بحران اجتماعی

کودک، ترقه‌ و حکومت اسلامی

society — Mon, 04 Mar 2013 13:36:40 +0000

فرهاد مرادی - خرده فرهنگ‌های ایرانی، با درجاتی متفاوت، کودکی را مترادف با معصومیت می‌گیرند؛ نوعی فطرت پاک که بزرگسالان از آن بی‌بهره‌اند. از پیامبر مسلمانان نقل شده است[۱] که خداوند در روز جزا به جبرئیل امر می‌کند تا کودکان مؤمنان را بی‌حسابرسی به بهشت وارد کند. هم‌چنین از امام ششم شیعیان نقل شده است[۲] که در روز جزا خداوند برای کودکان کفار آتشی می‌افروزد و امر می‌کند تا به آن وارد شوند و چون پا به درون آتش نهادند، آتش بر آن-ها «سرد و سلامت» می‌شود.

القای حس پاکی و معصومیت به مخاطب نیز، به مدد نمایش کودکان یا توصیف حالات کودکانه، از کلیشه‌ای‌ترین فضاسازی‌های هنری و ادبی به حساب می‌آید. شخصیت اصلی فیلم «خانه‌ای روی آب» زمانی که با اتومبیل شخصی، فرشته‌ای را زیر می‌گیرد، آن فرشته کودکی است زیباروی که با بی‌اخلاقی‌های شخصیت اصلی کنار نمی‌آید و به نشانه‌ اعتراض دست وی را چنگ می‌اندازد. در اینجا به نظر می‌رسد «کودک – فرشته» به خاطر سرشت پاک و کودکانه‌اش که با دروغ سازگاری ندارد و بی‌آنکه خود بخواهد به سمت راستی و درستی میل می‌کند، چنین کرده است.

در همین زمینه بیشتر بخوانید و بشنوید:

چهارشنبه سوری و حکومت نگران ایران

پرونده حق شادی

شادی به مردم جسارت می دهد

حسین پناهی در یکی از قطعات شاعرانه‌اش زمانی که سراغ زمین را از کهکشان‌ها، سراغ خانه‌اش را از زمین، سراغ مادرش را از خانه، سراغ کبوترانش را از مادر می‌گیرد و دست آخر می‌گوید که ای‌ کاش هرگز از درخت انجیر پایین نیامده بود، به نوعی حسرت روزگار کودکی‌اش را می‌خورد که به واسطه‌ فطرت پاک کودکانه می‌توانست به راحتی خوب را از بد و سره را از ناسره تشخیص دهد و مثل دوران بزرگسالی نیازی به عقل لعنتی حسابگر نبود. حتی در ادبیات کهن ایران که عموماً کودک و کودکی را به رسمیت نمی‌شناسد و اصل را بر دوران بزرگسالی - آن هم بزرگسالی مردان – می‌گذارد، مضامینی چون «به دل گفتم‌ای ننگ مردان بمیر/ که کودک رود پاک و آلوده پیر»[۳] پیدا می‌شود.

چنین مضامینی در مکتوبات فعالان حقوق کودک هم که باید نگاهی مدرن‌تر و اجتماعی‌تر نسبت به کودکان داشته باشند، به وفور یافت می‌شود. فانتزی سانتی‌مانتال بعضی از این مکتوبات با پیروی از یکی از اشعار ناظم حکمت – شاعر ترک – آن است که برای بهبود اوضاع جهان «دست کم برای یک روز» دنیا را به دست کودکان بسپاریم. این گروه از آلترناتیوسازان به اینکه بعد از واگذاری مسئولیت جهان به کودکان چه بلایی بر سر آن می‌آید، علاقه‌ای نشان نمی‌دهند. در اینکه اکثریت به تناسب، چنین گزاره‌هایی را نسبت به کودکی، بدون چون و چرا می‌پذیرند و در زندگی روزمره لقلقه‌ زبان‌ می‌کنند، تقریباً شکی نیست، اما درستی این گزاره‌ها جای چانه زدن دارد.

تنبیه بدنی، یک روش‌ تربیتی در ایران

مجاز شمردن تنبیه بدنی کودکان، از دیرباز تا به امروز، یک روش‌ تربیتی در ایران به شمار می‌رود. احمد کسروی در کتاب «زندگانی من» تصویری از نظام آموزشی پیش از مشروطه ارائه می‌دهد و نقل می‌کند که آخوند مکتبخانه‌ای که وی و دیگر همسالانش در آن قرآن می‌آموختند، «سیلی نوازش» بیخ گوش شاگردان حرف گوش کن می‌نواخته است. وقتی پاداش سر به راه بودن شاگردان مؤدب سیلی نوازش بوده باشد، تعجبی ندارد اگر شاگردان متمرد گرفتار شلاق و فلک و زیر زمین پر از عقرب شده باشند.

مجاز شمردن تنبیه بدنی کودکان، از دیرباز، یک روش‌ تربیتی در ایران به شمار می‌رود. احمد کسروی در کتاب «زندگانی من» تصویری از نظام آموزشی پیش از مشروطه ارائه می‌دهد و نقل می‌کند که آخوند مکتبخانه‌ای که وی و دیگر همسالانش در آن قرآن می‌آموختند، «سیلی نوازش» بیخ گوش شاگردان حرف گوش کن می‌نواخته است. وقتی پاداش سر به راه بودن شاگردان مؤدب سیلی نوازش بوده باشد، تعجبی ندارد اگر شاگردان متمرد گرفتار شلاق و فلک و زیر زمین پر از عقرب شده باشند.

