حکومت ایران

چهارشنبه سوری و حکومت نگران ایران

society — Mon, 18 Mar 2013 07:43:08 +0000

اکبر فلاح‌زاده - هرسال به چهارشنبه‌سوری که نزدیک می‌شویم، رسانه‌های حکومتی بنا می‌کنند به پخش فیلم‌های دلخراش از مجروح شدن مردم در اثر ترکیدن ترقه، یا سوختن دست و پایشان به علت پریدن از روی بوته آتش. راه به راه آمبولانس نشان می‌دهند که آژیرکشان به سوی بیمارستان‌ها روانه‌اند.

این همه نگرانی حکومت برای حفظ سلامت شهروندان البته مایه "مباهات" است، اما برای کسانی که صابون حکومت به تنشان خورده، کمی عجیب است. چون حکومت وقت سرکوب تظاهرات مردم علیه سیاست‌های زورگویانه رژیم، ازجمله در سرکوب دانشجویان کوی دانشگاه، چنان بی‌رحمی نشان می‌دهد که آدم حیرت می‌کند با پلیس یک رژیم مردمی و نگران سلامت مردم سرو کار دارد، یا با یک مشت اراذل و اوباش؟ حکومتی که عواملش مردم را از بالای پل به پایین پرت می‌کنند، با ماشین زیر می‌گیرند یا سر و صورتشان را با دشنه پاره پوره می‌کنند، نگران هر چه باشد، نگران سلامت مردم نیست.

در همین زمینه بیشتر بخوانید و بشنوید:

پرونده حق شادی

کودک، ترقه‌ و حکومت اسلامی

شادی به مردم جسارت می دهد

دستگیرشدگان تظاهرات یا مخالفان سیاسی و روزنامه‌نگاران و وبلاگ‌نویسانی که در زندان کتک می‌خورند و مانند زهرا کاظمی یا ستار بهشتی کشته می‌شوند، حکومت را نگران نمی‌کند. حکومت همچنین نگران نمی‌شود از اینکه مدام کارخانه‌ها و کارگاه‌ها تعطیل، و کارگرانشان بیکار می‌شوند. گاهی همین کارگران بیکار که جلوی فرمانداری یا اداره‌های دیگر جمع می‌شوند، به جای آنکه حق و حقوقشان را بگیرند، کتک نوش می‌کنند.

نگرانی حکومت

در این هیرو ویر ظاهراً نگرانی حکومت از این است که مبادا مردم از روی بوته آتش بپرند و ترقه بترکانند.

دستگاه‌های تبلیغاتی حکومت به طرزی اغراق‌آمیز مدام مردم را می‌ترسانند که مواظب بچه‌هایشان باشند با آتش و ترقه بازی نکنند. همین دستگاه‌ها تمام تلاششان را می‌کنند که خبرهای دیگر را پنهان کنند. از جمله اینکه چندی پیش "علت انفجار در کرج عمل کردن خمپاره جا مانده از مانورهای نظامی" بوده است.

جنگ افروزی و راه به‌راه برگزاری انواع و اقسام مانورهای نظامی و رزمایش و جنگ با دشمن فرضی ایراد ندارد، اما شب چهارشنبه سوری چهارتا ترقه ترکاندن ایراد دارد.

راه به راه گلوله و توپ و خمپاره شلیک می‌کنند و موشک هوا می‌کنند و در مانورهای رزمی چهارگوشه مملکت راکت می‌اندازند و آتش به پا می‌کنند:

خبرگزاری فارس از "شلیک راکتهای نازعات۱۰ و فجر۵ در رزمایش موشکی ارتش در رزمایش موشکی نیروی زمینی ارتش در مناطق مرکزی کشور" خبر می‌دهد. اینها عیب ندارد، آنوقت چهارتا بوته آتش زدن مردم و فشفشه هوا کردن بچه‌ها عیب دارد.

خمپاره جا مانده از مانورهای نظامی

دستگاه‌های تبلیغاتی حکومت به طرزی اغراق‌آمیز مدام مردم را می‌ترسانند که مواظب بچه‌هایشان باشند با آتش و ترقه بازی نکنند. همین دستگاه‌ها تمام تلاششان را می‌کنند که خبرهای دیگر را پنهان کنند. از جمله اینکه چندی پیش "علت انفجار در کرج عمل کردن خمپاره جا مانده از مانورهای نظامی" بوده است.

به گزارش ایسنا نماینده مردم کرج در مجلس در تشریح علت انفجار در کرج که به کشته شدن دو نفر انجامید گفت: «این انفجار به دلیل عمل کردن یکی از خمپاره‌های جا مانده از مانورهای نظامی در منطقه حصارک بوده است.»

محمدجواد کولیوند، اظهار کرد: «طبق بررسی‌های نیروی انتظامی در بین وسایل دوره‌گردهایی که لوازم و ضایعات آهن از منطقه حصارک جمع کرده‌اند، یک خمپاره عمل نکرده وجود داشته که بر اثر گرما و یا تخلیه غیر اصولی منفجر شده است.» وی افزود: «منطقه حصارک در بین کوه‌ها واقع شده است که در آن مانورهای نظامی و یا مانورهای بسیج اعم از رزمایش و یا آموزش در ایام مختلف همچون دفاع مقدس برگزار می‌شود. همچنین در این محل ممکن است نورافشانی‌هایی صورت گیرد که امکان جا ماندن یک خمپاره عمل نکرده بعد از این مانورها و یا نورافشانی‌ها موضوعی محتمل به شمار می‌آید.»

کولیوند گفت که آخرین اطلاعات حاکی از کشته شدن دو نفر بر اثر این انفجار و مجروح شدن چند نفر است.

خودسازی دختران در ایلام

خودسازی دختران در ایلام، کرمانشاه، آذربایجان شرقی و سایر مناطق محروم ایراد ندارد، اما پریدن همین دختران از روی بوته آتش چهارشنبه سوری ایراد دارد.

مسئولان امنیتی و انتظامی صبح تا شب جلسه می‌گذارند که چطور حال مردم را بگیرند، چطور بیشتر و بهتر سرکوبشان کنند، چگونه به طرزی موثرتر ارتباطات تلفنی و اینترنتی‌شان را کنترل کنند. به ویژه مناسبت‌هایی مانند چهارشنبه‌سوری سبب بسیج سراسری دستگاه‌های سرکوب می‌شود که مواظب باشند یک وقت به مردم خودش نگذرد و از آن بدتر با برگزاری آئین‌های ملی نیاکان یاد گذشته‌های باستانی‌شان نیافتند تا خدای نکرده از اسلام غافل شوند.

اخبار حوادث روزنامه‌ها و رسانه‌های خود حکومت را نگاه کنید ببینید به چه تعداد اخبار فجیع برمی‌خورید که همه ناشی از سیاست‌های ویرانگر حکومت است. یک نمونه: «سه دختر در یک روز، در استان ایلام دست به خودکشی زدند که دو نفر از آن‌ها از طریق ریختن نفت به روی بدن‌شان و خودسوزی قصد پایان بخشیدن به زندگی خود را داشتند.

در پی این حادثه سه دختر ۱۷ و ۱۸ ساله اقدام به خودکشی کردند که یک نفر جان خود را از دست داده و دو نفر دیگر در شرایط وخیم به‌سر می‌برند.

بـراساس اطلاعات واصله دو دختر ۱۷ و ۱۸ ساله ایوانی و ایلامی با ریختن نفت بر روی خودشان و دختر۱۷ ساله دره‌شهری هم با خوردن پودر حشره‌کش اقدام به خودکشی کرد‌‌‌ه‌اند کـه دختر مصدوم ایوانی پس از انتقال به بیمارستان جان خود را از دست داد.»

گفتنی است استان ایلام بیشترین آمار خودکشی به‌ویژه خودسوزی زنان را در کشور به خود اختصاص داده است.

به گفته معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی استان ایلام، معضل خودکشی به‌عنوان یکی از معضلات مهم استان به‌شمار می‌رود. «سالانه ۴۳۰ نفر در ایلام اقدام به خودکشی می کنند که اغلب آنها زنان جوانی هستند که دست به خودسوزی می زنند». (ایرنا)

معاون هماهنگ‌کننده فرماندهی انتظامی استان ایلام نیز با اشاره به آسیب‌های روانی و اجتماعی شایع در استان، اظهار داشت: «این آسیب‌ها دلایل و ریشه‌های گوناگون فرهنگی، اقتصادی و… دارد که باید پس از شناسایی جهت کنترل و پیشگیری هدف‌گذاری شوند.»(منبع:آخرین نیوز)

آیا کسی هست که بپرسد ریشه‌های گوناگون فرهنگی، اقتصادی این آسیب‌های روانی و اجتماعی بالاخره هدف‌گذاری شد یا نه؟ به جای این کارها مسئولان امنیتی و انتظامی صبح تا شب جلسه می‌گذارند که چطور حال مردم را بگیرند، چطور بیشتر و بهتر سرکوبشان کنند، چگونه به طرزی موثرتر ارتباطات تلفنی و اینترنتی‌شان را کنترل کنند. به ویژه مناسبت‌هایی مانند چهارشنبه‌سوری سبب بسیج سراسری دستگاه‌های سرکوب می‌شود که مواظب باشند یک وقت به مردم خودش نگذرد و از آن بدتر با برگزاری آئین‌های ملی نیاکان یاد گذشته‌های باستانی‌شان نیافتند تا خدای نکرده از اسلام غافل شوند.

آتش بازی، مورد علاقه مردم دنیا

اساساً آتش بازی چیز غریبی نیست و در مراسم ملی کشورهای مختلف جای ویژه‌ای دارد. به خصوص در جشن‌های کریسمس در سراسر دنیا شاهدیم که میلیون‌ها نفر از مردم سرخوشانه آتش بازی می‌کنند و فیلم‌شان هم مستقیم از تلویزیون‌ها پخش می‌شود. حکومت نه تنها مانع این مراسم نمی‌شود، بلکه حتی خود اعضای دولت و خانواده و بستگانشان هم در این مراسم شرکت می‌کنند، هرچند که همه‌شان خوب می‌دانند که آتش بازی خطرناک است.

