بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

آلبر ممی: «اصلاح دینی یک خیال باطل است»

hosseinn — Tue, 26 Mar 2013 03:59:00 +0000

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- بسیاری از علاقه‌مندان به ادبیات، مخصوصاً آنهایی که با ادبیات فرانسه آشنایی دارند، گمان می‌کنند «آلبر ممی» مرده است؛ برایشان سخت است تصور زنده بودن نویسنده‌ای که اسمش در زمان آلبر کامو، ژان پل سار‌تر، ناتالی ساروت و رولان بارت بر سر زبان‌ها بود.

اما آلبر ممی زنده است؛ هر چند که کامو و سار‌تر دیگر نیستند تا بر کتاب‌های ممی مقدمه بنویسند، با این حال، او در نود و سه‌سالگی مثل دوران جوانی‌اش همچنان جسورانه می‌نویسد و از انتشار آرای جنجالی‌اش واهمه‌ای ندارد.

زندگی و آثار

آلبر ممی، که سال پانزدهم نوامبر سال ۱۹۲۰ در شهر تونس، پایتخت کشور تونس به دنیا آمده، بی‌شک نه تنها مطرح‌ترین نویسنده تونسی است، بلکه از نویسندگان مهم شمال آفریقا نیز به‌شمار می‌آید؛ هر چند که پس از مهاجرت به فرانسه در سال ۱۹۵۰ و گرفتن ملیت فرانسوی در سال ۱۹۶۷، او را بیشتر هم‌ردیف نویسندگان فرانسوی قرار می‌دهند.

آلبر ممی، در خانواده‌ای یهودی و عرب‌زبان به دنیا آمد، اما در دوران کودکی به مدرسه فرانسوی‌زبان تونس رفت و بعد در دانشگاه الجزیره، پایتخت الجزایر، فلسفه خواند و این رشته را در سوربن ادامه داد.
ممی از‌‌ همان دوران جوانی در معرض فرهنگ‌های مختلف بود و بعد‌ها نیز آثارش را بر اساس یافتن تعادل میان دو دنیای متفاوت شرق و غرب بنا نهاد.

آلبر ممی پس از اتمام تحصیلاتش در فرانسه به تونس بازگشت و در دبیرستان «کارنو» این شهر مشغول تدریس شد. اما پس از استقلال تونس، دوباره به فرانسه آمد و این‌بار در دانشگاه نانتر در حومه پاریس تدریس را ادامه داد.

●«چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»

یکی از آثار مهم آلبر ممی

●آلبر ممی نسبت به تحول

نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست.

از نظر او، هرگز نمی‌توان آن

اصلاح دینی را که در اروپا

صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.
همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها،

یک امر دور از ذهن است،

زیرا ارتباط میان دین و جامعه

در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب

نقش بسته و محکم

و استوار شده است.

مهاجرت ممی درست پس از استقلال کشورش نشانگر آن است که او به عنوان یک یهودی دیگر جایی برای خود در کشور تقریباً اسلامی تونس، علی‌رغم ظاهر لائیکش، نیافت.

این نویسنده زندگی خود را در اولین رمانش با عنوان «مجسمه سنگی» شرح داده است؛ رمانی که آلبر کامو بر آن مقدمه نوشته است. ممی در یکی از مصاحبه‌هایش که با ترجمه سیروس سعیدی به فارسی هم منتشر شده، در این‌باره می‌گوید: «از کامو خواهش کردم مقدمه‌ای برای چاپ جدید کتاب من بنویسد. کامو هم بدون آنکه نیازی به اصرار من باشد و با گشاده‌رویی‌ای که سخت برایم خوشایند بود، آن را پذیرفت. بعداً وقتی مقدمه او را خواندم، به لطف او پی بردم.»

کامو در آن زمان به آلبر ممی، برای موفقیت در نویسندگی، دو توصیه می‌کند: «هر روز باید سر ساعت مشخصی پشت میز کار خود نشست» و دیگر اینکه «نویسنده واقعی به ندرت بیرون غذا می‌خورد و هیچ‌وقت در محافل همکاران خود شرکت نمی‌کند.» البته ممی می‌گوید که دومین توصیه کامو، مبین «آرزوی باطنی تحقق نیافته» خود او بود، چون کامو «اهل معاشرت» بود.

اما رمان «مجسمه سنگی» پیش از آنکه کامو بر آن مقدمه بنویسد، توسط ژان پل سار‌تر در مجله «له‌تان مدرن» منتشر شده بود. آلبر ممی پس از اقامت در پاریس، به واسطه آشنایی با ژان پل سار‌تر، وارد حلقه نویسندگان «له‌تان مدرن» ‌شد.

دوستی آنان تا جایی پیش رفت که سار‌تر پس از نخستین ملاقاتش با آلبر ممی از او خواست که به مناسبت خودمختار شدن تونس، مسؤولیت انتشار یک شماره از «له‌تان مدرن» را ویژه تونس بر عهده بگیرد، اما به دلایلی این شماره هرگز منتشر نشد.

