برلیناله 2013

بازيگران فيلم جعفر پناهی ممنوع‌الخروج شده‌اند

news-zamaneh — Thu, 28 Feb 2013 14:25:25 +0000

کامبوزيا پرتوی و مريم مقدم بازيگران فيلم "پرده"، ساخته جعفر پناهی، پس از بازگشت از برلين ممنوع‌الخروج شده‌اند.

سايت روزنامه فيگارو، چاپ فرانسه خبر داد که مقامات ايرانی گذرنامه‌های کامبوزيا پرتوی، دستيار و بازيگر جعفر پناهی در فيلم "پرده" و مريم مقدم، بازيگر زن اين فيلم را مصادره کرده‌اند و بدين ترتيب آن‌ها نمی‌توانند برای معرفی اين فيلم در جشنواره‌های مختلف از ايران خارج شوند.

فيلم "پرده"، آخرين ساخته جعفر پناهی، کارگردان سينمای ايران بدون مجوز وزارت ارشاد در شصت‌و سومین جشنواره فیلم برلین نمايش داده شد و جايزه خرس نقره‌ای را برای بهترين فیلمنامه به دست آورد.

فیلم جعفر پناهی در غياب وی در جشنواره برلين نمایش داده شد و کامبوزیا پرتوی جایزه خرس نقره‌ای را به نیابت از وی دریافت کرد.

جعفر پناهی بنا به حکم دادگاه جمهوری اسلامی به ۲۰ سال محرومیت از فیلمسازی و شش سال حبس تعزیری محکوم شده است.

کامبوزيا پرتوی در جشنواره برلين گفته بود: من فکر نمی‌کنم با مشکلی روبه‌رو شويم چون "پرده" یک فیلم بسیار شخصی است. مگر اين‌که مقامات ایرانی برخی از صحنه‌های فیلم را از ديدگاهی سیاسی تفسير کنند که در اين صورت می‌توانيم نگران باشيم

کامبوزيا پرتوی در جشنواره برلين گفته بود: "ما نمی‌دانيم مقامات جمهوری اسلامی [در مورد نمايش فيم "پرده" در جشنواره برلين] چه واکنشی نشان خواهند داد."

وی ضمن ابراز خوشحالی از نمايش عمومی فيلم "پرده" در جشنواره برلين، افزود: "من فکر نمی‌کنم با مشکلی روبه‌رو شويم چون "پرده" یک فیلم بسیار شخصی است. مگر اين‌که مقامات ایرانی برخی از صحنه‌های فیلم را از ديدگاهی سیاسی تفسير کنند که در اين صورت می‌توانيم نگران باشيم."

محمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران آبان‌ماه سال جاری در سخنانی از تهیه‌کنندگان و کارگردانان فیلم‌هایی که از سوی وزارت ارشاد اجازه نمایش نگرفته‌اند و در جشنواره‌ها شرکت می‌کنند به‌شدت انتقاد کرد و گفت تهیه‌کنندگان و کارگردانانی که بدون مجوز فیلم می‌سازند و در جشنواره‌هایی که "سیاه‌نمایی" می‌کنند حضور می‌یابند، "تاوان" آن را خواهند پرداخت.

جواد شمقدری، معاون سینمایی وزارت ارشاد نيز ۳۰ بهمن‌ماه در سخنانی ساخت و نمایش فیلم‌های بدون مجوز در جشنواره‌های خارجی را جرم دانست و نسبت به اهدای جایزه خرس نقره‌ای جشنواره برلین به جعفر پناهی انتقاد کرد.

شمقدری جمهوری اسلامی را در برابر چنين مسائلی "صبور" توصيف کرد و افزود: "اما معنای آن این نیست که این رفتارهای غیرقانونی دیده و ثبت نمی‌شود بالاخره جایی باید پاسخ بدهند."

وی تأکید کرده بود: "این جرم‌ها دیده می‌شود و یادداشت می‌شود و شاید در‌‌‌ همان برهه از زمان لازم نباشد برخورد شود."

فشارهای حکومتی بر سینماگران ایران به‌ویژه در سال‌های اخیر شدت کم‌سابقه‌ای یافته است. انحلال خانه سینما، ممنوعیت نمایش و سانسور فیلم‌ها، بازداشت و محرومیت سینماگران، از جمله موارد و رویدادهایی است که در چند سال اخیر رخ داده و رواج داشته‌اند.

یک خرس طلایی برای رومانی، یک خرس نقره برای پناهی

hosseinn — Sun, 17 Feb 2013 00:53:28 +0000

شصت و سومین جشنواره فیلم برلین

بهجت امید

بهجت امید - خرس طلایی در اروپا می‌ماند، هر چند این بار این مهم‌ترین جایزه برلیناله از غرب («سزار باید بمیرد»، ساخته برادران تاویانی ـ ایتالیا) به شرق این قاره منتقل شده است: فیلم «موضع بچه» از رومانی، ساخته کالین پتر نیتزر، خرس طلایی شصت وسومین دوره جشنواره فیلم برلین را از آن خود ساخت.

