بهار عربی و نویسندگان و شاعران عرب مهاجر

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

hosseinn — Mon, 25 Feb 2013 00:50:34 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- امین معلوف، نویسنده فرانسوی لبنانی‌تبار را شاید بتوان موفق‌ترین نویسنده عرب مهاجر نامید.

او به‌عنوان یک خارجی، در فرانسه به هر چه که می‌خواسته رسیده است؛ از دریافت معتبر‌ترین جایزه ادبی فرانسه، یعنی «گنکور» برای کتاب «صخره‌ی تانیوس» در سال ۱۹۹۳، گرفته تا عضویت در معتبر‌ترین و قدیمی‌ترین نهاد ادبی فرانسه، یعنی آکادمی فرانسه در سال ۲۰۱۲.

آثار معلوف هم جزو پرفروش‌های بازار کتاب است و این روز‌ها در کتابفروشی‌های سراسر فرانسه، رمان «گمراهان» را جایی قرار داده‌اند که در بدو ورود، جلب توجه می‌کند. همچنین معلوف علاوه بر فرانسه در کشورهای مختلف جهان، از جمله ایران هم خواننده دارد و جوایز معتبر ادبی جهان نظیر جایزه ادبی بنیاد شاهزاده آستوریاس به وی اهدا شده است.

اما امین معلوف بودن هم مصائبی دارد؛ به‌تازگی دو خبر نه چندان خوب درباره این نویسنده منتشر شده است. یکی آنکه دولت ترکیه، مثل دیگر دولت‌های خاورمیانه که در زمینه انتشار کتاب چندان به آزادی بیان توجه نمی‌کند، پرونده‌ای علیه رمان «سمرقند» (یکی از آثار معلوف) به دلیل آنچه که «توهین به مقدسات اسلامی» خوانده، تشکیل داده است. معلوف در این کتاب به روایت زندگی عمر خیام، شاعر ایرانی می‌پردازد.

●امین معلوف

که از کودکی با سه زبان

عربی، فرانسوی و انگلیسی

و در واقع میان دو فرهنگ

شرقی و غربی بزرگ شده

مهم‌ترین ویژگی بهار عربی

را عدم خصومت اعراب معترض

با غرب می‌داند.

●معلوف به انقلاب ایران به عنوان

یک نمونه از آرمان‌گرایی صرف می‌نگرد.

او بر آن است که انقلاب ایران،

«انقلابی محافظه‌کار» بود

که توسعه اجتماعی و فرهنگی در آن

در نظر گرفته نشده بود.

این در حالی است که ابتدای ماه ژانویه امسال دولت آنکارا به ۵۰۰ کتاب که دچار سانسور شده بودند، اجازه نشر داد. با این وجود، در ترکیه همچنان ۲۰ هزار عنوان کتاب، از جمله «موش‌ها و آدم‌ها» اثر جان اشتاین بک و «درخت پرتقال زیبای من» نوشته ژوزه مائوروده واسکونسلوس در ترکیه پشت سد سانسور مانده‌اند و ممکن است با شکایت وزارت آموزش و پرورش که بر اساس درخواست پدر و مادر یک دانش‌آموز صورت گرفته، کتاب امین معلوف هم جزو کتاب‌های ممنوعه این کشور اسلامی شود.

و خبر دوم هم، خبر تخریب خانه امین معلوف در لبنان است که اوایل ژانویه منتشر شد. انگار کشورهای جهان سوم، با وجود تمامی شباهت‌ها و اختلافاتشان، در یک چیز بسیار به هم شبیه‌اند؛ و آن تحریب آثار تاریخی و مکان‌هایی که نماد فرهنگ و هویت ملی‌ هستند.

تخریب خانه امین معلوف در حومه شهر بیروت که قرار بود جزو میراث ملی لبنان باشد، از سوی یک شرکت‌ املاک و مستغلات صورت گرفته است.

امین معلوف و بهار عربی

«آنچه در سال ۲۰۱۱ برای کشورهای عربی اتفاق افتاد برای من مایه خوشبختی و غرور بود، اما ما اکنون شور ابتدایی‌ را که این حوادث ایجاد کرد گذرانده‌ایم و وارد دوران طولانی، سخت و حساس گذار شده‌ایم.» این بخشی از اظهارات امین معلوف در گفت‌وگو با نشریه هفتگی «ندای تونس» است که ژوئن سال ۲۰۱۲ منتشر شد.