علی‌رغم وجود علاقه شدید میان این دو نویسنده، ممی چشم خود را به روی ضعف‌های سار‌تر نبسته بود و به قول خودش آن‌ها را با «صراحت زننده‌ای» بیان کرده است: «بعضی از کارهای سیاسی نسنجیده سار‌تر مرا ناراحت می‌کرد، اما همین کارهای نسنجیده هم از روی بزرگواری صورت می‌گرفت و سار‌تر از این نظر معرف بسیاری از روشنفکران فرانسه است.»

به مرور زمان، ممی از حلقه اطرافیان سار‌تر فاصله گرفت: «باید اذعان کنم که محیط آنجا برایم مناسب نبود. سار‌تر را مثل یک بت می‌پرستیدند و گویی جز او کسی وجود نداشت (...) به نظر من، سار‌تر، علی‌رغم میل خود، جوانانی را که پیرامون او بودند به معنای واقعی کلمه قربانی می‌کرد.»

اما شهرت واقعی آلبر ممی که فرا‌تر از مجامع روشنفکری رفت، مدیون انتشار کتابی با عنوان «چهره استعمارگر» است که در سال ۱۹۵۷ منتشر شد. این کتاب که بعد‌ها کامل‌تر شد و با عنوان جدید «چهره استعمارگر و چهره استعمارشده» انتشار یافت، ‌به همراه مقدمه‌ای که ژان پل سار‌تر بر آن نوشته، پیش از انقلاب ایران به قلم هما ناطق به فارسی برگردانده و منتشر شده است.

ممی با انتشار این کتاب، که در آن با شرح روابط میان کشورهای استعمارکننده و کشورهای استعمارشونده، از جنبش‌های استقلال‌طلبانه دفاع کرده، الهام‌بخش بسیاری از نویسندگان برای نوشتن درباره استعمار شد. با این حال، سار‌تر در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشت، تأکید کرد که در کتاب ممی نوعی «ایده‌آلیسم» به چشم می‌خورد. همچنین پس از انتشار این کتاب، آلبر کامو در دیداری که با ممی داشت، از او مثل سابق استقبال نکرد: «با سردی به من سلام کرد و من فوراً علت آن را حدس زدم. از سردی برخورد او ناراحت شدم اما اصراری نکردم. هنگام نوشتن آن کتاب، من از اصلی که هر دو به آن اعتقاد داشتیم پیروی کرده بودم. آن اصل این بود که نوشته ما الزاماً نباید خوشایند دیگران واقع شود.»

همچنین یکی دیگر از کتاب‌های معروف آلبر ممی «آنتولوژی ادبیات شمال آفریقا» است که جلد اول آن در سال ۱۹۶۵ و جلد دومش در سال ۱۹۶۹ انتشار یافت.

اما به غیر از موضوع استعمار، موضوع «یهودی بودن»، به ویژه از اوایل دهه هفتاد میلادی، یکی دیگر از دغدغه‌های اصلی آلبر ممی است. این نویسنده با نوشتن کتاب‌هایی همچون «چهره یک یهودی»، «آزادی یهود»، «یهودیان و اعراب» و «یهودی و دیگری»، متفکران هم‌عصر خود را به تفکر در این زمینه واداشت. در واقع، ممی خود را فقط یک یهودی نمی‌داند، بلکه به نظرش بیشتر «ناقد یهودیان» است.
اما فارغ از تمامی موضوعات و مضامین آثار آلبر ممی، که تعداد آن‌ها به حدود ۴۰ کتاب می‌رسد و به ۵۰ زبان ترجمه شده‌، آنچه برای این نویسنده بیش از هر چیز دیگر اهمیت داشته، خود «نوشتن» بوده است: «مطمئن بودم که نویسنده خواهم شد؛ اطمینانی که شاید ساده‌لوحانه ولی تزلزل‌ناپذیر بود.»
به باور آلبر ممی، ادبیات جزء لاینفک زندگی روزمره است؛ او می‌گوید: «ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است. یک نوع بودن است»، یا در جای دیگر می‌گوید: «تمام زندگی‌ام در جنون نوشتن خلاصه شده است. بدون ادبیات، تباه می‌شدم.»

مسائلی که آلبر ممی در آثارش مطرح کرده، نشانگر آن است که او «نویسنده‌ای متعهد» است، اما تعهد نویسنده از نظر او با تعهد یک شهروند عادی، فرق می‌کند. او علایق سیاسی و اجتماعی‌اش را با امضای طومار‌ها اعلام نمی‌کند، بلکه تعهدش در شیوه بیان و مفهوم آثار او مستتر است: «اثر ادبی، دفاعیه نویسنده و در نتیجه، یک سند اجتماعی است.»

همچنین آلبر ممی برای مردم و به ویژه خوانندگان آثارش جایگاهی ممتاز قائل است: «مردم و خوانندگان جدا از آثار ادبی نیستند، آنان ادامه اثر ادبی‌اند و برای آن ضرورت دارند.»

آلبر ممی و بهار عربی

مجسمه سنگی، آلبر ممی

«ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است.