داستان عشق بیمارگونه مادری به تنها فرزندش، باربو، دستمایه اصلی فیلم «موضع بچه» است. کورنلیا، این مادر دلسوز، متمول و با نفوذ می‌کوشد با دادن رشوه به مأموران پلیس امنیتی، پسر خود باربو را که تازه با همسرش زندگی مستقلی را آغاز کرده است، از اتهام قتل مبرا کند. باربو در تاریکی شب، هنگامی که با سرعت غیرمجاز عازم خانه بوده، با پسر کوچک خانواده‌ای تهی‌دست تصادف می‌کند و او را به قتل می‌رساند. کالین پتر نیتزر، در این فیلم فساد دستگاه امنیتی و حقوقی جامعه پس از نظام سوسیالیستی رومانی را به نمایش می‌گذارد؛ جامعه‌ای که بر آن تنها پول و قدرت تازه به دوران رسیده‌ها حاکم است.

نامه اعتراضی سرگشوده سینماگران آلمانی

فیلم مشترک جعفر پناهی و کامبوزیا پرتوی، «پرده» نیز‌‌ همان‌گونه که انتطار می‌رفت، خرس نقره‌ای برای بهترین فیلمنامه را در این دوره جشنواره به دست آورد. این فیلم در برلیناله در حالی به نمایش درآمد که جعفر پناهی بر اساس حکم دادگاهی در تهران، از تولید هرگونه محصول فکری تا بیست سال منع شده است. صحنه ابتدای این فیلم که از درون اتاقی، نرده‌های آهنین خانه‌ای رو به دریا را نشان می‌دهد، نمایانگر شرایط دشوار زندگی و کار کارگردان در ایران ارزیابی شده است.

●جای خالی جعفر پناهی

اریس بربل:

«شدیداً علیه این حرکت خودسرانه اعتراض می‌کنیم.»

در روز نمایش فیلم «پرده»، در کنار اعتراض سرپایی گروهی از سینماگران آلمان و اعضای هیأت داوران جایزه صلح برلیناله، نامه سرگشوده‌ای نیز از سوی چند تن از بازیگران آلمانی، تسلیم سفارت جمهوری اسلامی در برلین شد. اریس بربل، به نام رییس آکادمی فیلم آلمان این نامه اعتراضی را امضاء کرده است. بربل در این نامه، ضمن اشاره به پیشینه فرهنگی غنی ایران و تأکید بر اینکه فرهنگ‌آفرینان به‌طور کلی بدون آزادی بیان و اندیشه و سفر برای معرفی و توضیح آثار خود، قادر به خلاقیت نیستند، به جایگاه برجسته پناهی در گستره جهانی فیلم اشاره کرده و فعالیت‌های هنری او را مورد پشتیبانی قرار داده است. در این نامه که خطاب به احمدی‌نژاد نوشته شده، آمده است: «ما قصد نداریم درباره اسلام به شما درس بدهیم. ولی آیا آزادی بدون قید شرط سفر از جمله حقوق اصلی مسلمانان نیست؟» اریس بربل، نامه خود را با این جمله به پایان برده است: «ممنوعیت سفر جعفر پناهی نمونه بارز نقض این حق اساسی است. ما شدیداً علیه این حرکت خودسرانه اعتراض می‌کنیم.»

منقدان فیلم آلمانی در اغلب رسانه‌های این کشور به چگونگی ساخت فیلم «پرده» و دشواری‌هایی که جعفر پناهی در ایران با آن‌ها دست به گریبان است، پرداخته‌اند. بر اساس جدول ارزیابی هنری مجله سینمایی «اسکرین»، فیلم «پرده» با معدل ۱، ۲ در ردیف فیلم‌های متوسط قرار گرفت.

در مراسم برگزاری جشن پایانی این جشنواره، شیرین نشاط به عنوان یکی از اعضای هیأت داوران بخش مسابقه، جایزه شیر نقره‌ای را برای بهترین فیلمنامه اعلام کرد و کامبوزیا پرتوی را به روی صحنه فراخواند. پرتوی در سخنرانی کوتاه خود پس از دریافت جایزه گفت که «تاکنون انکار هنرمند و اندیشمند در هیچ دوره‌ای از تاریخ و در هیچ کشوری ممکن نبوده است.» و آرزو کرد که «همه هنرمندان و اندیشمندان در همه کشورهای جهان بتوانند آثار خود را در خدمت صلح و انسانیت بیافرینند.»

جشنواره سیاسی برلیناله

مسئولان برلیناله، امسال هر چند کوشیده‌اند با گزینش تازه‌ترین فیلم‌های کارگردانان مطرح و هنرپیشگان پرآوازه جهان از شهرت «جشنواره بر‌تر» بودن خود دفاع کنند، ولی کیفیت سینمایی ۱۹ فیلم به نمایش درآمده در بخش مسابقه نشان می‌دهد که این تلاش چندان با موفقیت همراه نبوده است.