همه ساله میلیون‌ها نفر از مردم در آستانه کریسمس به فروشگاه‌ها و سوپر مارکت‌ها هجوم می‌برند تا وسایل آتش بازی بخرند. آن وقت آتش بازی و پریدن از روی آتش در کشور ما جرم محسوب می‌شود. مرغ پخته هم به خنده می‌افتد وقتی حکومت دایه مهربان‌تر از مادر می‌شود و برای سوختن دست و پای بچه‌های مردم دلسوزی می‌کند.

همه ساله هم در این مراسم در جاهای مختلف دنیا عده‌ای مجروح یا کشته می‌شوند، اما باز مردم دست بر نمی‌دارند و حکومت هم این حوادث را بهانه تعطیل مراسم نمی‌کند. چون می‌دانند که بازی اشکنک دارد، سرشکستنک دارد.

تلاش‌ها و نظارت‌های فنی و آموزشی همه در جهت استاندارد کردن وسایل آتش بازی و نظارت بیشتر بر کارخانه‌های تولید وسایل آتش بازی است، نه تعطیل کردن آتش بازی. تجربه هم نشان داده که بیشتر تلفات، ناشی از استفاده از ابزارهای غیر استاندارد آتش افروزی است.

همه ساله میلیون‌ها نفر از مردم در آستانه کریسمس به فروشگاه‌ها و سوپر مارکت‌ها هجوم می‌برند تا وسایل آتش بازی بخرند. آن وقت آتش بازی و پریدن از روی آتش در کشور ما جرم محسوب می‌شود.

مرغ پخته هم به خنده می‌افتد وقتی حکومت دایه مهربان‌تر از مادر می‌شود و برای سوختن دست و پای بچه‌های مردم دلسوزی می‌کند.

سرخی تو از من، زردی من از توست که حکومت را می‌ترساند. این که آئین چهارشنبه سوری (که حکومت اسلامی حتی از نامش نیز واهمه دارد و آن را «چهارشنبه آخر سال» می‌نامد) با وجود این همه تبلیغات در جهت اسلامی کردن جامعه و حاکم کردن خفقان و مرگ، هنوز پاییده و بزرگ داشته می‌شود. این است که حکومت را می‌سوزاند.

دو داستان گزنده با دو سرانجام متفاوت

society — Sat, 16 Mar 2013 16:19:10 +0000

درباره ستار بهشتی و استفن اسلوین

مجید محمدی - به این دو ماجرای واقعی توجه کنید: یک- استفن اِسلوین ۲۲ ماه را در بازداشتگاهی در نیومکزیکو در انفرادی گذراند. در طی انفرادی وضعیت سلامت روانی او رو به وخامت گذاشت، عفونت روی پوستش رشد کرد و به دلیل ممانعت وی از دسترسی به دندانپزشک مجبور شد خودش دندانش را بکشد.

در یک مصالحه میان وی و ناحیه‌ دونا آنا او ۵. ۱۵ میلیون دلار خسارت دریافت کرد. اعضای هیئت منصفه ابتدا ۲۲ میلیون دلار خسارت برای وی در نظر گرفتند، اما بعد از استیناف این مبلغ کاهش یافت. وکیل وی بر این باور است که هیچ گونه پرداخت خسارتی نمی‌تواند آنچه را که از وی گرفته شده بدو بازگرداند. این مبلغ اما می‌تواند به او برای بازگشت به زندگی عادی کمک کند. او در طی ۲۲ ماه انفرادی حدود ۲۰ کیلو لاغر شد و زخم‌هایی روی بدنش به وجود آمد. اتهام وی در زمان بازداشت در سال ۲۰۰۵ رانندگی به هنگام مستی و دزدی اتومبیل بوده است. او را پس از بازداشت به دادگاه نیاورده و به طور رسمی محکوم نکرده بودند. او به خاطر زندگی در انفرادی دچار افسردگی و ناهنجاری‌های مابعد افسردگی صدمه‌آور (پی تی اس دی) شده است. (سایت یاهو نیوز، ۷ مارس ۲۰۱۳)

دو- ستار بهشتی وبلاگ‌نویس ایرانی به اتهام اقدام علیه امنیت ملی و فعالیت در شبکه‌ فیس‌بوک توسط پلیس فتا در آبان ۱۳۹۱ بازداشت شد و به یکی از بازداشتگاه‌های غیر رسمی انتقال یافت. در مدت بازجویی شکنجه شد و در این دوره درگذشت. پس از انتشار خبر مرگ وی ۴۱ زندانی سیاسی در نامه‌ای اعلام کردند: «ستار بهشتی روزهای ۱۰ و ۱۱ آبان ۱۳۹۱ در بند ۳۵۰ اوین بوده و آثار شکنجه در تمام قسمت‌های مختلف بدنش مشهود بوده‌ است». در این نامه گفته شده که بهشتی در بازداشتگاه پلیس ایران مورد ضرب و شتم قرار گرفته، از سقف آویزان شده، دست‌هایش را به صورت قپانی بسته‌اند و با لگد به سر و گردنش ضربه زده‌اند. کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران در گزارشی که در ۱۹ آبان ۱۳۹۱ منتشر کرد به نقل از یکی از بستگان بهشتی که جنازه‌ او را دیده بود نوشت: «روی سرش فرورفتگی بزرگی بوده و روی سرش گچ کشیده بودند. صورتش باد کرده بوده‌ است. به محض اینکه بند کفن را باز کردند از کنار زانوی راستش به کفن خون زده و کفن کاملاً خونی شده‌ است. علائمی از کالبد شکافی هم روی بدنش بوده‌است.»

مقایسه‌ دو پرونده

اتهام زندانی امریکایی رانندگی در حالت مستی بوده که سالانه جان هزاران نفر را در ایالات متحده می‌گیرد (افکار عمومی به شدت علیه این نحوه رفتار است) و اتهام زندانی ایرانی کاری است که مردم در سراسر دنیا مثل آب خوردن انجام می‌دهند؛ یعنی حضور در فیس بوک و نوشتن آرا و نظرات.

قوه‌ قضائیه‌ جمهوری اسلامی در دوره‌ای پرونده‌ ستار بهشتی را معطل گذاشته بود تا حدی که مادر وی تهدید کرد اگر مسئولان جمهوری اسلامی ایران به خواسته‌هایش توجه نکنند «مقابل دادگاه خودکشی خواهد کرد». او می‌گوید: «فشار می‌آورند و می‌گویند مصاحبه نکنید، حرف نزنید، سکوت کنید. بعد هم پیشنهاد داده‌اند که بیایید دیه بگیرید.» در بسیاری از پرونده‌هایی از این قبیل دست‌آویز حکومت، فقر دادخواهان بوده است.

فرض قصور یا اشتباه ماموران و روال نبودن این نوع برخورد در مورد زندانی آمریکایی یک فرض قابل قبول و در مورد زندانی ایرانی غیر قابل قبول است چون رهبر جمهوری اسلامی و افرادی که تحت نظر وی کار می‌کنند به صورت سازمان یافته و نهادینه با مخالفان به صورتی که گفته شد برخورد می‌کرده‌اند. زندانی آمریکایی کشته نشده و زندانی ایرانی مرده است.

فرض محال محال نیست

با همه‌ این‌ها و در نظر گرفتن این نکته که محال را نیز می‌توان فرض کرد، فرض کنیم هر دو مورد صرفاً به خاطر غفلت و اشتباه ماموران اتفاق افتاده باشد. با فرض غفلت یا اشتباه باید برخورد دیگری با خانواده‌ ستار بهشتی صورت می‌گرفت نه اینکه جنازه‌ وی را در شرایط امنیتی به خاک بسپارند، در مراسم ختم به ضرب و شتم اعضای خانواده بپردازند و مرگ وی را عادی جلوه دهند (تحت عناوین غیر قابل تعقیبی مثل شوک روانی و فیزیکی) و با تهدید بازداشت دیگر اعضای خانواده بخواهند از مادر وی رضایت بگیرند و یکی از زندانیان سیاسی شهادت داده را تبعید کنند. سخنان ضد و نقیض مقامات جمهوری اسلامی در مورد علت مرگ ستار بهشتی و در ‌‌نهایت انداختن گناه به گردن «شوک» که منشا آن نیز ذکر نشده نشان از مسئولیت ناپذیری دارد گرچه رئیس پلیس فتا بعد از این ماجرا برکنار شد بدون آنکه گفته شود علت برکناری‌اش چه بوده است. حتی اگر در این مورد خانواده رضایت دهد جنبه‌ عمومی جرم باقی است و دادستان می‌تواند پرونده را پی‌گیری کند که عزمی در این مورد مشاهده نمی‌شود.

یک مورد را نمی‌توان سراغ داد که حکومت جمهوری اسلامی به دلیل وارد آوردن خسارت به منتقدان «غیر خودی» حتی در صورت پذیرش این امر بدان‌ها خسارت پرداخته یا از آن‌ها یا خانواده‌شان عذرخواهی کرده باشد. موردی نیست که شهروندی عادی بدون ارتباط با مقامات از قوای قهریه به خاطر نقض حقوقش شکایت کرده و دادگاه به نفع وی حکم داده باشد. اصولاً چنین امری از سوی مقامات ابراز نشده و چنین پرونده‌ای به دادگاه نرفته تا متعاقب آن اقداماتی انجام شده باشد. حکومت و دستگاه قضایی آن وانمود می‌کنند که در مقام عدل مطلق نشسته و هیچگاه اشتباهی نکرده‌اند. شکایت از مقامات قضائی یا اعضای شورای نگهبان مسموع نیست.