یک نوع بودن است»

آلبر ممی نیم قرن پس از انتشار کتاب معروف «چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»، کتاب دیگری با همین سبک با عنوان «چهره کشورهای اسلامی- عربی استقلال یافته» در سال ۲۰۰۴ منتشر کرد.
این کتاب، در واقع، محصول سال‌های استادی آلبر ممی در دانشگاه و برخورد او با جوانانی است که از کشورهای اسلامی- عربی به فرانسه مهاجرت کرده‌اند. او در این کتاب از واقعیت تلخی سخن می‌گوید؛ اینکه چرا اعراب نمی‌توانند ارزش‌های غربی را بپذیرند. ممی علت اصلی این امر را «دیگری‌هراسی» اعراب می‌داند.

همچنین آلبر ممی در این اثرش، نسبت به تحول نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست. از نظر او، هرگز نمی‌توان آن اصلاح دینی را که در اروپا صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.

همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها، یک امر دور از ذهن است، زیرا ارتباط میان دین و جامعه در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب نقش بسته و محکم و استوار شده است.

ممی می‌گوید نقد و تفکر به معنای واقعی در کشورهای اسلامی- عربی شکل نگرفته، و هنوز اینکه آیا عقل و دین با هم سازگارند یا نه، گفتمان غالب در این کشورهاست. به عقیده او، علت اصلی این عقب‌ماندگی فکری، ناسازگاری اسلام با نقد و انتقاد است.

آلبر ممی از آنچه که در قرون وسطی به عنوان «تمدن اسلامی» یاد می‌شود، تعریف دیگری به‌دست می‌دهد؛ اینکه این تمدن چیزی نیست جز «برتری نظامی». ممی می‌گوید اعراب مسلمان با حمله نظامی به ایران و اسپانیا، در واقع، آنچه را که از قبل در آنجا بود به خدمت گرفتند. به همین دلیل «عصر طلایی» مسلمانان چندان طول نکشیده است.

از نظر ممی، قرآن به عنوان متن مقدس مسلمانان، چندان آنان را در حل مسائل اجتماعیشان یاری نمی‌دهد.

اما به غیر از این کتاب، آلبر ممی پس از وقوع اعتراضات به هم پیوسته کشورهای عربی- اسلامی که «بهار عربی» نام گرفته، بار دیگر درباره این کشور‌ها و تحولاتشان اظهار نظر کرده است.

ممی در یکی از کنفرانس‌هایی که در زمینه بهار عربی در پاریس برگزار شد، وقوع «انقلاب» در کشورهای عربی را منکر شده، و گفته است آنچه اخیراً در برخی از کشورهای عربی روی داده، صرفاً یک «شورش» است، زیرا انقلاب تعریف و پیش‌نیازهای خاص خود را دارد. همچنین تلقی ممی از انقلاب، دگرگونی در تمامی رفتارهاست، نه صرفاً جابه‌جایی قدرت بین چند گروه سیاسی.

آلبر ممی با اصطلاح «بهار عربی» چندان موافق نیست. زیرا به عقیده‌اش، هر بهاری، یک «تابستان» به دنبال دارد، حال اینکه اعتراضات کشورهای عربی، تابستانی ندارد که بهار نامیده شود.

او در مورد آینده کشورهای عربی، به ویژه زادگاهش، تونس، هم چندان خوشبین نیست، زیرا هیچ «تغییرات سیاسی اساسی» در این کشور، از زمان سقوط زین‌العابدین بن‌علی تا کنون مشاهده نمی‌کند. آلبر ممی معتقد است که تونس همچنان وام‌دار و میراث‌خوار دوران زمامداری حبیب بورقیبه است؛ و هر دستاورد مدرنی که دارد، به ویژه در زمینه حقوق زنان، محصول آن دوران است.

این نویسنده یهودی درباره یهودی‌ستیزی در تونس پس از بن‌علی نیز می‌گوید که این پدیده به تونس بازنگشته، بلکه یهودی‌ستیزی در این کشور مسلمان -عرب همواره وجود داشته است. او به طعنه می‌گوید انتظار ندارد که اعراب مسلمان رفتارشان را در این زمینه تصحیح کنند، اما دست‌کم آتش این یهودی‌ستیزی را شعله‌ور‌تر نسازند.

یکی از دلایلی که آلبر ممی از به کار بردن «انقلاب» برای تحولات کشورش خودداری می‌کند، همین رعایت نشدن حقوق اقلیت‌ها در تونس است؛ همچنین نپذیرفتن جدایی دین از سیاست از سوی جامعه تونس و دیگر جوامع کشورهای عربی.

او با اشاره به اتحاد و همبستگی یهودیان، از این نظر که یک یهودی لائیک هم خود را جزو یهودیان می‌داند، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که آیا روزی خواهد آمد مسلمانان هم یک مسلمان لائیک را جزو جامعه خود بدانند و دیگر او را طرد نکنند؟

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

فؤاد عروی: «بهارعربی، یک "تیک زبانی" است»

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

hosseinn — Mon, 11 Mar 2013 20:31:57 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- آثار ادبی عبداللطیف لعبی، یکی از بزرگ‌ترین شاعران معاصر عرب فرانسوی‌زبان، اکنون جزو آثار کلاسیک به شمار می‌آید و در کنار آثار شاعران بزرگ فرانسه نشسته است.