با این حال گردانندگان این جشنواره توانسته‌اند ویژگی «سیاسی بودن» آن را که از سال ۲۰۱۱ با گزینش برخی از فیلم‌های غیر سیاسی مخدوش شده بود، به‌خوبی برجسته کنند: مسایل زنان از زوایای گوناگون، مسئله حفظ محیط زیست، (خون تاریک، سرزمین موعود، یک روز بلند و شاد، شاهزاده آوالانچ)، هم‌جنس‌گرایی (به نام...، ویکی و فلو یک خرس دیدند) انتقاد به نهاد کلیسا (راهبه، به نام...) و اقلیت روما (گوشه‌ای از زندگی یک آهن‌فروش)، از جمله این فیلم‌های انتقادی ـ اجتماعی ـ سیاسی‌اند که به سبک‌های متفاوت پرداخت شده‌اند.

خرس نقره‌ای برای یک آهن‌فروش

هیأت داوران برلیناله نیز به پیروی از این سنت، خرس نقره‌ای (جایزه بزرگ هیأت داوران) را به به فیلم «گوشه‌ای از زندگی یک آهن‌فروش» به کارگردانی دنیس تانویچ از بوسنی هرزگوین اهدا کرد که به وضعیت نابسامان زندگی اقلیت روما در این کشور می‌پردازد: خانواده چهار نفره نظیف موجیچ (پدر، سنادا، مادر حامله و دو دختر کوچک) در کلبه‌ای محقر زیر خط فقر زندگی می‌کنند. نظیف به عنوان شاگرد آهنگر از اسقاط خودروهای قراضه که پس از جنگ در گوشه و کنار این و آن مزرعه زنگ می‌زنند، هزینه خانواده را تأمین می‌کند. این زندگی دشوار هنگامی که بچه سوم در شکم سنادا می‌میرد و مسئولان بیمارستان از جراحی او به دلیل نداشتن دفترچه بیمه سرباز می‌زنند، به نقطه اوج خود می‌رسد.

دنیس تانویچ، این فیلم را با بازیگران غیر حرفه‌ای، یعنی خانواده واقعی نظیف موجیچ، فیلم‌برداری کرده است. هیأت داوران، از این گذشته، از این پدر سخت‌کوش قدردانی کرد و خرس نقره‌ای برای بهترین بازیگر مرد را نیز به نظیف موجیچ اهداء کرد.

ستاره‌ای از شیلی

●پائولینا گارسیا در فیلم «گلوریا»

خرس نقره‌ای برای بهترین بازیگر زن به پائولینا گارسیا به خاطر بازی در فیلم «گلوریا» ساخته سباستین للیو از شیلی رسید. از نخستین نمایش این فیلم در روز سوم جشنواره، همه منتقدان رسانه‌های آلمانی یک صدا پاولینا گارسیا را نامزد دریافت این جایزه کردند.

پائولینا گارسیا که به «مریل استریپ آمریکای لاتین» معروف است، در این فیلم نقش زن ۵۸‌ساله موفقی را بازی می‌کند که در جست‌وجوی معنی زندگی و خوشبختی است. آشنایی با مردهای متفاوت در کلوپ «مجرد‌ها»ی محل زندگی گلوریا و گذران شبی با آنان، او را از نظر روحی ارضاء نمی‌کند. جست‌وجوی این زن بی‌تاب که مادر پسر و دختری بزرگسال و تحصیلکرده هم هست، پس از چندی با درک این مهم که برای خوشبخت بودن، عشق تنها راه نیست، پایان می‌گیرد. سباستین للیو، در این فیلم تراژدی ـ کمدی جست‌وجوی گلوریا را در متن رویدادهای سیاسی ۴۰ سال گذشته و ناآرامی‌های اجتماعی چند سال اخیر شیلی قرار داده است. این فیلم که سرشار از نیروی زندگی، نشاط و موسیقی است، سرانجام با نمایش قدرت درونی فرد در هماهنگی با دنیای انسانی دیگران پایان می‌یابد.

فیلم «شاهزاده آوالانچ» از این انسان‌ها و دنیای روابط انسانی، به‌کلی خالی است: آنان همگی در نتیجه آتش‌سوزی سال ۱۹۸۸ از بین رفته یا نقل مکان کرده‌اند. تنها آلوین و لانس، دو کارگر اداره راهنمایی و رانندگی که مسئول خط‌کشی جاده‌های خالی از خودرو و انسان است، باقی مانده‌اند. این دو با شعار «زندگی ادامه دارد»، به‌گونه‌ای زندگی می‌کنند که گویا اتفاقی رخ نداده و همه چیز مانند پیش در حال جریان است. خرس نقره‌ای برای بهترین کارگردان، به دیوید گوردون گرین، کارگردان آمریکایی این فیلم اهداء شد.

خرس نقره‌ای برای بهترین فیلم‌بردار

عزیز زامباکیف، فیلمبردار فیلم «درس‌های هارمونی» ساخته امیر بایگازین، کارگردان ۲۸ ساله‌ای از قزاقستان، جایزه خرس نقره‌ای برای بهترین فیلم‌برداری را از آن خود کرد. این فیلم یک روز پس از نمایش، در صدر جدول فیلم‌های برگزیده منتقدان اغلب رسانه‌های آلمان قرار گرفت.