تنها در ابتدای عمر نظام کسانی مثل خلخالی وقتی در برابر این سئوال قرار می‌گیرند که شما ممکن است در دادگاه‌های چند دقیقه‌ای و سرپایی خود مرتکب اشتباه شده و حکم مرگ بیگناهی را صادر کرده باشید او به دلیل ناپختگی سیاسی می‌گوید در این صورت او به بهشت می‌رود. هزینه‌ اشتباه قضات و دیگر مقامات را نیز نه خود آن‌ها بلکه خدایشان باید بدهد.

اگر قوه‌ قضائیه‌ جمهوری اسلامی فرض اشتباه پذیری ماموران و کارکنان قوای قهریه و مسئولیت پذیری حکومت را بپذیرد همانند دیگر کشور‌ها در مواردی که اشتباهی رخ می‌دهد (که صد‌ها مورد آن رخ داده و به مرگ زندانیان منجر شده) ماموران محکوم و به خانواده غرامت پرداخت می‌شد. در سال ۲۰۱۱ جوانی به نام برندون جکسون در ایالت نیویورک به اتهام حمل مواد مخدر بازداشت شده و برای تحمل دو سال حبس به زندانی در شمال ایالت فرستاده شد. این جوان به علت داشتن قلبی بزرگ شده و آسم در یک دوی ۲. ۳ کیلومتری از کف می‌رود. اکنون ایالت نیویورک قصور خود را پذیرفته و ۲. ۱ میلیون دلار خسارت به خانواده‌ وی پرداخته است. اشتباه در همه جای دنیا رخ می‌دهد، اما نوع مواجهه‌ دولت‌ها با اشتباهات خود متفاوت است.

می‌خواهند پرونده را جمع کنند

قوه‌ قضائیه‌ جمهوری اسلامی در دوره‌ای پرونده‌ ستار بهشتی را معطل گذاشته بود تا حدی که مادر وی تهدید کرد اگر مسئولان جمهوری اسلامی ایران به خواسته‌هایش توجه نکنند «مقابل دادگاه خودکشی خواهد کرد».

مسئولیت‌پذیری دستگاه‌های دولتی در یک نظام دمکراتیک و مسئولیت‌ناپذیری آن‌ها در یک نظام استبدادی می‌تواند دغدغه‌ کسانی باشد که گذار دومی از استبداد را می‌خواهند و اولی را به موردی برای درس‌آموزی تبدیل می‌کنند. علاوه بر این، کسانی که در ایران زندگی می‌کنند یا شرایط ایران را دنبال می‌کنند از خود می‌پرسند چرا ایرانیان دارای این حق نیستند که از دستگاه‌های دولتی و حکومتی شکایت کنند.

او می‌گوید: «فشار می‌آورند و می‌گویند مصاحبه نکنید، حرف نزنید، سکوت کنید. بعد هم پیشنهاد داده‌اند که بیایید دیه بگیرید.» در بسیاری از پرونده‌هایی از این قبیل دست‌آویز حکومت، فقر دادخواهان بوده است. حکومت در این موارد تلاش کرده با چند میلیون تومان سر و ته قضیه را جمع کند. پس از چند ماه بی‌عملی، مسئول پیگیری پرونده مرگ ستار بهشتی گفته است: «علت مرگ ستار بهشتی در گزارشات کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس عنوان شده و به عبارتی این پرونده بسته شده است.» (باشگاه خبرنگاران، ۲۴ اسفند ۱۳۹۱)

پس از شش سال

در پرونده‌ استفن نیز از روز آزادی وی تا روز حکم شاهد شش سال فاصله هستیم. این فاصله نه به دلیل رد شکایت زندانی سابق یا عدم رسیدگی بلکه به دلیل فرایند طولانی مذاکرات میان شاکی و وکلای وی از یک سو و مقامات اجرایی از سوی دیگر و نیز رسیدگی به پرونده و حکم در دادگاه تجدید نظر است. هیچ دادگاهی نمی‌تواند شکایت افراد را از دستگاه‌های دولتی در ایالات متحده نادیده بگیرد، بلکه شکایات در نوبت رسیدگی قرار می‌گیرند. هیج دستگاه دولتی نمی‌تواند خود را فرا‌تر از رسیدگی به شکایات شهروندان در دادگاه‌ها تلقی کند.

چرا مقایسه؟

دستگاه قضائی ایران و دستگاه قضائی ایالات متحده قبل قیاس نیستند، اما همیشه افرادی که در معرض دو نظام با اسامی مشابه قرار می‌گیرند آن دو را با هم مقایسه می‌کنند. همچنین مسئولیت‌پذیری دستگاه‌های دولتی در یک نظام دمکراتیک و مسئولیت‌ناپذیری آن‌ها در یک نظام استبدادی می‌تواند دغدغه‌ کسانی باشد که گذار دومی از استبداد را می‌خواهند و اولی را به موردی برای درس‌آموزی تبدیل می‌کنند. علاوه بر این، کسانی که در ایران زندگی می‌کنند یا شرایط ایران را دنبال می‌کنند از خود می‌پرسند چرا ایرانیان دارای این حق نیستند که از دستگاه‌های دولتی و حکومتی شکایت کنند و اگر حقی از آن‌ها ضایع شده است خسارت مربوطه جبران شود.

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی

society — Mon, 18 Feb 2013 08:24:12 +0000

گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

نعیمه دوستدار - شادکامی اقتصادی چیست؟ آیا میان پول، ثروت، سیاست و اجتماع رابطه مستقیمی وجود دارد؟ هر‌چند ممکن است افراد بر اساس هویت فردی خود به جست‌و‌جوی ثروت و شادکامی برخیزند، اما آیا می‌توان سیاست‌های کلان دولت‌ها را در تولید یا از میان بردن این احساس نادیده گرفت؟

به نظر می‌‌رسد مجموعه عوامل اقتصادی و مادی،‌ می‌توانند بر سلامت و شادی روحی و روانی انسان تاثیر بگذارند. این تاثیر اما احتمالاً تنها در صورتی مثبت و موثر خواهد بود که جامعه، بر اساس سیاستگذاری‌های جامع و علمی اداره شود نه اینکه بی‌برنامگی دولت، دستاورد‌ها و دست‌رنج مردم را هم به باد بدهد.

برای رسیدن به شادکامی، فارغ از بحث‌هایی که در حوزه‌های مختلف فکری و علمی - از روان‌شناسی و جامعه‌شناسی گرفته تا فلسفه و اقتصاد - وجود دارد، کارکرد دولت و رابطه آن با ملت نیز بسیار مهم و چشمگیر است. اینکه بر اساس سیاست‌های کلان اقتصادی بتوان قدرت خرید مردم را افزایش داد و کاری کرد که پول بیشتری، به شکل بهتری خرج شود، می‌تواند به تولید احساس خوشبختی و شادکامی در افراد بیانجامد و بر‌عکس، وقتی چنین سیاست‌هایی وجود ندارد و زندگی زمینی، کم ارزش و پوچ انگاشته می‌شود.

در ادامه سلسه گفت‌وگوهایی درباره حق شادی، برای بررسی شرایط و پیچیدگی‌های موجود در بحث شادکامی از نوع اقتصادی، با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی‌ گفت‌وگو کرده‌ایم.

گفت‌وگو با احمد علوی را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

فکر می‌کنید شاخص شادکامی از حیث اقتصادی در ایران، به‌طور مشخص چیست و آیا اصلاً روند حاضر با شادکامی اقتصادی سازگاری دارد یا نه؟

احمد علوی: شاخص‌های اساسی شادکامی از منظر اقتصادی، امروز با مسائل بسیار مشخص روزمره تعریف می‌شود؛ مانند ثبات قیمت‌ها در مقابل تورم، افزایش اشتغال و فرصت‌های شغلی در مقابل افزایش بیکاری، کاهش فاصله‌ طبقاتی در مقابل شکاف طبقاتی‌ و البته کاهش جرم و جنایت که البته الان ما عکس آن را در جامعه‌ ایران می‌بینیم. همچنین شاخص‌های دیگری مانند افزایش قدرت خرید بین‌المللی و اینکه به عنوان مثال یک ایرانی بتواند با داشتن قدرت خرید که به یک معنا نماد غرورش در عرصه‌ بین‌المللی است، به جهان پیشرفته مسافرت کند. یا حتی به این موارد می‌توان افزایش سطح و کیفیت زندگی، رضایت شغلی، رضایت از مسکن و محیط زیست و کار و غیره را نیز افزود.

احمد علوی: شادکامی، آزادی و توسعه، مفاهیمی هستند که با هم‌ گره خورده‌اند. به این معنا که اقتصادی که رشد و توسعه ندارد، نمی‌تواند شادکامی بیافریند. در اقتصادی که در حال رکود تورمی است، قدرت خرید افراد دائم کاسته می‌شود و مردم مجبورند یک یا دو شغل بگیرند. حتی مجبور به انجام کارهای غیر اخلاقی می‌شوند که آسایش روانی‌شان را از بین می‌برد.

شادکامی، آزادی و توسعه، مفاهیمی هستند که با هم‌ گره خورده‌اند. به این معنا که اقتصادی که رشد و توسعه ندارد، نمی‌تواند شادکامی بیافریند. در اقتصادی که در حال رکود تورمی است، قدرت خرید افراد دائم کاسته می‌شود و مردم مجبورند یک یا دو شغل بگیرند. حتی مجبور به انجام کارهای غیر اخلاقی می‌شوند که آسایش روانی‌شان را از بین می‌برد.

این مجموعه عوامل اقتصادی‌، وسیله‌ شادکامی هستند. البته شادی روانی بدون وجود این اساس زندگی یا اساس شادکامی در زندگی غیر میسر است.