حتی امروز که بیش از یک قرن از شکل‌گیری نظام نوین آموزشی در ایران می‌گذرد و رفته رفته تنبیه بدنی کودکان اسباب سرشکستگی بزرگسالان را فراهم می‌آورد، باز هم تصاویری از مدارس ایران مخابره می‌شود که آدمی خیال برش می‌دارد مبادا مکتب‌داران پیش از مشروطه، در هیبت زامبی‌ها، در کار تسخیر نظام آموزشی باشند. سئوال معنادار از فرهنگی که با هزار و یک جور حرافی هم‌زمان هم اعتقاد به فطرت پاک کودکان را توجیه می‌کند و هم لزوم تنبیه بدنی آن‌ها را این است: اگر کودک فطرتاً به سمت خوبی و درستی گرایش دارد پس لزوم تنبیه بدنی او چیست؟ و اگر نه، تنبیه بدنی لازمه‌ سر به راه شدن و هنجارمند شدن کودک است پس دیگر صحبت کردن از فطرت پاک کودکان یعنی چه؟

می‌توان در ادامه این سئوال را نیز مطرح کرد که آیا در غیاب یک نظام تربیتی – حمایتی، امکان شرارت کودکان نیز وجود دارد؟ یا به عبارت دیگر در غیاب چنین نظامی کودکی که قرار بود فطرتاً پاک باشد، اساساً به موجودی شرور تبدیل نمی‌شود؟

یکی از قسمت‌های سریال آمریکایی «اخبار بد» (Breaking Bad) بخشی از درگیری دو گروه توزیع مواد مخدر در ایالت نیومکزیکو را نشان می‌دهد. گروه قدیمی‌تر که فروشنده‌های گروه جدید را موی دماغ خود می‌داند، به منظور گمراه کردن همزمان پلیس و رقبا پسر بچه‌ای هشت ساله را وادار می‌کند تا دخل یکی از فروشنده‌های رقیب را بیاورد. در سکانسی سرشار از تعلیق، پسربچه‌ به ظاهر معصوم، سوار بر دوچرخه گرد فروشنده‌ مواد مخدر می‌چرخد و در فرصت مناسب او را سوراخ سوراخ می‌کند. در ادامه‌ داستان مشخص می‌شود که ضارب، کودکی بازمانده از تحصیل است و در محله‌ای شبیه به باغ وحش زندگی می‌کند که کنترل آن را کارتل‌های مواد مخدر در اختیار دارند. در مثال سینمایی دیگری می‌توان به فیلم برزیلی «شهر خدا» (City Of God) اشاره کرد. این فیلم پر است از صحنه‌های تکان-دهنده‌ قتل، کشتار و تجاوز که توسط گروه‌هایی از کودکان فقیر و حاشیه‌نشین سازماندهی و اجرا می‌شود. در اینجا برای تاریخی‌تر و البته بومی‌تر شدن روند بحث، به‌جاست تا ترور نافرجام «دکترحسین فاطمی» در ۲۵ بهمن ۱۳۳۰ یادآوری شود. در آن حادثه خداپرستان «فداییان اسلام» تپانچه در کف «محمد مهدی عبدخدایی» نهادند تا نفس کشیدن را از یاد حسین فاطمی ببرد. نکته‌ مد نظر نه دعوای خونین فی مابین ملیون و اهل دیانت، که استفاده از نوجوانی چهارده ساله در این ترور است. عبدخدایی در آن دوران حتی بر حسب تعاریف فقهی کودک محسوب می‌شد؛ او در روایت ماجرا می گوید: صورتش در آن زمان حتی یک دانه مو هم نداشت.

طرفداران نیمه متمدن و ستیزه‌جوی فداییان اسلام که علی الاصول به جماعت فطریون تعلق دارند، در صورت احساس ضرورت، توان و حوصله‌ کش‌دادن توجیهاتی در مرتبط بودن اقدام عبدخدایی با فطرت پاک کودکان را تا خود صبح قیامت دارند، با این حال بحث بر سر بخش‌هایی از جامعه است که اقدام به آدمکشی و ترور را از مصادیق بارز شرارت به حساب می‌آورد. بنابراین از گروه اخیر می‌توان توقع داشت تا نه تنها نسبت به معصومیت ذاتی و فطرت پاک کودکان شکاک باشند، بلکه امکان رفتارهای شریرانه‌ کودکان در غیاب یک نظام تربیتی – حمایتی را نیز تأیید کنند. دنیای کودکان‌‌ رها شده به امان خدا، یا به تعبیر شاملو «کودکان اعماق»، به هیچ عنوان دلربا نیست.

دنیای واقعی کودکان

در دنیای واقعی، کودکان با مشت و لگد به جان هم می‌افتند، ضغیف‌تر‌ها را آزار می‌دهند، یکدیگر را دست می‌اندازند، خبرچینی می‌کنند و ده‌ها مورد شرم‌آور دیگر که از نگاه نوستالژیک بزرگسال‌های رمانتیک به دنیای «گوگولی مگولی بچه‌ها» مغفول می‌ماند. در واقع برای یک کودک دنیای کودکان به‌‌ همان اندازه‌ای خشن، خطرناک و دلگیرکننده است که دنیای بزرگسالان می‌تواند برای یک بزرگسال خشن، خطرناک و دلگیرکننده باشد.

اصولاً آیات عظام در ایران حساسیت خاصی نسبت به برافروختن آتش دارند و آن را از نشانه‌های عرض اندام گبریان به شمار می‌آورند. در دهه‌ ۱۳۲۰ «آیت‌الله بروجردی» رابط رسمی‌ خویش «محمد تقی فلسفی» را سراغ محمدرضا شاه جوان فرستاد تا خبر بی‌خوابی آیت الله را از حمل مشعل المپیک در پایتخت به گوش اعلیحضرت آن روز‌ها برساند. محمدرضا پهلوی از آیت الله بروجردی تمکین کرد و آن ماجرا ختم به خیر شد. چند سال بعد آیت الله مطهری خانواده‌های ایرانی را به جرم شادی در آخرین چهارشنبه‌ هر سال «خانواده‌های احمق‌ها» خطاب کرد.