او در این گفت‌وگو دوران گذار کنونی را برای تمامی کشورهایی که در بهار عربی دستخوش تغییر شدند، مهم و سرنوشت‌ساز می‌داند.

معلوف دو سرنوشت متفاوت را برای بهار عربی پیش‌بینی می‌کند، یکی اینکه تغییرات صورت گرفته به سوی شکل‌گیری یک جامعه مدرن، دموکرات و توسعه‌یافته حرکت کند، و دیگری اینکه تنش‌های موجود ادامه یابد و حتی خشونت‌ها و درگیری‌ها میان گروه‌های مختلف مذهبی و سیاسی بیشتر شود.
این نویسنده که زندگی‌اش در لبنان به او آموخته، به‌سادگی و سرعت درباره کشورهای عربی به‌ویژه کشورهایی که دارای فرقه‌ها و گروه‌های سیاسی مختلفی است، قضاوت نکند، زمان حال را زمان مناسبی برای پیش‌بینی آینده نمی‌داند و می‌گوید که علی‌رغم همه این ابهام‌ها، دگرگونی‌های بهار عربی را با اشتیاق زیاد دنبال می‌کند.

«من در آخرین کتابم نوشته‌ام که بزرگ‌ترین مشکل جهان امروز، فقدان مشروعیت رهبران کشورهای عربی است که فکر می‌کنم این عدم مشروعیت در بهار عربی برملا شد.»

معلوف که از کودکی با سه زبان عربی، فرانسوی و انگلیسی و در واقع میان دو فرهنگ شرقی و غربی بزرگ شده و رشد کرده است، مهم‌ترین ویژگی بهار عربی را عدم خصومت اعراب معترض با غرب می‌داند: «یک ماه عسل میان جهان عرب و غرب وجود داشت، تمامی اعتراضاتی که صورت گرفت، بدون شعاری علیه غرب بود و فکر می‌کنم که این موضوع بسیار دلگرم‌کننده و بسیار سنجیده است.»
البته معلوف ابراز امیدواری می‌کند که این وضعیت، یعنی عدم دشمنی با غرب در اعتراضات مردم عرب، ادامه داشته باشد، زیرا این نویسنده به خوبی می‌داند که برخی از گروه‌ها به‌ویژه گروه‌های تندرو اسلامی بدشان نمی‌آید که مسیر شعار‌ها و اهداف بهار عربی را به سمت خصومت با غرب منحرف کنند.
نمونه این انحراف، اتفاقی است که اخیراً در تونس روی داد؛ پس از ترور «شکری بلعید» یکی از رهبران مخالف دولت اسلامگرای تونس، حزب النهضه متهم به دست داشتن در این ترور شد. اما این حزب در واکنش به این اتهام، طرفدارانش را به سردادن شعار علیه دخالت‌های فرانسه در تونس دعوت کرد!
امین معلوف معتقد است که اگر در این برهه خصومتی با غرب صورت نگیرد، اعراب می‌توانند رابطه‌شان را با کشورهای پیشرفته غربی اصلاح کنند؛ به‌گونه‌ای که نفع بیشتری برای هر دو طرف داشته باشد.

زبان فرانسه در بهار عربی

یکی از نکته‌های جالبی که امین معلوف، این نویسنده فرانسوی‌زبان، درباره بهار عربی به آن اشاره می‌کند، حضور «کلیدی» زبان فرانسه در اعتراضات مردم کشورهای عربی حاشیه دریای مدیترانه است.
او می‌گوید اعتراضات بهار عربی با یک «شعار کلیدی» که به زبان فرانسه سر داده می‌شد، آغاز شد: برو گمشو! (dégage)

اولین بار این شعار را مردم تونس برای بیرون راندن زین‌العابدین بن‌علی به کار بردند. و بعد در دیگر کشورهای عربی مثل مصر، ترجمه عربی این کلمه مورد استفاده قرار گرفت: ارحل!
«من یادم است که اولین معترضان مصری این شعار را از تونسی‌ها یاد گرفتند. این شعار مثل یک جرقه بود.»