اقتصاددان‌ها مسئله‌ شادی را در گذشته چطور مورد بحث می‌گذاشتند و اکنون چگونه درباره‌ آن بحث می‌کنند؟

بعد از دوره‌ رنسانس، فیلسوفان جدید ازجمله دیوید هیوم به مسئله‌ شادی و شادکامی می‌پردازند. آنها اساساً سعی کردند پارادایم جدیدی را معرفی کنند. دیوید هیوم و بعدش جرمی بنت‌هام و آدام اسمیت و جان استوارت میل، کسانی بودند که سعی ‌کردند در زمانه و زمینه‌های جدیدی مسئله را به تحلیل بگذارند. دوره‌ صنعتی شدن بود و نقد‌هایی به آثار فیلسوفان یونان شده بود، به خصوص در عرصه‌ معرفت‌شناسی، انسان‌شناسی فلسفی و متافیزیک. بنابراین آنها مسئله را به شکل خیلی حسی، ملموس و مرتبط با مسائل روزمره‌ زندگی به بحث گذاشتند. حال آنکه فلاسفه‌ قدیم یونان، مسئله را خیلی مفهومی و گاه بیگانه با زندگی روزمره بررسی می‌کردند.

اقتصاددان‌ها و بنیانگذاران اقتصاد کلاسیک که غالباً از فلسفه بهره‌ای برده بودند یا آدام اسمیت که اولین کتاب خود را در باب فلسفه‌ اخلاق می‌نویسد، مسئله‌ اساسی‌شان در اقتصاد این بود که چطور می‌توانیم شادکامی فرد را با افزایش سطح زندگی و رفاه میسر کنیم. زمانی که جابه‌جایی در اقتصاد صورت گرفت و انقلاب صنعتی به وجود آمد، شکاف‌هایی که در جامعه پیش آمد، باعث شد بیچارگی و فلاکت خود را نشان بدهد. اینجا بود که مفهومی به اسم "مطلوبیت" یا اگر بخواهیم آن را ساده‌تر کنیم، "فایده‌مندی" یا Utility طرح شد. منظور از فایده‌مندی و مطلوبیت همان شادکامی در مفهوم گسترده است. یعنی شرایطی که انسان بتواند آن نیازهای خود را برآورده کند و با آرامش خیال زندگی شادی داشته باشد. مفهوم Utility که در فارسی مطلوبیت ترجمه شده و می‌توان آن را مترادف شادکامی دانست، از مفهومی که در گذشته داشت و بسیار گسترده، مبهم و حتی غیر ملموس بود، تبدیل به یک مفهوم بسیار ساده، روزمره و البته مشخص شد: ارضا کردن نیازهای روزمره، به گونه‌ای که شادکامی انسان را در زندگی خود فراهم کند. بنابراین نگاه به بالا و نگاه به انسان به صورت بسیار گسترده و مبهم، تبدیل ‌شد به نگاه به فردی که در جامعه‌ جدید در معرض بیکاری، فقر، تورم، گسیختگی خانواده و انواع فلاکت قرار دارد.

اکنون اقتصاد‌دان‌ها به جای آن نگاه بسیار گسترده و مبهم، نگاه خیلی مشخصی دارند و در قالب فایده‌مندی و مطلوبیت و ارضای نیازها، به مسئله‌ شادکامی در زندگی نگاه می‌کنند. البته نیازها را هم به نیازهای اساسی و عمومی، نیازهای روانی، نیازهای مربوط به امنیت و ایمنی و نیازهای پیچیده‌تر اجتماعی مانند نیاز به احترام و خلاقیت و نوآوری تقسیم می‌کنند. به این ترتیب، شادکامی را اینگونه تعریف می‌کنند که عبارت است از شرایطی که فرد بتواند با به دست آوردن مایحتاج زندگی‌اش، خود را به گونه‌ای تأمین کند که آسوده خاطر باشد، احساس امنیت کند، زندگی مطلوب خودش را به دست بیاورد و استعداهای خویش را شکوفا کند.

فکر می‌کنید رویکرد جدید اقتصاددان‌ها در نگاه به مسئله‌ شادی، محصول چه فرآیندی بوده است؟

چیزی که باعث این دگرگونی شد، یعنی باعث شد آن نگاه لاهوتی و اخلاقی و مبهم و غیر مشخص دگرگون شود و تبدیل بشود به این نگاه بسیار مشخص و معین و تعریف شده و حتی می‌شود گفت نگاه کیفی و قابل تبدیل به یک کمیت (مثل اینکه فرد کار داشته باشد، میزان درآمدش مشخص باشد، چند ساعت کار کند، چقدر مصرف کند، در قالب دلار یا ریال)، بدون دگرگونی زمینه و زمانه و نگاه بشر صورن نگرفت. با تحولاتی که در جامعه به وجود آمد، نگاه انسان از نگاه به بالا، معطوف شد به نگاه به پایین و البته معنی مدرنیته همین بود. آن موقع نگاه به خدا و اصلِ آفرینش بود، الان اصلِ اصلِ آفرینش می‌شود انسان. پس بنابراین نگاه از خداوند به انسان معطوف می‌شود.

سیاست اقتصادی حکومت‌های دنیا، با هر فرمی که تصور کنیم اساساً همین است؛ بیشترین فایده یا منفعت برای بیشترین تعداد آدم‌ها و این در عرصه‌ سیاسی تأثیر می‌گذارد. به این معنا که در جهانی که لیبرال- دموکراسی حاکم است و انتخابات اصالت دارد، آن حکومت‌ها یا جریان‌های سیاسی رای می‌آورند که بیشترین کار را در عرصه اقتصاد انجام بدهند.

شاخصه‌ دیگر این است که اساساً اگر قبلاً در دوره‌ سقراط یا افلاطون یا حتی دوره‌ ارسطو، قیاسی به قضایا نگاه می‌کردند و سعی می‌کردند جواب‌های کلان با استدلال‌های بیشتر کلامی- فلسفی پیدا کنند، الان با دگرگونی‌ای که در معرفت‌شناسی اتفاق افتاده، افرادی مثل جان لاک یا دیوید هیوم، آن نگاه معرفت‌شناسانه را زیر سئوال برده‌اند. آنها می‌گویند آن دستگاه معرفت‌شناسی دیگر جواب نمی‌دهد، بنابراین خیلی حسی، ملموس و تجربه‌گرایانه باید به قضیه نگاه کرد.

انسان که موجودی بود به اصطلاح متعلق به عالم بالا، عالمی مجهول که معلوم نبود از کجا آمده و سعی می‌کردند در موردش به عنوان اشرف مخلوقات مبالغه کنند، این بار تبدیل می‌شود به یک انسان زمینی که دارای حوایج مادی است که باید تأمین بشود. دیگر بحث دادگری به عنوان فضیلت یا فرضاً دانش به معنی‌ای که افلاطون در نظر می‌گرفت، به عنوان وسیله‌ شادکامی از صحنه حذف می‌شود و نیازهای مادی، این‌جهانی و این‌زمانی انسان تبدیل به دغدغه‌ اقتصاد‌دان‌ها می‌شود.

بنابراین اقتصاددان‌ها آن مخروط را واژگونه می‌کنند، آن انسان کلی و به اصطلاح متعلق به عالم بالا که مرکز هستی‌اش هم خداوند بود، تبدیل می‌شود به انسان به عنوان محور و نیازهای مادی و خاکی او محل توجه قرار می‌گیرد و اینجاست که اقتصاد، به یک معنا، متولد می‌شود. چراکه ما می‌دانیم که بنیانگذاران اقتصاد همان کلاسیک‌ها هستند که از اخلاق و از بالا، شروع می‌کنند، اما در نهایت مجبور می‌شوند بیایند پایین و دانش تجربی اقتصاد را تدوین کنند.

اساساً، به نظر شما، آیا شادی موضوعیتی در عرصه‌ سیاست اقتصادی دارد یا خیر؟

بعد از تحولاتی که در عرصه‌ فلسفه و علوم اجتماعی اتفاق افتاد و دانش اقتصاد متولد شد، در کنار اقتصاد سیاسی، بخش دیگری از اقتصاد به نام "سیاست‌های اقتصادی" تدوین شد. همان‌طور که اقتصاد کلاسیک انسان، نیاز‌های او، شرایط شادکامی و بهروزی و شرایط فلاکتش را تحلیل می‌کند، این بخش به این می‌پردازد که چگونه به این مسائل و نیازها پاسخ بگوید.

اینجاست که سیاست‌های اقتصادی‌ای تدوین می‌شوند که هدفشان حداکثر فایده یا منفعت برای حداکثر انسان‌هاست. یعنی تمام سیاست‌های اقتصادی‌ در جهان پیشرفته، مبنایش همین است، یا دست کم گفته می‌شود باید چنین باشد. منشور جهانی حقوق بشر هم کم یا بیش بر همین اساس تنظیم شده است؛ اینکه چگونه الان که چهارچوب‌های عمومی را به عنوان سیاست‌های اقتصادی می‌شناسیم، از این منابع به شکل مؤثری برای تامین منابع شادکامی انسان استفاده کنیم.

خلاف آن نگاه سنتی و مذهبی که در آن انسان محور نیست، بلکه گذشته‌ها و شخصیت‌هایی به اسم به فرض خدا، امام و... یا آخرت و آینده محور هستند، سیاست‌های اقتصادی جدید بر این فرض استوارند که انسانی وجود دارد و باید با این منابع محدود به او پرداخته شود. تمام نگاه‌ها متوجه این مسئله است و گذشته به این معنا که از آن تقدیر شود، فراموش می‌شود. امروز، انسان و نیازهای او محور است. به جای اینکه فرد خود را قربانی کسی کند، دیگر منابع را به کار می‌گیرند تا زندگی و شادکامی او فراهم بشود. اگر بخواهیم این بحث را با آنچه در ایران اتفاق می‌افتد مقایسه کنیم، دو نگاه متفاوت می‌بینیم. در یکی فرد و منفعت اقتصادی او اهمیت دارد و همه چیز باید گرد این محور بگردد. در نگاه دیگر، گذشته عنوان می‌شود - تاریخ عاشورا، تاسوعا و یا چیزهایی از این قبیل- و اساساً فرد اهمیتی ندارد و مسائل چیز دیگری است مثل مبارزه با نیروهای ضد اسلامی، جهانخوار و... اینجاست که انسان فراموش می‌شود.