عبداللطیف لعبی در سال ۱۹۴۲ در شهر فاس مراکش به دنیا آمد. چهارده‌ساله بود که کشورش از استعمار فرانسه به استقلال رسید. در‌‌ همان روز‌ها، آثار داستایفسکی را کشف کرد. وقتی بزرگ‌تر شد برای تحصیل ادبیات فرانسه وارد دانشگاه رباط شد و در دانشگاه به همراه هم‌دوره‌ای‌هایش «تئا‌تر دانشگاهی مراکش» را تأسیس کرد.

پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی مشغول تدریس ادبیات فرانسه در یکی از دبیرستان‌های رباط شد و وقتی کشتار دانش‌آموزان و والدینشان در ۲۳ مارس ۱۹۶۵ اتفاق افتاد او در تظاهرات علیه نظام آموزشی مراکش شرکت کرد.

این شاعر، سال ۱۹۶۶ با تأسیس مجله «انفاس» نقش مهمی در جریان‌سازی ادبی در شمال آفریقا ایفا کرد. در این مجله، علاوه بر خود لعبی، و روشنفکران چپ، نویسندگان و شاعرانی چون طاهر بن جلون، مصطفی نیسابوری و محمد خیرالدین قلم می‌زدند که هر کدام از آن‌ها تأثیر به‌سزایی بر ادبیات کشورشان داشتند.

مجله انفاس پس از ۲۲ شماره به زبان فرانسه و هشت شماره به زبان عربی، متوقف شد.

عبداللطیف لعبی در کنار ادبیات به فعالیت و مبارزه سیاسی نیز می‌پرداخت. او ابتدا وارد «حزب آزادی و سوسیالیسم» شد، مدتی به عضویت حزب کمونیست درآمد و در ‌‌نهایت در سال ۱۹۷۲ به صورت مخفی، جنبشی را به نام «رو به جلو» با مواضع چپ افراطی علیه حکومت وقت مراکش تأسیس کرد. این اقدام لعبی موجب بازداشت و سپس زندانی شدن او گشت.

عبداللطیف لعبی،

شاعر سرشناس مراکشی

او معتقد است

هیچ دینی را نمی‌توان یافت

که اساساً ضد تساهل باشد.

لعبی در ابتدای دوران زندان، به شدت شکنجه می‌شد. در سال ۱۹۷۳ نیز به ۱۰ سال حبس محکوم شد، اما پس از هشت سال و نیم زندان، در اثر تلاش‌های بین‌المللی برای آزادسازی این شاعر، او و چند زندانی سیاسی دیگر آزاد شدند.

کتاب «وقایع‌نگاری قلعه تبعید» که سال ۱۹۸۳ در پاریس منتشر شد، مجموعه‌ای از نامه‌های عبداللطیف لعبی است که در دوران زندان نوشته است.

این نامه‌ها از نظر خود نویسنده «نامه‌هایی علیه نیستی» است. همچنین آندره کلاول، منتقد فرانسوی درباره این کتاب گفته است که نامه‌های لعبی، تصویر دیگری از زندان به دست می‌هد. این نامه‌ها علاوه بر اینکه گواهی ناب برای دوره‌ای از تاریخ مراکش است، تلاش‌هایی برای زنده نگاه داشتن امید و عشق، و ستایش زندگی در ‌‌نهایت تنهایی و انزواست. از این جهت، لعبی را در این کتاب همپای آراگون، ناظم حکمت، گورکی، نرودا و مایاکوفسکی دانسته‌اند.

در واقع در نامه‌هایی که در اوج بی‌عدالتی و ستمگری نوشته شده، «آزادی» و «آزادگی» موج می‌زند. مخاطب لعبی در این نامه‌ها اغلب همسرش است، اما برخی از نامه‌ها را نیز خطاب به سه فرزند خود نوشته که وقتی به زندان افتاد، بزرگ‌ترین آن‌ها هفت سال داشت و کوچکترینشان چند ماهه بود.
در یکی از این نامه‌ها، لعبی در پاسخ به فرزند بزرگ‌ترش که برای او شعری سروده و فرستاده، می‌نویسد: «اول از همه درباره شعری که برای من فرستادی صحبت کنیم. من آن را بار‌ها خواندم و به‌نظرم بسیار زیبا آمد. سبک نوشتن تو مدام در حال تغییر و رشد است. تو احساساتت را خیلی روان‌تر و ساده‌تر بیان می‌کنی. به علاوه، بر عکس شعرهای قبلی‌ات دیگر نمی‌خواهی از همه چیز همزمان حرف بزنی. این نشان می‌دهد که تو جدی‌تر به اطرافت نگاه و فکر می‌کنی. همچنین مشکلاتت دیگر مشکل شخصی نیست و از مشکلات همه می‌گویی. از این همه تغییر در تو خوشحالم.
اما یک نکته کوچک، انسانی که تو در شعرت توصیف و به پرنده‌ای تشبیه کرده‌ای، از آزادی‌ و صلح سخن می‌گوید اما به شیوه‌ای منفی. مثلاً گفته‌ای: «صلح، هیچ‌وقت آن را نخواهم داشت، آزادی، هرگز آن را نخواهم داشت.» در صورتی که انسان واقعی، مثل یک پرنده واقعی، بالاخره بعد از مدتی درمی‌یابد که موقعیتش موقتی است و در راه آزادی تلاش می‌کند. بنابراین مدام به این فکر می‌کند که روزی آزادی‌اش را بازخواهد یافت. شاید بهتر است پرنده شعر تو این سؤال را مطرح کند که "آیا روزی صلح و آزادی‌ام را خواهم داشت؟"»