معلوف که در تمامی آثارش بر گوناگونی فرهنگی و تکثر هویت‌ها تأکید می‌کند، این شعار را نشانه‌ای بر اهمیت اختلاط فرهنگ‌ها می‌داند. به نظر او اساساً بهار عربی، طرح و نظری بود که از فرهنگی به فرهنگی دیگر به‌درستی منتقل می‌شد: «نظر‌ها باید در جریان باشند، زیرا ارزش‌های اساسی و بنیادین، مشترک و متعلق به تمامی فرهنگ‌ها و تمدن‌هاست.»

همچنین این نویسنده، در حوادث تاریخی مثل بهار عربی و همچنین ثبت آن‌ها نقش مهمی برای ادبیات قائل است. از نظر او، اولین کاری که ادبیات می‌کند، به تفکر واداشتن انسان در مورد جهانی به غیر از جهان پیرامونی‌اش است.

بزرگ‌ترین آسیب‌های بهار عربی

●سمرقند، رمان، امین معلوف
روایتی از عشق عمر خیام

به زنی به نام جهان،

چگونگی شکل‌گیری رباعیات او و درگیری‌اش با نظام‌الملک در قرن یازدهم

و همچنین چگونگی به وقوع پیوستن انقلاب مشروطه در ایران و غرق شدن کشتی تایتانیک و گم‌شدن دست‌نوشته‌های عمر خیام.

این رمان در ترکیه به دلیل «توهین به مقدسات اسلامی»

ممنوع‌الانتشار است.

امین معلوف در اظهار نظرهای مختلفی درباره بهار عربی، به آسیب‌های این دگرگونی‌ها نیز اشاره می‌کند. به نظر او، ‌درست است که میل شدیدی برای استقرار دموکراسی در کشورهایی که دست‌خوش بهار عربی شده‌اند وجود دارد و این میل را می‌توان در اشتیاق مردم به رأی دادن مشاهده کرد، اما آنچه بسیار تأسف‌بار و ناامیدکننده است، این است که آگاهی کافی درباره ضرورت مدرن شدن لایه‌های مختلف اجتماعی وجود ندارد.

اشاره امین معلوف به فرقه‌ای و قبیله‌ای بودن جوامع عربی است که هنوز هم، یعنی در قرن بیست و یکم، پیامدهای منفی‌اش گریبان‌گیر جهان عرب است. او این ویژگی کشورهای عربی را مهم‌ترین مانع در برابر شکوفایی بهار عربی می‌داند.

همچنین مشکل بزرگ دیگر بهار عربی از نظر معلوف، مسئله «لائیسیته» و «حقوق زنان» است. این نویسنده می‌گوید که از دو جنبه می‌توان پرسش‌های زیادی را در زمینه انقلاب‌های عربی مطرح کرد، اما با این حال قضاوت نهایی، حتی در این موارد، هنوز زود است.

به عقیده امین معلوف، این آرمان که استبداد سرنگون شود و کسی بر دیگری از نظر سیاسی سلطه نداشته باشد، به تنهایی کافی نیست. معلوف می‌گوید که متأسفانه این ویژگی عصر حاضر است که انقلاب‌ها در آن فقط بر اساس این آرمان شکل می‌گیرد. این نویسنده عرب به انقلاب ایران نیز، که در نوع خود یک انقلاب شکست‌خورده محسوب می‌شود، به عنوان یک نمونه از این آرمان‌گرایی صرف می‌نگرد. به این معنی که انقلاب ایران، «انقلابی محافظه‌کار» بود که توسعه اجتماعی و فرهنگی در آن در نظر گرفته نشده بود.

او همین توسعه نیافتگی در لایه‌های اجتماعی را موجب جنگ داخلی در سوریه می‌داند. به نظر معلوف، آنچه در سوریه اکنون تعیین‌کننده است دیگر آرمان‌هایی مثل آزادی و دموکراسی نیست، بلکه فرقه‌گرایی و گرد آمدن آدم‌ها حول مذهبی خاص است.