در نهایت، فکر می‌کنید رابطه‌ حقوق اقتصادی شهروندان با موضوع شادکامی چیست؟

سیاست‌ اقتصادی حکومت‌های دنیا، با هر فرمی که تصور کنیم اساساً همین است؛ بیشترین فایده یا منفعت برای بیشترین تعداد آدم‌ها و این در عرصه‌ سیاسی تأثیر می‌گذارد. به این معنا که در جهانی که لیبرال- دموکراسی حاکم است و انتخابات اصالت دارد، آن حکومت‌ها یا جریان‌های سیاسی رای می‌آورند که بیشترین کار را در عرصه اقتصاد انجام بدهند.

در کشورهایی مانند ایران که انتخابات آزاد به معنی لیبرال- دموکراسی غربی وجود ندارد، شبحی از این شادکامی را در زندگی به انسان می‌دهند. به این معنا که خود شادکامی را عرضه نمی‌کنند که قابل محاسبه باشد، یعنی مثلاً تورم پایین باشد و فرد بتواند بدون دغدغه کاری به دست بیاورد و زندگی‌اش را تأمین کند، بلکه سعی می‌کنند به جای آن، شبحی ارائه کنند؛ مثل وعده رفتن به بهشت یا تبیین مفهوم فداکاری به مثابه‌ نوعی لذت بردن، یا تسلی گرفتن از امامان، پیامبران، شهدا و هر چیزی که بتواند آنچه را که به شکل واقعی داده نمی‌شود، جبران کند.

در کشورهایی مانند ایران که انتخابات آزاد به معنی لیبرال- دموکراسی غربی وجود ندارد، شبحی از این شادکامی را در زندگی به انسان می‌دهند. به این معنا که خود شادکامی را عرضه نمی‌کنند که قابل محاسبه باشد، یعنی مثلاً تورم پایین باشد و فرد بتواند بدون دغدغه کاری به دست بیاورد و زندگی‌اش را تأمین کند، بلکه سعی می‌کنند به جای آن، شبحی ارائه کنند؛ مثل وعده رفتن به بهشت یا تبیین مفهوم فداکاری به مثابه‌ نوعی لذت بردن، یا تسلی گرفتن از امامان، پیامبران، شهدا و هر چیزی که بتواند آنچه را که به شکل واقعی داده نمی‌شود، جبران کند.

امروز چیزی که برای فرد فایده دارد، حل مسئله‌ تورم، ایجاد اشتغال، ایجاد مسکن، تغذیه‌ مناسب، پرورش و آموزش متناسب با جهان امروز و اینکه یک آدم بتواند به زندگی خود افتخار کند و شاد باشد، در ایران وجود ندارد. در مقابل، تورم و قدرت خرید کاهنده‌ وجود دارد و سطح اشتغال نازل است. ایرانی‌ها وقتی با پاسپورت‌شان از کشور بیرون می‌آیند، دچار مشکل می‌شوند. یعنی ایران نه در عرصه‌ دیپلماسی، نه در عرصه‌ اقتصادی محلی از اعراب ندارد.

وقتی همه‌ این‌ها جمع می‌شود، شادکامی را از انسان می‌گیرد. هم به لحاظ معنایی که خود را در این جهان ناچیز احساس می‌کند، هم به لحاظ واقعی که مثلاً کار گیر نمی‌آورد و تورم به او فشار می‌آورد. از سوی دیگر، گسیختگی خانواده، کاهش تعداد خانوار، افزایش بزهکاری و جرایم هم شادکامی را کاهش می‌دهد.

البته ما با حکومت یکدستی هم مواجه نیستیم. این حکومت یک منظومه‌ ناقص و معیوب از یک حکومت به اصطلاح امروزی و یک حکومت ولایت فقیه شیعی است. در آن دو گرایش وجود دارد که باهم‌ سازگاری ندارند. یک گرایش بیشتر دنبال شهادت و نابود شدن است. به طور مشخص بعضی از افراد حکومت یا کسانی که این تفکر را نمایندگی می‌کنند، می‌گویند ما توسعه و رشد اقتصادی نمی‌خواهیم. آنها حتی به گونه‌ای فقر را تبلیغ می‌کنند یا با عزاداری‌ها و مراسمی که دارند، باعث می‌شوند که احساس لذت و نگاه مثبت به جهان از بین برود و به جای شادکامی، بدکامی و تلخکامی جایگزین شود.

از طرفی، حکومت شعار اقتصادی می‌دهد. می‌گوید بیکاری را ریشه‌کن می‌کنیم، تورم را مهار می‌کنیم، زندگی را تأمین می‌کنیم، مدرسه درست می‌کنیم و... اما هرچند ریاکارانه این بحث مطرح می‌شود که می‌خواهیم پیشرفت کنیم و زندگی خوبی داشته باشیم، حکومت حاضر نیست از گذشته رها شود، به امروز بیاید و انسان امروزی را مد نظر قرار بدهد، چون بخش دیگری از حکومت دغدغه‌ اصلی‌اش عزاداری و مرثیه برای گذشتگان و مویه و گریه برای آخرت یا فدا شدن در پای این امام و آن شخصیت است.

چیزی که الان در ایران شاهد آن هستیم، در تعارض با نگاهی است که در آن انسان محور است. بنیانگذاران اقتصاد که مسئله‌ اساسی‌شان فایده‌مندی و مطلوبیت برای انسان بود، نگاه تجربی داشتند و انسان‌شناسی‌شان و معرف‌شناسی‌شان هم متفاوت بود.

بنابراین هرچند این حکومت در بخش‌هایی تلاش می‌کند پوسته‌ای از جهان مدرن را که از قبل - رژیم گذشته- باقی مانده، نگهدارد، اما سیاست‌هایی که اجرا می‌کند با آن ناسازگار است.

در همین زمینه:

پرونده «حق شادی» در گروه جامعه زمانه، زیر نظر سپیده شایان و با مشارکت و همکاری اسماعیل جلیلوند (در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، حسن مکارمی، حسن یوسفی اشکوری، مژگان کاهن و بهروز شیدا)، آیدا قجر(در گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، شهلا شفیق و سعید پیوندی)، بهنام دارایی‌زاده (در گفت‌وگو با جلال ایجادی و مانا نیستانی)، نعیمه دوستدار (در گفت‌وگو با احمد علوی)، حسین نوش‌آذر (مقاله شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان)، سارا روشن (در گفت‌و گو با محمدرضا نیکفر) و اکبر فلاحیان (ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر) تهیه شده است.

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

بازنگری امنیتی یا توبه‌فرمایی و تواب‌سازی؟

society — Thu, 07 Feb 2013 08:56:50 +0000

مجید محمدی*

مجید محمدی - فراتر از قضاوت حقوقی و اخلاقی در مورد اقدام‌های مقامات امنیتی رژیم‌هایی که پرونده‌ تاریکی در رعایت حقوق بشر دارند، می‌توان آنها را از حیث بازنگری به سیاست‌های خود- سیاست‌هایی که باید رژیم مربوطه را تقویت کند- با یکدیگر مقایسه کرد.

برخی از این رژیم‌ها مثل اسرائیل یک سازوکار درونی برای بازنگری امنیتی دارند که مبتنی است بر دمکراسی و آزادی رسانه‌ها. برخی دیگر مثل جمهوری اسلامی به دلیل فقدان دمکراسی و آزادی، سازوکار بازنگری امنیتی ندارند و منتقد و مخالف را یا از میان می برند یا مجبور به ترک کشور می‌کنند یا آنقدر به او آزار می‌رسانند تا افراد توبه و اعتراف ظاهری کنند.

دروازه‌بانان

تصور کنید شش وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی یعنی محمد محمدی ری‌شهری، علی فلاحیان، قربانعلی دری نجف‌آبادی، علی یونسی، غلامحسین محسنی اژه‌ای و حیدر مصلحی در یک فیلم مستند در برابر دوربین بنشینند و در مورد ترورهای خارج کشور، قتل‌های زنجیره‌ای دهه‌ هفتاد در داخل کشور، کشتار سه تا پنج هزار زندانی در سال ۱۳۶۷، کشتار مخالفان در سال‌های ۱۳۵۹ تا ۶۱ خورشیدی، پرونده‌سازی برای افراد معمولی تحت عنوان جاسوس و تمهید مقدمات برای اعدام آنها جهت سر فراز ماندن سربازان گمنام امام زمان، عملیات مخفی در یمن، عراق، افغانستان، و آذربایجان و دیگر کشورها و فعالیت‌های اقتصادی وزارتخانه و افراد قدرتمند آن (باج‌گیری‌ها، مصادره‌ها، سرمایه‌گذاری‌های انحصاری و قاچاق مواد مخدر) از آنها سئوال شود. آنها هر چه بخواهند مسائل را پنهان کنند یا طفره بروند باز از میان جملات آنها و نحوه‌ واکنش‌شان به سئوالات می‌توان حقایقی را بیرون کشید.

اندکی اسب خیال را فراتر برانیم و تصور کنیم که این شش تن با نوعی دلبستگی به نظام از اعمال سیاستمداران بالای سر خود، برخی مدیران زیردستی خود که بدان‌ها تحمیل شده بوده‌اند و نیز نیروهای افراطی درون نظام که بدون هماهنگی با وزارت اطلاعات یا سپاه دست به آدمکشی یا شکنجه زده‌اند هم شکایت کنند یا یکدیگر را مورد انتقاد قرار دهند. نتیجه‌ کار فیلمی تاریخی خواهد بود که اگر کار فیلمبرداری و تدوین آن درست انجام شود و فیلم‌های خبری نیز روی سخنان این شش تن بیاید فیلم حتما نامزد جایزه‌ اسکار در بخش فیلم‌های مستند می‌شود.