●«فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»

ساخته میترا فراهانی

عزیز زامباکیف درابتدای فیلم، پسرکی نحیف را نشان می‌دهد که در حیات بی‌دار و درخت و لخت دهی دورافتاده در سرمای گزنده یک روز زمستانی گوسفندی را به دام می‌اندازد و مشغول ذبح آن می‌شود. دوربین با حوصله جزئیات این سلاخی بی‌سر و صدا را در نماهایی طولانی و آرام دنبال می‌کند. تماشاگر با توجه به اینکه امیر بایگازین، در ساختن این فیلم از امکانات «برنامه‌های استعدادهای جوان» برلیناله و جشنواره فیلم لوکارنو بهره گرفته، تصور می‌کند که با فیلمی مردم‌شناسانه از زندگی عادی قزاق‌ها روبروست. در صحنه‌های بعدی که به کندی آهنگ فیلم‌های مکتب برلین جریان می‌یابد، این تصور ولی محو می‌شود و خط اصلی داستان که نمایش خشونت و سنگدلی در تمامی ابعاد آن و در گستره‌های گوناگون است، مشخص می‌شود: اسلان شاگرد مدرسه ۱۳ ساله‌ای است که در مدرسه از سوی همکلاسی‌های خود مورد آزار و اذیت و تمسخر قرار می‌گیرد. رهبر یکی از باندهای باج‌گیر مدرسه که حاصل «عملیات» سبعانه خود را در اختیار باندهای بزرگ‌تر خارج از این محیط آموزشی قرار می‌دهد، سر دسته این عملیات دوره‌ای است. هنگامی که اسلان و دوستش به اتهام قتل رهبر باند باج‌گیر مدرسه دستگیر می‌شوند و به زندان می‌افتند، مأموران پلیس برای اعتراف‌گیری به تنها وسیله‌ای که متوسل می‌شوند، اعمال خشونت و شکنجه‌های طاقت‌فرسای روحی و جسمی است....

بهمن محصص در برلین

در بخش پانورامای برلیناله ۲۰۱۳ مستندی از میترا فراهانی، فیلم‌ساز جوان ایرانی با عنوان «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» نیز به نمایش گذاشته شد. در این مستند موفق، بهمن محصص، نقاش و تندیس‌ساز نام‌آشنای ایرانی از زندگی، آثار و دیدگاه‌های خود سخن می‌گوید. آن‌طور که در فیلم نشان داده می‌شود، محصص خود ساختار فیلم، آغاز و پایان آن را تعیین کرده است: چشم‌اندازهایی از شمال ایران (محصص،‌زاده رشت است)، دریای خزر و گفته‌ای از شاعر محبوب نقاش، آغاز فیلم است و در پایان آن، باز هم این صدای محصص است که کلام آخر را بر زبان می‌آورد: «بعد هم می‌نویسی فین و تمام.»

بهمن محصص، خود پیش از پایان فیلم و آغاز کار بر روی آخرین اثرهنری‌اش، این «دنیای ویران را که پر از آدم‌های احمق و فاجعه است»، ترک گفته است: «مرگ به نظر من یک روند طبیعی پس از زندگی است.» او در فیلم فراهانی مردی است از نظر جسمی ضعیف و از نظر روحی سرزنده، بذله‌گو و خوش‌مشرب که مشتری‌های پولدارش را (دو برادر هنردوست ایرانی مقیم دوبی که به او سفارش کار می‌دهند و چند اثر باقیمانده از او را «همین طور چکی» می‌خرند) با لطیفه‌های درست و نادرست درباره پیکاسو و دالی و دیگر هنرمندان می‌خنداند و همچون تاجری ماهر، با آنان بر سر اندازه و بهای تابلو‌ها چانه می‌زند: «آقای محصص، می‌شه تابلو ۲ در ۵، ۱ بشه؟» محصص جواب می‌دهد: «چرا نمی‌شه. منتها قیمتش هم فرق می‌کنه.»

فراهانی در «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»، موفق شده است با کمک ساختاری منسجم، تصاویری گویا، موسیقی‌ای درخور و مناسب، زوایای «خوب و بد» شخصیت این هنرمند برجسته را در واپسین روزهای زندگی‌اش، به نمایش درآورد و آثار او را که بخش اعظم آن‌ها به دست خود محصص نابود شده است، دست‌کم در این فیلم جاودانه کند.

در برلیناله ۲۰۱۳ که در شامگاه روز ۱۶ فوریه با اهدای جوایز به بهترین‌های سینما به پایان رسید، در مجموع ۴۰۴ فیلم به نمایش در آمد.

●برلیناله ۲۰۱۳ در رادیو زمانه

فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد

جعفر پناهی پشت پرده سانسور

خرس نقره‌ای برلیناله برای جعفر پناهی

hosseinn — Sat, 16 Feb 2013 20:06:26 +0000

جعفر پناهی خرس نقره‌ای شصت‌وسومین جشنواره فیلم برلین را برای فیلمنامه فیلم "پرده" به‌دست آورد. کامبوزیا پرتوی روی صحنه رفت و این جایزه را به نمایندگی از جعفر پناهی از دست شیرین نشاط که یکی از داوران این جشنواره بود گرفت.