همچنین در دیگر کشورهای عربی نیز، این فرقه‌گرایی موجب بازتولید استبداد می‌شود؛ معلوف در این زمینه به اخوان المسلمین در مصر و سلفی‌ها در تونس اشاره می‌کند.

البته نگرانی‌های امین معلوف به عنوان یک لبنانی، بیشتر معطوف به سوریه است. او می‌گوید این روز‌ها تمامی لبنانی‌ها به‌‌ همان اندازه سوری‌ها نسبت به سرنوشت سوریه نگرانند. برخی از لبنانی‌ها خواهان سرنگونی بشار اسد هستند و برخی دیگر از عواقب این سرنگونی در هراس‌اند.

معلوف با تمثیل‌هایی نگرانی‌اش را نسبت به سرنوشت بهار عربی به خوبی توصیف می‌کند: «انگار برادر دوقلوی من برای مدت طولانی به کما رفته باشد، و همه پزشکان گفته باشند که او دیگر به هوش نمی‌آید.» با این حال، او امیدوار است که ناگهان این برادر به هوش بیاید و زندگی را از نو آغاز کند.
همچنین در جایی دیگر می‌گوید: «آنچه تاریخ در سال ۲۰۱۱ به ما عرب‌ها هدیه کرد، شمشیر بزرگ هومر بود، اما سال‌ها باید بگذرد تا ما با آگاهی کامل این شمشیر را به دست گیریم.»

به‌نظر می‌رسد، پس از فروکش کردن هیجانات بهار عربی، اکنون خواندن آثار امین معلوف، که فقط به رمان محدود نمی‌شود و نوشته‌های سیاسی و تاریخی را نیز در برمی‌گیرد، برای همه به‌ویژه اعراب، موجب از دست نرفتن نقشه راه می‌شود.
تمامی شخصیت‌هایی که معلوف در آثارش خلق کرده، قربانی عدم تفاهم فرهنگ‌ها و قومیت‌هاست، اما این نویسنده به‌درستی می‌آموزاند که همین چندپارگی جوامع می‌تواند منجر به عدم تعصب و سعادت مردمان شود.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

hosseinn — Mon, 11 Feb 2013 09:21:10 +0000

«بهار عربی» و نویسندگان و شاعران عرب مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- ادریس شرایبی، برای ما فارسی‌زبان‌ها چندان آشنا نیست. به غیر از کتاب «در جست‌وجوی خرابکار» که رضا سیدحسینی آن را ترجمه کرده و در سال ۱۳۸۲ در تهران منتشر شده، از این نویسنده بزرگ مراکشی اثری به فارسی وجود ندارد.

محمدرضا شفیعی کدکنی هم در برخی از مقاله‌هایش درباره ادبیات عرب نامی از او برده، اما از آنجا که آثار شرایبی به زبان فرانسه نوشته شده، شفیعی کدکنی حساب او را از بقیه بزرگان ادبیات عرب جدا کرده است.

زندگی و آثار

ادریس شرایبی، یکی از نویسندگان بزرگ مراکشی قرن بیستم است که پانزدهم ژوئیه ۱۹۲۶ در شهر ساحلی الجدیده مراکش در خانواده‌ای مرفه اما پدرسالار به دنیا آمد و اول آوریل شش سال پیش، یعنی سال ۲۰۰۷ در هشتاد و یک‌سالگی در شهر دروم در جنوب فرانسه درگذشت. پیکر این نویسنده به مراکش منتقل شد و در قبرستانی در کازابلانکا در کنار قبر پدرش، به خاک گرم سرزمین مادری‌اش سپرده شد.

●«گذشته ساده» (۱۹۵۴)