شبیه این کار را یک فیلمساز اسرائیلی به نام درور موره در فیلمی به نام "دروازه‌بانان" با شش تن از مدیران شین‌بث (سازمان امنیت داخلی اسرائیل) انجام داده و سئوالات سختی از آنها پرسیده است. هر شش تن چنانکه از مقامات در یک جامعه‌ به نسبت باز و دمکراسی انتظار می‌رود سخنان بسیار جالبی در مورد دوره‌ کاری خود گفته‌اند. نتیجه هم شده فیلمی مستند به نام "دروازه‌بانان" که نامزد اسکار در بخش فیلم‌های مستند سال ۲۰۱۲ است. بازنگری سیاست‌های دنبال شده از منظر مقامات امنیتی اسرائیل در عرصه‌ عمومی نشان می‌دهد که این جامعه علی‌رغم چالش‌های جدی خود تا چه حد پویایی دارد. عدم امکان یا حتی تصور ساخته شدن چنین فیلمی در ایران نیز نشان می‌دهد جمهوری اسلامی تا چه حد از این جهت بی‌ظرفیت است.

توبه‌فرمایان

در جمهوری اسلامی تنها بخشی از منتقدان حکومت یا بخشی از کسانی که از حکومت کاملاً رانده شده‌اند به بازبینی حرکت‌های قبلی خود می‌پردازند و آنها که حاکم‌ هستند و سهمی در قدرت دارند نیازی به بازبینی نمی‌بینند.

از نگاه مقامات جمهوری اسلامی بازبینی و بازنگری امنیتی و سیاسی کار شکست خوردگان است و نه آنها که در مسند قدرت هستند. از این جهت اثری از بازنگری امنیتی در حکومت دیده نمی‌شود، اما مقامات این نظام غیر از خود همه را به توبه دعوت می‌کنند (با سخن یا با گرفتن اعترافات اجباری در زیر شکنجه و در زندان‌ها)، گویی در مقام خداوندی نشسته‌اند و می‌دانند چه کسی بهشتی و چه کسی جهنمی است و جهنمیان را به توبه دعوت می‌کنند.

از نگاه مقامات جمهوری اسلامی بازبینی و بازنگری امنیتی و سیاسی کار شکست خوردگان است و نه آنها که در مسند قدرت هستند. از این جهت اثری از بازنگری امنیتی در حکومت دیده نمی‌شود، اما مقامات این نظام غیر از خود همه را به توبه دعوت می‌کنند (با سخن یا با گرفتن اعترافات اجباری در زیر شکنجه و در زندان‌ها)، گویی در مقام خداوندی نشسته‌اند و می‌دانند چه کسی بهشتی و چه کسی جهنمی است و جهنمیان را به توبه دعوت می‌کنند.

سعید حجاریان از یکی از دعوت‌ها به توبه بعد از ترور شدن در خیابان سخن گفته است: "اطرافیان برایم گفتند و بعد خود ایشان برایم تعریف کردند. خود آقای عسگراولادی روزی که به بیمارستان برای ملاقات من آمده بود را تعریف کردند. اطرافیانم گفتند که آقای عسگراولادی بالای سرم آمد، برایم «حمد» خواند و یک جمله‌ای هم گفت. او به من گفته بود سعید جان! توبه کن انشاءالله خوب می‌شوی." (اعتماد، ۹ بهمن ۱۳۹۱)

مقامات امنیتی و سیاسی جمهوری اسلامی نه تنها مخالفان را به توبه دعوت می‌کنند، بلکه با زندانی کردن و شکنجه شرایطی را فراهم می‌کنند که افراد در بارگاه آنان توبه کنند. تفاوت حبیب‌الله عسگراولادی و حسین شریعتمداری در دو نوع برخورد با مخالفان نیست؛ در دو نوع خدمتی است که به نظام می‌کنند: یکی برای افراد پرونده‌سازی و با شکنجه در زندان‌ها تواب‌سازی می‌کند و دیگری مشغول به توبه‌فرمایی کسانی است که بیرون از زندان هستند.

از سال ۱۳۸۸ تاکنون مقامات نظامی، امنیتی و سیاسی حاکم میلیون‌ها نفر را به بازگشت (توبه) به جمهوری اسلامی دعوت کرده‌اند (در سه دهه‌ ماقبل آن نیز چنین روالی ادامه داشت). پس از مدتی خود آنها بازگشت این میلیون‌ها نفر را به وکالت از سوی ایشان اعلام کردند: "۱۳ -۱۴ میلیون نفری که در انتخابات گذشته به کاندیدای دیگری رای دادند قطعاً از همین کشور هستند و مومن به نظام و قانون اساسی هستند و حق دارند فرد دیگری را انتخاب کنند و به او رای بدهند. آنها هم بعد فهمیدند آن کسانی که مدعی وفاداری به قانون اساسی بودند به نحو دیگری عمل کردند و لذا از این افراد برگشتند." (علی‌اکبر ولایتی، مهر ۱۰ بهمن ۱۳۹۱) به آنها که هنوز توبه نکرده‌اند اما همیشه توصیه کرده‌اند که توبه کنید تا به عرصه‌ سیاسی برگردید: "این افراد باید قبول کنند که اشتباه کردند و این افراد اگر بگویند اشتباه کردند و اشتباهات خود را قبول داشته باشند، می‌توانند بازگردند."(علی لاریجانی، رجا نیوز، هفتم بهمن ۱۳۹۱) البته برخی از مقامات فعالان سیاسی جنبش را محارب تلقی و تنها با اعدام آنها رضایت حاصل می‌کنند. (احمد خاتمی، همانجا)

تواب‌سازان

نیروهای سپاهی و انتظامی افراد را بازداشت می‌کنند، ماموران وزارت شکنجه می‌کنند و اعتراف می‌گیرند؛ قضات بنا به خواست بازجوها حکم صادر می‌کنند؛ سازمان صدا و سیما فیلم‌های اعتراف‌گیری را آماده و پخش می‌کند و رسانه‌های دولتی برای افرادی که باید بازداشت شوند یا بازداشت شده‌اند پرونده‌سازی می‌کنند. بیت رهبری نیز این عملیات را هماهنگ می‌کند.

ماشین سرکوب جمهوری اسلامی دو وظیفه‌ سازمانی در برابر منتقدان و مخالفان نظام دارد:

۱) بازداشت، شکنجه، اعتراف‌گیری و در نهایت تواب‌سازی

۲) در صورت عدم همکاری و توبه، حذف و ترور و به خاک‌سپاری و سیمان کردن قبر آنها. در نهایت حتی قبور این افراد نیز تخریب می‌شود.

نیروهای سپاهی و انتظامی افراد را بازداشت می‌کنند، ماموران وزارت شکنجه می‌کنند و اعتراف می‌گیرند؛ قضات بنا به خواست بازجوها حکم صادر می‌کنند؛ سازمان صدا و سیما فیلم‌های اعتراف‌گیری را آماده و پخش می‌کند و رسانه‌های دولتی برای افرادی که باید بازداشت شوند یا بازداشت شده‌اند پرونده‌سازی می‌کنند. بیت رهبری نیز این عملیات را هماهنگ می‌کند. دستگاه تواب‌سازی حکومت بیشترین کارایی را در میان دستگاه‌های حکومتی داشته است.

این دستگاه علی‌رغم کارایی در سرکوب مخالفان، سه پیامد برای حکومت دینی داشته است:

۱) ایجاد توهم محبوبیت و مشروعیت حکومت و به زیر قالی فرستادن یا زیرزمینی کردن مخالفت‌ها.

۲) جلوگیری از فرایند بازنگری در فرایندهای حکومتی و اداری متوجه به حفظ و بقای نظام.

۳) غیر ممکن یا دشوارسازی اصلاح روندها و فرایندها که مبتنی بر عدم خود- حق- پنداری و بازنگری در امور است.

پانویس:

*مجید محمدی، جامعه شناس و استاد دانشگاه است./ زمانه

قطع عضو، بازتولید خشونت به نام "قانون"

society — Mon, 28 Jan 2013 14:58:46 +0000

سعید پیوندی*

سعید پیوندی - قطع کردن اعضای بدن یک انسان، به جرم ارتکاب عمل دزدی یا هر عمل دیگری پیش از هر چیز نوعی وحشیگری عریان به نام قانون و رفتاری جنایتکارانه و ضد بشری است. این نوع قوانین به فرهنگ، جوامع و زمان تاریخی بسیار دور تعلق داشته‌اند و با روح و فلسفه جامعه و انسان امروزی ناهمساز هستند.

در حالیکه همه در دنیا تلاش‌های بزرگی برای ترمیم نقص عضو انسان‌ها و پیدا کردن راه حل‌های پزشکی جدید در جریان است، در ایران دستگاه قضائی دست و پای انسان‌های سالم را به بهانه مجازات اسلامی قطع می‌کند.

در همین زمینه بخوانید و بشنوید:

حکم قطع انگشتان دست یک نفر در ساری اجرا شد

اجرای حکم قطع دست یک جوان در شیراز

«مجازات‌های اسلامی و روشنفکران دینی» در گفت‌وگوی بهنام دارایی زاده با حسن یوسفی‌اشکوری

در یک برخورد تاریخی باید گفت که اشکال مجازاتی که برای خطاکاران و مجرمان پیش‌بینی می‌شود و چند و چون اجرای آنها نوعی تلقی از جامعه، زندگی اجتماعی و فرد به شمار می‌رود و از همین‌رو هم دارای بعد زمانی و مکانی است. قانونی که ۱۴ قرن پیش شاید برای سرزمینی "عادی" بود، امروز می‌تواند ضد بشری و غیر قابل قبول باشد. با نگاهی به سیر تحولات دوران معاصر می توان به این نکته مهم اشاره کرد که در طول دو قرن گذشته جوامع چهار گوشه گیتی به‌سوی انسانی‌تر کردن مجازات‌ها پیش رفته اند.