پنج سال پس از پایان دوران زندان، یعنی در سال ۱۹۸۵ عبداللطیف لعبی به فرانسه مهاجرت کرد و در فرانسه فعالیت‌های ادبی خود را در زمینه‌های داستان کودک و نوجوان، رمان، شعر، نمایش‌نامه و نقد ادبی ادامه داد.

این شاعر در سال ۲۰۰۷ از سوی دانشگاه رن فرانسه دکترای افتحاری دریافت کرد و در سال ۲۰۰۷ جایزه شعر «روبر گانزو» به وی اهدا شد.

لعبی همچنین جوایز دیگری نظیر جایزه‌ دوستی فرانسه-عرب، جایزه بین‌المللی شهر رتردام، جایزه‌ ادبی آفریقا در آمریکا، جایزه آلبرت دورن، و جایزه‌ ولون در بروکسل را نیز دریافت کرده است.

اما مهم‌ترین جوایزی که این شاعر کسب کرده، یکی جایزه گنکور شعر، (مهم‌ترین جایزه ادبی فرانسه در زمینه شعر) است که آن را در سال ۲۰۰۹ به‌دست آورد، و دیگری جایزه فرانکوفونی (فرانسوی‌زبان) آکادمی فرانسه، که او دو سال پیش، یعنی در ۲۰۱۱ برنده آن شد.

عبداللطیف لعبی اکنون عضو آکادمی مالارمه و عضو انجمن نویسندگان پاریس است.

وجه انسانی آثار عبداللطیف لعبی بسیار برجسته و مضامین «آزادی» و «عدالت» نیز در اشعار و رمان‌ها و نمایش‌نامه‌هایش مشهود است.

انتشارات گالیمار در سال ۲۰۰۲، رمان «ته کوزه» را منتشر کرده که لعبی آن را بر اساس زندگی خود نوشته است. زبان ساده و توصیفات درخشان این کتاب از دوران استقلال مراکش و همچنین شهر فاس، باعث شد که خیلی زود مخاطب زیادی پیدا کند و پرفروش شود.

لوکلزیو، نویسنده معاصر فرانسوی برنده جایزه نوبل، درباره این رمان گفته که «عبرت‌آموز، خلاق و از نظر فلسفی جذاب» است. از نظر لوکلزیو، لعبی در این رمان به ما اطمینان می‌دهد که علی‌رغم رذایل روزگار، فضایل انسانی همچنان در مناطقی مثل کشورهای شمال آفریقا می‌درخشد.

آثار عبداللطیف لعبی که شامل ۱۶ مجموعه شعر، چهار رمان، چهار نمایشنامه و ده‌ها کتاب دیگر است، علاوه بر فرانسوی و عربی، به چندین زبان دیگر نیز منتشر شده، اما به‌نظر می‌رسد که هنوز کتابی از او به فارسی ترجمه نشده است. فقط دو شعر از او در یکی از سایت‌های ادبی با ترجمه «افسانه خاکپور» موجود است. در یکی از این شعر‌ها با عنوان «من بیهوده می‌کوچم»، این شاعر عرب مهاجر از بیهودگی مهاجرت می‌گوید:

...«در اتاقی که چشم می‌گشایم
همان اتاقی است که در آن به دنیا آمده‌ام
من بیهوده می‌کوچم
سِر پرندگان را درنیافته‌ام»...

مراکشی دیگر

لعبی در این کتاب معتقد است

که مبارزه برای آزادی که در کشورهای عربی به راه افتاده،

اکنون با رویشی دیگر در مراکش

هم پدید آمده است. با این تحولات بسیاری از تابو‌ها از بین رفته و میل به آزادی توقف‌ناپذیر شده است.

تازه‌ترین کتاب عبداللطیف لعبی، کتابی است درباره حوادث و تحولات اخیر کشورهای عربی و تأثیر آن بر روی مراکش، زادگاه نویسنده که با عنوان «مراکشی دیگر» به تازگی یعنی در ماه مارس ۲۰۱۳ از سوی انتشارات «دیفرانس» در پاریس منتشر شده است.

