شعر

معینی کرمانشاهی: «به من بگویید سخن‌سالار زبان فارسی»

hosseinn — Fri, 01 Feb 2013 22:54:03 +0000

شرح دیدار با رحیم معینی کرمانشاهی، ترانه‌سرا و شاعر به مناسبت زادروز او

نیلوفر دهنی

نیلوفر دهنی - یکی از دیوارهای اتاق کار را کتابخانه‌ای سرتاسری پوشانده بود. آن روبرو، کتاب‌های مرجعش را چیده بود. بر دیواری که چارچوب در را در آن کار گذاشته بودند، از بالا تا پایین قاب عکس دیده می‌شد، همسرش می‌گفت بیشتر این عکس‌ها نوه‌هایمان هستند.

بین آن قاب‌ عکس‌ها، عکس‌های قدیمی هم به چشم می‌خورد؛ عکس‌هایی از روزگار جوانی‌ مرد ترانه‌سرا، آن زمان‌ها که درست روبروی در، میز کار بزرگی قرار داشته از چوب گردوی تیره‌رنگ و پشت آن پنجره‌ای سرتاسری که به روی چشم‌اندازی از حیاط و باغچه پرگل باز می‌شده.

یکی از روزهای تیر ماه، حوالی پنج بعد از ظهر قرار گذاشته بودیم. گفته بود زود‌تر نیایم، چون باید همسرش را ببرد بیمارستان و کسی خانه نیست.

زود‌تر رسیدم. آفتاب سوزان بعد از ظهر کلافه‌ام کرده بود. خیابان جم را خوب بلد بودم. کافه معروفی‌‌ همان ابتدای خیابان بود که قبلاً هفته‌ای یکی دو بار باید می‌رفتم و قهوه ترک‌های حسن آقای کافه‌چی را می‌خوردم. کارش را خوب بلد بود. یک‌بار به او گفتم می‌خواهم قهوه‌جوش بخرم، اما کار با این دستگاه‌های جدید را بلد نیستم. از جیبش کارتی درآورد که اسم و شماره تلفنی روی آن بود.
پایین کارت را خواندم: آموزش ساخت انواع قهوه، همراه با پذیرایی در مجالس شما
گفت: هر وقت خریدی بگو بیایم، یادت بدهم.

من قهوه‌جوش نخریدم و یکی دو سالی هم فرصت نکردم به آن کافه سر بزنم.

وقتی به خیابان جم رسیدم، عکاس تلفن زد و گفت زود رسیده است. پرسید کجا هستم؟

بعد از این‌همه مدت، هوس قهوه‌های حسن آقا و آن کافه کوچک و دنج با صندلی‌های بلند و اسم فرانسوی و صاحب ارمنی‌اش آنقدر قوی بود که ترجیح دادم نیم‌ساعت وقت اضافه را به تجدید خاطره بگذرانم تا نشستن توی آفتاب.

به عکاس گفتم کار دارم و رأس ساعت پنج خودم را می‌رسانم.

●رحیم معینی کرمانشاهی

، زاده ۱۵ بهمن ۱۳۰۴ یا ۱۳۰۱

در کرمانشاه

نقاش، شاعر و ترانه‌سرای نام‌آور.

●او ترانه‌های ماندگار بسیاری آفریده

و با هنرمندان برجسته‌ای

مانند پرویز یاحقی و همایون خرم نیز همکاری داشته است.

«خدایی که مرا خلق کرد، مرا مأمور کرد تا ترانه‌سرایی ایران را از حالت یکنواخت عشقی و ذوقی و تکراری که در مسیر گل من و دل من حرکت می‌کرد، به‌راهی بیندازم که به سطحی بالا‌تر برود.»

معینی کرمانشاهی سر صحبتش باز شده بود. چند دقیقه زود‌تر از ما به خانه رسیده بودند. هنوز لباس بیرون تنشان بود.

پرسیدم: «سابقه‌ای هم داشته‌اید توی خانواده که کسی ترانه بگوید؟»

«نه خانواده و بستگان من و نه اصلاً محیط و شهر من با ترانه‌سرایی آشنایی نداشتند. قبلاً هنر را جدی نمی‌گرفتند و به ترانه‌سرا هیچ وجه شاعرانه نمی‌دادند ولی من با ترانه‌های خودم اهل نظر را با ترانه که آمیخته با موسیقی است آشنا کردم.»

خودش داشت توضیح می‌داد: «ویژگی ترانه‌های من این است که پیش از این در ایران مرسوم نبود که ترانه‌سرا اول ترانه بگوید بعد آهنگ ساخته شود. در واقع برعکس بود. آهنگی بنا به ذوق آهنگساز ساخته می‌شد، آهنگساز هیچ پیشینه کلامی هم نداشت، این شاعر بود که می‌بایست ابعاد این آهنگ و اشارات آن را تشخیص دهد که البته این کار سترگ و مشکلی‌ست.»

ایستاده بودیم. هر سه‌مان. من داشتم هم‌زمان یادداشت برمی‌داشتم و در و دیوار را نگاه می‌کردم. عکاس با دوربینش مشغول بود. خود ترانه‌سرا هم ایستاده بود و در مورد اتاق توضیح می‌داد و از کار‌هایش می‌گفت: «مجموعه ترانه‌های من به دست پسرم حسین معینی کرمانشاهی چاپ شده است. در کنار ترانه‌سرایی، غزل‌سرایی هم زیاد کردم. چاپ بیستم اولین کتاب من به نام‌ "ای شمع‌ها بسوزید"، الان با تیراژ ۱۰ هزار نسخه در بازار است. دومین کتابم، "خورشید شب"، به چاپ پنجم رسیده. سومی به نام "فطرت" یک مثنوی ۳۰ بحثی‌ست. یعنی در آن در پایان هر بحث یک سطر از مولانا قرار دادم و بین علم و دانش و تکنولوژی و فطرت مباحثه‌ای برقرار کردم. در این کتاب "فطرت" به "علم" می‌گوید از وقتی تو جامعه بشر را دگرگون کردی، من از حالت اصلی خود خارج شدم و بشر دچار گرفتاری‌هایی شده، زیرا در "فطرت" او دست برده شده است. در کتاب "حافظ برخیز" هم چهار بُعد فطری حافظ را مورد مطالعه قرار دادم. یعنی بُعد عرفانی، عشقی، اجتماعی و بُعد شخصی.در این ابعاد چهارگانه از خود حافظ، اشعاری انتخاب کردم که بیانگر نظریات بنده باشد و آن اشعار را با آن ابعاد چهارگانه درآمیختم.»

بعد ادامه داد: «همگی این مراحل چهارگانه شعری که در ذهن منِ ناچیز پدید آمد به خواست حضرت حق زمینه‌ای شد تا آماده شوم که تاریخ ایران را به نظم بکشم. یعنی درست از همان‌جا که فردوسی قلم را به زمین گذاشت، من قلم را به‌دست گرفتم برای به نظم درآوردن تاریخ ایران.»

- هنوز تمام نشده؟ کتاب چند جلدی‌ست؟

- فعلاً دارم روی جلد هفتم‌اش کار می‌کنم که در مورد جانشینان شاه عباس کبیر تا حمله افاغنه به ایران است.

- برای سرودن این شعر‌ها چه‌جور مطالعاتی دارید؟

«الان ۱۲-۱۳ سال است که روزی ۱۷ ساعت کار می‌کنم. مطالعه موضوعات مختلف مثل تاریخ، سفرنامه‌های گوناگون ایرانی و خارجی، تطبیق حکایات با هم و پیدا کردن صحت و سقم آن‌ها از کارهای هر روزه من است. همه این مطالعات برای این است تا آنچه می‌نویسم و می‌گویم بر حق باشد و خدمت به ملت ایران محسوب شود. جوان‌ها باید از تاریخ مملکتشان باخبر باشند.»

- چرا خواستید تاریخ ایران را به شعر بگویید؟ در حالی که این‌همه کتاب تاریخ برای مطالعه جوان‌ها و بقیه هست؟

●ویدئو: «سلام بر پیری»،

یکی از آخرین ترانه‌های معینی کرمانشاهی،

با صدای داریوش اقبالی

- تاریخ در موجودیت خود دو عیب دارد: اول اینکه تاریک است چون فقط تاریخ شاهان نوشته شده نه تاریخ ملت، در حالی‌که این ملت بوده که هر نوع زجر و شکنجه‌ای را تحمل کرده است. دوم اینکه تاریخ خشک است و برای همین هم خوانده نمی‌شود، مگر در محیط‌های تحصیلی اما اگر به صورت شعر درآید بهتر خوانده می‌شود.

- حالا از برنامه‌های روزانه‌تان بگویید؟ گفتید روزی ۱۷ ساعت کار می‌کنید؟

- از صبح که از خواب بیدار می‌شوم، بعد از صبحانه پشت میزم می‌نشینم، شروع به بررسی کتاب‌ها می‌کنم. تاریخ را به نظم می‌کشم، کسی هم با من همراهی نمی‌کند و نکرده است. تنها همراه من ذهن و طبع شاعرانه‌ام است. دفتر را جلویم می‌گذارم و با خط خودم همینطور می‌نویسم و می‌آیم پایین.»

دفتر کوچکی را با جلد مقوایی از روی میز برمی‌دارد و باز می‌کند. از بالا تا پایین با خطی خوش و به طور منظم پشت سر هم شعر است.

«به این دفتر نگاه کنید، می‌بینید که اصلاً خط‌خوردگی ندارد.»

گفتم: «چه تمیز!»

«با مداد می‌نویسم تا بتوانم پاک کنم.»

خودش ادامه می‌دهد: «گاهی اگر برخی کلمات پسنده نیاید، عوض می‌کنم. ابیات را کم و زیاد می‌کنم. اگر اشتباهی در مطالعاتم بوده با مطالعات جدید آن را منتفی می‌کنم. کار سخت و کمرشکنی‌ست. قبول بفرمایید که گاهی از شدت خستگی صدای ستون فقراتم را می‌شنوم ولی طاقت و توانی که خدا به من داده، عشق خستگی‌آور نیست. برعکس هوس، عشق نیروبخش، سازنده و راهنماست. بدون مطالعه نمی‌توان تاریخ را نوشت. چون تاریخ صاحب دارد و صاحب آن هم ملت ایران است و من باید در برابر ملت ایران جواب بدهم.»

داشتم به‌سرعت حرف‌هایش را می‌نوشتم. فکر کردم حتماً خیلی‌ها آمده‌اند همین چیز‌ها را پرسیده‌اند که اینطور تند تند بی‌اینکه نیاز به پرسیدن من باشد خودش همه چیز را می‌گوید.

رفتم سراغ کتابخانه‌اش. گفت: «کتاب‌هایم اکثراً تاریخ هستند و فلسفی و ادبی. من به این سه نوع کار علاقمندم. در مسائل ادبی اصولاً آدم سخت‌کوش و سخت‌گیری هستم. حافظ به من یاد داده که به این سادگی نمی‌شود شاعر شد. شاعر شدن احتیاج به اندیشیدن دارد. احتیاج به تفکر دارد. اندیشه در اجتماع، اخلاقیات، فرهنگ، باور‌ها، معتقدات، تاریخ و خلقت ریشه دارد.»

عکاس با سینی چای وارد شد. حواسم نبود که کی از اتاق بیرون رفته است. دو دقیقه بعد همسر معینی کرمانشاهی هم آمد و نشست روی صندلی پشت میز شوهرش. رفتم سراغ دیوار کناری.‌‌ همان که چارچوب در را داشت و پر از قاب عکس بود. همسرش بلند شد، آمد کنارم. گفت: «این‌ها بیشتر عکس نوه‌هایمان است.»

●ویدئو: «بوی بهار»

سروده معینی کرمانشاهی

با صدای گلچین

انگشت گذاشت روی یکی از تابلو‌ها. دختربچه سه- چهار ساله‌ای بود با موهای بور: «این ترانه، نوه‌ام است. عروس من آمریکایی‌ست و مادر آلمانی دارد. رفته بود معنی "ترانه" در زبان فارسی را پیدا کرده بود و اسم فرزندش، یعنی نوه‌مان را "ترانه" گذاشت. حالا ما دو تا ترانه‌ی معینی کرمانشاهی داریم.»
از معینی کرمانشاهی پرسیدم: «چه وقت‌هایی استراحت می‌کنید؟ بین کار‌ها مثلاً؟ ظهر‌ها؟»

«تا هر وقت جان داشته باشم و خسته نشوم، می‌خوانم و می‌نویسم. صبح‌ها قهوه و شیر می‌خورم. برای رفع خستگی روزی یک‌بار پیپ می‌کشم تا حالم مساعد‌تر شود. هیچگونه رفت‌وآمدی ندارم. مطلقاً از خانه بیرون نمی‌روم، مگر برای کاری ضروری، بیمارستانی، دوایی، همسرم. کار من فقط در خانه است. وقتی خارج می‌روم هم اتاقی در خانه پسرم دارم که آنجا کار می‌کنم. یعنی اتاق را با اتاق عوض می‌کنم. زندگی‌ام در این اتاق است. اگر در مسافرت باشم، هر جا سکونت کنم، ناچار آنجا را تبدیل می‌کنم به محل کارم.»