شصت‌و سومین جشنواره فیلم برلین جایزه خرس طلایی‌اش را به فیلم "موضع بچه" ساخته کارگردان رومانیایی، کابین پتر نتسر داد. موضوع این فیلم رابطه یک مادر با پسرش و وابستگی آن‌ها به یکدیگر است. این وابستگی تا آن حد است که مادر پس از آنکه فرزندش در یک سانحه رانندگی کسی را به قتل می‌رساند، تلاش می‌کند قانون را دور بزند و حق را ناحق جلوه بدهد، با این امید که فرزندش را از مجازات برهاند.

خرس نقره‌ای بهترین بازیگر به پائولین گارسیا تعلق گرفت. او در فیلم "گلوریا" ساخته سباستین للیلو در نقش یک زن ۶۰ ساله که در حسرت عشق روزگار می‌گذراند، بازی کرده است.

به نوشته جعفر پناهی، فیلم "پرده"، داستان زندان است، نوعی خوددرمانی برای رهایی از افسردگی

نظیف موجیک جایزه بهترین بازیگر نقش اصلی را برای بازی در فیلم "گوشه‌ای از زندگی یک آهن‌فروش" را به دست آورد. این فیلم را دنیس تانوویچ، کارگردان بوسنیایی ساخته است. او در این فیلم داستان یک خانواده را روایت می‌کند. مادر این خانواده بعد از سقط جنین به همراه شوهرش به بیمارستان مراجعه می‌کند. اما چون فقیرند و نمی‌توانند هزینه درمان را پرداخت کنند، پزشکان از درمان این زن دردمند سر بازمی‌زنند. این فیلم جایزه ویژه هیئت داوران را هم به‌دست آورد.

برخلاف انتظار ناظران و کارشناسان، فیلم "پرده" ساخته جعفر پناهی فقط خرس نقره‌ای جشنواره فیلم برلین برای بهترین فیلمنامه را به‌دست آورد.

فیلم پناهی در غیاب او نمایش داده شد. جعفر پناهی بنا به حکم دادگاه جمهوری اسلامی به ۲۰ سال محرومیت از فیلمسازی و شش سال حبس تعزیری محکوم شده است.

دیتر کوسلیک، رئیس جشنواره فیلم برلین نیز از جعفر پناهی برای شرکت در برلیناله دعوت کرده و از مقامات ایرانی خواسته‌ بود که امکان سفر وی را فراهم کنند.

پناهی در مورد فیلمش نوشته بود: "خیال و افسردگی در بستر داستان جاری است." در این فیلم هر یک از اشخاص در دیگری بازتاب می‌یابد و مرز داستان و واقعیت از بین می‌رود.

شصت‌و سومین جشنواره فیلم برلین جایزه خرس طلایی‌اش را به فیلم "ژست کودک" ساخته کارگردان رومانیایی، کابین پتر نتسر داد

به نوشته پناهی، فیلم "پرده"، داستان زندان است، نوعی خوددرمانی برای رهایی از افسردگی. به گفته کامبوزیا پرتوی (کارگردان فیلم "کافه ترانزیت") که در این فیلم با پناهی همکاری دارد: "کار کردن در این شرایط دشوار، سخت است. اما از آن سخت‌تر این است که آدم کار نکند."

کامبوزیا پرتوی جایزه خرس نقره‌ای را به نیابت از پناهی از دست شیرین نشاط، هنرمند شناخته‌شده ایرانی که جزو هیئت داوران این دوره برلیناله بود، دریافت کرد.

دیوید گوردون گرین، کارگردان آمریکایی بر خلاف انتظار همگان خرس نقره‌ای بهترین کارگردانی را برای فیلم "شاهزاده آوالانچ" به‌دست آورد. موضوع این فیلم زندگی روزانه دو کارگر است که جاده‌ها را خط‌کشی می‌کنند.

به این ترتیب شصت‌وسومین جشنواره فیلم برلین به پایان رسید. رئیس هیئت داوران را وونگ کار وای به عهده داشت. شیرین نشاط، سوزان بیر، آندرآس درزن، الن کوراس، تیم رابینز و آتینا تسانگاری از دیگر اعضای هیئت داوران این جشنواره بودند.

در مجموع ۲۴ فیلم در بخش اصلی برلیناله نمایش داده شدند که در میان آن‌ها ۱۹ فیلم برای جایزه خرس طلایی و جوایز خرس نقره‌ای برلیناله با هم رقابت کردند.

در این دوره از جشنواره برلین همچنین انیمیشن کوتاه "روباهی که به دنبال صدا رفت" ساخته فاطمه گودرزی، از تولیدات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، در بخش نسل این جشنواره به نمایش در می‌آمد. مستند "فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد" ساخته میترا فراهانی درباره زندگی بهمن محصص در رم نیز در بخش "چشم‌انداز" جشنواره فیلم برلین به نمایش گذاشته شد.

فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد

hosseinn — Sat, 16 Feb 2013 15:38:03 +0000

مستند «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» ساخته میترا فراهانی در جشنواره فیلم برلین

الاهه نجفی

الاهه نجفی – میترا فراهانی پس از سال‌ها بهمن محصص را که بعد از انقلاب در تبعید به‌سر می‌برد و گوشه‌گیری اختیار کرده بود، پیدا می‌کند. مستند «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» در تجلیل از بهمن محصص ساخته شده. محصص در سال ۶ مرداد ۱۳۸۹ در رم جهان ما را ترک کرد.