لعبی در این کتاب معتقد است که مبارزه برای آزادی که در کشورهای عربی به راه افتاده، اکنون با رویشی دیگر در مراکش هم پدید آمده است. با این تحولات بسیاری از تابو‌ها از بین رفته و میل به آزادی توقف‌ناپذیر شده است.

با این حال، از نظر لعبی، علی‌رغم تمامی تلاش‌ها و شجاعت‌هایی که در این راه به کار گرفته شده، جنبش نظری قدرتمندی در کشورهای عربی از جمله مراکش شکل نگرفته است. جنبشی که به صراحت، حقوق اساسی انسان را برای اعراب شرح دهد و مشخص کند؛ یک راهنمای گویا و ریشه‌دار که هدفش استقرار حکومت قانون و جامعه مدنی در کشورهای عربی باشد.

این شاعر به مردم کشورش این نکته ضروری را گوشزد می‌کند که می‌توان به صورت «صلح‌آمیز» به آن اهدافی که «بهار عربی» در نظر دارد رسید، به شرط آنکه آرزوهایی که ملت عرب طی سال‌ها در سر می‌پروراندند، عمیقاً درونی و در راهش تلاش شود.

عبداللطیف لعبی، اولین ضرورت کشورهای عربی را سازگاری سیاست این کشور‌ها با اصول لائیسیته می‌داند. او می‌گوید برای رسیدن به لائیسیته هم راهی نیست جز اینکه آزادی بیان و اندیشه در این کشور‌ها محفوظ نگاه داشته شود. بنابراین اولین مرحله «پروژه دموکراسی» در کشورهای عربی، رسیدن به لائیسیته است.

او البته تأکید می‌کند که نباید لائیسیته را با «کفر فعال» اشتباه گرفت، یعنی نباید به دشمنی با مؤمنان و مذهبی‌ها رفت، بلکه باید بر عکس به آنان اطمینان داد که در حکومت لائیک، پیروان هر مذهبی می‌توانند بهتر از هر زمانی به اعمال دینی خود بپردازند. باید به آنان اطمینان داده شود که حقوقشان با حقوق دیگران برابر خواهد بود.

همچنین باید در نظر گرفت که پیش بردن لائیسیته فقط وظیفه غیر مذهبی‌ها نیست، بلکه وظیفه همه و شاید مهم‌تر از همه وظیفه مذهبی‌هاست، زیرا لائیسیته پیش‌نیاز و ضامن آزادی‌های اصلی آنان است.

عبداللطیف لعبی درباره سازگاری اسلام و لائیسیته هم می‌گوید که تجربه هر چند ناقصی که از کشورهای ترکیه و تونس به‌دست آمده، نشان می‌دهد که لائیسیته، مانند دموکراسی، ناسازگار با اسلام نیست. او معتقد است که هیچ دینی را نمی‌توان یافت که اساساً ضد تساهل باشد.
این شاعر مراکشی در کتابش همچنین با بیان اینکه لائیسیته شامل تمامی جنبه‌های زندگی انسان، حتی هنگام مرگ هم می‌شود، خواسته‌ای شخصی را مطرح می‌کند؛ اینکه او را به پس از مرگش به سرزمین مادری‌اش منتقل کنند و بدون هیچ تشریفات اسلامی به خاک بسپارند.

عبداللطیف لعبی که به نظر می‌رسد با طرح این آرزو، خواسته که درس تسامح و مدارا بدهد، از مردمش می‌خواهد که فقط شعری از او را روی سنگ قبرش بنویسند.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

hosseinn — Mon, 04 Mar 2013 07:56:31 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - بدون شک الکساندر نجار، خالق «رمان بیروت»، را می‌توان راوی مصائب مردم لبنان در راه آزادی و استقلال دانست.

این نویسنده لبنانی که پنجم فوریه ۱۹۶۷ در بیروت به دنیا آمده و کودکی‌اش را در این شهر گذرانده، در جوانی برای تحصیلات دانشگاهی راهی فرانسه شد و در پاریس حقوق خواند. او مدتی نماینده لبنان در یونسکو بود و اکنون نیز در دو شهر بیروت و پاریس زندگی می‌کند.

نجار آثار ادبی‌اش را که شامل شعر، رمان تاریخی، زندگی‌نامه و داستان می‌شود به زبان فرانسه می‌نویسد. این آثار که تاکنون بیش از ۳۰ کتاب را در بر می‌گیرد، به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند.
«مجسمه‌ها چه رؤیایی در سر دارند؟» (شعر)، «ستاره‌شناس» (رمان)، «شارل دوگل و لبنان» (زندگی‌نامه)،‌ »رمان بیروت» (رمان) و «برلین ۳۶» (رمان)، از عناوین آثار الکساندر نجار است.