- همیشه همینطور بوده‌اید؟

«از جوانی آدم شلوغ و توی مردم برویی نبودم. هیچوقت اجتماعی نبودم. در عمرم داخل هیچ دسته و گروه و حزبی نشدم. با هیچ مجموعه‌ای که راه من را از راه شخصی خودم جدا کند، قاتی نشدم.»
-از کی ترانه‌سرا شدید؟ کی اولین ترانه‌تان منتشر شد؟

«در کرمانشاه روزنامه‌نگار بودم. دو سال آنجا در نشریه "سلحشوران غرب" کار روزنامه‌نگاری کردم. روزنامه تند و تیزی داشتیم. برای ملی شدن نفت کوشش می‌کردیم. مقاله می‌نوشتم. مقالات تند و تیز و پر و پیمان. چون مقالاتم سیاسی بود و مسأله نفت بود و کرمانشاه هم محیط پالایشگاه بود. به نام قیام علیه حکومت ملی مرا به زندان انداختند. بعد محاکمه و تبرئه شدم. مرا شبانه به خرم‌آباد تبعید کردند و ده دوازده روزی را در قلعه فلک‌الافلاک گذراندم. بعد به تهران آمدم. سال ۱۳۳۰ به تهران آمدم. اولین ترانه‌ام را سال ۱۳۳۳ گفتم که‌‌ همان سال هم اجرا شد. در واقع اول من ترانه‌سرا نبودم. رئیس دفتر و بایگانی رادیو ایران بودم. یک روز یک آقایی آمد پیش من، موزیسین بود. مرا دعوت کرد که روی یک آهنگ، شعری بسازم. مدتی در تهران زیر نظر بودم تا مرحوم رزم‌آرا کشته شد. چون با ملیون ارتباطاتی داشتم و بیکار شده بودم و از بانک سپه مرا بیرون کرده بودند، با شادروان دکتر حسین فاطمی هم خیلی دوست شدم، به‌وسیله ایشان و همراه او به منزل مرحوم مصدق رفتم و دستور داد در اداره تبلیغات زیر نظر نخست‌وزیری استخدام شوم. من آنجا ابتدا مخبر پارلمانی بودم، بعد رئیس بازرگانی خبرگزاری پارس و رئیس اخبار شب شدم. بعد به رادیو رفتم و شدم معاون و سرپرست رادیو.»

-دیگر وارد فعالیت سیاسی نشدید؟

●ویدئو: «زمانه ما»،

سروده معینی کرمانشاهی

با صدای الاهه

«نه. چون به‌نظرم هنرمند نباید داخل سیاست شود. هنرمند مال مردم است. اگر وارد سیاست شد به یک طیفی گرایش پیدا کرده. در تهران فهمیدم که سیاست کار من نیست.»

روی میز کارش و در کتابخانه کلی قلمدان‌های چرمی و پیپ چیده بود.

روی دیوار تابلویی‌ست که با خط نستعلیق نوشته شده است: «همه‌روز روزه بودن، همه‌شب نماز کردن، همه‌ساله حج نمودن، سفر حجاز کردن، به خدا که....»

دیوار روبروی کتابخانه پر بود از قاب و تقدیرنامه. تقدیر انجمن ادبی امیرکبیر از رحیم معینی کرمانشاهی به خاطر پنجاه سال ترانه‌سرایی. ستایش‌نامه دیگری از کانون گسترش فرهنگ ایران. خانه کرمانشاه هم یک لوح فردوسی داده بود. توی قاب یک طرف عکس فردوسی بود و یک طرف عکس معینی کرمانشاهی. یک تقدیرنامه دیگر هم بود: از دانشگاه مشهد که اولش خطاب به رحیم معینی کرمانشاهی نوشته بود سخن‌سالار.

خودش توضیح داد: «عنوان سخن‌سالار را هم از قدیم دانشجویان دانشگاه مشهد به من داده‌اند.»

موقع خداحافظی هم گفت: «وقتی خواستید مطلبتان را بنویسید لطفا در مورد من از لفظ استاد استفاده نکنید. چون این روز‌ها به خیلی‌ها می‌گویند استاد.‌‌ همان سخن‌سالار برای من بهتر است.»

بیرون که آمدیم به عکاس گفتم: چی شد که تو چای آوردی؟

گفت: «خانمش صدایم کرد گفت من حالم خوب نیست نمی‌توانم پذیرایی کنم. بیا برای خودتان چای ببر.»
گفتم: «یادم باشد این را هم توی مطلب بنویسم.»

منبع: کجا می‌نویسم، نیلوفر دهنی، ناکجا، پاریس

نامه یک همجنس‌خواه به مادرش

Babak M — Sun, 04 Mar 2012 16:54:27 +0000

خشایار خسته، وبلاگ‌نویس و شاعر همجنسگرای ایران، از سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۱ در وبلاگ "پسر خسته" می‌نوشت. از ژانویه سال ۲۰۰۱ که این وبلاگ در ایران فیلتر شد، در آدرس تازه "خشایار" می‌نویسد.

او در شمار آن دسته از وبلاگ‌نویسان گی است که فعالیت خود در فضای مجازی را از اوایل دهه هشتاد و با هدف روشنگری اجتماعی از مسیر پست‌ها و کامنت‌های خود در وبلاگ‌های معتبر مشابه آغاز کردند و تا اواخر دهه‌ هشتاد به‌تدریج از شدت فعالیت خود در این فضا کاستند و به دیگر فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی روی آوردند. این گروه در چارچوب فعالیت ادبی و تئوریک شامل معتبرترین گروه وبلاگنویسان گی است. از این گروه می‌توان به نام‌هایی چون "همسرشت"،"ابر شلوارپوش"، "حمید پرنیان"، "باربدشب"، "همزاد"، "آدم آهنی"، "سولمیت" و "سهراب" اشاره کرد که به رسم وبلاگ‌نویسی دگرباش، به عنوان شخصیت‌هایی مجازی، راه را بر نسل جوان همجنسگرایان باز و هموار کردند.

از خشایار خسته دو مجموعه شعر به نام‌های "نگفتم؟ حرف‌های همیشه همین‌طور بوده" با نشر افرا و "شکریست با شکایت" و یک رمان به نام "قهوه خانه" با نشر گیلگمیشان منتشر شده است. خشایار در شعرهای مجموعه اول خود بیشتر به قصه‌گویی پیرامون زندگی همجنسگرایان مرد می‌پردازد و در مجموعه دوم، نگاه همواروتیک خود را مطرح می‌کند.

آنچه در اینجا می‌خوانید از مجموعه شعر "نگفتم؟ حرفهای همیشه همینطور بوده" انتخاب شده است.

اولین نامه‌ پست‌نشده پسر همجنس‌خواه سی و سه ساله به مادرش

سلام مادر

امروز دلم عجیب هواتو کرده.

بابا می‌گفتتبریز نیستی

بابا می‌گفت این روزها خوش‌حالی

داداش کوچولوی من خاطرخواه شده، خوش به حال مامانش

خوش به حال داداش کوچولو که مامانی مثل تو داره که

پا شده رفته ببینه کدوم دختریه که دل شازده پسرش رودزدیده

خیلی وقته باهم حرف نزدیم

از وقتی که من تصمیم گرفتمسگ بشم،پارس کنم و پاچه‌گیری کنم

تو هم چاره‌ای نداشتی مامان، دور شدیم از هم

اونقدر دور شدیم که دیگه من داشتم خفه می‌شدم

اونقدر دور شدیم که من فرار کردم اومدم تهران،چاره‌ای نداشتم

یادته وقتی خبر قبولی منو از دانشگاه شنیدی چقدر گریه کردی؟ چقدر خوش‌حال بودی؟ من زیاد خوش‌حالِت می‌کردم

آخرین بار همون قبولی دانشگاه بود

آره ... آخرین ایستگاه قطار خوش‌حالی تو

قطاری که من راننده‌ش بودم

آخه قرار بود بعد از اون، من مثل داداش کوچولو، خاطرخواه بشم و ... شادی‌های تو ادامه داشته باشه

آره ... نشدم، در عوض سگ شدم

مامان من هم دل دارم، یعنی داشتم

عاشق می‌شدم، گریه می‌کردم، آدم بودم مامان

آره عاشق می‌شدم ولی نه عاشق شهین و مهین، من عاشق اکبر می‌شدم

عاشق اصغر می‌شدم ،عاشق پسر می‌شدم نه دختر

آخه چطوری می‌گفتم به‌ت؟ وقتی نمی‌خواستی بشنوی

یادته یه‌بار که بچه بودم با ذوق و شوق از مدرسه اومدم به‌ت گفتم یه پسری اومده کلاسمون اسمش شاهینه؟

بعد نشستیم و کلی حرف زدیم وتو فرداش یه کتاب گرفته بودی

لک‌لک‌ها بر بام

ومن روش نوشتم" تقدیم به هم‌شاگردی جدیدم شاهین"تو هم یه گل کنارش کشیدی

یادته دو سه ماه بعدش به‌ت گفتم شاهین یه شلوار جین خوشگل می‌پوشه‌؟ فرداش رفتیم من و تو، مادر و پسر، یه شلوار عین همون برام خریدی.

یادته اون سال که داشت تموم می‌شد‌، من یه روز گریه می‌کردم‌؟ نوازشم کردی، گفتم من سه ماه شاهین رو نمی‌بینم

یادته چی شد؟ یه نگاهی به من کردی که تا مغز استخونم یخ کرد

خیلی چیزا رو با همون نگاه بهم یاد دادی

من دیگه ساکت بودم بعد از اون نگاه، دیگه ساکت شدم

دیگه فهمیدم که نباید خیلی چیزا رو گفت

دیگه گریه هم نکردم

آخه دیگه داشتم مرد می‌شدم

یه مرد سیزده چارده ساله، دیگه باید خیلی چیزا رو می‌فهمیدم

فهمیدم مامان

تهران جای خوبیه

دوستای خوبی دارم اینجا که مثل خودم هستن ولی خیلی می‌فهمن، من زیاد نمی‌فهمم چی می‌گن

از جنبش و حقوق و آزادی حرف می‌زنن

منم خوشم میاد، ولی زیاد نمی‌فهمم یعنی چی

این دوستام همدیگه‌رو خیلی دوس دارن

یکی، یکی رو دوست می‌داره، بعد از مدتی، یکی این یکی رو دوست می‌داره و اون یکی، یکی دیگه رو

همینجوری می‌چرخن. بازی خیلی قشنگیه ولی من بلد نیستم

اینا منم بازی میدن ولی من یاد نمی‌گیرم

یه بار به یکیشون گفتم که انگار دوستش دارم

نمی‌دونم

انگار یواش گفتم

شاید نشنید

شایدم شنید و به روی خودش نیاورد، نمی‌دونم

بازی ِ سختیه مامان، من بلد نیستم

کاش تو با من حرف می‌زدی

بالاخره تو بیشتر منو می‌شناختی

یه چیزی می‌گفتی، یه راهی جلوی پام می‌ذاشتی

مثلاً یه کتاب می‌گرفتی و باهم روش یه چیزی می‌نوشتیم

بالاخره یه جوری می‌شه مامان، نگران نباش

بالاخره یکی منو دوس می‌داره یه روزی

منم دوسش می‌دارم

خیلی خوب میشه

ولی همیشه این گوشه‌ دلم یه جوری می‌مونه

حتی اگه اون منو دوست داشته باشه

حتی اگه برای هم بمیریم

باز من یه چیزی کم دارم

می‌بوسمت

آیا می‌شود هم گردن زد، هم قلم؟

Sun, 18 Dec 2011 21:40:08 +0000

نگاهی بر پیشگفتار کتاب آلمانی "مستبدان شعر می‌گویند"

اکبر فلاح‌زاده

اکبر فلاح‌زاده − چرا استالین شعر می‌گفت؟ چرا صدام رمان می‌نوشت؟ و چرا کم ایل سونگ اپرا کار می‌کرد؟ اصلاً چرا دیکتاتورها شعر می‌گویند؟ شعر و هنر از جنس روح و زیبایی و دشمن خشونت‌اند. روح لطیف شعر کجا، روحیه خشن دیکتاتوری کجا. این دو از دو جنس مختلفند و باهم جور در نمی‌آیند.

موضوع مال امروز و دیروز نیست، خیلی قدیمی است. نرون قیصر خونریز روم اصلاً خودش را "هنرمند" می‌دانست. او در کنار قتل، هنرمندی هم می‌کرد، در تئاتر بازیگری می‌کرد و شعر هم می‌گفت. حتی برای شرکت در بازیهای المپیک به یونان رفت و یک سال تمام بیشتر وقتش به کار تئاتر صرف شد. این فعالیت‌های هنری چنان گسترده بود که صدای سناتورها و اشراف روم در آمد. اشراف روم بنا به سنت، قیصر را فراتر از جنس مردم عادی می‌دانستند و صلاح نمی‌دیدند که قیصر بر صحنه تئاتر بازی کند. اما نرون برای خودنمایی، مدام هنرش را به رخ مردم می‌کشید.

در میان دیکتاتورهای معاصرهم موسولینی و هیتلر هر دو در جوانی قلم می‌زده‌اند.
موسولینی پیش از انتشار کتاب معروف خود "معشوقه کاردینال"، چند داستان کوتاه هم نوشته بود. رمان "معشوقه کاردینال" که به سبک رمانتیکی نوشته شده، با توصیفاتی خسته کننده به فساد در کلیسای مسیحیت پرداخته و چند سال پس از انتشار به علت بالا گرفتن دعوای موسولینی با کلیسا، چاپ مجدد آن ممنوع شد.

هیتلر در جوانی، که زندگی را با کمک مالی مادرش و حقوق مستمری سر می‌کرد، فرصت داشت تا کار هنری هم بکند. او از روی چهره افراد یا ساختمان‌ها نقاشی نیز می‌کرد و پول فروش تابلوها کمک خرجش بود. او به شعر و نویسندگی هم می‌پرداخت. کتاب "نبرد من" اش معروف است. او نظام سیاسی اش را بر مبنای خزعبلات همین کتاب ساخته و پرداخته کرده است.

هر چه به آسیا و استبداد آسیایی نزدیک می‌شویم موضوع شاعری و نویسندگی دیکتاتورها ابعاد بزرگتری به خود می‌گیرد. صفر مراد نیازوف که در ترکمنستان به ترکمن باشی معروف است، دستور داد از کتابش مجسمه عظیمی وسط شهر بسازند. اما او به این بس نکرد. کتابش را در یک ماهواره نهادند تا آن را دور زمین بچرخاند. این کتاب که "روح نامه" نام دارد، بر سبک و سیاق قابوس نامه نوشته شده و پر از پند و اندرزهای حکیمانه است. کتاب درسی مدارس و دانشگاههاست و نه فقط خوانده، بلکه پرستیده می‌شود.