ماجرای شکل‌گیری این مستند ساده است: یک هنرمند و سینماگر تبعیدی جوان به جست‌و‌جوی بهمن محصص، هنرمند و مجسمه‌ساز شناخته‌شده کشورش در تبعید برمی‌آید و سرانجام هم او را می‌یابد. محصص در تنهایی و انزوا در هتلی در رم زندگی می‌کند.

«فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» حاصل دیدار دو هنرمند تبعیدی از دو نسل است که یک چیز آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد: تبعید و تاریخ و زبان مشترک. در این میان بهمن محصص که به نسلی دیگر تعلق دارد و در ۹ اسفند ۱۳۱۰ در رشت به دنیا آمده، به‌هیچ وجه یک پیرمرد خوش‌مشرب و خوش‌اخلاق نیست. او مردی‌ست سالخورده، با یک «من» بسیار بزرگ، عبوس اما خوش‌سخن که درباره خودش می‌گوید: «من فردی هستم با یک اهمیت تاریخی.» او همچنین تصورات کاملاً مشخصی دارد از مستندی که میترا فراهانی قصد دارد درباره او و شخصیتش بسازد.

میترا فراهانی،

فیلمساز ایرانی

در جشنواره فیلم برلین

محصص دوران اوج هنری‌اش را که به سال‌های دهه ۱۹۶۰ برمی‌گردد، مدتی‌ست پشت سر گذاشته. در آن سال‌ها نقاشی‌ها و مجسمه‌های او که تصویری متفاوت از واقعیت را عرضه می‌کردند، در غرب و در ایران مورد اقبال قرار گرفته بودند.

در این فیلم ما با بهمن محصصی آشنا می‌شویم که یک هنرمند هم‌جنسگراست و به عقاید و نظرات و شیوه زندگی‌اش همچنان پایبند است. او در رم یک زندگی بوهیمایی در پیش گرفته و ظاهراً از زندگی‌اش لذت می‌برد.

فراهانی برای بازآفرینی زندگی محصص در رم از تصاویر آرشیوی هم استفاده می‌کند. در این تصاویر محصص جوان را می‌بینیم که از قدیم به شهر رم آمد و شد داشته و به سخنان پرشور و به «فالوس» علاقمند بوده. او طبعاً پس از انقلاب زندگی در رم را برمی‌گزیند و تا پایان زندگی‌اش هم در همین شهر می‌ماند. به‌راستی نمی‌توان تصور کرد که یک هنرمند هم‌جنسگرا که به عقایدش هم سخت پایبند است، در کشوری که روحانیون بر آن حکم می‌رانند، در آرامش زندگی کند. اتفاقاً به همین دلیل عقاید او پیرامون هم‌جنسگرایی در غرب قابل تأمل است. محصص می‌گوید: «اگر همه چیز مجاز باشد، پس تکلیف لذت بردن از یک کار خلاف چه می‌شود؟»

به‌راستی شگفت‌انگیز است که چگونه میترا فراهانی و بهمن محصص، دو هنرمند از دو نسل متفاوت با هم خوب کنار می‌آیند. آن‌ها با هم صحبت می‌کنند، سیگار می‌کشند و فیلم‌های ویسکونتی را تماشا می‌کنند. فراهانی مدام به دیدار محصص در هتل محل اقامتش می‌شتابد و در این میان موفق می‌شود توجه دو خریدار آثار هنری را که از ابوظبی به رم آمده‌اند به آثار محصص جلب کند. آن‌ها مایل‌اند برای آثار تازه محصص مبلغ گزافی بپردازند.

محصص که قصد نداشت از خودش بعد از مرگش چیزی به جای بگذارد، بسیاری از آثارش را نابود کرد. بسیاری از آثار محصص اکنون فقط به شکل تصاویری در کاتالوگ نمایشگاه‌ها موجود است.

اثری که محصص قصد داشت بیافریند و به آن خریداران از ابوظبی بفروشد، اما هرگز پدید نمی‌آید. محصص که بیمار است، در مستند میترا فراهانی از کارش و از نگاهش به جهان سخن می‌گوید. هر دقیقه این فیلم مهیج است. این فیلم به همان شکلی به پایان می‌رسد که محصص پیشنهاد داده بود.
از بهمن محصص بهتر از این نمی‌توان تجلیل کرد.

ویدئو: چند صحنه از «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»، ساخته میترا فراهانی

ویدئو: چند صحنه دیگر از «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»، ساخته میترا فراهانی

منبع ترجمه و تلخیص: برلینر تسایتونگ

منبع ویدئوها: کریتیک دی ای
عکس نخست: بهمن محصص در جوانی، سایت برلیناله

جعفر پناهی پشت پرده سانسور

hosseinn — Thu, 14 Feb 2013 12:11:57 +0000

فیلم «پرده» ساخته جعفر پناهی در جشنواره فیلم برلین

اکبر فلاح‌زاده

اکبر فلاح‌زاده - جعفر پناهی نتوانست بیاید. مسئولان برلیناله هر چه تلاش کردند او را به برلین بیاورند تا هنگام نمایش فیلم «پرده» حاضر باشد، به جایی نرسیدند.