نوشته ادریس شرایبی

از میان بیش از ۲۰ رمانی که ادریس شرایبی طی ۵۰ سال در نیمه دوم قرن بیستم نوشته، مهم‌ترین رمان او، رمان «گذشته ساده» (۱۹۵۴) است. در واقع شرایبی جزو معدود نویسندگان بزرگ دنیاست که شاهکارشان‌‌ همان اولین رمانشان است و با انتشار آن خود را به عنوان نویسنده تثبیت کرده‌اند.
«گذشته ساده» که به‌طور خلاصه، قصه طغیان پسر بر پدر (استعاره‌ای‌ از جامعه‌ای مردسالار، حکومتی مستبد، و مذهبی خشک و خشن) است، فوراً مورد توجه منتقدان ادبی فرانسه قرار گرفت، در زادگاه نویسنده که آن روز‌ها درگیر مبارزات استقلال‌طلبانه بود با استقبال مواجه شد، و به زبان‌های مختلف هم ترجمه گردید. اکنون نیز این رمان یکی از کتاب‌های مرجع در بررسی ادبیات مهاجرت جهان است و بر اساس آن در دانشگاه‌ها رساله‌های بسیاری در مقطع کار‌شناسی ارشد و دکترا نوشته شده است.
حضور ریاکارانه اسلام در جوامع عربی به‌ویژه مراکش در سال‌های دهه ۱۹۵۰، وضعیت اسفبار زنان مسلمان، بحران هویت ملت‌های عرب، و برخورد انسان عرب با دیگر فرهنگ‌ها به‌ویژه فرهنگ غربی، از مضامینِ «گذشته ساده» است. ادریس شرایبی اما در آثار دیگرش به موضوعاتی نظیر استعمار، دیکتاتوری و زوایای پنهان جوامع بسته جهان عرب هم می‌پردازد.

او که علاوه بر رمان، شعرهایی را نیز منتشر کرده و در آخرین آثارش به ژانر پلیسی گرایش پیدا کرده بود، و مدتی هم در دانشگاه لاوال کبک در کانادا ادبیات شمال آفریقا تدریس می‌کرد.

در کل، کتاب‌های ادریس شرایبی، همه نیش‌دار و تلخ است؛ اما او فقط در نقد سرزمین مادری خود بی‌رحم نبود، بلکه سرزمین رؤیاهایش، یعنی فرانسه را نیز به‌طور جدی نقد کرده است.

این نویسنده که ۳۰ سال برای شبکه‌های رادیویی مختلف فرانسه به‌ویژه «فرانس کولتور» نویسندگی می‌کرده، در رمانی با نام «بزهای نر»، برخورد دولت فرانسه را با مهاجران عرب شمال آفریقا نقد کرده است. زبانی که شرایبی در این رمان به‌کار برده، بسیار خاص است و در دیگر آثارش کمتر به چشم می‌خورد: زبانی جویده، بی‌رحم، دلخراش.

اما ادریس شرایبی فقط به این کتاب بسنده نکرد، و با رمان دیگری به نام «توده» در لفافه به نقد «ژنرال دوگل» قهرمان ملی فرانسوی‌ها پرداخت. قهرمان این رمان، یک آدم احمق است که به قدرت می‌رسد و هر بار که زبان به سخن می‌گشاید مردم او را تشویق می‌کنند.

از دیگر رمان‌های ادریس شرایبی می‌توان به «از تمام افق‌ها» (۱۹۵۸)، «مادر بهار» (۱۹۸۲) و «تولد در سپیده‌دم» (۱۹۸۶) اشاره کرد. آخرین کتاب این نویسنده نیز سه سال قبل از مرگش در سال ۲۰۰۴ با نام «مردی که از گذشته می‌آمد» در پاریس منتشر شد.

بهره‌هایی از دو دنیا

●ادریس شرایبی همواره

بر شانه‌هایش،

دو دنیا را حمل کرده است:

دنیای سرزمین مادری‌اش، مراکش،

و دنیای سرزمینی که در آن زندگی می‌کرد، فرانسه.

ادریس شرایبی همواره بر شانه‌هایش، دو دنیا را حمل کرده است: دنیای سرزمین مادری‌اش، مراکش، و دنیای سرزمینی که در آن زندگی می‌کرد، فرانسه. گستره آثار این نویسنده، محل تلاقی این دو دنیاست.

شرایبی با تمدن غرب، قدرت انتقاد و تحلیل خود را پروش داده و از سرزمین مادری‌، برای خلق داستان‌هایش الهام گرفته است. او به خوبی از میراث ادبی فرانسه درس گرفته بود، و مثل مارسل پروست در رمان «در جست‌وجوی زمان از دست رفته»، «من» راوی را به «من» نویسنده چنان پیوند داد که نه بیانگر قهرمان داستان است و نه بیانگر نویسنده، بلکه از زبان شخص ثالثی است به نام راوی که خاطرات نویسنده را دستمایه آفرینش رمان قرار می‌دهد.