صدام حسین در کنار شاعری رمان نویسی هم می‌کرد. رمان عشقی "سبیبه و پادشاه" او به آلمانی هم ترجمه شده (Zabibah und der König). این رمان که ظاهرا سال ۲۰۰۱ نوشته شده، ماجرای عشقی یک دختر روستائی به یک پادشاه پیر را روایت می‌کند و بیشتر جنبه تمثیلی دارد و می‌کوشد رابطه شاه و مردم را خوب نشان دهد و دشمن را خارجی (آمریکا و اسراییل) بداند. یک رمان دیگر او با عنوان "رقا شیطان" هم به گفته دخترش یک روز پیش از حمله آمریکا به عراق به اتمام رسیده است. چهارمین رمان او نیز با عنوان "گم شو لعنتی! " به اشغال عراق می‌پردازد. این به اصطلاح رمان‌ها بیش از آنکه جنبه ادبی داشته باشند، جنبه روانی-امنیتی دارند. کارشناسان و ناظران آنها را به دقت زیرو رو می‌کنند تا به رموز روان و حکومت او پی ببرند.

اما از او جالب تر داستان نویسی قذافی است . قذافی که به تقلید از "کتاب سرخ" مائو، "کتاب سبز" نوشت، داستان هم می‌نوشت. در یکی از این داستان‌ها − "فرار به دوزخ" − از استبداد توده مردم می‌گوید که به گفته او بسی بیرحمانه تر از حکومت حاکم مستبد است. نحوه دستگیری و قتل قذافی به خوبی با آن چه او در داستانش نوشته تطبیق می‌کند و جوری جلوه می‌کند که گویی قذافی آینده و سرنوشت خودش را پیشگویی کرده بوده است.

داستان "فرار به دوزخ" این گونه شروع می‌شود: "چه سنگدل‌اند انسان‌ها هنگامی که همه با هم دسته جمعی از حد خارج می‌شوند! موج سهمگینی ایجاد می‌کنند که به صغیر و کبیر رحم نمی‌کند! فریاد استغاثه را نمی‌شنوند و اگر دست یاری به سویشان دراز کنی، آن را با بی اعتنایی پس می‌زنند. حکومت استبدای فردی زیانبارترین همه استبدادهاست. اما دراین حال مستبد تنها یک نفر است، که جمیع مردم یا یکی از میان جمع می‌تواند او را به یک نحوی براندازد. در مقابل این شکل از حکومت، حکومت استبدادی توده مردم بی رحمانه‌ترین نوع استبداد است، چون در مقابل توفان ویرانگر، در مقابل قدرت فراگیرنده کور از کسی به تنهایی کاری بر نمی‌آید."

بنا به تعریف عامی که همه ما از شعر و شاعری داریم، شعر گفتن دیکتاتور یک کار غیر عادی است . اما دو محقق دانشگاه کنستانس آلمان به نام‌های آلبرشت کوشورکه (Albrecht Koschorke) و کنستانتین کامینسکی (Konstantin Kaminsky) بر آن‌اند که روح شاعری و روحیه دیکتاتوری آنقدرها هم با هم متنافر نیستند. آنها در کتابی به نام "مستبدان شعر می‌گویند" می‌کوشند پاسخی برای این موضوع ذاتا متناقض پیدا کنند که چرا دیکتاتورها شعر می‌گویند.

Autor به معنی نویسنده و صاحب یک اثر، و Autorität (آتوریته) به معنی سلطه و نفوذ داشتن از یک ریشه‌اند. در زبان آلمانی هم دیکتاتور و شاعر در ریشه لاتین دیکته (dictāre) مشترک‌اند.
هنر و قدرت ظاهرا چندان هم باهم متباین نیستند. در ایران خودمان هم کم نداریم حکام مستبدی که در کنار فرمانروایی شاعری هم می‌کرده اند: این سو گردن می‌زدند، آن سو قلم. حکام قاجار چنانکه معروف است، اکثرا شاعری هم می‌کردند. ناصر الدین شاه یک پله بالاتر رفته و هم خودش شعر می‌گفت، هم اهل و عیالش.
پادشاهان سلجوقی ازجمله ملکشاه سلجوقی و طغرل سوم نیز در کنار ترغیب و تشویق شاعران، خود شعر می‎سرودند .موضوع بر سر کیفیت این اشعار نیست، بلکه بر سر نفس شعر گویی حاکم مستبد است.

در یک گفتگوی رادیویی (SWR2)در پاسخ به این سؤال که چرا دیکتاتورها شعر می‌گویند، آلبرت کوشورکه می‌گوید شاید بهتر باشد سؤال را وارونه کنیم، یعنی بپرسیم چرا گاهی شاعران دیکتاتور می‌شوند. به عقیده کوشورکه نخست کتاب دیکتاتور می‌آید، بعد خود دیکتاتور. یعنی برخی دیکتاتورها نخست شاعرند، بعد تحت شرایطی که همه چیز به هم ریخته و یک نظام سیاسی از نو باید ساخته شود، آن را با خلاقیت خود می‌سازند و قادر مطلق آن می‌شوند. این کار به عقیده این محققان تحقق بخشیدن به یک رؤیا، و از این نظر یک کار اساساً شاعرانه است. کلام قدرت و قدرت کلام دو روی یک سکه‌اند. شاعر، صاحب سخن است و حاکم، صاحب فرمان. این دو با هم پیوند دارند.

شاعران چون با کلام و خیال سر و کار دارند، به نظر کوشورکه و کامینسکی جوهره دیکتاتوری را در خود دارند. شاعران دست و پا چلفتی شاعر باقی می‌مانند، اما بعضی دیگر در شرایطی دیگر به جای ناله کردن پای دیوار قدرت، خود را از دیوار بالا می‌کشند و آن بالا می‌نشینند و فرمان می‌رانند. این روند به گفته کوشورکه همیشه در مورد همه یکسان طی نمی‌شود. مائو "شاعر- جنگجو" بوده و از تجربه جنگی و سیاسی در شعرش استفاده می‌کرده. اما برخی دیگر مانند هیتلر با شعر و هنر آغازیده و در بحبوحه یک زندگی بوهمی با ایدئولوژی‌ها و جریان‌های سیاسی آشنا شده و مورد توجه افراد متنفذ قرار گرفته و خود را با زرنگی بر کشیده‌اند. اینان در نبود یک نظام جا افتاده سیاسی، بنا بر ایده‌های خیالی خود در کتاب خودشان (کتاب " نبرد من" هیتلر، "کتاب سرخ" مائو، "کتاب سبز" قذافی ) یک نظام سیاسی من در آوردی خلق می‌کنند. تقریباً همان طور که یک هنرمند اثر هنری خلق می‌کند. این جور دیکتاتورها نه تنها نظامشان، که خودشان هم خیالی و دروغین‌اند. آنها معمولاً پیشینه خانوادگی درستی ندارند یا آن را پنهان می‌کنند و با دروغ داستانی برا‌ی خود به عنوان "فرزند ملت" سر هم می‌کنند. آنها در واقع از هیچ می‌آیند و همه چیز می‌شوند. چون به قدرت رسیدن اینان پایه دمکراتیک ندارد و آنها در واقع از هیچ آمده اند، مجبورند از قدرت خلاقه خود حداکثر بهره را ببرند تا یک چیز تازه در قالب دولت بیافرینند و خود نیز با آن آفریده شوند. همانطور که شاعر با شعر از درون خود چیزی خلق می‌کند، دیکتاتور هم با قدرت خلاقه اش نظام سیاسی و همراه آن خودش را از هیچ خلق می‌کند. او از هیچ همه چیز می‌سازد. کلمه و ادبیات در قالب سخنوری و سخنرانی در این میان نقش اساسی بازی می‌کنند.

خیلی از قدرتمندان هنر پرورند، آنان به هنر و هنرمندان می‌رسند تا از اعتبار آنها استفاده کنند. هنر به تزئین کاخ قدرت اینان کمک می‌کند. معمولأ بزرگترین مجموعه‌های هنری در کاخهای مستبدان یافت می‌شود. اما در کنار این کارهای تجملی و فخرفروشانه، مستبدان بنا به نفس خشن قدرت میانه خوبی با هنرمندان ندارند. هنرمندان نیز بنا به ماهیت انسانی هنرهر چه به قدرت نزدیک شوند از اعتبار خود نزد مردم می‌کاهند. مستبدان چنانکه می‌دانیم هنرمندان و شاعران مردمی را می‌کشند و الباقی را می‌نوازند.

این نکات موضوع مورد بحث "مستبدان شعر می‌گویند" نیست. موضوع اصلی کتاب، آنطور که در پیشگفتار آن آمده، بر سر پیدا کردن علت شعر سرایی مستبد است. عقیده رایج بر این است که مستبدان برای تفنن و خودنمایی، یا پالودن روح آلوده خود شعر می‌گویند. اما به عقیده این دو محقق برای خستگی در کردن و تزکیه موقت روح نیست که دیکتاتورها شعر می‌گویند، آنها واقعاً شعر می‌گویند، هر چند که این به اصطلاح شعرها از لحاظ ادبی بی مایه‌اند. برخی از آنان براستی شاعرند.

از این نظر و پاره‌ای ملاحظات دیگر در مورد فلسفه قدرت، نظرات این دو محقق با انتقاداتی هم روبرو شده و سبب شده آنها در گفتگوها خود را از اتهام بدنام کردن شعر و شاعری بری بدانند.

تاکنون در زمینه فلسفه قدرت کتابهای بسیاری نوشته شده و رابطه هنر و قدرت نیز موضوع تحقیقات گسترده بوده است. از این لحاظ کار این دو محقق گذشته از نمونه‌های تازه‌ای که از جمله در مورد قذافی با واقعیت روز تطبیق پیدا کرده، ابداً تازگی ندارد. تازگی کار آنها اما در طرح این پرسش تقریباً گستاخانه نهفته است که در هر شاعر بالقوه یک دیکتاتور نهفته است. طرح این موضوع که قطعاً می‌تواند موجب سوء تفاهم شود، البته جالب است. منتهی در صورتی که در به قدرت رسیدن مستبدان زمینه‌های عینی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نادیده گرفته نشود و موضوع اندوهبار دیکتاتوری در بحث‌های انتزاعی گم نشود، و از آن بدتر، وحشت و دهشت حکومت مستبدان توجیه نشود. از این گذشته انتقاداتی نیز بابت قیاس ترور و ملودرام به آنها شده.

این کتاب مجموعه مقالاتی است از محققان مختلف (از جمله اسلاوی ژیژک فیلسوف) راجع به رابطه شعر و ادبیات با دیکتاتوری. این رابطه به ترتیب در مورد نرون، موسولینی، استالین، هیتلر، کم ایل سونگ، مائو تسونگ، قذافی، صدام حسین، صفر مراد نیازوف و رادوان کاراجیک تجزیه و تحلیل شده است.

کتاب "مستبدان شعر می‌گویند - رابطه هنر سخنوری و خشونت "که در روزهای نخست انتشار به علت طرح کردن بی‌پروایانه موضوعات سیاسی حساس مورد استقبال زیاد قرار گرفته بود، کم کم در محافل دانشگاهی و رسانه‌ها با انتقاداتی روبرو شد و محققان کوشیدند نظرات خود را دوباره توضیح بدهند و آنها را در مواردی تعدیل کنند.

نباید فراموش کرد که کار این محققان به گفته خودشان یک پروژه تحقیقاتی است و قطعا باید با دید انتقادی خوانده شود، چون با کمی ساده انگاری و اهمال چه بسا این بحث در عمل بیشتر به مستبدان خدمت کند تا به قربانیان استبداد. کوشورکه در یک گفتگوی رادیویی می‌گوید که هنر و ادبیات هر چند به عالم زیبایی‌ها تعلق دارند، اما آنقدرها هم بی خطر نیستند. این نظر نیز هر چند دو پهلو می‌نماید، دلیل بر نکوهش هنر و ادبیات نیست. این دو محقق چنانکه می‌نماید با حسن نیت پا به عرصه حساسی گذاشته‌اند و جسارتشان دست کم در طرح موضوع ستودنی است، هر چند که نتیجه گیری هایشان قابل بحث است.

بخش‌هایی از مقدمه کتاب "مستبدان شعر می‌گویند"

ماه دسامبر سال ۲۰۱۰ خبری در رسانه‌ها پخش شد که بنا بر آن یک آمریکایی جوان به نام جانی لوگان اسپنسر (Johnny Logan Spencer) بخاطر یک قطعه شعر به دو سال و نه ماه حبس محکوم شده. او در این شعرقتل اوباما را وصف کرده، ضمن اینکه فحشهایی هم نثار او کرده.او این قطعه شعر را یک بار سال ۲۰۰۷، یکبار هم دوسال بعد از آن همزمان با ریاست جمهوری اوباما با نام مستعار در اینترنت قرار داد. دادگاه این شعر را به عنوان شعری "به غایت خطرناک" محکوم کرد و علاوه بر زندان سه سال حبس تعلیقی هم برای شاعر برید. مورد این شاعر قانونی در انگلستان قرون شانزده و هفدهم را به یاد می‌آورد که طبق آن صرف فکر کردن به قتل حاکم جرم بود، چه رسد به اینکه این فکر صورت شعر به خود بگیرد. در رژیمهای مستبد قرن بیست هم چنانکه می‌دانیم شعر یک سلاح سیاسی محسوب و به همین دلیل سانسور می‌شود.

یک مورد دیگر رادوان کاراجیک رهبرسابق صرب‌هاست که شعر می‌گفت و در کنار آن مردم را هم قتل عام می‌کرد. در مقاله‌ای که جی سوردوکوفسکی (Jay Surdukowski) حقوق دان در نشریه حقوقی میشیگان (Michigan Journal of Low)نوشت، خواهان این شد که شعری که کاراجیک سروده بود به عنوان سند جرم به دادگاه ارائه شود. بنا به استدلال او شعری که مردم را به اقدام بر انگیزد باید از لحاظ حقوقی سند جرم تلقی شود. او با تکیه بر قولی از اسلاوی ژیژک فیلسوف، کاراجیک را "شاعر- جنگجو" نامیده، که کلام شاعرانه و رفتار جنگجویانه اش را نمی‌توان از هم تمیز داد. فیلم مستندی هم که پاول پاولیکوفسی (Pawel pawlikoski) به سفارش بی بی سی ساخته مچ کاراجیک را با چند شاعر روسی از جمله لیمونوف می‌گیرد. این جا ظاهرا همه جمعشان جمع است: جمع جنگجویان، می‌گساری، دکلمه اشعار ناسیونالیستی- شوونیستی، و تیراندازی به مردم. (در شهر ساریوو ده هزار نفر ازجمله کودکان کشته شدند).درهمان حال که لیمونوف با تفنگ سر خوشانه تیر در می‌کند، کاراجیک می‌گوید که نبرد بر سر ساریوو را سالها پیش در یک قطعه شعرپیشگویی کرده. حال بحث این است که چون او با قتل عام مردم ساریوو به این پیشگویی جامه عمل پوشانده، به این اندیشه قوت بخشیده که شعررا می‌شود محاکمه کرد. بنا به قوانین بین المللی در مورد قتل عام، نیت قتل از شروط محکومیت است. در جایی که سند مکتوبی در دست نباشد از شعر به عنوان سند می‌شود استفاده کرد.