روزهای پایانی سال در ایران معمولاً همراه است با جشن چهارشنبه‌ آخر سال و رعب و وحشتی که با ترکاندن مواد محترقه به راه می‌افتد. در تازه‌ترین واقعه مربوط به چهارشنبه سوری امسال انفجار ساختمانی پنج طبقه در محله‌ تهران- پارس است که با مرگ چهار نفراز ساکنان آن همراه بود. تلفات انسانی، تخریب وسیع ساختمان و وارد شدن صدمه به ساختمان‌های اطراف باعث شده تا تصاویر مخابره شده از این واقعه به خرابی‌های ناشی از جنگ‌های شهری شباهت داشته باشد. چنین اخباری به انضمام تأکید بر مرگ افراد، قطع دست و پا و در آمدن چشم آن‌ها از کاسه در چند سال اخیر کم نبوده و دستگاه تبلیغاتی داخلی نیز برای پوشش چنین خبرهایی چیزی کم نگذاشته است. با این وجود تکرار مکرر چنین حوادثی نشان از آن دارد که گروه‌های علاقه‌مند به بمب ترکاندن در چهارشنبه‌ آخر سال نه تنها دست بردار نیستند، بلکه هر سال کمیت و کیفیت ارعاب را افزایش می‌دهند. نکته‌ای که در این‌ نوشتار اهمیت دارد تأمل بر رفتارهای خشن کودکان به عنوان اصلی ترین گروه درگیر با جنگ و گریزهای چهارشنبه سوری است. گروه‌های دیگر مشتاق برای رسیدن موعد این جشن ملی، معمولاً جنبه‌های مربوط به شادی و پایکوبی آن را مد نظر دارند و این گروه های کودکان هستند که می‌توان نام آن‌ها را ترقه‌سازان خطرناک گذاشت.

اصولاً آیات عظام در ایران حساسیت خاصی نسبت به برافروختن آتش دارند و آن را از نشانه‌های عرض اندام گبریان به شمار می‌آورند. در دهه‌ ۱۳۲۰ «آیت‌الله بروجردی» رابط رسمی‌ خویش «محمد تقی فلسفی» را سراغ محمدرضا شاه جوان فرستاد تا خبر بی‌خوابی آیت الله را از حمل مشعل المپیک در پایتخت به گوش اعلیحضرت آن روز‌ها برساند. محمدرضا پهلوی از آیت الله بروجردی تمکین کرد و آن ماجرا ختم به خیر شد[۴]. چند سال بعد آیت الله مطهری خانواده‌های ایرانی را به جرم شادی در آخرین چهارشنبه‌ هر سال «خانواده‌های احمق‌ها» خطاب کرد و به آدم‌های «سُر و مُر و گنده‌ با این هیکل‌های چنین و چنین» که از روی آتش می‌پرند گفت: «اگر هم پدران گذشته‌تان چنین کاری می‌کردند، شما وقتی می‌بینید یک کار احمقانه است و دلیل خریت پدران شما است رووش را بپوشید. چرا دو مرتبه این سند حماقت را هی سال به سال تجدید می‌کنید؟ این فقط یک سند حماقت است.»

در جدید‌ترین استفتائات انجام شده در پیوند با چهارشنبه سوری، «آیت‌الله مکارم شیرازی» آن را خرافه خواند و «آیت‌الله صافی گلپایگانی» نیز چنین مواردی [چهارشنبه سوری] را مستلزم «اسراف فوق‌العاده» دانست و موجب خطراتی برای «شخص و دیگر شهروندان» و از این رو آن را جایز ندانست.

در سطح سیاسی حکومت دست‌ساز اهل دیانت طی سه دهه نشان داده نظرش به عزاداری و روضه‌خوانی نزدیک‌تر است. چندی پیش ساکنان فیس بوک مضمون کوک کرده بودند که خلاصه‌ توضیح المسائل‌های تولید آیات عظام این است که کلاً اگر طوری شود که انسان خوشش بیاید حرام است. اینکه اهل فیس بوک در این شوخی تا چه اندازه جانب انصاف را گرفته‌اند به نگارنده مربوط نیست، اما هشدارهای سال گذشته‌ رئیس پلیس ایران درباره‌ برخورد قاطعانه‌ پلیس با جشن و پایکوبی در چهارشنبه سوری و یا تقاضای امام جمعه‌ موقت تهران از مجلس برای ریشه کن کردن برگزاری مراسم چهارشنبه سوری از کشور، آدم را به مکثی دوباره بر ادعای شوخ طبعان فیس بوکی وادار می‌کند. جدای از این‌ها از منظر زمامداران حکومت، مجاز شمردن هرگونه تجمع مردم ناراضی خطرناک است و بیم سیاسی شدن آن می‌رود.

مجموع برخوردهای ایدئولوژیک و سیاسی حکومت ایران با مراسم چهارشنبه سوری، این مراسم را به نوعی در تقابل با فرهنگ رسمی قرار داده است. بنابراین نتیجه‌ طبیعی آن است تا مقرر شود ایدئولوگ و واعظ و نظامی مواجب بگیر، در برابر آن بایستند. از سوی دیگر گروه‌هایی از مردم نیز – بنا به دلایلی – دست از این فرهنگ غیر رسمی نمی‌کشند و همان‌طور که این کشمکش تا امروز ادامه داشته حل و فصل شدن آن در آینده‌ای نزدیک بعید به نظر می‌رسد، اما در این میان نقش، جایگاه کودکان و ضرورت آموزش به آنها فراموش می شود. آیا روش های شادی‌ در این جشن ملی به کودکان آموزش داده می شود؟