مقابل محل برگزاری جشنواره فیلم برلین نمایندگان جایزه صلح جشنواره با تصویر تمام‌قدی از پناهی ایستاده‌اند. زیر تصویر او به زبان‌های مختلف نوشته‌ شده: «او باید اینجا باشد.»

اعضای آکادمی فیلم آلمان در آستانه نمایش فیلم پناهی یادداشت اعتراضی به سفیر دولت جمهوری اسلامی می‌دهند. روز قبل از این اقدام، دولت آلمان از جمهوری اسلامی خواسته بود به پناهی اجازه سفر به برلین بدهد اما با کله‌شقی آن‌ها روبرو شده بود.

هر چه هست فیلم پناهی در غیاب او نمایش داده می‌شود. جعفر پناهی بنا به حکم دادگاه جمهوری اسلامی به ۲۰ سال محرومیت از فیلمسازی و شش سال حبس تعزیری محکوم شده است.
پناهی در مورد فیلمش نوشته است: «خیال و افسردگی در بستر داستان جاری است.» در این فیلم هر یک از اشخاص در دیگری بازتاب می‌یابد و مرز داستان و واقعیت از بین می‌رود.

به نوشته پناهی، فیلم «پرده»، داستان زندان است، نوعی خوددرمانی برای رهایی از افسردگی. این فیلم به یک معنا بیانیه مبارزه‌جویانه فرهیختگان ایرانی از جمله فیلمسازان، هنرمندان و مبارزان سیاسی است که رژیم ایران می‌خواهد دهانشان را ببندد.

به گفته کامبوزیا پرتوی (کارگردان فیلم «کافه ترانزیت») که در این فیلم با پناهی همکاری دارد: «کار کردن در این شرایط دشوار، سخت است. اما از آن سخت‌تر این است که آدم کار نکند.»

●نمایی از «پرده» ساخته جعفر پناهی

در این فیلم هر یک از اشخاص

در دیگری بازتاب می‌یابد

و مرز داستان و واقعیت

از بین می‌رود.

برای آنکه بتوانند هر جور که شده کار کنند، پناهی و پرتوی و خانم بازیگری به نام مریم مقدم به خانه دورافتاده‌ای در ساحل دریای خزر می‌روند. پرده‌ها را می‌کشند و شروع به کار می‌کنند. کشیدن پرده‌ها برای آن است که آن‌ها هنگام فیلمبرداری از بیرون دیده نشوند.فیلمی در شرایط غیر ممکن، یک فیلم غیر ممکن، شبیه «این یک فیلم نیست» که پناهی در سال ٢٠١١ در مورد حبس خودش ساخت.
فیلم «پرده» با نمایی از دریا از پشت پنجره‌ای که مانند سلول زندان میله‌های آهنی دارد، شروع می‌شود. خیال و واقعیت در هم می‌آمیزند. پناهی باشد یا نباشد، در هر صحنه حضورش حس می‌شود. او نیست، وقتی مرد (کامبوزیای پرتوی) در ساحل از تاکسی پیاده می‌شود و با چمدان و کیف به سمت ویلا می‌آید. مرد که وارد ویلا می‌شود، پناهی هم هست. مرد سگ کوچکی از کیفش بیرون می‌آورد و دست به کار سر هم کردن یک توالت کوچک برای سگ می‌شود. چون برای سگ هم بیرون رفتن خطرناک است. در ایران سگ را نجس می‌دانند و او را می‌کشند. به همین دلیل باید پنهانی نگه‌شان داشت. مرد سگش را که جلوی تلویزیون لم داده از دیدن اخبار هولناک در مورد وضع حیوانات در ایران منع می‌کند. او صدای تلویزیون را که خبر نابودی سگ‌ها را می‌دهد، خاموش می‌کند.
دارند فیلمنامه می‌نویسند که یک دفعه یک خواهر و برادر جوان به خانه‌شان پناه می‌آورند. آن‌ها مهمانان یک پارتی بوده‌اند که از چنگ پلیس در رفته‌اند. دختر (مریم) روزنامه‌نگار است، برادرش می‌خواهد مدت کوتاهی او را اینجا در این خانه بگذارد تا بعد بیاید ببردش. دختر افسرده است و خیال خودکشی دارد.

پلیس به در می‌کوبد، از دوردست‌ها صدای موزیک و پایکوبی و دیگر نواهای زندگی به خانه راه می‌یابد. سگ با توپ بازی می‌کند، پنجره خانه را از بیرون می‌شکنند. در همه این احوال پناهی در خانه است و خودش هم جایی در حال فیلم‌برداری دیده می‌شود.

مریم مقدم: «من در این فیلم قسمت تاریک زندگی پناهی

را مجسم می‌کنم،‌‌

همان قسمتی از او که

دیگر از امید خالی شده است.»