از میان آثار این نویسنده، به غیر از کتاب مشهور «رمان بیروت»، که موجب شهرت نویسنده در سی و هشت سالگی‌اش شد، دو کتاب از بقیه معروف‌تر است؛ یکی کتاب «خلیل جبران» زندگی‌نامه جبران خلیل جبران، شاعر لبنانی و دیگری کتاب زندگی‌نامه معمر قذافی، با عنوان «آناتومی یک دیکتاتور» که پس از وقایع بهار عربی منتشر شد. نجار در «آناتومی یک دیکتاتور» به شرح زندگی دیکتاتور لیبی از تولد تا مرگ می‌پردازد و لابه‌لای کتاب، به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر و موسولینی اشاره می‌کند. این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

علاوه بر کتاب «آناتومی یک دیکتاتور»، الکساندر نجار، مقالات و یادداشت‌هایی نیز درباره بهار عربی منتشر کرده و طی یکی دو سال اخیر، اعتراضات مردمی در کشورهای عربی، یکی از اصلی‌ترین مضامین آثار این نویسنده بوده است.

الکساندر نجار برنده چندین جایزه ادبی معتبر شده از میان آن‌ها جایزه مدیترانه و جایزه‌ای که از آکادمی فرانسه در سال ۲۰۰۹ گرفته، جزو مهمترین‌هاست. همچنین او از سال ۲۰۰۶ تاکنون، سردبیری نشریه ادبی «اوریان لیترر» را بر عهده دارد.

زبان خارجی به مثابه «اسب تروا»

الکساندر نجار، نویسنده لبنانی

●نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه

به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن

دیوارهای فرهنگی می‌شود.

آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

●الکساندر نجار جهان عرب را

به راه سوم فرامی‌خواند:

«خیابان‌های کشورهای عربی

انباشته از فساد و قبیله‌گرایی

و دروغ و تک‌حزبی و سانسور

شده است. اما این خیابان‌ها

دیگر فریب نمی‌خورند،

حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی

نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری

و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

«از نُه‌سالگی شروع کردم به نوشتن. سعی می‌کردم یادداشت‌های روزانه بنویسم و بدهم پسرعموهایم بخوانند.»

الکساندر نجار با این‌که در خانواده‌ای عرب به‌دنیا آمد، اما آشنایی‌اش در نوجوانی با زبان فرانسه موجب شد خیلی زود شیفته این زبان شود و به فرانسوی بنویسد. اما صرف‌نظر از زیبایی‌های زبانی، دلیل دیگری هم برای نوشتن به زبان فرانسه وجود داشت: «زبان فرانسه برای من، مثل خیلی از نویسندگان دیگر، همچون یک "اسب تروا" است؛ ابزاری که می‌توان فرهنگ شرق را در غرب شناساند.»
علی‌رغم این همه مراودات فرهنگی میان شرق و غرب، الکساندر نجار همچنان معتقد است که میان کشورهای شرقی و غربی یک «دیوار» وجود دارد که باید ویران شود، و از این نظر بر نقش و وظیفه نویسندگان عرب، به‌ویژه نویسندگان کشورهای حاشیه مدیترانه، نظیر لبنان و کشورهای شمال آفریقا، در ویران کردن این دیوار تأکید می‌کند.

نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن دیوارهای فرهنگی می‌شود. آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

به همین دلیل، عشق نویسندگانی مثل نجار به زبان‌های غربی، عشقی همراه با تعقل است که به عقیده این نویسندگان در نهایت به نفع زبان، فرهنگ و تمدن مادری‌شان است.

این طرز فکر درباره زبان‌های خارجی، اکنون و به‌ویژه پس از دگرگونی‌هایی که در برخی از کشورهای عربی اتفاق افتاده، منتقدانی پیدا کرده است. به عنوان نمونه، اسلامگرایان تونسی معتقدند که دیگر دلیلی وجود ندارد که در کشورهای عربی مثل تونس به زبان‌های غربی به‌ویژه فرانسه اهمیت داد؛ بلکه حالا که حکومت‌های نزدیک به غرب در این کشورها سقوط کرده‌اند، باید برای ساختن هویتی مستقل از غرب، زبان عربی را بیش از پیش تقویت کرد.

از بهار بیروت تا بهار عربی

از نظر الکساندر نجار،‌ ریشه‌های آن چه را که ما «بهار عربی» می‌خوانیم، نباید در تونس یا میدان التحریر مصر جست‌وجو کرد، بلکه باید آن را در اعتراضات مردمی سال ۲۰۰۵ در لبنان یافت که این نویسنده از آن، «بهار بیروت» یاد می‌کند.

این نویسنده لبنانی معتقد است که پس از ترور رفیق حریری، نخست‌وزیر سابق لبنان، صدها هزار لبنانی اعم از مسیحی و دروزی و مسلمان، برای اولین بار با هم متحد شدند و در یکی از میدان‌های مرکزی بیروت دست به تظاهرات علیه نیروهای سوری زدند، زیرا به عقیده آنان، سوریه در ترور نخست وزیر لبنان نقش داشت.