کودکان و چهارشنبه‌سوری

افزایش میزان رفتارهای پر خطر کودکان در مراسم چهارشنبه‌سوری که نه تنها «هی سال به سال تجدید»، بلکه هرسال نگران‌کننده‌تر هم می‌شود، پیام‌هایی را مخابره می‌کند که باید به آنها گوش فرا داد و به تأمل در ریشه‌های آن دست زد و ضرورت آموزش به کودکان را- درعین حفظ این جشن ملی و خیابانی- مد نظر داشت. نگارنده، به همراه یکی از همکاران، در جایی دیگر اشاره کرده بود: «تغییر شکل و محتوای سنت ملی چهارشنبه‌سوری - به نحوی که اکنون به صورتی دهشتناک و مهیب درآمده و زمینه حضور گسترده نیروهای امنیتی را در روزهای پایان سال در خیابان فراهم کرده - به چه میزان به سه دهه اجرای سیاست‌های جنگی و خشن حکومت اسلامی به منظور مقابله با هرگونه شادی، امید جمعی و همبستگی اجتماعی مرتبط است؟»

نهادهای نظامی و شبه نظامی از کودکان به عنوان عوامل سرکوب استفاده می‌کنند و حتی سال‌هاست در مدارس ایران به بهانه‌ تدریس «آمادگی دفاعی» راه و رسم جهاد فی سبیل الله را به کودکان می‌آموزند. در مثالی دیگر می‌توان به اجرای مراسم اعدام در ملاء عام اشاره کرد. در تمام این موارد تحلیلگران به تأثیر مخرب چنین اقدامات خشنی بر جامعه توجه کرده‌اند، اما کمتر کسی با تکیه بر این واقعیت که کودکان بیش از یک سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند به بررسی تأثیر یا تأثیرات کارناوال‌های مرگ بر رفتارهای ضد اجتماعی کودکان پرداخته است.

برای انتقال بهتر این نکته بد نیست کمی به عقب برگردیم: از نشانه‌های تعمیق و گسترش بحران‌های اجتماعی در دهه‌ هشتاد، یکی هم مسئله‌ خروج کودکان از چرخه‌ تحصیل بود؛ یعنی سیستم آموزشی مملکت، بنا به دلایل ساختاری، توان جذب و نگهداشتن بخشی از کودکان در مدرسه را نداشت و ندارد. طبق آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران در سر شماری نیمه‌ دهه‌ هشتاد، سه و نیم میلیون نفر از کودکان باز مانده از تحصیل هستند. در اینجا برای رسیدن به عددی معنادار باید دو گزاره‌ غلط را پیشفرض گرفت. اول آن‌که آمار‌های رسمی را مساوی با آمارهای واقعی بگیریم و دوم با ارفاق که نه با چشم بستن بر واقعیت‌های اجتماعی، افزایش آمار کودکان بازمانده از تحصیل از سال ۸۵ تا امروز را پانصد هزار نفر فرض کنیم. بر مبنای این دو فرض کودکان بازمانده از تحصیل حداقل ۳۶ درصد کل جمعیت دانش آموزان مدارس ایران را تشکیل می‌دهند.

خصوصی سازی – یا به بیان بهتر اختصاصی‌سازی – آموزش و پرورش در ایران، در عمل تحصیل را از یک حق به یک امتیاز تبدیل کرده‌ است. آمار سرگیجه‌آور کودکان بازمانده از تحصیل در این زمینه تنها بخشی از این تصویر را روشن می‌کند. تصویر مورد نظر زمانی روشن‌تر می‌شود که با دقت نظر بیشتری به مسئله‌ رقابت در کنکور بپردازیم. تمرکز کیفیت آموزشی در مدارس خصوصی با عنوان بی‌مسمای غیرانتفاعی و رشد تصاعدی مؤسساتی که از مقطع ابتدایی کودکان را برای حضور در کنکور آماده می‌کنند، حکایت از رقابتی پیچیده دارد که برخورداری از سرمایه‌ مالی قابل ملاحظه برای حضور در آن، اگر نه شرط کافی ولی صد در صد شرط لازم به شمار می‌رود. این‌که تلویزیون وطنی هر سال نوجوان روستایی فقیر و ساده دلی را روی آنتن می‌برد و مدعی می‌شود که شخص مذکور از فلان کوره دهات به بهترین دانشگاه پایتخت راه پیدا کرده، کتمان حقیقت و ریاکاری آشکار است. برای شنیدن واقعیت باید به تبلیغات مؤسسه‌های خصوصی گوش داد که مدعی هستند رتبه‌های بر‌تر سال‌هاست در این مؤسسه‌ها درس می‌خوانند.

دلایل ناکارآمدی سیستم آموزشی ایران تنها در دو موضوع بیان شده خلاصه نمی‌شود. می‌توان مواردی چون محتوای نامناسب آموزشی و یا وضعیت اقتصادی دشوار معلم‌ها را نیز بر این موارد افزود، اما باز کردن چنین مباحثی نوشتار حاضر را طولانی‌تر و کسل کننده می‌کند. تبدیل تحصیلات در ایران از یک حق همگانی به یک امتیاز طبقاتی، به خودی خود اسباب عدم رضایت بخش عمده‌ای از کودکان ایران را فراهم می‌آورد. از سوی دیگر گسترش بحران‌های اقتصادی نیز وضعیت را برای کودکان دشوار‌تر کرده و زمینه‌ گسست آن‌ها از خانواده را فراهم می‌آورد. خانواده‌ای که توان برطرف کردن نیازهای کودک را نداشته باشد، در واقع اعتباری هم نزد او ندارد. قصه‌ بوسه پرمهر کودک محروم بر دستان پینه بسته‌ پدر فقیر همراه با مقادیری اشک شوق به منظور قدردانی، یا هیچ زمانی واقعیت نداشته یا اگر چنین قصه‌هایی ریشه در واقعیت داشته باشد به دوران تاریخی خاصی برمی‌گردد که دخلی به وضعیت فعلی ندارد. خط و ربط‌های تربیتی توسط والدینی تنظیم می‌شود که توان مشخص کردن خط و ربط‌های اقتصادی را نیز داشته باشند، در غیر این صورت اقبال بلندی خواهند داشت اگر کودک به راه خودش برود و با آن‌ها سر شاخ نشود؛ در رمان «مرگ قسطی»، که کودکی یک پزشک فرانسوی را روایت می‌کند، پدر وسواسی و فقیر راوی زمانی که زیر فشارهای اقتصادی تمام اقتدار پدرانه‌اش را از دست می‌دهد، تنها به زور آژان خبر کردن می‌تواند از زیر مشت و لگد پسر نوجوانش جان سالم به در ببرد.

