیت به آنها داده نشد و در نهایت به حزب رستاخیز تبدیل شد که در اصل فرمایشی بود.
اگر حکومت شاه به قانون اساسی احترام می‌گذاشت و به آن عمل می‌کرد شاید جامعه‌ی ایران بیشتر به طرف آزادی‌های مدنی سوق پیدا می‌کرد. زیرا نتیجه‌ی آزادی احزاب در جامعه، ترویچ و شکل‌گیری فرهنگی آزادیخواهی در جامعه می‌شد.

قانون اساسی مترقی ایران بعد از انقلاب در پی روی کار آمدن یک حکومت دینی تغییر یافت و حزب رستاخیز شاه به حزب جمهوری اسلامی تبدیل شد که در آن نه حق تشکیل احزاب سیاسی و نه آزادی‌های فردی و اجتماعی وجود داشت.

این تحلیل مختصر برای این بود که به زیربنای مشکلات جامعه اشاره کنم تا بیشتر گروه‌هایی مانند جندالله در سیستان و بلوچستان و پژاک در کردستان و گروه اقلیت عرب‌ها در خوزستان را بشناسیم. ریشه‌ی تشکیل و هم مشکلات این گروه‌ها در درون ساختار جامعه‌ی ایران است. در واقع نابرابری و بی‌عدالتی‌های اجتماعی باعث تولد این گروه‌ها می‌شود. قربانیان عملیات گاه خشونت‌آمیز آنها نیز که خود از سوی حکومت مرکزی تحت خشونت و تبعیض قرار دارند، مردم محرومی چون بلوچ و کرد هستند.

کدامیک از کسانی که در چابهار کشته شدند مرتکب جنایت شده بودند؟ بعد از این جنایت ۱۱ نفر در زندان بلوچستان اعدام شدند. آیا این اعدام‌ها و پاره‌پاره شدن پیکر مردم بی‌گناه، بلوچستان را آباد خواهد کرد؟
تظاهرات مردم سنی و شیعه در بلوچستان نشان می‌دهد که جندالله پایگاهی در میان اکثریت مردم ندارد ولی سازندگی و آبادانی در این منطقه‌ی محروم باید سرعت بیشتری بگیرد تا مردم ناراضی و تحت ستم آرامش بیشتری احساس کنند و میدان را برای تروریست‌ها تنگ کنند و بهانه‌ی خشونت را از آنها بگیرند. حتی آنها را به آغوش مردم‌شان بازگردانند.

جان همه‌ی بلوچ‌های عزیز با ارزش است؛ چه سنی، چه شیعه؛ چه کرد، چه عرب؛ چه ترک و چه فارس. همه به سر زمین ایران باستان تعلق دارند. ما همه ملیت‌های ایرانی به وجود تاریخ سیستان و بلوچستان می‌بالیم.

سیستان و بلوچستان یکی از تمدن‌های کهن جهان است که تاریخ آن به پیش از مادها برمی‌گردد. شهر سوخته نام قدیم شهر باستانی‌ای است که در این استان واقع شده است. این شهر در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد پایه‌گذاری شده و یکی از قدیمی‌ترین شهرهای دنیا به حساب می‌آید.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که پنج هزار سال قبل از میلاد، این منطقه، منطقه‌ای سر سبز و خرم بوده و درختان بید مجنون، افرا و سپیدار فراوان داشته است. نام سیستان و بلوچستان در شاهنامه‌ی فردوسی هم مقام بزرگی دارد و رستم یکی از دلاوران شاهنامه متعلق به این دیار است.

چرا امروز در این سرزمین باستانی، نه از سرسبزی و بیدهای مجنون در کنار سپیدارهای کهن اثری هست و نه از پهلوانی‌های رستم؟

امروز سیستان و بلوچستان در کجای تاریخ قرار دارد؟ آیا این طناب‌های دار که جان انسان را می‌گیرند، جای آن بیدهای مجنون را گرفته‌اند؟ چرا این مردم بی‌گناه با عملیات انتحاری به قتل می‌رسند؟ چه چیزی و برای انتقال چه پیامی است که باعث می‌شود فردی خود و دیگران را به کشتن دهد؟

ریگی‌ها، کشته‌شدگان، اعدام‌شدگان همه به این دیار کهن تعلق دارند. آنها همه حقوق مساوی دارند که زنده بمانند؛ نه بمیرند و نه بمیرانند. باید به ریشه‌های مشکلات انگشت بگذاریم و از این جنایت‌ها عبرت بگیریم تا برای باهم بودن و در کنار هم زیستن با حقوق مساوی شتاب کنیم. باید همه‌ی ارزش‌های‌مان را به طور مساوی تقسیم کنیم تا کودک تهرانی پشت میز همان مدرسه‌ای بنشیند که یک کودک سیستانی، بلوچی، جنوبی، شمالی و... در یک کلام ایرانی می‌نشیند.

ایران کشوری است که از فرهنگ‌های مختلف تشکیل شده است. ایران را باید همانند یک قالیچه‌ی ابریشم بنگریم که از نقش‌های زیبایی برخوردار است. به هر قسمت آن که نگاه بیاندازیم پر از زیبایی است و این نقش‌های زیبا همان فرهنگ‌ها و زبان‌های مختلف هستند که در سطح جغرافیایی کشور عزیزمان ایران همانند باغ‌های پر از گل به چشم می‌خورند. ‌‍ ارتباط مردم شهرها مختلف در ایران از گذشته‌های دور، به خاطر فاصله‌ی زیاد میان شهرها، با مشکل روبه‌رو بوده است. حکومت‌های استبدادی و خودکامه هرگز به فکر ساختار فرهنگی، اقتصادی و مساوات برای تمام مناطق ایران نبودند. این حکومت‌ها با روش‌های خشن مانند جنگ به قدرت می‌رسیدند و هیچگونه فرهنگ آزادیخواهی در روحیه‌ی آنها نبود تا به ترویج آزادی بپردازند. بیشتر آنها حتی فاقد توانایی نوشتن و خواندن بودند و هیچ شناختی از اوضاع جهان نداشتند. اگر به تاریخ و فرهنگ کهن گذشته افتخار می‌کنیم، امروز باید در برابر تاریخ و فرهنگ‌های جدید خجل و سرافکنده باشیم که در جهان امروز در کشور ما هنوز فرمان سنگسار و تنبیه با شلاق صادر می‌شود.

به امید روزی که همه‌ی مردم ایران بدون در نظر گرفتن دین ومذهب و ملیت و جنسیت، در خانه‌ی بزرگی به نام ایران از حقوق مساوی برخوردار شوند.