جلد کتاب "مستبدان شعر می‌گویند"

موضوع مورد مناقشه این است که آیا آنچه یک شخصیت خیالی در یک متن ادبی به زبان می‌آورد، می‌توان به حساب مؤلف آن اثر گذاشت. انتقاد شاعرانه از حاکم - یا فراخوان برای سرنگون کردن یا قتل او قدمتی طولانی به اندازه خود شعرسرایی دارد. این آنروی سکه مدح حکام است. قرنهای متمادی شعر در وهله نخست شعر درباری بوده است. شاعران مدح حکام می‌گفته و در مقابل صله می‌گرفته و در امان بوده‌اند. اما حکام نیز به نوبه خود به شعر مدح گو وابسته بوده‌اند. آنها به تصویر شاعرانه خود احتیاج داشتند تا در نظر رعایا و اعیان جور دیگری، زدوده از ضعف و کامل جلوه کنند. شاعران در قلمرو کلام و حاکمان در ولایت کردار به هم وابسته‌اند. گوته که با دربارها رابطه‌ای نزدیک داشت و خود سیاستمدار بود، از "شاعر- شاه" سخن گفته و معتقد بود شاعران با قلمشان در اقدامات شاه سهیم‌اند. در مکتوباتی هم که از روم باستان به دستمان رسیده به این رابطه قدرت و شاعران و فلاسفه بر می‌خوریم . سلطه شاهانه و وجهه شاعرانه با هم همزیستی داشته‌اند. این به آن و این و آن وابسته بوده است. اما گاهی هم بوده که این رابطه بههم می‌خورده. کسانی که به حاکم پندهای حکیمانه می‌داده‌اند ممکن بوده یکباره که ورق برگشت به خیانت متهم شوند. مثالش مورد افلاطون، که از نزد دیونیزوس دوم، حاکم مستبد سیلاکوس رومی، در سال ۳۶۰ قبل از میلاد به آتن گریخت.

جدایی روح و قدرت در چهارچوب یک سنت دیرپای اروپایی از مقدمات اصلی سیستم سیاسی بوده است. اما این دو همیشه به هم نیازمند بوده‌اند. قلمرو روح به پول نیاز دارد، قلمرو قدرت به معنی. این است که هوای همدیگر را داشته‌اند. حاکم و شاعر به هم نان قرض می‌دهند و دستشا ن در یک کاسه است. این همپیالگی می‌تواند به اعتبارهردو ضرر بزند. حاکم هر چه از هنر دور تر باشد به جدیت حاکمانه نزدیکتر می‌شود. شاعر نیز اعتبارش را از دوری از قدرت می‌گیرد. اما این میان یک تناقض آشکار هم دیده می‌شود و آن هنرپروری و در مواردی هنرمندی حاکم مستبد است. اینجا دو قلمرو یک قلمرو، و دو تن یک تن می‌شوند. حاکم هنرمند می‌شود. در ترکیب غریب هنر- قدرت شاهد ترکیب انواع هنری مانند نقاشی، معماری، بازیگری و خوانندگی با قدرت بوده ایم. اما تولید اثر ادبی در این میان نقش ویژه‌ای دارد. در این مورد نرون مثال زدنی است، که به قول تذکره نویسانش رومیان را نه فقط با وحشیگری‌هایش، که با آثار بی‌مزه هنری‌اش هم زجر داد.

تا آنجا که به ایدئولوژی‌های مدرن مربوط است، ادبیات نقش ویژه‌ای در جا انداختن ایدئولوژی نازی داشته است. ادبیات با پشتیبانی رسانه‌های همه گیر در تجدید بنای ساختارهای جدید قدرت، به قول ژیژک فیلسوف در ایجاد ترکیب "شاعرانه - نظامی" نقش مؤثر داشته. در لحظات سرنوشت ساز تاریخی، فعالان سیاسی که وارد صحنه می‌شوند، از گرایش ادبی و گرایش خشونت طلبانه به یکسان انگیزه می‌گیرند. اساساً خمیره ادبی شامل توانایی‌هایی است که به ایده‌های رادیکال شکل می‌دهند. همین است که دیکتاتوری با قدرت بیان پیوند می‌خورد. سخنوری هیتلر نمونه خوبی برای این مورد است. حکام مستبد نظم سیاسی خود را، چون مسبوق به سابق نیست، باید خود با خلاقیت ایجاد کنند. از این رو باید قدرت خلاقه شان را برای بافتن یک داستان در مورد یک پیشینه خیالی به کار اندازند. سیستم دیکتاتور از هیچ خلق می‌شود. دیکتاتور به این ترتیب می‌تواند خود را مؤلف یک اثر هنری عظیم بداند که از درون خود ایجاد کرده است.

فعالیت ادبی دیکتاتورهای قرن بیستم به هیچ وجه محدود به متون تبلیغی نیست، بلکه طیف وسیعی را در بر می‌گیرد، از ایجاد فرهنگ دینی دولتی (هیتلر، مائو، نیازوف)، تا نقدهای ادبی (لنین، استالین، موسولینی، کیم جونگ ایل) و ترکیب دوصدایی تیراندازی و دکلمه شعر (کاراجیک).

در اکثر موارد دو مرحله در زندگی مستبدان قرن بیستم قابل تشخیص است: در جوانی شاعری می‌کرده‌اند )مانند مائو، استالین) یا مانند گوبلز رمان اکسپرسیونیستی می‌نوشته‌اند. این قریحه هنری بعد از به چنگ آوردن قدرت به کار هنر سیاسی و بازسازی دولت به عنوان یک اثر هنری می‌آید با این همه آثار هنری که در اوج قدرت حاکم مستبد تولید می‌شوند، به تنهایی و خستگی مستبد هم گواهی می‌دهند (مانند مورد موسولینی و قذافی).

قذافی در سال ۱۹۶۲ با یک کودتای نظامی به قدرت رسید. او که در صحرا به دنیا آمده بود بعد از مکتب قرآن، نزد استعمارگران درس نظام دید. در شکل گیری شخصیت او نفوذ غرب از طریق استعمار گران انگلیسی با تبلیغات سوسیالیستی- پان عربی کم اثرمی شد. قذافی با کمک افسران جوان کودتا کرد و با مواضع ضد استعمارگرانه‌اش در چشم روشنفکران غربی مانند یک جور چه گوارای صحرا جلوه کرد. او در "کتاب سبز"ی که سال ۱۹۷۵ به نام او منتشر شد (مانند کتابی با عنوان "فلسفه انقلاب" که در همان سالها به نام حسنی مبارک در مصر در آمده بود)، راه سومی بین سوسیالیسم و سرمایه داری را با عنوان سوسیالیسم اسلامی ارائه نمود. این کتاب در مدارس اجباری بود و قرار بود به تمام پرسش‌های سیاسی جواب بدهد.

کیم ایل سونگ هم قدرتش را مدیون ارتش بود، منتهی نه ارتش خودش، بلکه ارتش شوروی که او را آموزش داده بود. او نیز در تلاش بود یک جور سوسیالیسم کره‌ای بنا کند. در مورد اونیز چنانکه در مورد سایر مستبدان، منشاء خانوادگی در حجاب می‌ماند. نقطه مشترک بیشتر این مستبدان اما این است که به ظاهر از خانواده‌های فقیر برخاسته‌اند. اما اشاره صریحی به این نکته نمی‌شود و همه چیز با داستان‌سرایی حول شخصیت انقلابی آنها لاپوشانی می‌شود. علتش هم این است که دیکتاتورها حکام غیر عادی اند، یعنی بعض آدمیزادند. آنان از هیچ آمده و همه چیز شده‌اند.

مستبدان در غالب موارد خود ساخته اند، از این لحاظ چنانند که نوابغ هنری .

در کنار آموزش نظام، یک راه دیگر رسیدن به قدرت که در میان مستبدان زیاد دیده می‌شود، آشنایی آنها با یک ایدئولوژی رادیکال است که اینان با قدرت نوشتاری و کلامی خود آن را از آن خود جا می‌زنند و مال خود می‌کنند. ادبیات اینجا نقش مهمی دارد. زندگی هیتلر که در جوانی نقاش ناموفقی بود و زندگی بوهمی داشت مثال خوبی برای این مورد است. زندگی کاراجیک هم از این نظر به زندگی هیتلر در جوانی شباهت دارد. او در زمان تحصیل طب در دانشگاه سعی می‌کرد به یک حلقه ادبی وصل شود، اما چون کارش را امیدبخش نمی‌دانستند تحویلش نگرفتند. تا اینکه یک رمان نویس به نام دوبریکو کوسیچ (Dobrica Cosic) زیر پر و بالش را گرفت. کاراجیک در سالهای بعد در تیمارستان کار می‌کرد و به تیمهای فوتبال مشاوره روانشناسانه می‌داد. اما بعد خلاف‌کار و مدتی زندانی شد. کار خلاف هم از خصایص برخی دیکتاتورهاست: خلافهای کوچک مانند موسولینی یا خلافهای بزرگ مانند استالین، که بانک زده بود و در تفلیس به اتهام قتل دنبالش بودند، یا صدام که به سفارش این و آن قتل می‌کرد.

بیشتر این مستبدان چنانکه گفته شد خودساخته‌اند و در جوانی زندگی بوهمی داشته‌اند و بعداً تجربه رادیکال سیاسی اندوخته‌اند. اینان به گفته هانا آرنت در واقع از میان اراذل و اوباش برخاسته‌اند. استالین هم نه از داخل حزب، که از درون یک سیستم توطئه گر بیرون آمد. حزب نازی نیز در آغاز عمدتاً از راندگان و واماندگان تشکیل شده بود.

زمان استالین مصادف بود با روسی کردن فرهنگ گرجستان. گرجی حرف زدن در تفلیس آنوقتها ممنوع بود. همچنین خواندن ادبیات غرب. با این حال استالین به یک حلقه ادبی پیوست و اشعاری که به زبان گرجی سروده بود در روزنامه‌های ناسیونالیست منتشر کرد. استالین هم مانند تروتسکی درگیر با ناسیونالیسم قومی، روسی کردن اجباری، و انترناسیونالیسم مارکسیستی بود.

به همین روال دیکتاتورهای عرب که ضد استعمار بودند، و خود را در مواجهه با کل سیستم آموزشی سرزمینشان می‌دیدند. تناقض در این بود که آنها نه فقط خودشان، که کل سیستم آموزش سرزمینشان را باید از نو کشف می‌کردند. عوامل متعددی سبب تبدیل اینان به حکام مستبد می‌شود. در مرکز افسانه قدرت اینان این تصور جای دارد که آنها بنا بر یک رسالت، با تکیه بر توانایی و دانش آهنین خودشان به خودشان نائل می‌شوند.

اینان همه به نوعی از هنر آوانگارد قرن بیست تغذیه می‌کنند. آوانگاردها می‌خواستند هنر را به داخل زندگی بیاورند و در زندگی حل کنند. ریشارد واگنر تحت نفوذ ایده‌های انقلابی باکونین از جمله چنین هنرمندانی بود. موسولینی، هیتلر و گوبلز حاکم سیاسی را بالاترین درجه هنرمند می‌دانستند. موسولینی مردم را یک توده ارزشمند مادی می‌دانست که باید به آن شکل داد.

مستبد به گفته هانا آرنت از عوامل ایدئولوژیک موجود یک دنیای خیالی می‌سازدو سپس می‌کوشد با ترور آن را حفظ کند . از لحظه معینی ترور حاکم فقط علیه دشمن نیست، بلکه علیه واقعیتی است که این دنیای خیالی را تهدید می‌کند. ترور مانند یک پوسته محافظ جلوی نفوذ واقعیت را می‌گیرد و امکان فکر کردن را از مردم سلب می‌کند.

مشخصات کتاب "مستبدان شعر می‌گویند"

Konstantin Kaminskij, Albrecht Koschorke, Despoten dichten - Sprachkunst und Gewalt

Konstanz University Press, Konstanz 2011

عکس اول مقاله:

نرو، اثر آلفرد کوبین (Kubin Alfred)، طراح و نویسنده اتریشی

محسن عمادی، شاعر ايرانی برنده جايزه ادبی اسپانيا شد

Thu, 28 Jul 2011 11:30:41 +0000

محسن عمادی، شاعر ايرانی، جايزه‌ بين‌المللی آنتونيو ماچادو را از آن خود کرد.

محسن عمادی به خبرگزاری کار ايران (ايلنا) گفت اين جايزه توسط بنياد ماچادو، وزارت فرهنگ اسپانيا و با حمايت بنياد سروانتس هر سال در اسپانيا به يک شاعر اهدا می‌شود.

وی که سال گذشته موفق به دريافت جايزه جهانی «شعر وحشت» در اسپانيا شده بود، افزود: «اين جايزه در قالب بورسی تخصيص می‌يابد که شرايط چهار ماه زندگی در شهر ماچادو را فراهم می‌کند و در نهايت کتابی از من چاپ خواهد شد.»

وی گفت نام دفتر شعری را که قرار است انتشار يابد، «مکاتبه با جنايت» گذاشته‌ است.

محسن عمادی از ميان ۱۷ نامزد دريافت جايزه‌ آنتونيو ماچادو از کشورهای مختلف آمريکای شمالی، آمريکای لاتين و اروپا برگزيده شد.

عمادی همچنين افزود: «هیأت داوران اين جايزه متشکل بود از شهردار شهر سوريا، نماينده وزارت فرهنگ اسپانيا، رئيس بنياد ماچادو، مدير مرکز کتاب‌خانه‌ها و آرشيو اسپانيا، نماينده‌ بنياد سروانتس و چند نويسنده و اديب اسپانيولی.»