همه این‌ها برای رسیدن به اینجا مطرح شد: نارضایتی کودکان زمانی که در بستر یک فرهنگ خشن و مردسالار قرار بگیرند، چیزی جز‌‌ همان شرارت‌های دوران کودکی و ازجمله در مراسمی چون چهارشنبه‌سوری، تولید نمی‌کند.

در سه دهه‌ گذشته در ایران کودکان هم سوژه و هم ابژه‌ سرکوب بوده‌اند و هم‌چنان نیز هستند؛ به این معنا که از یک سو دستگاه قضا کودکان را اعدام می‌کند و از سوی دیگر نهادهای نظامی و شبه نظامی از کودکان به عنوان عوامل سرکوب استفاده می‌کنند و حتی سال‌هاست در مدارس ایران به بهانه‌ تدریس «آمادگی دفاعی» راه و رسم جهاد فی سبیل الله را به کودکان می‌آموزند.

در مثالی دیگر می‌توان به اجرای مراسم اعدام در ملاء عام اشاره کرد. در تمام این موارد تحلیلگران به تأثیر مخرب چنین اقدامات خشنی بر جامعه توجه کرده‌اند، اما کمتر کسی با تکیه بر این واقعیت که کودکان بیش از یک سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند به بررسی تأثیر یا تأثیرات کارناوال‌های مرگ بر رفتارهای ضد اجتماعی کودکان پرداخته است. شاید در پایان باید گفت ترقه‌سازان خطرناک روزهای آخر سال در حال پس دادن درس‌هایی هستند که در مجموع از جامعه ساخته و پرداخته حکومت اسلامی فرا گرفته‌اند.

پانویس:

۱- محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج ۲، ص۳۹۰، موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق

۲- من لایحضر الفقیه، ج 3، ص ۴۹۱ـ۴۹۲، دفتر انتشارات وابسته به جامعهی مدرسین حوزهی علمیهی قم

۳- بوستان سعدی، باب نهم در توبه و راه صواب

۴- ظلم، جهل و برزخیان زمین، فصل ششم : سه روزی که ایران را همچنان تکان میدهد، محمد قائد، انتشارات طرح نو

طلاق و توسعه برابری

society — Wed, 19 Dec 2012 13:50:37 +0000

در گفت‌وگو با مهرداد درویش پور، جامعه‌شناس

زهرا باقری شاد

زهرا باقری شاد - بر اساس آمار ارائه شده از سوی سازمان ثبت اسناد و احوال ایران، در شش ماه نخست سال جاری ۷۰ هزار و ۸۴۱ طلاق در کشور ثبت شده است که این تعداد در مقایسه با سال پیش، شش درصد افزایش یافته است.

در نیمه نخست سال جاری نیز ۴۱۵ هزار و ۶۲۰ ازدواج در کشور ثبت شده است. این تعداد نیز در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته پنج درصد کاهش یافته است. همچنین در ایران ۸۲ درصد متقاضیان طلاق را زنان تشکیل می‌دهند که ۱۴ درصد آن‌ها در سال اول ازدواج، رخ می‌دهد. در گفت‌وگویی با مهرداد درویش‌پور، جامعه‌شناس مقیم سوئد، از او درباره نقش زنان در افزایش طلاق و رابطه بین طلاق و توسعه برابری پرسیده‌ایم.

نگاهی به آمار طلاق در ایران نشان می‌دهد که نقش زنان در افزایش طلاق در سال‌های اخیر افزایش یافته است. شما از منظر یک جامعه‌شناس این جریان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

مهرداد درویش‌پور: اصولاً توسعه شهرنشینی، صنعتی شدن، رشد تخصص و توسعه فردیت کارکرد نهادهای جمعی از جمله خانواده را کمرنگ می‌کند.

در ایران اما با یک پارادوکس (ناسازه) روبه‌رو هستیم. در حالیکه حکومت عمیقاً بنیان خانواده را توصیه می‌کند و مبلغ و مشوق آن است و قانون اساسی آن پاسدار خانواده مقدس هسته‌ای است، اما در اعماق جامعه شاهد تغییر رفتار‌ها و طرز تلقی جنسی، انقلاب جمعیتی و تغییراتی عمیق در الگوهای خانوادگی هستیم. ازجمله توسعه ارزش‌های مدرن و رشد فردیتی که بر پایه آن‌ها الگوهای جدیدی از زیست و استاندارد زندگی شکل گرفته است. یعنی در ایران جلوه‌هایی از آن چیزی را شاهد هستیم که در جوامع غربی وجود دارد؛ نظیر بالا رفتن سن ازدواج، بچه‌دار شدن دیرهنگام، افزایش میزان طلاق‌، کاهش میزان ازدواج‌، کوتاه‌تر شدن عمر ازدواج‌، کاهش تعداد فرزندان و درنتیجه کاهش باروری و به نوعی افزایش توقع افراد از زندگی و استانداردهای مربوط به آن.

مهرداد درویش‌پور: نفس رشد فردگرایی طبیعتاً پیوندهای خانوادگی را کمرنگ‌تر می‌کند و فرد بیش از آنکه به خانواده بیاندیشد به خود می‌اندیشد. بنابراین به محض اینکه حس کند خانواده ترمزی در راه پیشرفت فردی شده است به سادگی از آن جدا می‌شود. دیگر آن ارزش‌های اخلاقی پیشین، سنت و مذهب که در تبلیغ خانواده نقش داشتند امروز مشروعیت و نفوذ سابق را در اذهان عمومی ندارند.