نویسندگان مختلفی درباره این ویژگی آثار شرایبی نوشته‌اند. به عنوان نمونه، آلبر ممی (Albert Memmi) نویسنده تونسی فرانسوی‌زبان، که در قلمرو ادبیات شمال آفریقا، از نویسندگان هم‌نسل ادریس شرایبی به شمار می‌آید، درباره حضور نویسنده در آثار شرایبی، به دوران پس از استعمار در کشورهای عربی شمال آفریقا اشاره می‌کند و می‌نویسد: نویسنده‌های این کشور‌ها هم مثل دیگر مردمان آنجا در پی بازتعریف خود بودند، و چه چیزی بهتر از ادبیات برای شناخت دوباره انسان؟ به عقیده ممی و دیگر نویسندگان شمال آفریقا، نوشتن از «من» به نویسنده اجازه می‌داد تا تمامی پلیدی‌هایی که از سنت و دوران استعمار در درون آن‌ها رسوب کرده بود، دفع شود.

از این نظر می‌توان گفت که برای شرایبی، نوشتن‌‌ همان «استقلال» و «آزادی» است و پلی است میان گذشته و حال؛ گذشته‌ای که مرده و زمان حالی که نمی‌تواند بر جسد گذشته عزاداری کند، و چاره‌ای ندارد که از گذشته‌اش مستقل و آزاد باشد.

آزادی زنان عرب

«اینجا بهشتی است که زمانی در آن زندگی می‌کردم: دریا و کوهستان. اینجا تمام زندگی حضور دارد، پیش از دانش، پیش از تمدن، و پیش از شناخت. و شاید روزی برای یک مرگ آرام، به آنجا بازگردم.» این جملات، جملات آغازین کتاب «تمدن، مادرم!» نوشته ادریس شرایبی است؛ کتابی که باید برای شناخت این نویسنده حتماً آن را خواند.

●«تمدن، مادرم!»

نوشته ادربیس شرایبی:

آزادی زن در جوامع عربی

هیچ‌گاه بدون اصلاح دین

و اصلاح سیاست و همچنین

اصلاح رابطه این دو،

امکان‌پذیر نمی‌شود.

این رمان، داستان زنی مراکشی است که به‌واسطه دو پسرش از قیود اجتماعی کشورش‌‌ رها می‌شود. رمان از دو بخش تشکیل شده: فصل «بودن» و فصل «داشتن». در هر فصل، یکی از دو پسر این زن مراکشی، مادرشان را روایت می‌کند.

شرایبی از‌‌ همان اولین آثار خود به موضوع زن پرداخته و آزادی زنان، شاه‌کلید آثار ادریس شرایبی است. طاهر بن‌جلون، نویسنده مراکشی، درباره هموطن خود می‌گوید که شرایبی همواره در آثارش به طور غیرمستقیم دین را هدف می‌گرفت، از نظر او آزادی زن در جوامع عربی هیچ‌گاه بدون اصلاح دین و اصلاح سیاست و همچنین اصلاح رابطه این دو، امکان‌پذیر نمی‌شود. همچنین ادریس شرایبی بخش مهمی از آزادی زنان را در گرو تلاش آن‌ها برای شناخت خود می‌داند. در واقع، شرایبی در آثارش به زنان سرزمین مادری‌اش می‌گوید که «جرأت دانستن» داشته باشید، و تا وقتی این جرأت را نیافته‌اید، با شما «مثل یک حیوان» رفتار می‌شود.