بررسی داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که هیچ رابطه معناداری میان تربیت از طریق ترس، ارعاب و اعمال خشونت با کاهش جرم و جنایت وجود ندارد و کنار گذاشتن روش‌های وحشیانه مجازات مانند اعدام در اروپا یا در کشورهای دیگر جهان منجر به افزایش اعمال جنایتکارانه نشد. مقایسه ایران که دارای یک نظام تنبیهی و دستگاه قضائی بسیار خشن است با کشورهای دیگر به خوبی از بی‌اثر بودن این نوع وحشیگری‌ها پرده برمی‌دارد.

این تحول ازجمله نتیجه پیشرفت‌های علوم انسانی در درک پدیده‌هایی مانند خشونت، جرم و یا شناخت بهتر روانشناسانه یا جامعه‌شناسانه مجرم و دلایل ارتکاب جرم است. وظیفه حکومت‌ها توجه به این تحولات است و به استقبال تغییر قوانین رفتن برای سازگار کردن آنها با روح زمانه و ضرورت های جامعه. امروز میزان توجه هر دولتی به اهمیت انسان و زندگی او را ازجمله می‌توان در اشکال مجازات خطاکاران در یک کشور مشاهده کرد.

پژوهش‌های علوم انسانی همچنین به پی‌آمدهای نوع مجازات روی فرد خاطی و نیز روی فرهنگ، روان و وجدان عمومی توجه کرده‌اند. آیا برای مثال دار زدن یک انسان یا قطع عضوی از بدن او اثرات آموزشی و نمادین بازدارنده دارد و افراد جامعه با دیدن این صحنه‌ها یا شنیدن خبر آنها دیگر به سراغ جنایت نمی‌روند یا میزان خشونت در جامعه رو به کاهش می‌گذارد؟ این باور "تربیتی" قرن‌ها در خدمت توجیه مجازات‌های خشن به‌ویژه در ملاء عام بود، اما بررسی داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که هیچ رابطه معناداری میان تربیت از طریق ترس، ارعاب و اعمال خشونت با کاهش جرم و جنایت وجود ندارد و کنار گذاشتن روش‌های وحشیانه مجازات مانند اعدام در اروپا یا در کشورهای دیگر جهان منجر به افزایش اعمال جنایتکارانه نشد. مقایسه ایران که دارای یک نظام تنبیهی و دستگاه قضائی بسیار خشن است با کشورهای دیگر به خوبی از بی‌اثر بودن این نوع وحشیگری‌ها پرده برمی‌دارد. اگر کشتن و بریدن دست و پا، آن هم در برابر چشمان مردم یک جامعه، دارای آن اثرات تربیتی باشد که ادعا می‌شود و می‌توانست در بعد "آموزنده" خود تبدیل به عاملی بازدارنده جرم و جنایت در جامعه شود می‌بایست امروز دیگر اثری از جرم و جنایت باقی نماند.

در خود ایران نیز اجرای مجازات‌های شدید از این دست نتوانسته است از دامنه جرم و جنایت در جامعه بکاهد. مشکل اصلی این فلسفه تربیتی شوم این است که فقط به انگیزه و عامل بیرونی (ترس از مجازات) در روند جامعه پذیری فرد و روانشناسی او تکیه می‌کند.

ترویج علنی خشونت

پیام "تربیتی" مجازات‌های شدید و غیر انسانی برای "عبرت" گرفتن پیش از هر چیز ترویج علنی خشونت و وحشیگری است. اعمال خشونت عریان به عنوان مجازات چیزی نیست جز "عادی"سازی فرهنگ خشونت و تبدیل شدن آن به بخشی از واقعیت روزمره زندگی مردم.

در حقیقت راه حل‌هایی که حکومت‌ها به عنوان نماینده عرصه عمومی برای مجازات خطاکاران انتخاب می‌کنند، می‌تواند رابطه مستقیمی با میزان خشونت یا نوع رابطه با فرهنگ خشونت داشته باشد. اجرای چنین مجازاتی نوعی نمایش عریان خشونت دولتی و مرتکب شدن خونسردانه و "قانونی" همان اعمالی است که قانون قصد محدود کردن آنها را دارد. اگر نقص عضو و اعمال خشونت عملی ضد اخلاقی و جنایتکارانه است و قابل مجازات، چرا باید دستگاه قضائی به نام قانون این عمل وحشیانه را بازتولید کند؟ آیا صرف پوشش قانونی توجیهی برای اعمال هر نوع خشونت به شمار می‌رود؟

با گسترش بی‌سابقه دزدی و بزهکاری در کشور، مسئولان درصدد ترساندن خطاکاران هستند، اما در این جامعه قربانیان چنین وحشیگری‌های قضایی را افراد تهیدست جامعه و بزهکاران معمولی تشکیل می‌دهند و دزدان بزرگ و میلیاردی یا به راحتی می‌توانند از کشور بگریزند، یا با خریدن قاضی و دادگاه به مجازات‌های کوچک محکوم شوند و یا دوره محکومیت خود را به صورت "اشرافی" در زندان به‌سر ببرند.

جامعه در حقیقت با انتخاب اشکال انسانی مجازات است که می‌تواند اهمیت حیات بشری و حق خدشه ناپذیر زندگی یا بی‌حاصل و مخرب بودن خشونت علیه دیگری را به مردم یاد دهد. در چنین فلسفه‌ای نفس کشتن و خشونت و وحشیگری نفی می‌شود. پیام "تربیتی" این فلسفه بر آگاهی، بیداری و شعور افراد و فرهنگ و وجدان جمعی تکیه می‌کند و نه بر ترس و بازداشتن از طریق ترساندن از مجازات.

اگر به شرایط ایران بازگردیم به نظر می‌رسد با گسترش بی‌سابقه دزدی و بزهکاری در کشور، مسئولان درصدد ترساندن خطاکاران هستند، اما در این جامعه قربانیان چنین وحشیگری‌های قضایی را افراد تهیدست جامعه و بزهکاران معمولی تشکیل می‌دهند و دزدان بزرگ و میلیاردی یا به راحتی می‌توانند از کشور بگریزند، یا با خریدن قاضی و دادگاه به مجازات‌های کوچک محکوم شوند و یا دوره محکومیت خود را به صورت "اشرافی" در زندان به‌سر ببرند. آیا تاکنون شنیده‌اید که یکی از مسئولان دزد در ایران (که تعداد آنها هم متاسفانه کم نیست) و یا دزدان بزرگ به چنین سرنوشت شوم و ضد انسانی دچار شوند؟ هرچند اجرای این قانون مخوف و وحشتناک شایسته هیچ دزد و بزهکاری نیست.

شاید در یک نگاه، دستگاه قضائی با اعدام یا بریدن دست و پا در جست‌وجوی نشان دادن اقتدار حکومت و ترساندن مردم از عواقب قانون‌شکنی و ارتکاب جرم است. در ژرفای تنبیه دولتی نوعی درک از اداره جامعه هم نهفته است. فلسفه این نوع تنبیه و مجازات ازجمله می‌تواند دعوت به اطاعت بی‌چون و چرا از حکومت و تربیت انسان‌هایی مطیع و سربزیر باشد که خیال قانون‌شکنی هم به سرشان نزند و در جایی از ذهنشان حک شود که با حکومت مقتدری سر و کار دارند که کشتن انسان و بریدن دست و پا برایش به آسانی آب خوردن است.

مشکل بزرگ جامعه ایران این است که بحث انتقادی درباره مشروعیت، کارآیی و بعد انسانی و اجتماعی این احکام بسیار دشوار و حتی غیر ممکن است. آنچه در این میان برخورد به عملکرد دستگاه قضائی را پیچیده‌تر می‌کند اجرای این احکام به نام دین و نظم قدسی است. یعنی هر نوع مخالفتی یا برخورد انتقادی با اجرای احکامی مانند دست و پا بریدن مخالفت با دین هم تلقی می‌شود. نتیجه این بن‌بست فکری و سکوت تحمیلی در حوزه قضائی بستن راه بحث همگانی و کارشناسانه درباره این مجازات‌هاست. در حالیکه این برخوردها در همه جای دنیا به دور از جنجال‌های ایدئولوژیک و مسائل سیاسی روز در سطح همه جامعه و در ابعاد فلسفی، حقوقی، جامعه‌شناسانه، روانشناسانه و یا انسان‌شناسانه انجام می‌شوند.

* سعید پیوندی، پژوهشگر، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه لورن در فرانسه است.

آلودگی هوا و مسئله نقض حقوق انسانی

society — Wed, 05 Dec 2012 12:01:46 +0000

نعیمه دوستدار - تصاویری که در آلبوم‌های عکس این چند روز اخیر از تهران منتشر شده است، پدیده‌های عجیبی را نشان می‌دهد؛ ابرهای خاکی رنگ این تصاویر، محصول آلودگی‌های گوگردی است که معروف‌ترین‌شان در تهران دی‌اکسید گوگرد است. وقتی آلودگی دی اکسید گوگردی از صد قسمت در بیلیون (میلیارد) بالاتر برود، ابرهای خاکی رنگ درست می‌کند.

حالا باز هم اداره‌های دولتی، دانشگاه‌ها و مدرسه‌های شهر تهران به دلیل افزایش آلودگی هوا تعطیل شده‌اند. خبرگزاری‌های داخلی ایران گزارش کرده‌اند که میزان آلاینده‌ها در هوای تهران از حد مجاز فراتر رفته و هوای این شهر در شرایط ناسالم قرار دارد. بازار توصیه‌ها هم گرم است؛ یکی از آنها توصیه‌های مرضیه وحید دستجردی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران است که به "کودکان، افراد سالمند، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای نظیر بیماری‌های قلبی عروقی و ریوی" توصیه کرده است که "از ترددهای غیر ضرور در سطح خیابان‌ها خودداری کنند".