ترکیبی از نماهای میله‌های آهنی، پرده‌ها، درهای چوبی، و نگاه‌های وحشت‌زده کسانی که به این خانه پناه آورده‌اند، قسمت نخست فیلم را تشکیل می‌دهد. این نماهای گذرا از شرایط محبوس بودن، دست‌مایه فیلم‌های قدیمی جعفر پناهی هم بوده‌اند: به یاد آوریم فیلم «آفساید» (برنده جایزه خرس نقره‌ای جشنواره فیلم برلین در سال ٢٠٠۶) را که دختران جوان خود رابه شکل مرد‌ها درآورده‌اند تا بتوانند برای تماشای بازی وارد استادیوم شوند. دختر‌ها گیر می‌افتند، بیرون درهای استادیوم نگه داشته می‌شوند و از‌‌ همان بیرون همراه نگهبانانشان بازی را با شنیدن فریاد تماشاگران دنبال می‌کنند.
فیلم «دایره» (برنده شیر طلایی جشنواره ونیز ٢٠٠٠) هم روایت داستان هفت دختر زندانی در یک جامعه مردسالار است. در فیلم «آینه» (برنده یوزپلنگ طلایی جشنواره لوکارنو ١٩٩٧) نیز با اعتراض یک دختر بچه شش ساله در بلبشوی خیابان‌های تهران روبروییم: این فیلم روایتگر داستان دخترک خردسالی به نام بهاره است که مادر او پس از تعطیل شدن مدرسه، به دلیل نامشخصی، برای بردن او از مدرسه نیامده است. به همین دلیل دخترک پس از مدتی انتظار تصمیم می‌گیرد به‌تنهایی به سمت خانه حرکت کند که در راه گم می‌شود. در نیمه‌های فیلم، بازیگر نقش بهاره، یک‌باره از ادامه بازی طفره می‌رود و فیلمبرداری قطع می‌شود. از این پس ظاهراً داستان قطع و واقعیت شروع می‌شود و به چگونگی رسیدن دخترک به خانه‌اش می‌پردازد. به این ترتیب دخترک که خودش را اسیر نقش می‌بیند با رفتن به خانه، خودش را از قید و بند داستان رهامی کند. درست همین کار را بازیگران فیلم «پرده» می‌کنند. آن‌ها هم یک‌باره زیر کاسه و کوزه فیلمنامه می‌زنند و از نقششان بیرون می‌آیند: دختر از سر اعتراض تمام پوشش‌های بنجره‌ها را پاره می‌کند و زندگی بیرون خانه را به درون می‌کشاند. پناهی هم او را به ساحل دریا می‌فرستد. اما دوباره دختر نشسته روی مبل دیده می‌شود و خود پناهی به ساحل می‌رود. باز خیال و واقعیت در هم می‌آمیزند و پایان فیلم جوری است که می‌تواند آغاز آن هم باشد.
مریم مقدم در نشست نقد فیلم در جشنواره می‌گوید: «من در این فیلم قسمت تاریک زندگی پناهی را مجسم می‌کنم،‌‌ همان قسمتی از او که دیگر از امید خالی شده است.»

پرتوی به خبرنگاران می‌گوید:

«شاید هم من خودم خودم را حبس کرده‌ام؟»
پرسشی زجر آور‌تر و شورش‌گرانه‌تر

از این نمی‌شود پیدا کرد.

همسایه‌ای که چشمش به چراغ‌های روشن خانه می‌افتد، و در پی آن زن همسایه مهربانی که غذا می‌آورد، تعمیرکاری که پنجره نو را به جای پنجره شکسته کار می‌گذارد، این‌ها همه آیا خیال یا واقعیت‌اند؟ آیا «پرده» فیلم سینمایی یا یک‌جور مستند از نوع خود است یا ترکیب خاصی از این دو است؟

مرد هم در این فیلم مانند پناهی با تلفن هوشمند فیلم می‌گیرد و خود پناهی و پرتوی هم در حال بازی در اتاقی که پرده‌هایش را از ترس کشیده‌اند، دیده می‌شوند. آدم از این شرایط وحشت می‌کند، که کار ساده‌ای مانند کشیدن پرده‌ها هم گاهی دل می‌خواهد.

پرسیدنی است که آیا فیلمسازی که از فیلم ساختن منع شده، می‌تواند در چهاردیواری خانه‌اش بر واقعیت چیره شود؟ پناهی معتقد است که می‌تواند. آیا خیال هم در این فیلم زیر فشار سانسور خود را حبس کرده است؟ در مورد معمای کلید در این فیلم، پرتوی به خبرنگاران می‌گوید: «شاید هم من خودم خودم را حبس کرده‌ام؟»

پرسشی زجر آور‌تر و شورش‌گرانه‌تر از این نمی‌شود پیدا کرد.

فیلم «پرده» در یک کلام داستان پژمرده شدن هنر است هنگامی که در بند باشد.

در پاسخ به این پرسش یک خبرنگار که آیا برای ساختن این فیلم ممکن است به دردسر بیافتند، پرتوی پاسخ داد: «فعلاً که خبری نشده.» او گفت نکته مثبت این است که این فیلم در بخش مسابقه، و نه خارج از آن نمایش داده می‌شود.

با این حال خوب‌ ‌بود که دیتر کوسلیک (Dieter Kosslick) رئیس جشنواره فیلم برلین در مورد این فیلم استثنایی یک استثناء هم قائل می‌شد و از مهمانان ایرانی مقابل خبرنگاران استقبال می‌کرد.

منبع ترجمه: تاگس اشپیگل