محسن عمادی مديريت تارنمای رسمی احمد شاملو، شاعر فقيد ايران را برعهده دارد و ناشر رسمی انتشار الکترونيکی آثار شاملو از جمله «کتاب کوچه» است

جايزه بين‌المللی آنتونيو ماچادو هر سال به آثار ادبی به زبان‌های فرانسوی، اسپانيايی و يا کاتالان در زمينه‌های شعر، رمان، نمايش‌نامه و مقاله اهدا می‌شود که با دنيای ذهنی ماچادو سازگار باشند.

آنتونيو ماچادو شاعر نامدار اسپانيا بود که در سويل به‌دنيا آمد و در سن ۶۴ سالگی در سال ۱۹۳۹ در فرانسه درگذشت. موضوع اصلی شعرهای ماچادو تنهايی انسان بود.

محسن عمادی ۳۵ ساله و زاده شهر ساری است. وی که فارغ‌التحصيل رشته مهندسی کامپيوتر از دانشگاه صنعتی شريف است مديريت تارنمای رسمی احمد شاملو، شاعر فقيد ايران را برعهده دارد و ناشر رسمی انتشار الکترونيکی آثار شاملو از جمله «کتاب کوچه» است.

عمادی همچنين مدير سايت «خانه شاعران جهان» نيز هست و برخی از شعرهای او به زبان‌های اسپانيولی، انگليسی، روسی، ايتاليايی، فرانسوی و عربی ترجمه شده‌اند.

در سال ۲۰۰۴ محسن عمادی نماينده شعر ايران در نشست بين‌المللی شعر مونکايوی اسپانيا بود و اخيرأ مجموعه شعر تازه‌ای به نام «قوانين جاذبه» از وی در اسپانيا منتشر شده است.

اين مجموعه گزيده‌ای از سه دوره شاعری محسن عمادی با نام‌های «گلی به گوشه لبان»، «قوانين جاذبه» و «زائر شهر مردگان» است.

وی همچنين گزيده ديگری از شعرهايش را در ايران با نام «از چشم‌هايش نمی‌گفتيم» منتشر کرده است.

ترجمه‌ «شب پلنگ»، شعرهای عاشقانه کلارا خانس اسپانيائی؛ «تولد يک پروانه»، شعرهای شاعر رومانيايی نيکيتا استانسکو و «نام کشتی‌های بادبانی»، شعرهای ولاديمير هولان، شاعر اهل کشور چک، از ديگر فعاليت‌های ادبی وی به‌شمار می‌روند.

محسن عمادی افزون بر شرکت در جشنواره‌های مختلف فرهنگی در کشورهای جهان، ديدگاه‌های سياسی خود را در تارنماهای اصلاح‌طلبان ايران منتشر ساخته است.

ملیحه

Babak M — Tue, 19 Jul 2011 16:10:43 +0000

سه شعر از el، برگرفته از کتاب خور، نامه‌هایی به ملیحه – نشر گیلگمیشان- بهار ۱۳۸۹

ملیحه ) پنج

ملیحه!

مادرم را ببوس؛ گونه‌هایش را و مهره

های گردنش را.

ملیحه!

سنگ‌فرش آزار‌دهنده‌است و درختی که زندانی است.

جایی نیست که بنشاند‌م

هر اتفاق

دریچه‌ای است به سوی منظر‌های زشت یا زیبا. دنیایی که تا¬‌کنون با آن بیگانه بودی ...... می‌چرخد ... می‌چرخاند زمانی هر باد شانه روی هر شانه روی هم.

کاش بودیم.

می‌توانستیم باشیم.

شگفت دنیا‌ها‌یی در کنار ما موازی می گذرند و گاه در کنار تمام این رویداد ها خنثا هستی تا تو هم مبتلا شوی.
کاش می‌توانستیم مرده‌باشیم.

ملیحه ) هفت

ملیحه دلم هوایت را کرده است؛ هوای شب‌های با‌هم‌بودن را؛ و راه‌رفتن را و راه‌رفتن را؛
وقتی چشم را می‌بستم و تو می‌دانستی و لبریز بودی از‌ آن‌چه سرشار‌م می‌کرد؛ مضطربم می‌کرد؛
تعریف من از زندگی و آدم¬ها، آن اندازه نیست که در چار¬چوب¬ها و مقیاس¬ها بگنجد. به اندازه¬ی من.

من سر‌فرود ‌می‌آورم به احترام شرافتی که هر‌چند بسیار اندک و متراکم به من هدیه می‌شود.
هیچ‌گاه حادثه را این‌قدر نزدیک حس نکرده‌بودم. هیچ‌وقت، واژه‌ها از دست من در‌گریز‌ند؛ مثلن زندگی، مثلن آدم‌ها.

اگر ننویسم- دست ِ‌کم برای تو برای خودم- می‌میرم. انگشتر‌مان جایش را دوست ندارد؛ خسته‌است؛ حوصله ندارد. صلیب را پنهان کرده‌باشم؛ داشت خفه‌ام می‌کرد. حالا بهتر می‌شود.

مسائل من و بحران‌های من هم، در مختصات وجود من تعریف می-شوند. دروغ است اگر کسی بگوید که ضعف در ‌حال رشد من هیچ اهمیتی ندارد. دروغ است اگر بگویم دیدن در سرنوشت من موثر نیست.
شبی که آسمان ستون می‌شود به روی پیکر‌م و من جوانه می‌زنم؛ درخت می‌شوم و سیب می‌دهم.
شبی که گیتار می‌زند فرشته‌ی باران

و چه می‌دانی شب قدر چه شبی ست!

شبی که با تو دست می‌دهد

زمین می‌خوری

کثیف می‌شوی

درد می¬کشی و گریه می‌کنی

و دوستش داری

و دوستت دارد

او

که اسارت خاک را، بدین‌گونه دلپذیر کرده است

و ...... ناگزیر

او

قدرت هر‌لحظه را پریشان می‌کند

هر‌شب بر من می‌گذرد ...... قدر‌ش می‌دانم

و او

ملیحه ) هشت

وقتی حرف‌هایت تمام می‌شود؛ حالم مثل خمودی بعد از سر‌خوشی است.

چرا احساس می‌کنم داری از من دور ‌می¬شوی؟

چرا امروز مثل ِ بستنی بودی و من آب شدم در هرم احساسی که تشویش حس بودن تو بود؟

من دوستت دارم ملیحه و از تو جز انعکاس حس دوست‌داشته‌شدن چیزی نمی‌خواهم.

«اگر عشق عشق باشد؛ زمان حرف ابلهانه‌ای‌ست»

و فاصله حجابی‌ست که تشویش را موقر جلوه می‌دهد.

نگذار همزیستی شریف و بی‌قاعده‌ی ما مبتذل شود از همنشینی با اغراق و روزمرگی.

اگر جاودانگی میسر نیست من سقوط در اوج را بیشتر می‌پسندم.

من به قابلیت و ایمان نا‌خود‌آگاه مؤمن‌ام و من می‌دانم چه وجود دیر‌پذیر و لجوجی دارم.

من در‌تلاشم برای بهبود زخم‌های روحم. ولی مگر می‌شود؟!

من هنوز صدای کودک مجروحی- که کنار آوار ناله می‌کرد- در گوشم زنگ می‌زند: ای خدای من! ای خدای من!

ملیحه می‌ترسم.

تو مرا به نام نمی‌خوانی. چرا؟

نقاب نقاب نقاب می‌دانی چرا کتاب «فوکو» را نشانت دادم؟

«این یک چپق نیست»

من خیال می و مستی و انجیر ندارم

من هستم

باور کن

یک غزل برایم بخوان

لطفن

مثل یک آکورد ماژور بعد از نواختن با سری که با احترام فرود ‌می‌آید

روی پیانو

وریا، کلارا و مرگ

Thu, 05 May 2011 13:55:42 +0000

گفت‌و‌گو با فاروق مظهری، پدر وریا مظهر، شاعر جوان و کرد که چندی پیش درگذشت

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - چند روز است که خبر خودکشی شاعر و نویسنده‌ی جوان و کرد مقیم فنلاند در رسانه‌های فارسی‌زبان منتشر شده است. وریا مظهر در سی و پنج سالگی با خودکشی‌اش تیتر رسانه‌های فارسی‌زبان شد. دوستان نزدیک وریا مظهر خودکشی او را تأیید کرده‌اند اما پدر او این موضوع را در گفت‌و‌گویی که خواهید شنید تکذیب کرده است. در هر حال خودکشی وریا مظهر سبب خواهد شد اشعار و داستان‌هایش را از منظری دیگر بخوانیم و چه بسا به تأیید آنها برسیم. وریا مظهر با خودکشی‌، گفته‌هایش در اشعار و داستان‌هایش را دست کم در مورد خودش به انجام رساند. وریا مظهر شاعری جوان اما محزون بود و از مرگ با شادمانی حرف می‌زد. او از مرگ در اشعارش به‌عنوان یک پایان زیبا سخن می‌گفت. نوشته‌هایش پر بود از عزلت، زیبایی مرگ و کلارا.

کلارا دختر وریا مظهر است که با مادرش در آلمان به‌سر می‌برد؛ دختر کوچک هشت‌‌ساله‌ای که تنها عشق پدر جوانش بود. وریا مظهر بسیاری از اشعارش را به کلارا اهداء کرده است. وریا مظهر آثار ناتمام زیادی دارد. پدر او، فاروق مظهری در گفت وگو با رادیو زمانه از این آثار ناتمام یاد می‌کند. او همچنین می‌گوید که هیچ نشانه‌ای از خودکشی در پسر خود ندیده است. در آخرین گفت‌و‌گو با او، وریا از نزدیکی و دیدار با دخترش شاد بوده است. همچنین قرار بوده که او برای چند روز به فنلاند به دیدار پدرش برود. توجه شما را به گفت‌و‌گویی که با فاروق مظهری، پدر وریا مظهر انجام داده‌ام جلب می کنم:

وریا مظهر، فرزند شما آیا خودکشی کرده است؟

وریا در خانه‌ی خودش فوت کرده. روز قبلش ما با هم تماس داشتیم. همان روز هم من چند بار زنگ زدم و وقتی که دیدم نیست،به خانه‌اش رفتم. در بسته بود. تلفن در خانه زنگ می‌خورد، اما کسی گوشی را برنمی‌داشت. مظنون شدیم، به پلیس زنگ زدیم. آنها آمدند، در را بازکردند. متأسفانه جنازه‌ی وریا در خانه افتاده بود. نه پلیس و نه مأموران پزشکی قانونی که در محل حادثه حضور داشتند و مسائل را بررسی می‌کردند، هیچگونه نشانه‌ای از جرم یا جنایت یا خودکشی پیدا نکردند. جنازه‌ی وریا هنوز در پزشکی قانونی‌ست و مسئولان در حال انجام دادن بررسی‌ها هستند. ولی پس از بررسی‌های اولیه ثابت شده است که وریا در اثر سکته‌ی مغزی درگذشته و هیچگونه اقدام به خودکشی صورت نگرفته است.

در گزارش‌هایی که در رسانه‌های کرد و فارسی‌زبان انتشار پیدا کرده و همچنین در صحبت‌هایی که دوستان و نزدیکان پسرتان به عنوان یک شاعر و نویسنده نوشته و منتشر کرده‌اند، به این نکته برمی‌خوریم که آنها همگی اعتقاد دارند که وریا از مرگ به‌عنوان یک اتفاق مثبت و یک رویداد آرام‌بخش یاد کرده. همچنین این را هم می‌دانیم که وریا داروهای ضد افسردگی مصرف می‌کرد. آیا به‌نظر شما این‌ها می‌تواند احتمال خودکشی را افزایش دهد؟ آیا شما می‌توانستید حدس بزنید که ممکن است روزی وریا دست به‌کاری بزند که در برخی شعرهایش از آن صحبت کرده است؟

انسان‌ها روحیه‌ها، نظرات و اخلاق‌های مختلف دارند و با هم فرق می‌کنند. پسرم، بله، در شعرهایش، در نوشته‌هایش، ممکن است چیزهایی را مطرح کرده باشد. ولی من از نظر خودم اطمینان دارم که وقتی وریا درگذشت، او از یکی دو هفته قبلش بسیار خوشحال و سرحال بود. به‌خاطر اینکه دخترش، کلارا که پیش مادرش در آلمان زندگی می‌کند...

کلارا، دختری که در شعرهایش هم بارها از او یاد کرده...

بله. کلارا. همان دختری که وریا در شعرهایش هم از او گفته. در هر حال با دخترش آمد فنلاند، چهار پنج روزی با هم بودیم. او نرفته بود خانه‌ی خودش. با دخترش پیش ما بود. در آن زمان بسیار سرحال و خوشحال بود. بعد از ماه‌ها که آرزوی دیدن دخترش را داشت، موفق شده بود او را ببیند. محال است که در آن شرایط و با آن روحیه‌ی خوبی که داشت، دست به چنین کاری بزند. دقیقاً شب قبل از حادثه، ساعت هشت شب من با او تماس گرفتم. ما با هم حدوداً ده دقیقه تلفنی صحبت کردیم. گفت مادر بچه به من زنگ زده و گفته فردا ساعت چهار بچه را بیاور. برای همین می‌خواست برگردد آلمان. بعید است که لااقل در آن زمان و در چنین شرایطی بتواند یا خواسته باشد دست به چنین کاری بزند. گفتم: مأموران پزشک قانونی هم که موضوع را بررسی کردند، احتمال خودکشی را کاملاً نفی می‌کنند.

برای ما قدری از کودکی و شرایط رشد وریا بگویید. ظاهراً وریا بسیار زود مادرش را از دست داد...

وریا دو سال و نیم داشت که مادرش را از دست داد. مادرش سرطان گرفته بود. متأسفانه، با وجود آنکه او را برای درمان به چند کشور هم بردیم، معالجات اثر نکرد و فوت کرد. [آه می‌کشد] هفت سال اول زندگی‌اش را پیش مادربزرگ و خاله‌هایش بود. من هم تنها زندگی می‌کردم. آنها در سقز زندگی می‌کردند و من به خاطر کارم در سنندج بودم و نمی‌توانستم پیش وریا باشم. تازه هشت سالش شده بود که من مجدداً ازدواج کردم. وریا را پیش خودم آوردم، با خودم بزرگ شد. هیچ مشکلی در زندگی‌مان ازین نظر نداشتیم. کاملاً به‌طور طبیعی، نرمال، همه چیز نرمال رشد کرد، درس خواند، بزرگ شد. اما به دلایلی که بهتر می‌دانید نشد که در آن مملکت بمانیم. با هم از ایران بیرون آمدیم و در خارج هم با هم زندگی می‌کردیم. ضربه‌ای که در زندگی خورد، در اثر ازدواج ناموفقش بود. این ازدواج به زودی به جدایی انجامید و در همان حال وریا وابستگی بسیار شدیدی به دخترش داشت.

وقتی مهاجرت کردید، وریا چند سالش بود؟

وقتی ما به فنلاند آمدیم، وریا بیست و سه سال داشت. ما از طریق ترکیه آمدیم و یک سال هم ترکیه ماندیم. دقیقاً دوازده سال پیش بود. آن موقع، بله، وریا بیست و سه سال داشت که ما ایران را ترک کردیم.

وریا چطور به زندگی‌اش نگاه می‌کرد؟ فکر می‌کرد جوان موفقی‌ست؟ به هر حال کتاب‌های شعر و داستانش منتشر شده بود و فارسی زبان‌ها او را به‌عنوان یک نویسنده و شاعر مطرح می‌شناختند. یا اینکه به نظر شما ضربات روحی که در اثر دوری از دخترش به او وارد آمده بود، یا مشکلات دوری از وطن مهم‌تر از اینگونه موفقیت‌های ادبی بود؟

خدمت شما عرض شود که من ندیدم از دوری از وطن گلایه‌ای داشته باشد. چون در هر حال کارهایی را که در ایران شروع کرده بود، در اینجا ادامه می‌داد. از موفقیت‌هایی که در زمینه‌ی ادبی به‌دست آورده بود، بسیار خوشحال بود ولی گمان می‌کرد که کافی نیست. دلش می‌خواست ادامه بدهد. بسیاری از شعرها و داستان‌هایش هنوز منتشر نشده. باید همه را جمع‌آوری کنم. این اواخر داشت یک داستان می‌نوشت. دو هفته پیش به من گفت چیزی نمانده تمام شود. همانطور که گفتم ضربه‌ای که این زناشویی ناموفق به او وارد کرد، و جدایی از دخترش به او صدمه زد. غیر ازین دو مسأله، هرگز ندیدم از مسائل دیگر گلایه‌ای داشته باشد.

آرزو داشت در آینده چه کاری بکند؟ چه برنامه‌های ناتمامی داشت؟

آرزو داشت بتواند بنویسد، شعر بگوید و با شاعران و نویسندگان خارج از ایران ارتباط داشته باشد و هر چند که با بسیاری از آنها دوستی و ارتباط داشت، اما باز به‌نظرش ناکافی بود. در شب ‌شعرهایی که در فنلاند یا در سوئد برگزار می‌شد، شرکت می‌کرد. با بسیاری از شاعران آشنایی و رفت و آمد داشت. در مجموع از کارهای ادبی‌ای که به انجام رسانده بود راضی بود، اما به نظرش ناکافی می‌آمد.

در همین زمینه:
::خودکشی یک شاعر تبعیدی کرد،رادیو زمانه، بخش خبر::

شاعران زیر خاکستر!

Babak M — Thu, 24 Mar 2011 09:57:39 +0000

بخش دوم و پایانی گفت و گوی مریم رییس دانا با رضا هیوا درباره‌ی سرنوشت و آزاد زیستن، عشق ورزیدن، آموختن و دوست داشتن

مریم رییس‌دانا

مریم رییس‌دانا- رضا هیوا، شاعر ایرانی، به قول خودش کوردزبان است، ساکن روستایی در اطراف پاریس. او بزرگ‌شده جوادیه است. دبیرستان را در دارالفنون تمام می‌کند. و بعد می‌رود دانشکده فنی تهران تا مهندس بشود. وقتی از او خواستم دو کلمه‌ای باز بیشتر از خودش برایمان بنویسد، گفت فعالیت مورد علاقه‌اش، پشت پا زدن به سرنوشت و آزاد زیستن است، و نیز عشق ورزیدن، آموختن و دوست داشتن. از کتاب‌های منتشر شده‌اش در فرانسه «رؤیا و مجازات» نام دارد یا شاید «رؤیا و مکافات». بخش نخست گفت‌و‌گو با رضا هیوا به تجربه تبعید اختصاص داشت. بخش دوم و پایانی این گفت و گو درباره‌ی شعر، وطن، روستا، سرنوشت، خدا، نژادپرستی و موضوعاتی مانند آن است که اکنون از نظر خوانندگان می‌گذرد:

از چه وقت و چرا شعر می‌نویسی؟

قرار نبود از من پرسش‌هایِ دشوار بکنید! «چه وقت»‌اش راحت است اما چرایش … من نخستین شعرم را در نیمه‌شب هفده ژانویه‌ی سال دوهراز در روستایم در فرانسه سرودم. در زندگی لحظاتی هست که از خودتان می‌پرسید آیا امکان بیشتر فرورفتن وجود دارد یا نه؟ آیا از سیاه، سیاه‌تر هم وجود دارد یا نه؟ لحظاتی که به قول فرانسوی‌ها «پایتان به کف می‌خورد». در این لحظات خیلی‌ها بازی را ترک می‌کنند، و من شرمندانه باید بگویم که با این اندیشه چند روزی رفاقت نمودم. برایِ آنانی که ترجیح می‌دهند در بازی بمانند دو راه وجود دارد، یا به انتظار اینکه موج و جریان آب بالایت بیاورد یا اینکه تمام توانت را جمع می‌کنی، بر کف بستر می‌کوبی و به سطح آب بازمی‌گردی. نخستین شعرم این ضربه‌ی من بود برای بازگشت به زندگی. برایِ بازگشت به میانِ شما‌ها. و به هنگام نوشتن آن خطوط، هرگز فکر آن را هم نمی‌کردم که روزی به کسی نشانشان دهم، چه رسد به انتشارشان. این به جای خود درست که انگیزه‌ی ماندنم فرزندانم بودند اما این شعر بود که دستم را بگرفت و پا به پا برد... به گمان من در همه‌یِ ما شاعری خفته‌است. در برخیمان این شاعر بیدار هم شده اما کسی که این شاعر را در جسمش منزل داده هنوز «طرف» را ندیده، یا نمی‌خواهد ببیند. این دسته شاعرانی هستند که از شاعر بودن خود بی‌خبرند و در اطراف ما همه جا هستند. شاعرانِ زیر خاکس‌تر! نگاه‌شان بر هرچه بیفتد سرشار از شعر است، اما خودشان این شعر‌ها را نمی‌بینند، یا نمی‌خواهند... من احتمالا یکی ازینان بودم که در آن‌ شب زمستانی شاعری را که از زمان کودکیم، در حیاط خلوتِ دلم، مخفیانه زندگی می‌کرد سرانجام یافتم. و از آن روز به‌پس یا شعرهای «شاعران زیر خاکستر» را می‌ربایم و نام خودم را زیر آن می‌نهم، و یا به شاعر حیاط خلوتِ خودم گوش می‌دهم. رضا هیوا «او» ست. از معدودِ کارهایی هم که به آن، بدون فروتنی‌ دروغین، می‌نازم، برملا کردن و افشای مخفی‌گاه‌های برخی از این «شاعران زیر خاکس‌تر» است. امروز خواندنِ شعرهایِ نخستین بسیاری از عزیزانی، که برخیشان را هرگز ندیده‌ام، سعادتی خالص و رویدادی رایج برایم شده است.

و می‌رسیم به بخش دشوار پرسش‌ات: چرا شعر می‌گویم؟

ـ … نخستین بار که ناشر فرانسوی‌ام همین را از من پرسید به او گفتم:

ـ من بی‌گناهم! چرا یقه‌ی دیگران را نمی‌گیرید؟ من آن مرغ‌ام که هرازچند تخمی می‌گذارد ولی به «علم» و «راز» زایش و آفرینش کاری ندارد! اینکه تخم‌هایم به سلیقه و اشتهای دیگران بیفتند امر دیگری‌ست. خودشان زبان دارند تا بگویند.‌گاه همزاد حیاط خلوتی‌ام کشان‌کشان مرا تا زندان به ملاقات رفیقی می‌برد که چند دقیقه به بازپرسی بعدی‌اش مانده. و مرا مجبور می‌کند که به هذیان این مادرمُرده گوش دهم. و بعد می‌گوید: بنویس! انگار کار راحتی است! همین «طرف» شعرهایی را به من تحمیل کرده که سال‌هاست حتی شهامت بازخوانیشان را هم ندارم. اگر پرسش‌هایِ دیگری دارید بروید و از «او» بپرسید.

چه عاملی باعث شده شعر‌هایتان تا به حال در ایران منتشر نشود؟

عامل نخست اینکه، تنها باری‌که، در زمان ریاست جمهوری‌ خاتمی، مجموعه‌ای سر هم کردم، پیش‌گفتار چندخطی‌ برایش نوشتم و برای انتشار به داخل کشور فرستادم‌، تلاشم بی‌پاسخ ماند. دلیل دوم این‌که فکر نکنم تا هنگامی‌که ضحاک بر میهنمان حکم براند انتشار کار‌هایم در داخل کشور شدنی باشد. اما ازطریق پنجره‌ی دیگری بر سر سفره‌ی دل هم‌میهن‌انم نشستم. روزی‌که نخستین بازگشت‌های برخی از کار‌هایم را از عزیزان داخل دریافت کردم، هم از ناباوری و هم از فرط سعادتی، که سینه‌ام گنجایش جا دادنش را نداشت و به آن عادت نکرده بود، فرو ریختم. امروز عزیزانی در داخل کشور، و از طریق‌‌ همان پنجره، شعر‌هایشان را برایم می‌فرستند. به جایِ گله و گلایه از دستِ سرنوشت، از روزنه‌هایِ موجود بهره می‌گیرم. آرزویِ چاپ شدنِ کار‌هایم در داخل کشور، و خواندنِ برخی از شعر‌هایم را برای عزیزان آن‌جا، از خواب‌هایِ موسمی من است. اگر روزی در آمفی‌تئا‌تر دانشکده فنی شعر‌هایم را خواندم، آن‌روز کمابیش خوش‌بخت‌ترین شاعر روی زمین خواهم بود.

آیا شعر شاعران نسل‌های بعد از خود در ایران را می‌خوانید؟ چه تفاوت‌هایی با آثار پیش از خود دارند؟

من در مجموع «شعر خوانِ» خوبی نیستم. آن‌قدر شاعران نامدار و گُمنام هستند که من کلید ورود به شعرشان را نمی‌یابم.‌گاه «معنی» شعر را نمی‌فهمم و‌ گاه «تصویر» ی درش نمی‌یابم که پر و بالم دهد. بعضی شعر‌ها را بار‌ها می‌خوانم و بار‌ها در پشت درشان قدم می‌زنم. آشنایی اندکی که از اشعار نسل تازه دارم از خواندنِ اشعار کمابیش اجتماعی سیاسی و متعهدی که زاده‌ی شرایط اضطراری‌ امروزند می‌آید. این نوع شعر‌ها را، دستِ‌کم من، از دور و با آگاهی‌ اندکم، نمی‌توانم نماینده‌ «شعر نسل بعد از خودم» بنامم و بدانم. بی‌شک شاعرانِ بسیار دیگری هستند که من حتی نخوانده‌امشان. بی‌شک عزیزانِ فراوانی هستند که هنوز نمی‌دانند که شاعرند و من حتی نمی‌توانم «طرف» ی را که در «حیاط خلوتشان» ساکت نشسته، «لو دهم.» اما از همین اندک آشنایی می‌توانم در محتوای این اشعار، سادگی و بی‌پیرایگی در شکل، و رُکی و شکستن تابوهایِ فرهنگی را چون خط ممتدی ببینم. هر انقلاب یا رویداد ژرف تاریخی در یک جامعه، نسل، زبان و فرهنگ خودش را دارد. با توجه به سانسور موجود در کشور (و عوامل دیگری در خارج از کشور) من شدیداً نگران این‌ خطر هستم که این رد پا، یا دست‌کم بخش بزرگی از آن، از بین برود. اگر چنین چیزی روی دهد، کمبود و ضربه‌ی بزرگی برای فرهنگ و تاریخ ما خواهد بود. تاریخ را آنان‌که پیروز می‌شوند و به قدرت می‌رسند خواهند نوشت. تاریخ «رسمی» را می‌گویم. آن‌ را که در مدرسه‌ها به خورد فرزندانمان می‌دهند و خواهند داد. من اما تاریخ راستین را، که هنوز در انتظار نوشته‌شدن است، در کارهایِ این «نسل‌های شاهد» می‌بینم، می‌خوانم و لمس می‌کنم. برایِ بازداشتن این خطر چه می‌شود و چه باید کرد؟

پس از بیش از بیست سال در تبعید از خانه چگونه یاد می‌کنید؟

پیش‌تر گفتم سرانجام، جهان را خانه‌ گزیدم. گفتنش ساده‌تر از زیستن‌اش است. «یاد و خاطره»‌ی بویِ نم مازندران، شب‌های سنندج، دیزی‌ رستوران زیرزمینی میدان انقلاب، چیزی را در من فرومی‌ریزد.

و خیابان بیست متری‌ جوادیه

و درخت توت خوابگاه دانشگاه

و آمفی‌تئا‌تر دانشکده‌ی فنی

و هفت حوض کوه‌های شمال تهران

و شاواش رقص‌های کردی

و دست‌هایِ زبر و خسته از کار مادر بزرگم ـ که رفت ـ

و مادرم، که اگر امروز قلبش بیمار است، تا اندازه‌ای گناهش با من است

و …

دنیا خانه‌ی من است، آری، و این را امروز با هیچ بیدق و پرچمی تعویض نمی‌کنم. اما اگر دنیا روستایی‌ست - که هست - درین روستا خانه‌ای را می‌شناسم من که میهن‌اش می‌نامم و هربار که...

اگر بگویم «رضا هیوا یک شاعر سیاسی است» با من موافقی؟

هر صبح پس از چشم‌گشودن اولین کارم کاشتن بوسه بر پیکر دلداری‌ست که در کنارم آرمیده. درین جا به‌عنوان یک عاشق عمل می‌کنم. دیر‌تر در خواندنِ پیام‌هایم ‌گاه به‌عنوانِ دوست، پدر، همکار، هم‌میهن، شهروند، مشتری، نویسنده … پاسخ می‌دهم. در خیابان … در محل‌کار … در صفِ نانوایی …
من هر روز در پوست همه این شخصیت‌ها، و بسیاری دیگر، زندگی می‌کنم. «شاعر» بودنم چیزی از «پدر» بودنم نمی‌کاهد و … الی‌آخر، و چون «همزمان» همه‌یِ این‌ها هستم، «پدرانه» شعر می‌نویسم، «شاعرانه» عشق‌می‌ورزم … در شعر‌هایم از جفنگیات هست تا اشعار عاشقانه و شبانه‌ها و آنچه که شعر متعهد اجتماعی می‌نامیم. من نه بیشتر سیاسی‌‌نویسم تا عاشقانه‌سرا یا جفنگیات‌نویس. اینکه در «بیرون» اشعار سیاسی‌ام بیشتر شناخته شده باشند امر دیگری است. این حس همیشگی‌ «زیستن در اضطرار» که درونم را می‌خورد، تاکنون مرا از انتشار اشعار دیگرم به زبان فارسی بازداشته. پیش از انتشار کتاب دومم به زبان فرانسوی، برایِ فرانسوی‌ها هم من تنها یک «جانور سیاسی» بودم. خوشبختانه کتابِ دومم این تصویر را تا اندازه‌ای تصحیح نمود. امیدوارم روزی بتوانم این تصحیح را در بین خوانندگانِ فارسی زبانم هم انجام دهم.

شعر که پژواک زندگی است در رویارویی‌اش با شاعر، چگونه می‌تواند تنها این یا آن جنبه‌ی زندگی را بپردازد؟ منظورم از «شعر» این‌جا تمام کار یک شاعر است نه فقط یک شعر. این درست که شعر یک شاعر نمی‌تواند به همه‌ی جنبه‌هایِ زندگی بپردازد، اما تک‌بُعدی خواندنِ یک شاعر، هم به واقعیت بدهکار است و هم به انصاف. به جایِ نوشتن در باره‌یِ انقلاب و هرآن‌چه که از پیش و پس آن می‌آید، ترجیح می‌دادم از لبخندِ تعریف ناشدنی و بی‌وزنیِ بین دو عشق‌ورزی سخن بگویم. از هزار و یک داستانی که آن نگاهِ ربوده شده برملا کرد. از پیچ و خَم «جستجویِ همسایه». و از جستجوی خویشتن خود. و از اعجاز زندگی. و مرگ. و گذشتِ زمان. شعر دختر و خواهر من است. و خواهران نازنینم که با سادگی و عشق بی‌چشم ‌داشتشان دوست داشتن را به من بازمی‌آموزند.

انگیزه‌تان از به‌کارگیری طنز در شعر‌هایتان چیست؟

در روزهایی که هنوز در عمق مُرداب بودم، ‌گاه به خودم می‌گفتم: شعری بنویس و این چرک و سیاهی درونت را رویش بمال. ولی هر بار که می‌کوشیدم تا شعر سیاه بنویسم، خیلی سریع به جفنگیات تبدیل می‌شد و اشک و لبخندم را به‌هم می‌آمیخت.

چه‌کار کردی پسر؟ اگر کسی بخواندت می‌گوید که از تو سرخوش‌تر و خوش‌حال‌تر کسی پیدا نمی‌شود!

و این ناتوانی‌ام را در نگارش آن‌چه ‌که بعد‌ها، بدون خواهش و تمنا، بر من سرازیر می‌شدند و «شبانه» نامیدشان، داغانم می‌کرد. انگار بیانِ درد، چیزی از سنگینیِ بارش برمی‌داشت. آن روز‌ها بود که تصویر دلقکِ خراب و داغانی که دیگران را می‌خندانید و خود می‌سوخت را، و از دوران کودکی به‌یاد داشتم، به خاطرم آمد. سرانجام من دلقکِ دورن کودکیم شدم! قهرمانی که می‌گرید و می‌خنداند!

چون شبانه‌هایم از راه رسیدند دورانِ «دلقکِ قهرمان» چندان به درازا نینجامید. به گمان من هیچ‌چیزی نیست که نتوان بر آن نگاهی طنزآمیز انداخت. این درس ِ بزرگ‌ترین دلقکِ تمام تاریخ، چارلی چاپلین جاوید، است که اشک و لبخند را هم‌زمان بر تو پرتاب می‌کند. خنده نه تنها از جدی بودنِ هیچ چیز نمی‌کاهد، بلکه بسیاری از درد‌ها، پرسش‌ها و پیام‌ها را برایِ همیشه در دلِ مخاطب حک می‌کند.

به دلیل وجودِ کمابیش همیشگی استبداد و سانسور در کشورمان، طنز و نمادگرایی، برایِ شکستن این سانسور و رساندن «محموله» به «صاحبش» به‌کار برده شده‌اند و جایِ بسیار مهمی دارند. «جوک‌« در میهنمان، یکی از منابع درجه اول جامعه‌‌شناسی و مردم‌شناسی است! مطالعه‌ی جوک‌هایِ مردمی بی‌شک بیش از «تاریخ رسمی» به ما چیز می‌آموزد!

بگو چه جوکی تعریف می‌کنی تا تاریخ کشورت را برایت بنویسم!

کاربرد طنز در کارهایِ من اگر چه تقریبن همه جا هستند اما تا یکی دو خط پیس از رسیدنشان ازشان بی‌خبرم و خودم را بیشتر از خواننده غافلگیر می‌کنند. به جفنگیات‌نویسی‌ام می‌بالم و هرکه رضا هیوا را شاعری «جدی» می‌نامد به چالش مطلبم!

درباره‌ی نویسندگان و شاعران ایرانی در خارج از ایران چه فکر می‌کنید؟

نخست اینکه نمی‌دانم چرا دو کانونِ نویسندگان داریم. خوشبختانه اخیراً مرتب اعلامیه مشترک می‌دهند اما دلیل جدا بودنشان را نمی‌دانم. اگر تعداد بیشتر کانون به ایستادگی در برابر ضحاک یاری می‌رساند پس چرا چهار تایش نمی‌کنیم؟ کافی است در هرکدام انشعابی سازمان دهیم! دوم اینکه از خودم می‌پرسم چرا نمی‌توانیم شب‌ شعری به عظمت شب‌های شعر سال ۵۷ در انجمن گوته‌ی تهران برگزار کنیم. «شب شعر شاعران محارب» یا هر عنوان دیگر. با امکانات تکنیکی‌ که امروز وجود دارد می‌توان ازآن رویدادی تاریخی ساخت. شعر هنوز، و شاید بیشتر از همیشه، سیمان و زبان رستاخیز مردم ماست.

می‌توانید از پروژه‌های آینده‌تان سخن بگویید؟

مهم‌ترین پروژه‌ام برپاسازی‌ یک سکو و پلاتفورم فرهنگی است که بتواند پُلی باشد بین فرهنگ‌‌(هایِ) خودمان و فرهنگ غربی. یک پل دوجانبه. هنگامی‌که آخوند خامنه‌ای‌ اعلام کرد که در «جمهوری اسلامی» جایی برایِ علوم اجتماعی نیست به خودم گفتم که در انتخاب این پروژه‌ خیلی اشتباه نکرده‌ام. این پروژه، انگیزه‌ها و اهداف دیگری نیز دارد که به‌جای خود از آن سخن خواهم گفت. مهم، مثل هر پروژه‌ی دیگر، داشتن شریکِ جرم است، هم برای به‌راه‌اندازی و هم برایِ پاسداری از آن.

آثار منتشر نشده...

کارهایِ منتشر نشده‌ و آماده‌ی انتشارم به سه زبانی که می‌نویسم و ترجمه‌هایِ این کار‌ها خودشان یک قفسه‌ی کتابخانه‌ را پر می‌کنند. اگر «اتفاقاً» ناشر فرانسوی‌ام را ندیده بودم هنوز اشعار فرانسوی‌ام در کتابخانه‌ام خاک می‌خوردند. برایِ کتاب دومم یک سال طول کشید تا یک عنوان انتخاب کنم و پیش‌گفتارش را بنویسم. خدا را شکر که ناشرم صبر ایوب دارد.

اشعار و داستان‌هایم برایِ کودکان را هنوز هیچ ناشری ندیده. چند تا ازین داستان‌ها به چند زبان ترجمه شده‌اند؛ کتابِ شعر دوزبانه‌ی فرانسوی انگلیسی‌ام را که در زمان اقامتم در دوبلین نوشتم؛ و بعد ترجمه‌یِ ایتالیایی و فارسی «رؤیا و مکافات». کار آماده برای انتشار زیاد است، اما لذت شاعر در «زاییدن» است. شاعران فروشندگان خوبی نیستند. این برای کسی یک راز نیست. گویی انتشار و من «از ریشه دیگریم».
و چیزی که از همه بیشتر دلم را می‌آزارد چاپ نشدن مجموعه‌ای از اشعارم است که، سفرم از تهران به پاریس را روایت می‌کند. شاید به فارسی «هواخوری» یا «قدم‌زنی» ترجمه‌اش کنم. سفری ده ماهه‌، شروعش روزی است که تصمیم به ترک میهن گرفتم و پایانش روزی است که به پاریس رسیدم. از آثاری بود که سال‌ها پس از نوشتن نمی‌توانستم بازش بخوانم. کار به فرانسوی است. ناشرم سال‌هاست که از وجودش خبر دارد و منتظر است.

مجموعه‌ی اشعارم درباره‌ی فلسطین نیاز به یک پیش‌گفتار دارد و بس.

کارهایِ تمام نشده و در نطفه داستانِ دیگری هستند. برایِ تمام کردنشان در انتظار تبعید بعدیم هستم به یک جزیره‌ی دورافتاده بدونِ ارتباط با خارج.

بخش پیشین

آدام می‌سکیه‌ویچ و غزل‌های کریمه به فارسی

Babak M — Thu, 10 Feb 2011 09:27:34 +0000

ایوُنا نُویسکا

ایوُنا نُویسکا ـ دفتر شعر «غزل‌های کِریمه» Sonety krymskie به‌عنوان سومین کتاب فروست شعر لهستانی به ترجمه‌ی علیرضا دولتشاهی و ایوُنا نُویسکا در انتشارات بال به چاپ رسید. این دفتر دربردارنده‌ی همه‌ی ۱۸ سوناتی است که محبوب‌ترین شاعر لهستان، آدام می‌تسکیه ویچ (Adam Mickiewicz) در وصف شبه‌جزیره کریمه سروده است. لهستانی‌ها، آدام می‌سکیه ویچ را شاعر نابغه می‌دانند. او پرتأثیرگذار‌ترین شاعر دوران رمانتیسم در لهستان است و اصلاً بزرگ‌ترین شاعر لهستانی‌زبان محسوب می‌شود.

وقتی که سرنوشت یک شاعر با سرنوشت کشورش یکی می‌شود

آدام می‌سکیه ویچ در سالهای ۱۸۵۵-۱۷۹۸ می‌زیست، یعنی در زمانی که لهستان به دست سه کشور همسایه‌اش، روسیه، پروس در آلمان و اتریش تجزیه شده بود. زندگی او، مثل زندگی هموطنانش در آن دوره‌ی تاریک، با سرنوشت وطنش که همانا محو شدن لهستان از نقشه‌ی رسمی اروپا بود، پیوند نزدیکی داشت. وارد زندگی پر ماجرای می‌سکیه ویچ نمی‌شویم، فقط برای توضیح موقعیت سرودن «سونت‌های کریمه» به خبری چند اکتفا می‌کنیم، مخصوصاً که قسمتی از آن برای فارسی زبانان داستانی‌ست شنودنی.

آشنایی با هگل و گوته

می‌سکیه ویچ بعد از تحصیلات در رشته ادبیات دانشگاه ویلنیوس که در آن زمان جزو خاک اتحادیه لهستان و لیتوانی بود، به کار تعلیم پرداخت و به انجمن مخفی و روشنفکرانه‌ی دانشجویان و نوجوانان لهستانی پیوست. حکومت سرکوبگر و تحمیلی روسیه تزاری این انجمن زیرزمینی را کشف کرد و اعضای آن را متهم به جرم‌های سخت ساخت. می‌سکیه ویچ در سال ۱۸۲۳ بازداشت و بعد از شش - هفت ماه حبس، به تبعید در داخل خاک روسیه محکوم شد و ورود او را به به سرزمین محبوبش، لهستان و لیتوانی ممنوع اعلام کردند. سالی چند در شهرهای مختلف روسیه به‌سر برد تا اینکه در سال ۱۸۲۹ موفق به دریافت گذرنامه شد و از روسیه به غرب اروپا گریخت. مسیکیه ویچ در طی بازدیدش از آلمان، شنونده سخنرانی‌های فیلسوف مهم آلمانی هِگِل بود و با شاعر بزرگ دوره رمانتیسم آن دیار، یعنی با گوته آشنایی پیدا کرد. در سال ۱۸۳۲ به پاریس رسید و باقی عمرش را در همین شهر گذراند. آنجا مهم‌ترین اثر خود، حماسه «آقای تادئوش» را سرود، و در فرانسه بود که کرسی استادی ادبیات و زبان اسلاو در کولژ دِ فرانس (Collège de France) را به‌دست آورد.

سفر به ترکیه و ابتلا به بیماری وبا

اکثر آثاری که می‌سسکیه ویچ در خارج از کشور سرود، جنبه‌ی میهن‌پرستانه و حالت تأسف برای لهستان نابود‌شده دارد. آخر سر او به این نتیجه رسید که با شعر و کلمه به میهن و هم میهنانش خدمت نکند بلکه قلم را به کناری نهاد و برای آزادی لهستان به فعالیت سیاسی پرداخت. در رابطه با این فعالیت و به قصد همکاری در تشکیل لشکر لهستان در خارج از کشور، به ترکیه سفر کرد. قرار بود این ارتش علیه روسیه تزاری برای نجات لهستان از چنگ این قول حریص مبارزه کند. در استانبول می‌سکیه ویچ دعوت دوست پولدارش را نپذیرفت و ساده‌زیستی در کنار هم‌وطنان فقیرش را به زندگی مرفه در خانه‌ی دوست ترجیح داد. در همان زمان و در آن شرایط دشوار زیستی بود که به وبا مبتلا شد و سرانجام درگذشت.