اعتراضات مردم لبنان که به «انقلاب درخت سدر» (Révolution du Cèdre) نیز مشهور شد و «جنبش ۱۴ مارس» را به وجود آورد، منجر به خروج کامل نیروهای سوری، و در نهایت استقلال لبنان شد.
این اعتراضات که در تاریخ معاصر لبنان سابقه نداشت، از نظر نجار «تصادفی» نبود و نتیجه منطقی سال‌ها زورگویی سوریه و همچنین مقاومت مردم لبنان به ویژه جوانان بود؛ جوانانی که شال‌های قرمز به دور گردن خود انداخته و با پرچم لبنان به خیابان‌ها ریخته بودند.

به نظر نجار، «بهار بیروت» اولین انقلاب کشورهای عربی بود که از سوی رسانه‌های نوین جهان عرب مورد تمجید قرار گرفت، تحسین دیگر اعراب را نیز برانگیخت و پیش خود گفتند «کی نوبت به ما می‌رسد؟» به همین دلیل، «بهار بیروت» را باید مادر «بهار عربی» دانست.

انتخاب «وبا» یا «طاعون»؟

● نجار در «آناتومی یک دیکتاتور»

به شرح زندگی دیکتاتور لیبی

از تولد تا مرگ می‌پردازد

و لابه‌لای کتاب،

به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر

و موسولینی اشاره می‌کند.

این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های

دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

«مشکل کنونی جهان عرب، که انقلاب‌هایشان را ناکام کرده، این است که در دوراهی انتخاب میان طاعون (دیکتاتوی) و وبا (اسلام‌گرایی) گیر کرده‌اند. هنوز از شر آن خلاص نشده، این یکی دارد شروع می‌شود!»

الکساندر نجار هم مثل لوئی آنتوان دو سن-ژو، یکی از انقلابی‌های دوران انقلاب فرانسه، معتقد است نیمی از کسانی که انقلاب می‌کنند، در واقع گور خود را می‌کنند! او بر همین اساس، به ناکامی هم‌وطنانش در بهار بیروت اشاره می‌کند و می‌گوید که با وجود خروج نیروهای ارتش سوریه از لبنان، کشور چند‌دسته شد و اکنون حزب‌الله لبنان به گونه‌ای دیگر مشکلاتی را برای لبنانی‌ها به‌وجود می‌آورد.

همچنین این نویسنده به هزینه‌های هنگفت دولت‌های اسلامگرا برای مقابله با یکدیگر در جهان اسلام اشاره می‌کند؛ مثلاً پول‌هایی که دولت عربستان برای ترویج وهابیت خرج می‌کند تا به نوعی از سلطه سیاست شیعه‌گرای جمهوری اسلامی جلوگیری کند. به قول علاءالأسوانی، دیگر نویسنده عرب که اهل مصر است: «در شبکه‌های تلویزیونی عربستان، ده‌ها نفر بیست و چهار ساعته به سئوالات مذهبی پاسخ می‌دهند، اما هیچ‌کس از حقوق شهروندی، حکومت مردم‌سالار، آزادی بیان، ممنوعیت شکنجه و بازداشت‌های غیر قانونی سخن نمی‌گوید.»

با این حال، الکساندر نجار می‌گوید همچنان که باید نسبت به ورود اسلام‌ سیاسی به بهار عربی هشدار داد، این نکته را نیز باید در نظر گرفت که تقریباً اغلب انقلاب‌های مهم تاریخ، این «گذر تاریخی» را داشته‌اند؛ گذری که اکنون در مورد کشورهای عربی باید گفت چیزی نیست جز «گرایش به اسلامگرایان». اما از آن‌جا که این گرایش موقتی است، کار اسلامگرایانی که به قدرت رسیده‌اند، بسیار سخت است: «از این پس اسلامگرایان روی لبه تیغ راه می‌روند.»

به عقیده نویسندگانی مثل الکساندر نجار، علاءالأسوانی و دیگر نویسندگان عرب لائیک، اسلامگرایان تندرو نظیر اخوان‌المسلمین دارند از زمینی که سال‌ها پیش دیکتاتورهای عرب در آن بذر می‌پاشیدند، برداشت می‌کنند، زیرا دیکتاتورهایی مثل حسنی مبارک و زین‌العابدین بن علی، سال‌های سال، رهبران کشورهای غربی را می‌ترساندند و می‌گفتند که اگر ما نباشیم اسلامگراها به قدرت می‌رسند. در واقع، انتخاب «وبا» یا «طاعون» را که اکنون بهار عربی با آن مواجه شده است، خود دیکتاتورهای پیشین به وجود آورده‌اند.

اما این نویسندگان، با تأکید بر این‌که بسیاری از روشنفکران و فعالان سیاسی عرب به ضرورت «سکولاریسم» واقف‌اند، می‌گوید لبنان، مصر، تونس، سوریه یا لیبی فقط سرزمین اسلامگرایی یا دیکتاتوری نیست و مردمان عرب، بزرگ‌تر از آن‌اند که لایق چنین انتخابی باشند.

الکساندر نجار هم جهان عرب را به راه سوم فرامی‌خواند: «خیابان‌های کشورهای عربی انباشته از فساد و قبیله‌گرایی و دروغ و تک‌حزبی و سانسور شده است. اما این خیابان‌ها دیگر فریب نمی‌خورند، حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب