سازمان یونسکو

تنها ژئوپارک ایران از فهرست یونسکو خط خورد

arezoo — Sat, 26 Jan 2013 05:50:17 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - پس از بارها اخطار سازمان یونسکو، سرانجام ژئو پارک جزیره قشم از شبکه جهانی ژئوپارک‌های این سازمان خارج شد. شاید بتوان این اتفاق را یکی دیگر از رکوردهای تاریخی منفی در زمینه مدیریت محیط زیست ایران و پارک‌های طبیعی ایران به شمار آورد. در سال گذشته سازمان یونسکو از مدیریت این منطقه طبیعی انتقاد کرده و از ایران خواسته بود تا مطابق ضوابط و مقرارات ژئوپارک‌ها عمل کند و گرنه این پارک از شبکه جهانی‌ها ژئو پارک‌ها حذف خواهد شد. اکنون و با گذشت حدود یک سال از اخطار یونسکو و با عملی نشدن در خواست‌‌های کارشناسان آن سازمان، نام این پارک دیگر در فهرست ژئو‌پارک‌ها به چشم نمی‌خورد.

ژئو پارک جزیره قشم، تنها ژئو پارک ایران و خاورمیانه بود. تاکنون تعداد اندکی از کشورها توانسته‌اند یک منطقه طبیعی را به عنوان ژئوپارک در این شبکه جهانی معرفی کنند. قشم که در سال‌۱۳۸۵ توانسته بود با به اثبات رساندن ارزش‌های طبیعی و فرهنگی خود در این فهرست قرار بگیرد، بعد از شش سال به دلیل عملکرد ضعیف مدیریتی از این فهرست خارج شده است. کشور چین با معرفی و ثبت ۲۷ ژئو پارک‌، در صدر کشورهایی قرار دارد که از ظرفیت‌های این پارک‌های طبیعی به درستی استفاده می‌کنند.

ژئو پارک چیست؟

ژئوپارک به مناطقی طبیعی گفته می‌شود که دارای جاذبه‌های علمی و زمین‌شناختی هستند و علاوه برآن، جاذبه‌های فرهنگی و طبیعی دیگر نیز بر ارزش‌ آن‌ها می‌افزاید. این محدوده‌های جغرافیایی باید توسط یک مدیریت واحد به طور دائم تحت مراقبت و حفاظت باشد تا ارزش‌های طبیعی و زمین شناختی آن‌ها محفوظ بماند. شبکه جهانی ژئوپارک‌ها که توسط سازمان یونسکو تاسیس شده است ضمن ثبت پارک‌های ارزشمند سه هدف اصلی را در زمینه حفاظت، آموزش، و زمین گردشگری یا ژئوتوریسم دنبال می‌کند.

پیش‌تر یونسکو از ایران خواسته بود تا امکانات و ساختار مدیریتی مناسب را برای محوطه‌هایی که در قشم دارای جاذبه زمین شناختی هستند فراهم کنند. ایران برای این کار زمان کافی در اختیار داشت، اما نتوانست از این زمان به درستی استفاده کند. اطلاعات این مناطق می‌بایست در اختیار عموم قرار می‌گرفت و به طور عمده جامعه محلی و بومی به عنوان سرمایه‌های اصلی انسانی آموزش داده می‌شدند تا در مدیریت آن همکاری می‌کردند. یکی از اهداف یونسکو استفاده از جامعه محلی و افراد بومی برای حفاظت و معرفی این پارک‌هاست. همچنین قرار بود در قشم مسیرهای دسترسی، تابلوهای معرفی و اطلاع رسانی قرار بگیرد. حفاظت کردن اصولی از مناطقی که دارای سنگواره و فسیل‌های جانوری و گیاهی هستند نیز جزو درخواست‌های یونسکو از ایران بوده است. همچنین مدیریت پارک از ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای گردشگران و احداث محل اقامت آنها، با رعایت استانداردهای زیست محیطی و حفظ چشم‌انداز طبیعی در این منطقه ناتوان بوده است.

سکوت و پنهان‌کاری

ژئوپارک سابق جزیره قشم زیر نظر سازمان منطقه آزاد قشم اداره می‌شد و عملا سازمان محیط زیست دخالت چندانی در مدیریت آن نداشت. پس از اخطارهای یونسکو نام این پارک حدود دو ماه پیش از فهرست خارج شد اما مسئولان منطقه آزاد قشم این خبر را برای مدتی از رسانه‌ها پنهان کردند. اکنون در توجیه این پنهان‌کاری گفته می‌شود هدف آن‌ها مذاکره برای بازگرداندن قشم به این فهرست بوده است. محمد هاشم داخته مدیر ژئوپارک قشم اعلام کرده است در صورت رعایت برخی موارد امکان بازگشت قشم به فهرست شبکه جهانی ژئوپارک‌ها وجود دارد.

بودجه‌ میلیاردی و طرح‌های بی‌سرانجام

ژئوپارک سابق قشم توانسته بود بودجه به نسبت مناسبی را نسبت به سال‌های قبل برای ایجاد ساختارهای مدیریتی و حفاظتی دریافت کند. به گفته مدیر این ژئوپارک سابق، بودجه امسال این پارک در حدود دو میلیارد تومان بوده است. اکنون سئوال بسیاری از کارشناسان محیط زیست این است که این بودجه میلیاردی در چه راهی و چگونه مصرف شده است که نتوانسته در جهت معیارها و استانداردهای جهانی حرکت کند و در نهایت به حذف آن منجر شده است؟

جزیره قشم و جاذبه‌های طبیعی آن در سال‌های اخیر با تهدیداتی محیط زیستی مانند توسعه و ساخت و ساز خارج از ضابطه و همچنین آلودگی‌های مختلف محیطی تهدید شده است. حضور ژئوپارک جزیره قشم در فهرست شبکه جهانی ژئوپارک‌ها می‌توانست به عنوان ابزاری قوی برای حفاظت بهتر از ارزش‌های طبیعی و زمین‌شناختی آن مورد استفاده قرار بگیرد و مانع از برخی پروژه‌های ناخواسته شود.

جابه‌جایی‌های متعدد در سطح مدیران و بی‌ثباتی مدیریتی نیز یکی از دلایلی است که مانع از اجرا شدن برنامه‌های مناسب جهت معرفی و حفاظت ارزش‌های طبیعی جزیره قشم شده است. در حالی که بسیاری از کشورهای جهان از قرار گرفتن نام آثار طبیعی و فرهنگی خود در فهرست‌های جهانی به عنوان ابزاری برای معرفی هر چه بهتر خود سود برده و نظر مثبت مردم دنیا را به سوی خود برمی‌گردانند، ایران اکنون یکی از فرصت‌های طلایی خود را از دست داده است.

کارشناسان محیط زیست می‌گویند ایران به دلیل داشتن ارزش‌های طبیعی فراوان قابلیت معرفی چندین ژئوپارک دیگر را به سازمان یونسکو دارد، اما با وجود ضعف در دستگاه مدیریتی و خط خوردن نام قشم، کار ایران در آینده با دشواری‌های بیشتری برای جلب اعتماد سازمان یونسکو همراه خواهد بود.

نیم قرن پس از انتشار «بهار خاموش»

arezoo — Fri, 21 Dec 2012 19:08:34 +0000

ستایش پاسداشت محیط زیست

بیژن روحانی

بیژن روحانی - پنجاه سال پیش، انتشار کتابی در خصوص خطرات زیست محیطی، پایه‌های جنبش مدرن حفاظت از محیط زیست را تحکیم کرد. راشل کارسون، بانوی پژوهشگر آمریکایی که تحقیقات مهمی در خصوص دریاها و اقیانوس‌ها انجام داده بود، توانست با انتشار کتاب «بهار خاموش»، نه تنها توجه متخصصان بلکه توجه طیف وسیعی از مردم را به آلوده‌شدن بیش از پیش محیط زیست توسط دنیای مدرن و صنعتی جلب کند. امسال پنجاهمین سالگرد انتشار این کتاب مهم و بنیادین توسط نهادهای مختلفی از جمله سازمان یونسکو و اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت گرامی‌ داشته شده است.

«بهار خاموش» ابتدا به صورت مقالاتی پی در پی در مجله نیویورکر به چاپ می‌رسید و در اواخر سال ۱۹۶۲ سرانجام به صورت کتاب منتشر شد. به هنگام انتشار این کتاب، راشل کارسون به عنوان یک نویسنده و پژوهشگر در حوزه طبیعت و به خصوص علوم دریایی، فردی کاملا شناخته شده بود. کتاب در زمان انتشار خود با سرعت به یکی از کتاب‌های بسیار فروش تبدیل شد و درهمان زمان در فهرست پرفروش‌ترین‌های نشریاتی مانند نیویورک تایمز قرار گرفت. بهار خاموش پس از آن بارها و بارها تجدید چاپ شد و اکنون به عنوان یکی از مهم‌ترین کتاب‌های غیرداستانی در سده بیستم شناخته ‌می‌شود. این کتاب توسط عبدالحسین وهاب‌ زاده و همکاران به فارسی نیز ترجمه شده است.

آفت‌کش‌های ضد طبیعت

در «بهار خاموش» کارسون در خصوص تاثیر آفت‌کش‌های شیمیایی بر محیط و جاندران و به خصوص بر پرندگان تحقیقات مهمی را منتشر می‌کند و همچنین به بحث در مورد تاثیرات زیان بار آن‌ها بر انسان می‌پردازد. او بسیاری از صنایع شیمیایی بزرگ را متهم کرد که به عمد افکار عمومی را گمراه کرده و به جای سخن گفتن از مضرات این محصولات به تبلیغ فواید آن پرداخته‌اند. این کتاب یکی از عوامل مهم ممنوع شدن استفاده از سم شیمیایی د.د.ت بود.

در «بهار خاموش» کارسون در خصوص تاثیر آفت‌کش‌های شیمیایی بر محیط و جاندران و به خصوص بر پرندگان تحقیقات مهمی را منتشر می‌کند و همچنین به بحث در مورد تاثیرات زیان بار آن‌ها بر انسان می‌پردازد. او بسیاری از صنایع شیمیایی بزرگ را متهم کرد که به عمد افکار عمومی را گمراه کرده و به جای سخن گفتن از مضرات این محصولات به تبلیغ فواید آن پرداخته‌اند. این کتاب یکی از عوامل مهم ممنوع شدن استفاده از سم شیمیایی د.د.ت بود.

راشل کارسون متولد ۱۹۰۷ در پنسیلوانیا بود و کار خود را به عنوان زیست‌شناس دریایی آغاز کرد. اما در دهه پنجاه با نوشتن و انتشار کتاب‌های علمی به شهرت رسید. از دیگر آثار او می‌توان به «دریای اطراف ما»، «لبه دریا»، و همچنین «زیر دریاـباد» اشاره کرد.

آثار راشل کارسون درست در زمانی منتشر شدند که از یک سو، بسیاری از جوامع از پیشرفت‌های صنعتی و اقتصادی خود شادمان بودند و از سوی دیگر منابع طبیعی را پایان ناپذیر می‌پنداشتند. شاید امروز باورش برای ما دشوار باشد، اما تا همین پنجاه سال پیش، این اعتقاد که فعالیت‌های ما به طور جبران‌ناپذیری طبیعت را نابود می‌کند در بین عموم جایگاهی نداشت. در حقیقت توجه به محیط پیرامون و طبیعت و لزوم حفاظت از آن شاید آخرین چیزی بود که در برنامه‌های اقتصادی و توسعه و همچنین در نظر عموم مردم می‌بایست به آن توجه شود. طبیعت تنها برای سود رساندن به انسان در نظر گرفته می‌شد و می‌بایست به هر وسیله‌ای از آن استفاده شود. اما کتاب‌های کارسون توانست درستی این گزاره را در ذهن بسیاری از مخاطبان خود به چالش بکشد و به آن‌ها آسیب‌پذیر بودن طبیعت و نقش انسان در ویرانی آن را یادآوری کند. این یادآوری در پنجاه سال پیش، تحول مهمی بود.