تدفین در تبعید و در وطن

پس از درگذشت می‌سکیه ویچ، لهستانی‌ها موفق نشدند او را در وطن‌اش دفن کنند. چنین بود که شاعر را در فرانسه به خاک سپردند. با این حال در سال ۱۸۹۰ م جسد وی را به پایتخت قدیم لهستان، کراکو، آوردند و در باشکوه‌ترین مزار لهستان، در زیرزمین کلیسای اسقفی قصر واوِل، در کنار شاهان او را مجدداً به خاک سپردند. این مراسم، به تظاهرات بزرگ برای آزادی لهستان تبدیل شد، درست مثل افتتاح مجسمه می‌سکیه ویچ در شهر ورشو در روز ۲۴ دسامبر سال ۱۸۹۸، یعنی درست ۱۰۰ سال بعد از تولد این شاعر بزرگ. تا امروز هم قبر وی زیارتگاه دوستدارانش است.

سونات‌های کریمه

در سال ۱۸۲۵، در زمان تبعید در داخل خاک روسیه، می‌سکیه ویچ برای سفر دو سه ماهه به شبه جزیره کِریمه رفت. تحت تأثیر آنچه که با نگاه رمانتیکش آن را جَو مرموز و شاعرانه‌ی شرق می‌خواند، قرار گرفت؛ علاقه به مشرق زمین و شیفتگی به آن، یکی از خصوصیات دوران رمانتیسم بود. ثمره‌ی این سفر، مجموعه ۱۸ شعر در قالب سونات است که در وصف کریمه و در بیان دلتنگی شاعر برای وطنش سروده شده است. سونات‌های کریمه در سال ۱۸۲۶ به خرج خود می‌سکیه ویچ در مسکو به چاپ رسید.

نخستین شعر یک شاعر لهستانی که به فارسی ترجمه شد

کمتر ایرانی خبر دارد که سونات‌های کریمه‌ی می‌سکیه ویچ، از ابتدا یعنی از نخستین چاپ آن به ایران ربط داشت. چطور؟ به درخواست خود می‌سکیه ویچ، یکی از سونات‌های این مجموعه، یعنی سونات «چشم‌انداز کوهسار از دشت‌های شهر کازلو» به فارسی ترجمه شد تا در‌‌ همان سال ۱۸۲۶ همراه با مقدمه‌ی مترجم، در آغاز دفتر سونات‌هایش قرار گیرد. این ترجمه، اولین برگردان شعر لهستانی به فارسی در کل تاریخ رابطه‌ی فرهنگی این دو ملت است. مترجم آن شعر خودش را میرزا جعفر توپچی‌باشی معرفی می‌کند و به اغلب احتمال استاد زبان فارسی در دانشگاه شرق‌شناسی شهر پترسبورگ بوده است. اما در اثر کمبود اطلاعات، هویت وی در این سال‌ها کاملاً آشکار نشده است.

از سونات تا غزل

در ترجمه‌ی سونات می‌سکیه ویچ به فارسی، توپچی‌باشی قالب شعر را به کلی دگرگون کرد و از سونات، غزلی پرداخت، و به این ترتیب شعری کم‌حرف و سنجیده، به شعری پرحرف مبدل گشت و شعری که از نوآوری در تصویرپردازی نشان داشت، به قالب یک شعری سنتی با تصاویری متعارف درآمد. ترجمه میرزا جعفر توپچی‌باشی همراه با ترجمه علیرضا دولتشاهی از همان شعر در غزل‌های کریمه در اختیار خوانندگان علاقمند قرار گرفته است.

غزل‌های کِریمه

«غزل‌های کریمه» Sonety krymskie «کتاب دوزبانه‌ای هست و غیر از ترجمه فارسی سونات‌های می‌سکیه ویچ، شامل اصل لهستانی اشعار نیز هست. در آغاز کتاب و در مدخل پاره‌ای از سونات‌ها، در مجموع چهار متن به‌عنوان مقدمه آمده است:درآمدی بر کتاب، یادداشت مترجم به اضافه‌ی نخستین ترجمه‌ی سوناتی از می‌تسکیه ویچ به فارسی که در واقع همان مقاله‌ی چاپ شده در پل فیروزه است با تغییراتی چند و تکمله‌ای بر چگونگی ترجمه‌ی میرزاجعفر توپچی باشی؛ همه به قلم ع. دولتشاهی.

بر خلاف میرزا جعفر توپچی باشی، این‌بار علیرضا دولتشاهی و ایونا نویسکا قالب سونات را به غزل تغییر ندادند و شکل ثابت چهار بندی و ۱۴ سطری (۴، ۴، ۳ و ۳) آن را کاملاً رعایت کرده‌اند، اما از قافیه صرف‌نظر شد. برای اینکه خوانندگان فارسی‌زبان بتوانند با نگاه شاعر آشنا شوند، تصاویر را به همان شکلی کهذ هست ترجمه کرده‌اند. این امر موجب شده است که تصویرپردازی‌های شاعرانه کمی بیگانه به‌نظر آید. با این حال و به را میرزا جعفر توپچی‌باشیغم آن‌که قالب سونات حفظ شد، اما کتاب در مجموع با عنوان غزل‌های کریمه منتشر گشت. در پایان می‌توان گفت ترجمه سونات‌های کریمه به فارسی، آرزوی شاعر می‌سکیه ویچ را برآورده کرده است. مثل این است که شمع اندیشه و آرزوهای شاعر که پس از مرگ او خاموش شد، اکنون دوباره افروخته شده باشد.

شناسنامه‌ی کتاب:

غزل‌های کریمه
آدام می‌تسکیه ویچ
برگردان از لهستانی علیرضا دولتشاهی و ایوُنا نُویسکا
تهران ۱۳۸۹، انتشارات بال

شعر افیون نیست

Tue, 01 Feb 2011 14:19:42 +0000

عباس معروفی

تورج رهنما: «شعر محصول تجربه‌های ژرف درونی و ثمره‌ی کشمکشی دیرپاست. از این رو آفریدن آن نیز به بینش عمیق، استعداد خارق‌العاده، عشق سرشار و شکیبایی فراوان نیاز دارد. شعر تنها نوع ادبی‌ست که اگر از کیفیتی متوسط برخوردار باشد، تحمل‌ناپذیر است. رمان‌های متوسط می‌توانند سرگرم‌کننده و آموزنده و حتی هیجان‌انگیز باشند. شعرها هرگز.»

برف

زردها بی‌خود قرمز نشدند
قرمزی رنگ نینداخته است
بی‌خودی بر دیوار.

صبح پیدا شده از آن طرف کوه ازاکوه، اما
وازنا پیدا نیست
گرتهی روشنی مرده‌ی برفی همه کارش آشوب
بر سر شیشه‌ی هر پنجره بگرفته قرار.

وازنا پیدا نیست
من دلم سخت گرفته است از این
میهمانخانه‌ی مهمانکُش روزش تاریک
که به جان هم، نشناخته انداخته است:
چند تن خواب آلود،
چند تن ناهموار،
چند تن ناهشیار.

نیما یوشیج شاعر بزرگ ایران و آغازگر شعر نو فارسی درباره‌ی شعر نو می‌گوید:

«اگر شعر نتواند زیبا واقع شود، اگر نتواند وسیله‌ی نظرهای تسلی‌بخش در زندگی انسان باشد و ناهنجاری‌ها را نه چنان که هست، بلکه گاهی با قوت‌تر از آنچه هست بیان بدارد، چه سرباری‌ست بر روی زندگی انسانی؟ و تدوین آن چه بی‌خودی انجام گرفته است. ولی اگر بتواند، واسطه‌ای است که بر ما می‌افزاید یا از ما می‌کاهد، و چیزی را در پیش نظر ما روشن می‌کند و بهتر نمود می‌دهد و از ته دل خواستنی‌ست.

این خواستن وسیله می‌خواهد. با مصالح و وسایل درست و حسابی‌تر است که می‌توان سازنده‌ی درست و حسابی‌تر شد.»

نیما درباره‌ی شعر آزاد می‌گوید:

در اشعار آزاد من، وزن و قافیه به حساب دیگر گرفته می‌شوند. کوتاه و بلند شدن مصرع‌ها در آن‌ها بنابر هوس و فانتزی نیست. من برای بی‌نظمی هم به نظمی اعتقاد دارم. هر کلمه‌ی من از روی قاعده‌ی دقیق به کلمه‌ی دیگر می‌چسبد. شعر آزاد سرودن برای من دشوارتر از غیر از آن است. مایه‌ی اصلی اشعار من رنج من است. به عقیده‌ی من گوینده‌ی واقعی باید آن مایه را داشته باشد. من برای رنج خود شعر می‌گویم. فرم و کلمات و وزن و قافیه در همه وقت برای من ابزارهایی بوده‌اند که مجبور به عوض کردن آن‌ها بوده‌ام تا با رنج من و دیگران بهتر سازگار باشد.»

مهتاب

می‌تراود مهتاب
می‌درخشد شبتاب
نیست یکدم شکند خواب به چشم کس و لیک
غم این خفته‌ی چند
خواب در چشم ترم می‌شکند.

نگران با من استاده سحر
صبح می‌خواهد از من
کز مبارک دم او آورم این قوم به جان باخته را بلکه خبر،
در جگر لیکن خاری
از ره این سفرم می‌شکند.

نازک‌ آرای تن ساقه گلی
که به جانش کِشتم
و به جان دادمش آب
ای دریغا! به برم می‌شکند.

دستها می‌سایم
تا دری بگشایم
برعبث می‌پایم
که به در کس آید
در و دیوار به‌هم ریخته‌شان
بر سرم می‌شکند.

می‌تراود مهتاب
می‌درخشد شبتاب
مانده پای آبله از راه دراز
بر دم دهکده مردی تنها
کوله بارش بر دوش
دست او بر در، می‌گوید با خود:
غم این خفته‌ی چند
خواب بر چشم ترم می‌شکند.

تورج رهنما شاعر نامدار و استاد دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و استاد زبان آلمانی دانشگاه ملی در باره‌ی شعر می‌گوید:

«شعر محصول تجربه‌های ژرف درونی و ثمره‌ی کشمکشی دیرپاست. از این رو آفریدن آن نیز به بینش عمیق، استعداد خارق‌العاده، عشق سرشار و شکیبایی فراوان نیاز دارد. شعر تنها نوع ادبی‌ست که اگر از کیفیتی متوسط برخوردار باشد، تحمل‌ناپذیر است. رمان‌های متوسط می‌توانند سرگرم‌کننده و آموزنده و حتی هیجان‌انگیز باشند. شعرها هرگز. آن‌ها باید بی‌نظیر باشند. این ماهیت شعر است.»

طرحی برای شهر
از تورج رهنما

اگر حاکم شهر بودم
حکم می‌کردم "چارباغ" را
بزک کنند، وسمه بکشند، حنا ببندند
بر اسبی سفید بنشانند
و گرد شهر بگردانند!

اگر حاکم شهر بودم
دستور می‌دادم گنجشک‌ها را
زیر پل خواجه جمع کنند
و برای‌شان
داستان شیخ صنعان را بازگویند

اگر حاکم شهر بودم فرمان می‌دادم
بر تارک "منار جُنبان"
برای شاعران لانه بسازند
و بامدادان در "چهل ستون"
با چلچله‌ها شطرنج ببازند!

اگر حاکم شهر بودم
حکم می‌کردم شب‌کورها را
از آسمان برانند
و برای پرندگان مهاجر
کنار زاینده رود
"منطق‌الطیر" بخوانند.

با این همه در ازای این طرح،
از کارگزاران شهر
چشم‌داشتی ندارم.
تنها آرزو می‌کنم دستور دهند
استخوان‌های پدرم را
به زادگاهش بازگردانند
و در "هشت بهشتش" به خاک سپارند.

تورج رهنما می‌گوید: «شعر زاده‌ی یک تأثر آنی نیست. شعر محصول کشمکشی درونی و دیرپاست. اکنون ممکن است سئوال کنید شعری که بدین گونه پدید می‌آید، دارای چه ویژگی‌هایی‌ست؟ من به‌جای پاسخ دادن به این پرسش ترجیح می‌دهم که آن را به گونه‌ی دیگری مطرح کنم. شعر، شعر امروزدارای چه ویژگی‌هایی‌ نیست؟
نظر من در این باره به اختصار چنین است:
شعر افیون نیست. بنابراین نباید خواننده را به جهان توهمات ببرد. این سخن به این معنا نیست که شعر نباید خیال‌انگیز باشد. نه، شعر باید گذشته از آن آدمی را به تفکر نیز وادار کند.
شعر واقعی از بیان ناکامی‌های شخصی و لحن دردآلود تهی‌ست. گوینده‌ای که در اثر خود شِکوه می‌کند، آدمی‌ست که می‌خواهد از حس ترحم خواننده به گونه‌ای ریاکارانه سود جوید.
چهره‌ی شعر می‌تواند جدی، عبوس و اندوهبار نباشد. چرا ما آن را زرد و خسته و رقت‌انگیز می‌خواهیم؟
فراموش نکنیم جهان امروز جهان تناسب و تعادل نیست. جهان تناقض و تضاد است.»

کوچ بنفشه‌ها

از ادیب و شعر بزرگ ما
محمدرضا شفیعی کدکنی (م. سرشک)

در روزهای آخر اسفند
کوچ بنفشه‌های مهاجر زیباست

در نیمروز روشن اسفند
وقتی بنفشه‌ها را از سایه‌های سرد
در اطلس شمیم بهاران
با خاک و ریشه

- میهن سیارشان -

در جعبه‌های کوچک چوبی،
در گوشه‌ی خیابان می‌آورند،
جوی هزار زمزمه در من
می‌جوشد:
ای کاش...
ای کاش آدمی وطنش را
مثل بنفشه‌ها
(در جعبه‌های خاک)
یک روز می‌توانست،
همراه خویشتن ببرد هرکجا که خواست
در روشنای باران، در آفتاب پاک.