همه این تحولات نشانه افزایش توجه به خود و گسترش فردیت در جامعه امروز ایران است. نفس رشد فردگرایی طبیعتاً پیوندهای خانوادگی را کمرنگ‌تر می‌کند و فرد بیش از آنکه به خانواده بیاندیشد به خود می‌اندیشد. بنابراین به محض اینکه حس کند خانواده ترمزی در راه پیشرفت فردی شده است به سادگی از آن جدا می‌شود. دیگر آن ارزش‌های اخلاقی پیشین، سنت و مذهب که در تبلیغ خانواده نقش داشتند امروز مشروعیت و نفوذ سابق را در اذهان عمومی ندارند.

درحالیکه در همه جای دنیا سکولاریسم در تضعیف نقش خانواده و پایداری ازدواج‌ها نقش دارد در ایران با فرایندی روبه‌رو هستیم که دولت آن به شدت دینی است، اما گرایش به فاصله‌گیری از مذهب و کمتر مذهبی بودن به شدت در مردم در حال رشد است. به نوعی از نفوذ مذهب در اعماق جامعه کاسته شده است و همین مسئله در تضعیف نقش خانواده تاثیر می‌گذارد. چون یکی از مهم‌ترین نهادهای مبلغ خانواده، مذهب است. علاوه بر این ما شاهد نوعی انقلاب جنسی آرام در اعماق جامعه هستیم که افراد در صدد پاسخ به نیازهای جنسی خود خارج از نهاد خانواده هستند. به ویژه جوانان ضرورتاً پاسخگویی به نیازهای جنسی را صرفاً از طریق خانواده دنبال نمی‌کنند. دیگر اینکه در صورت تامین نشدن نیازهای جنسی اجباری در خود برای تداوم روابط خانواده نمی‌یابند.

با توجه به اینکه اصولاً شرایط انتخاب آزاد و خانواده اختیاری در ایران محدود است و سیاست‌های زن‌ستیزانه دولت و جداسازی جنسیتی این امکان را بازهم محدود‌تر کرده است، خطر اینکه افراد بدون تفاهم جنسی تشکیل خانواده بدهند بسیار بالاست. امری که خطر ناسازگاری جنسی و جدایی را افزایش می‌دهد. زمانی که افراد امکان و شانس انتخاب آزادانه را ندارند که ابتدا یکدیگر را از نظر جنسی تجربه کنند و سپس وارد رابطه شوند، احتمال اینکه در پی رابطه با عدم تفاهم جنسی روبه‌رو شوند بسیار زیاد است. این امر به عنوان یکی از انگیزه‌های جدایی می‌تواند به دلیل فرهنگ مسط بر جامعه در دل‌ها حبس بماند و ظاهراً بهانه طلاق چیز دیگری باشد. در حالیکه عدم تامین خواست‌های فردی و ازجمله نیازهای جنسی می‌تواند دلیلی جدی در جدایی باشد. یا چنان که امروز شاهدیم شاهد گسترش طلاق‌های عاطفی باشیم، اما افراد همچنان با یکدیگر به‌سر ببرند.

طلاق‌های عاطفی نیز در اولین فرصتی که زنان به دست می‌آورند می‌تواند به طلاق واقعی و رسمی بدل شود. رشد فردیت و توقع از رابطه خود نوعی ناپایداری در خانواده ایجاد می‌کند. دیگر خانواده نه تنها مقدس نیست، بلکه تا جایی کاربرد دارد که به تحقق فرد یاری برساند و نه آنکه فرد خود را فدای مصالح خانواده و قضاوت دیگران کند. علاوه بر کاهش نفود مذهب، افزایش سواد، افزایش فردیت و تن‌آگاهی و خودآگاهی جنسی نیز از عوامل دیگری هستند که در مسئله طلاق نقش دارند.

یکی ازعوامل مهم دیگر اما عامل اقتصادی است. دشواری‌های اقتصادی امکان تشکیل خانواده را با دشواری روبه‌رو کرده است و خطر از هم پاشیدن خانواده را بالا می‌برد. حتی در جامعه غرب نیز طلاق در میان طبقه فرودست بیشتر است. چون فشار اقتصادی زمینه تنش‌های اجتماعی را افزایش می‌دهد. در جامعه ایران که میزان بیکاری بالا، درآمد‌ها کم و گرانی‌ها گسترده است دشواری اقتصادی می‌تواند یکی از زمینه‌سازهای تنش‌های خانوادگی و طلاق باشد.

چه رابطه‌ای اما بین موقعیت امروز زنان ایران و افزایش طلاق در ایران وجود دارد؟

از نظر من تعیین‌کننده‌ترین عامل جدایی‌ها، موقعیت زنان در خانواده است؛ یعنی امری که از این واقعیت راززدایی می‌کند که خانواده در اساس نهادی پدرسالار است یا دست کم تا کنون چنین بوده است.

زمانی که افراد امکان و شانس انتخاب آزادانه را ندارند که ابتدا یکدیگر را از نظر جنسی تجربه کنند و سپس وارد رابطه شوند، احتمال اینکه در پی رابطه با عدم تفاهم جنسی روبه‌رو شوند بسیار زیاد است. این امر به عنوان یکی از انگیزه‌های جدایی می‌تواند به دلیل فرهنگ مسط بر جامعه در دل‌ها حبس بماند و ظاهراً بهانه طلاق چیز دیگری باشد. در حالیکه عدم تامین خواست‌های فردی و ازجمله نیازهای جنسی می‌تواند دلیلی جدی در جدایی باشد.

هم از این‌رو به میزانی که موقعیت اقتصادی زنان بهتر، وابستگی‌شان کمتر و خودآگاهی‌شان بیشتر می‌شود، توقع‌شان از رابطه نیز بیشتر می‌شود. این امر ریسک جدایی‌ها را بالا می‌برد. تقریبا بدون استثنا تمام تحقیقات در جهان نشان می‌دهد که رابطه‌ای مثبت بین بهبود موقعیت زنان و افزایش طلاق‌ها وجود دارد. جالب آنکه نه تنها هرچه موقعیت زنان بهتر می‌شود میزان طلاق‌ها افزایش پیدا می‌کند، بلکه اغلب در پی جدایی‌ها موقعیت زنان بهتر می‌شود.

در خانواده‌ها و جوامعی که موقعیت زنان در آن بسیار پایین است، خانواده از استحکام بیشتری برخوردار است. در واقع راز ثبات خانواده پدرسالار در فرودستی و موقعیت ضعیف‌تر زنان است. این خود نشان‌دهنده خصلت پدرسالار خانواده است که زنان تا زمانی که امکان چالش آن را ندارند در رابطه به سر می‌برند و به محض اینکه شرایط اقتصادی بهتری پیدا می‌کنند، از آگاهی جنسی و اجتماعی بیشتر و فردیت بیشتری برخوردار می‌شوند، یا سطح تحصیلاتشان افزایش می‌یابد و وابستگیشان کمتر می‌شود، توقعشان از رابطه و کسب موقعیت برابر در آن افزایش می‌یابد. مردان اما معمولاً ناتوان از پاسخگویی به این توقعات هستند یا رغبتی به آن نشان نمی‌دهند. این امر باعث افزایش جدایی‌ها می‌شود.

به عبارت دیگر اگر مردان قدرت تطبیق با موقعیت بهبودیافته زنان را فرا گیرند، الگوی نوین برابری‌طلبانه‌ای از رابطه شکل می‌گیرد و رشد پیدا می‌کند که از ثبات نسبی هم برخوردار هست؛ اما از آنجا که مردان ایرانی به دلیل پرورش در فرهنگ پدرسالار مایل و قادر به تطبیق خود با رل نوین جنسیتی نیستند معمولاً از جانب زنان ترک می‌شوند. این حقیقتی است که در جامعه ایران زنان به لحاظ حقوقی، اقتصادی و حتی نفود مذهب و فرهنگ سنتی جامعه، هنوز با نابرابری‌های جدی روبه‌رو هستند و جدایی برای آن‌ها خیلی هم ساده نیست. با اینهمه‌‌ همان درجه رشد تحصیلات، خودآگاهی جنسیتی، تن‌آگاهی و فردگرایی که از آن نام بردم به اندازه کافی منابع ذهنی قدرت آن‌ها را افزایش داده است که جرئت کنند به چالش این روابط دست بزنند. به این ترتیب اصلیترین علت جدایی‌ها را باید در چالش زنان علیه الگوهای سنتی خانواده و عقب‌ماندگی مردان از قدرت تطبیق با شرایط جدید جست‌وجو کرد.

علاوه بر این می‌توان به جرئت ادعا کرد که افزایش طلاق‌ها نه تنها خود نشانه‌ای از مدرنیته و تمایل زنان به گسترش ارزش‌های برابری‌طلبانه و مدرن هستند، بلکه خود در رشد این فرایند نقش مثبت دارند. یعنی طلاق‌های روزافزون زمینه‌ساز توسعه برابری است. بسیاری از مردان یاد می‌گیرند برای اینکه به سادگی ترک نشوند در روابط بعدی با احترام بیشتر، مشارکت بیشتر و رفتاری برابری‌طلبانه‌ در زندگی خانوادگی خود ظاهر شوند.

فکر نمی‌کنید اگر فاکتور قانون را هم در نظر بگیریم، این تئوری که طلاق‌های روزافزون زمینه‌ساز توسعه برابری در ایران به شمار می‌رود خیلی خوشبینانه است؟

آنچه گفتم رخدادی جهانی است که در کشورهای چون ایران ضرورتا‌‌ً همان مسیر بی‌کم و کاست طی نمی‌شود. حتی در سطح جهانی نیز این یکی از گرایش‌هایی است که در میان مردان شکل گرفته است.

این حقیقتی است که در جامعه ایران زنان به لحاظ حقوقی، اقتصادی و حتی نفود مذهب و فرهنگ سنتی جامعه، هنوز با نابرابری‌های جدی روبه‌رو هستند و جدایی برای آن‌ها خیلی هم ساده نیست. با اینهمه‌‌ همان درجه رشد تحصیلات، خودآگاهی جنسیتی، تن‌آگاهی و فردگرایی که از آن نام بردم به اندازه کافی منابع ذهنی قدرت آن‌ها را افزایش داده است که جرئت کنند به چالش این روابط دست بزنند.

گرایش دیگری که در مردان جدا شده رشد کرده است هراس از روبه‌رویی با زنان قوی است. این مردان بیشتر به سمت ازدواج‌هایی سوق پیدا می‌کنند که در آن‌ها زنان از حداقل منابع قدرت برخوردار باشند؛ نظیر اغلب «ازدواج‌های پستی». در این موارد مردان برای کنترل بیشتر زنان خیلی سنتی‌تر رفتار می‌کنند. بنابراین افزایش طلاق‌ها فقط زمینه‌ای برای رشد برابری ایجاد نمی‌کند، بلکه می‌تواند به رشد یک گرایش واپسگرایانه در مردانی که دل‌نگران جدایی هستند به وجود آورد.

در جامعه ایران وجود قوانین چندهمسری، نابرابری‌های اقتصادی، پشتیبانی قانون از مرد و ساختار خشن پدرسالاری در جامعه، شانس رفتار برابری‌طلبانه مردان را کاهش می‌دهد. با اینهمه هرگام پیشروی زنان در تقویت موقعیت خودشان، می‌تواند تاثیری مثبت در وادار کردن مردان به رفتاری برابر‌تر در پی داشته باشد. به عقیده من، عامل اصلی رشد برخورد برابر در مردان، منابع قدرت فزون یافته زنان است. هرچه زنان قوی‌تر باشند شانس اینکه مردان با آنها برابر‌تر رفتار کنند بیشتر است.

همانطور که بسیاری از پژوهشگران اشاره کرده‌اند نهاد خانواده به سمتی حرکت می‌کند که هم از وظایفش، هم از اهمیت و هم از خصلت اجباری آن کاسته شده است. خود این فرایند نهاد خانواده را ناپایدار‌تر می‌کند. درعین حال که می‌تواند کیفیت روابط درون خانواده‌ها را نیز بهبود ببخشد. درست است که ناپایداری خانواده نوعی نا‌امنی می‌آفریند، اما همین ناامنی، پویایی روابط خانواده را نیز می‌تواند در پی داشته باشد. به این معنی که افراد مجبور می‌شوند برای حفظ سلامت روابط خانوادگی دائماً تلاش کنند و رابطه را امر مسلم یکبار برای همیشه ندانند.

دوم باید پذیرفت ما در جامعه مدرن به سمتی پیش می‌رویم که نوعی پلورالیسم در خانواده شکل گرفته است. مثلاً در سوئد از ۱۷ نوع شکل خانواده سخن گفته می‌شود. اینکه تصور کنیم خانواده بزرگ متشکل از سه نسل یا خانواده هسته‌ای متشکل از دو نسل الگوهای اصلی زندگی خانوادگی هستند هر روز بیشتر زیر سئوال می‌رود. برای مثال خانواده‌های تک والده یکی از الگوهای هر روز فزاینده شکل خانوادگی‌اند که در ایران نیز در حال رشد هستند. یا شکل گرفتن روابط دوست دختری، دوست پسری طولانی مدت که در آن افراد با یکدیگر زندگی نمی‌کنند، یا روابطی که افراد در آن تنها‌گاه زیر یک سقف با یکدیگر بسر می‌برند یا روابط همزی بدون ازدواج ازجمله اشکال در حال رشدی است که نیاز به خانواده هسته‌ای سنتی را کمرنگ‌تر می‌کند.

هنوز ایده آل خانواده در ایران خانواده هسته‌ای است؟

در جامعه ایران وجود قوانین چندهمسری، نابرابری‌های اقتصادی، پشتیبانی قانون از مرد و ساختار خشن پدرسالاری در جامعه، شانس رفتار برابری‌طلبانه مردان را کاهش می‌دهد. با اینهمه هرگام پیشروی زنان در تقویت موقعیت خودشان، می‌تواند تاثیری مثبت در وادار کردن مردان به رفتاری برابر‌تر در پی داشته باشد.

بله این واقعیت است. این‌ها فرایندهای ناسازه (پارادوکسیکال) هستند که در جامعه وجود دارد. ایده‌ال خانواده هسته‌ای هنوز در جامعه وجود دارد، اما نمی‌دانیم این ایده‌ال‌ها چقدر با الگوهای نسل جوان همراه و همخوان است. حتی زندگی تک نفره به عنوان یک الگوی در حال رشد مطرح است. خیلی از افرادی که جدا می‌شوند به ازدواج مجدد و تشکیل خانواده بعدی روی نمی‌آورند.

عامل سن را چقدر در این مسئله موثر می‌دانید؟

غیر از عوامل اقتصادی، اجتماعی، ارزشی و تغییر رابطه جنسیتی باید به این نکته هم اشاره کنم که به لحاظ هنجاری، نسل جوان ارزشی را که نسل گذشته برای خانواده قائل بود، قائل نیست. بنابراین در مقایسه با نسلی که طلاق را تابو می‌دانست با ارزش‌های لیبرال‌تر و آزادانه تری به خانواده نگاه می‌کند.

علاوه بر آن به طور عمومی جوانان ساده جدا می‌شوند. نه تنها از این رو که امکان رشد در جهت متفاوت در میان جوانان در مقایسه با میانسالانی که به لحاظ شغلی، تجربه و قوام شخصیتی از موقعیت جا افتاده‌تری برخوردارند، بیشتر است. بلکه از آنرو که جوانان از مدت زمان و امکان گسترده‌تری در «حیطه زوج‌یابی» مجدد برخوردارند و دل و جرئت بیشتری به خود راه می‌دهند که در صورت بروز اختلاف جدا شوند..

به نظر شما افزایش ناهنجاری‌های اجتماعی تا چه حد می‌تواند در افزایش طلاق موثر باشد؟

بر اساس نظریه دورکیم و جامعه‌شناسان محافظه‌کاری که بر نقش ناهنجاری در کاستن پیوندهای خانوادگی و افزایش خطر جدایی تاکید دارند، کاهش ارزش‌های جمعی مشترک و کاهش نفوذ مذهب و گسترش ناهنجاری در گسترش طلاق‌ها نقش دارند.

این واقعیتی است که ما در دوره‌ای به سر می‌بریم که ناهنجاری اجتماعی در ایران بیداد می‌کند، اما همانطور که گفتم عامل بهبود موقعیت زنان را فوق‌العاده در جدایی‌ها تعیین کننده‌تر می‌دانم. درست است که ناهنجاری‌های اجتماعی شرایط جدایی‌ها را تسهیل می‌کنند، اما من طلاق را به عنوان یک عارضه اجتماعی منفی نگاه نمی‌کنم، بلکه آن را محصول گسترش فردیت و پیامدی از بهبود موقعیت زنان می‌دانم.

در همین زمینه:

انقلاب جنسی؛ ارتجاعی یا مترقی؟

طلاق، پدیده‌ای مدرن