وزیر بهداشت ایران حتی پیشنهاد کرده که اگر تهرانی‌ها امکان خروج از پایتخت را دارند، بهتر است در این شرایط آب و هوایی از تهران خارج شوند. او تائید کرده که مراجعه بیماران مبتلا به مشکلات قلبی و ریوی به بیمارستان‌ها ۱۵ درصد افزایش یافته است.

در توصیف وضعیت بحرانی هوا همین بس که چند هفته پیش، یوسف رشیدی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران گفته بود: "برپایه گزارش وزارت بهداشت به‌واسطه چند آلاینده تعداد مرگ‌ومیرهای ناشی از آلودگی هوای تهران سالانه به چهار تا پنج هزار نفر می‌رسد."

بر اساس گفته او، میزان آزبست در تهران ۵۰ تا صد برابر شهرهای پاک و میزان بنزن هوای تهران نیز ده برابر حد استاندارد است.

زندگی در اتاق گاز

تهرانی‌ها روایت می‌کنند که این آلودگی با آنچه پیشتر تجربه کرده‌اند قابل مقایسه نیست. اگر تا چند سال پیش هوا تنها کثیف بود و این کثیفی در شرایط وارونگی بیشتر می‌شد، اما در دو سال اخیر این آلودگی مرگبار شده است. آلودگی‌ای که زمستان و تابستان ندارد، اما در زمستان به دلیل پدیده وارونگی به اوج می‌رسد.

در حالی که بحران آلودگی هوا هر روز در ایران قربانی می گیرد، انگار دولت، رسانه‌ها و فعالان مدنی در یک همدستی ناخودآگاه، درباره آن سکوت کرده‌اند. کسی سئوال جدی نمی‌پرسد، تقاضایی برای تشکیل کمپین و کارزار و اعتراض مطرح نمی‌شود و دولت نیز تنها مردم را به سفر می‌فرستد.

یکی از شهروندان تهرانی می‌گوید: "چشم چشم را نمی‌بیند. هرکس را می‌بینی علائمی از مسمومیت دارد، همه یا چشم‌شان می‌سوزد، یا سرفه می‌کنند یا حال‌شان به هم می‌خورد. خود من تنگی نفس دارم و تنها کاری که به ذهنم می‌رسد این است که شیر بخورم."

"زندگی در یک کوره‌ تولید گاز سمی" توصیفی است که یک روزنامه‌نگار از تهران می‌کند. هوا پر از گازهای سمی، سرب، ازت و گوگرد است و نفس کشیدن در این هوا برای هرکسی خطرناک و مرگبار است، اما قرار گرفتن کودکان در معرض آلودگی هوا بسیار خطرناک است زیرا سیستم ایمنی، تنفسی و ریه آنها هنوز به طور کامل رشد نکرده است. برخی تحقیقات نشان می‌دهد که تنفس هوای آلوده و ذرات معلق در کودکان باعث بروز بیماری برونشیت می‌شود. کودکانی که در مناطقی با آلودگی هوا زندگی می‌کنند بیشتر از کودکان دیگر مبتلا به این بیماری می‌شوند.

مطالعه دیگری که در مرکز سلامت کودکان اروپا انجام شده، حاکی از آن است که آلودگی هوا نقش موثری در میزان مرگ و میر کودکان دارد. براساس اطلاعات به دست آمده در این مطالعه، میزان مرگ و میر کودکان در شهرهایی با آلودگی هوا به نسبت بیشتر از مناطق پاک و بدون آلودگی است و همچنین در این مناطق میزان مراجعه اورژانسی کودکان به بیمارستان نیز بیشتر دیده می‌شود.

مادران باردار گروه دیگری هستند که آلودگی هوا آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهد. گاز سمی مونواکسید کربن موجود در هوا، در سه ماهه‌ اول بارداری به راحتی از جفت عبور می‌کند و اگر مسمومیت شدید شود، باعث سقط جنین می‌شود. مواجه شدن با هوای آلوده به خصوص در هشت هفته اول حاملگی، احتمال بروز بیماری‌ها و نارسایی‌های قلبی و ایجاد یک مجموعه بیماری‌ها و ناهنجاری‌های اندامی را در جنین افزایش می‌دهد.

با توجه به اینکه در هفته‌های هشت تا ۱۲ حاملگی، مغز جنین شروع به رشد و شکل‌گیری می‌کند، اختلال در رشد آن می‌تواند در ضریب هوشی و توانایی‌های مغزی او تاثیر بگذارد. زایمان زودرس، پاره شدن کیسه آب، عدم رشد جنین، تولد نوزادانی با وزن کم و حتی بروز لب شکری (شکاف لب) در نوزادان از عوارض این آلودگی است. اوتیسم بیماری دیگری است که احتمال بروز آن در نوزادان مادرانی که درهوای آلوده زندگی می‌کنند بیشتر است.

آلودگی هوا، همچنین احتمال ناباروری زنان را نیز افزایش می‌دهد. زنانی که بیشتر در معرض آلودگی هوا قرار دارند نازایی در آنها بیشتر می‌شود.

پریسا، شهروند تهرانی ۳۱ ساله‌ای است که هم باردار است، هم یک پسر چهار ساله دارد. او به زمانه می‌گوید: "جز اینکه بمانم توی خانه چاره‌ای ندارم. پسرم مشکلات تنفسی دارد و خودم در هفته یازدهم باداری هستم. پیش از این یک بار سابقه سقط داشته‌ام که نمی‌دانم به دلیل آلودگی بود یا از عوارض پارازیت‌ها! دوران پر استرسی را می گذرانم. اگر یک فامیل در شهرستان داشتم حتماً می‌رفتم و دست کم این چندماه را بیرون از تهرن می‌گذراندم؛ اما امکانش نیست. تنها دست به دعا هستم که خودم و بچه‌هایم سالم بمانیم."

هرچند رسانه‌ها و کارشناسان تنها بر عوارض این آلودگی بر کودکان و سالمندان تاکید می‌کنند، اما دایره کسانی که از این هوا تاثیر مرگبار می‌پذیرند وسیع‌تر از اینهاست. عوارض آلودگی هوا در جوانان و افراد سالم، چیزی است که احتمالاً در آینده‌ای نه چندان دور خود را نشان خواهد داد.

نقض حقوق انسانی در سکوت

حکومت ایران ادعا می‌کند که برای مدیریت جهان برنامه دارد، اما در تمام این سال‌ها تنها راهی که برای رفع آلودگی انجام داده، اعلام تعطیلی است.

دست و پا زدن شهروندان در گرداب مشکلات اقتصادی، ناامنی اجتماعی، فقر، فساد و اعتیاد تنها نمونه‌هایی از نقض حقوق انسانی هستند که در ترکیب با محرومیت از کمترین حق انسانی یعنی زیستن در هوای سالم، پیچیده‌ترین شکل نقض حقوق انسانی را ایجاد کرده‌اند.

روزنامه‌نگاری در تهران می‌گوید: "گسترش مترو در زیر تیغ دعوای دولت و شهرداری زمین‌گیر شده است، هر روز فضای سبز بیشتری نابود می‌شود تا برج‌سازی شود، داخل پارک‌ها را کوچک و کوچک‌تر می‌کنند تا ساختمان‌سازی کنند... خود و خانواده‌هایشان هم در این شهر زندگی می‌کنند، اما کسی که به فکر خودش نیست، چطور می‌تواند به فکر مردم باشد؟"

مسئله ترافیک، آلودگی و مرگ و میر مردم بر اثر تصادف بیش از هرچیز نمادی است از شیوه مدیریت در ایران؛ مدیریتی که در واکنش به موضوعاتی که با جان آدم‌ها سر و کار دارد، سهل‌انگارانه وظایف خود را به فراموشی می‌سپارد. تاوان این فاجعه اجتماعی و زیست محیطی را البته همگان می‌پردازند؛ مرگی تدریجی؛ با آماری رو به افزایش.

این سوءمدیریت را می‌توان نمودی بارز از نقض حقوق بشر به حساب آورد؛ جان شهروندان و حق اولیه آنها برای نفس کشیدن در نظام ایران بهایی ندارد. حال آن‌که ایجاد امکان یک زندگی سالم و فراهم کردن امکان زیستن در رفاه و‌ آرامش برای شهروندان، از اولین وظایف یک حکومت است که به شیوه‌های مختلف از سوی حکومت ایران نادیده گرفته می‌شود. دست و پا زدن شهروندان در گرداب مشکلات اقتصادی، ناامنی اجتماعی، فقر، فساد و اعتیاد تنها نمونه‌هایی از نقض حقوق انسانی هستند که در ترکیب با محرومیت از کمترین حق انسانی یعنی زیستن در هوای سالم، پیچیده‌ترین شکل نقض حقوق انسانی را ایجاد کرده‌اند.

با وجود این واقعیت‌ها، رسانه‌ها پدیده‌ آلودگی هوای تهران را به زمینه‌ای برای تعطیلی چند روزه تقلیل می‌دهند و کمتر بحث کارشناسی و تحلیل درباره آن به راه می‌افتد؛ گویا کسی حق ابتدایی مردم را برای نفس کشیدن به رسمیت نمی‌شناسد. به علاوه، کمترین واکنش از سوی کنشگران مدنی و فعالان حقوق بشر در این زمینه‌ها اتفاق می‌افتد. به نظر می‌رسد بیشتر کنشگران اجتماعی تنها درگیر موضوع آزادی زندانیان سیاسی و حقوق مدنی هستند و این گونه موضوعات را اولویت خود نمی‌دانند. هرچند ارزش مبارزات مدنی برای حقوق و آزادی‌های سیاسی بر کسی پوشیده نیست، اما نباید از یاد برد که کنشگران مدنی نیز همچون دولت‌ها در مقابل نقض گسترده حقوق انسانی که با جان میلیون‌ها ایرانی سر و کار دارد، مسئول‌ هستند.