زبان ساده و فراگیر

راشل کارسون سهم بزرگی در رشد روزنامه‌نگاری زیست محیطی نیز دارد. او زمانی که در سازمان شیلات آمریکا کار می‌کرد، متن برنامه‌های رادیویی شیلات را تهیه می‌کرد. این برنامه‌های آموزشی که با نام «عاشقانه‌های زیر آب» تهیه می‌شد اطلاعاتی در خصوص حیات در اقیانوس‌‌ها و دریاها را ارائه می‌کرد. تا پیش از آن‌که کتاب او به صورت مقالات دنباله‌دار در نیویورکر منتشر شود، شاید کمتر نشریه‌ای در جهان ستون و جایگاه ویژه‌ای را به مباحث حفاظت از محیط زیست اختصاص داده بود. او گرچه برای طرح کتابش شخصا تحقیقات علمی و مفصل انجام داده بود، اما کتاب را به زبانی روان و شیوا برای مخطاب عام نوشت.

انتقادات علیه نویسنده کتاب

با این حال کتاب‌ها و آثار کارسون با انتقاداتی در زمان خود نیز رو به رو بوده است.

سنگین‌ترین حملات علیه راشل کارسون توسط صنایع شیمیایی صورت گرفت. حملاتی که در آن طعنه‌ها و ریشخندهای جنسیتی نیز دیده می‌شد. این که یک زن دانشمند توانسته باشد چنین کتاب پرفروش و تاثیر‌گذاری منتشر کند که به ممنوعیت استفاده از برخی آفت‌کش‌ها بینجامد، مورد قبول بسیاری نبود. از همین رو بسیاری از حملات بیشتر متوجه شخص نویسنده شد و در فضای دهه شصت آمریکا، برخی منتقدان به او برچسب کمونیست بودن زدند.

برخی دانشمندان در آن زمان او را متهم کردند که با عقایدش می‌خواهد جامعه انسانی را به «دوران تاریک» قرون وسطا باز‌گرداند. برخی دیگر نیز معتقدند او گرچه در خصوص مضرات استفاده از سموم شیمیایی و به خصوص د.د.ت قلم‌فرسایی کرده، اما به این پرسش پاسخ نداده است که استفاده نکردن از این آفت‌کش‌ها چه آسیب‌های بیشتری را ممکن است به انسان وارد کند.

اما سنگین‌ترین حملات علیه او توسط صنایع شیمیایی صورت گرفت. حملاتی که در آن طعنه‌ها و ریشخندهای جنسیتی نیز دیده می‌شد. این که یک زن دانشمند توانسته باشد چنین کتاب پرفروش و تاثیر‌گذاری منتشر کند که به ممنوعیت استفاده از برخی آفت‌کش‌ها بینجامد، مورد قبول بسیاری نبود. از همین رو بسیاری از حملات بیشتر متوجه شخص نویسنده شد و در فضای دهه شصت آمریکا، برخی منتقدان به او برچسب کمونیست بودن زدند. نتیجه بحث‌های پرشوری که در آن زمان به راه افتاد این شد که مسائل مربوط به حفاظت از محیط زیست برای نخستین بار در سنای آمریکا مطرح شد.

راشل کارسون پس از آن به نمادی برای جنبش نوپای حفاظت از محیط زیست تبدیل شد و به خصوص از سوی بسیاری از فعالان زن مورد ستایش قرار گرفت. بحث محوری کارسون آن بود که انسان تنها بخشی از طبیعت است و مالک آن نیست و مسئولیت بزرگی در قبال حفاظت از محیط زیست دارد. بحثی که درک و به کار بستن آن امروز نیز برای تمام جوامع انسانی حیاتی است.