شخصیت‌های زن موجود در آثار شرایبی به اغلب به شکل‌ واحدی در حال شناخت خود هستند. آن‌ها معمولاً از طریق دیگران به شناخت خود می‌رسند، مثل شخصیت مادر در رمان «تمدن، مادرم!» که از طریق دو فرزندش پی به وجود خود می‌برد.شاید از این نظر ادریس شرایبی را بتوان نقطه مقابل برخی از نویسندگان زن شمال آفریقا قرار داد که در آثارشان، به آزادی زنان به گونه‌ای دیگر پرداخته‌اند. به عنوان نمونه، آسیه جبار، نویسنده فرانسوی‌ الجزایری‌‌تبار و از معدود اعضای فرانکوفون آکادمی فرانسه، در آثارش بر «سخن گفتن» زنان عرب برای شناختن خود، تأکید می‌کند. به اعتقاد این نویسنده زن، گفتن از خود، تنها سلاحی است که زنان عرب با آن می‌توانند به مبارزه برای احقاق حقوقشان بپردازند: سخن گفتن بی‌وقفه از گذشته، از حال، و از همه مهم‌تر از سنت. با این حال، ادریس شرایبی هم در برخی از آثارش گفت‌وگوهای جذابی خلق کرده که یک سوی این گفت‌وگو‌ها زنانی هستند که پس از مدت‌ها تحمل فشار، زبان باز کرده‌اند.همچنین شرایبی همواره یادآوری می‌کند که آزادی همراه با درد است، مثل درد تولد. شرایبی خودش در بدو ورود به فرانسه هم کاملاً همین درد را حس کرده بود.

شرایبی به روایت شرایبی

با اینکه شرایبی در سال‌های پایانی عمرش در کتابی با عنوان «جهان حاشیه‌ای» به زندگی خود پرداخته، در گفت‌وگوهای معدودی نیز که از این نویسنده بر جای مانده، از زندگی‌اش سخن گفته است.
این نویسنده در لابه‌لای این گفت‌وگو‌ها، حرف‌هایی را بیان کرده که می‌توان با آن‌ها از جهان داستانی‌اش رمزگشایی کرد، مثلاً درباره دوران نوجوانی‌اش می‌گوید: «وقتی آثار لامارتین، ویکتور هوگو، موسه، و دیگر نویسندگان بزرگ فرانسوی را می‌خواندم، با زنانی آشنا می‌شدم که به علو درجات رسیده و همواره تحسین شده‌اند، اما وقتی به خانه می‌آمدم زن دیگری را می‌دیدم که چشمانش همیشه خیس بود و شب و روز گریه می‌کرد؛ پدرم زندگی را برای مادرم سیاه کرده بود.»
آنگونه که شرایبی تعریف می‌کند، مادرش تا وقتی که پدرش زنده بود هیچ‌وقت حق نداشت از خانه خارج شود. این فقط پدر شرایبی نبود که درهای خانه را بسته بود، بلکه قفل سنت و مذهب هم بر در‌ها بود.
شرایبی وقتی درباره جامعه‌اش صحبت می‌کند، به سار‌تر تعریضی می‌زند: «جهنم دیگران نیست، جهنم در درون خود ماست.» از همین روی، به نویسندگان جوان عرب توصیه می‌کند که از خودشان بنویسند. «من مطمئنم که نسل جدید نویسندگان عرب، بیش از نسل ما طغیان خواهد کرد.»
شرایبی همواره در ستایش از این «طغیان» سخن گفته است؛ چیزی که اعتماد به نفس می‌بخشد و راه را نشان می‌دهد.

شرایبی، سرکشی خود را تا پایان عمر حفظ کرد و حتی در برابر فرانسوی‌ها و ابررسانه‌هایشان کوتاه نیامد: «وقتی رسانه‌ای به سراغ شما می‌آید، شما را مقید به خود می‌کند. بعد از حادثه یازده سپتامبر و قضیه بن‌لادن، تلفنم را کشیدم و به هیچ خبرنگاری جواب ندادم.»

در این سال‌های اخیر، و با حمله آمریکا به افغانستان و عراق، که کشورهای عربی و موضوع گروه‌های تندروی اسلامی مورد توجه رسانه‌های جهان است، نویسندگان عرب مقیم غرب به قول شرایبی «نانشان در روغن» است، اما آن‌ها «روحشان را از دست می‌دهند.»

شاید ادریس شرایبی اگر هنوز زنده بود، در این دو سالی که «بهار عرب» وزیدن گرفته، به جای مصاحبه با رسانه‌های مختلف، فقط رمان می‌نوشت؛ رمان‌هایی که باز هم فریاد طغیان مردم سرزمین مادری‌اش باشد.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »