فرهاد مرادی

کودک، ترقه‌ و حکومت اسلامی

society — Mon, 04 Mar 2013 13:36:40 +0000

فرهاد مرادی - خرده فرهنگ‌های ایرانی، با درجاتی متفاوت، کودکی را مترادف با معصومیت می‌گیرند؛ نوعی فطرت پاک که بزرگسالان از آن بی‌بهره‌اند. از پیامبر مسلمانان نقل شده است[۱] که خداوند در روز جزا به جبرئیل امر می‌کند تا کودکان مؤمنان را بی‌حسابرسی به بهشت وارد کند. هم‌چنین از امام ششم شیعیان نقل شده است[۲] که در روز جزا خداوند برای کودکان کفار آتشی می‌افروزد و امر می‌کند تا به آن وارد شوند و چون پا به درون آتش نهادند، آتش بر آن-ها «سرد و سلامت» می‌شود.

القای حس پاکی و معصومیت به مخاطب نیز، به مدد نمایش کودکان یا توصیف حالات کودکانه، از کلیشه‌ای‌ترین فضاسازی‌های هنری و ادبی به حساب می‌آید. شخصیت اصلی فیلم «خانه‌ای روی آب» زمانی که با اتومبیل شخصی، فرشته‌ای را زیر می‌گیرد، آن فرشته کودکی است زیباروی که با بی‌اخلاقی‌های شخصیت اصلی کنار نمی‌آید و به نشانه‌ اعتراض دست وی را چنگ می‌اندازد. در اینجا به نظر می‌رسد «کودک – فرشته» به خاطر سرشت پاک و کودکانه‌اش که با دروغ سازگاری ندارد و بی‌آنکه خود بخواهد به سمت راستی و درستی میل می‌کند، چنین کرده است.

در همین زمینه بیشتر بخوانید و بشنوید:

چهارشنبه سوری و حکومت نگران ایران

پرونده حق شادی

شادی به مردم جسارت می دهد

حسین پناهی در یکی از قطعات شاعرانه‌اش زمانی که سراغ زمین را از کهکشان‌ها، سراغ خانه‌اش را از زمین، سراغ مادرش را از خانه، سراغ کبوترانش را از مادر می‌گیرد و دست آخر می‌گوید که ای‌ کاش هرگز از درخت انجیر پایین نیامده بود، به نوعی حسرت روزگار کودکی‌اش را می‌خورد که به واسطه‌ فطرت پاک کودکانه می‌توانست به راحتی خوب را از بد و سره را از ناسره تشخیص دهد و مثل دوران بزرگسالی نیازی به عقل لعنتی حسابگر نبود. حتی در ادبیات کهن ایران که عموماً کودک و کودکی را به رسمیت نمی‌شناسد و اصل را بر دوران بزرگسالی - آن هم بزرگسالی مردان – می‌گذارد، مضامینی چون «به دل گفتم‌ای ننگ مردان بمیر/ که کودک رود پاک و آلوده پیر»[۳] پیدا می‌شود.

چنین مضامینی در مکتوبات فعالان حقوق کودک هم که باید نگاهی مدرن‌تر و اجتماعی‌تر نسبت به کودکان داشته باشند، به وفور یافت می‌شود. فانتزی سانتی‌مانتال بعضی از این مکتوبات با پیروی از یکی از اشعار ناظم حکمت – شاعر ترک – آن است که برای بهبود اوضاع جهان «دست کم برای یک روز» دنیا را به دست کودکان بسپاریم. این گروه از آلترناتیوسازان به اینکه بعد از واگذاری مسئولیت جهان به کودکان چه بلایی بر سر آن می‌آید، علاقه‌ای نشان نمی‌دهند. در اینکه اکثریت به تناسب، چنین گزاره‌هایی را نسبت به کودکی، بدون چون و چرا می‌پذیرند و در زندگی روزمره لقلقه‌ زبان‌ می‌کنند، تقریباً شکی نیست، اما درستی این گزاره‌ها جای چانه زدن دارد.

تنبیه بدنی، یک روش‌ تربیتی در ایران

مجاز شمردن تنبیه بدنی کودکان، از دیرباز تا به امروز، یک روش‌ تربیتی در ایران به شمار می‌رود. احمد کسروی در کتاب «زندگانی من» تصویری از نظام آموزشی پیش از مشروطه ارائه می‌دهد و نقل می‌کند که آخوند مکتبخانه‌ای که وی و دیگر همسالانش در آن قرآن می‌آموختند، «سیلی نوازش» بیخ گوش شاگردان حرف گوش کن می‌نواخته است. وقتی پاداش سر به راه بودن شاگردان مؤدب سیلی نوازش بوده باشد، تعجبی ندارد اگر شاگردان متمرد گرفتار شلاق و فلک و زیر زمین پر از عقرب شده باشند.

مجاز شمردن تنبیه بدنی کودکان، از دیرباز، یک روش‌ تربیتی در ایران به شمار می‌رود. احمد کسروی در کتاب «زندگانی من» تصویری از نظام آموزشی پیش از مشروطه ارائه می‌دهد و نقل می‌کند که آخوند مکتبخانه‌ای که وی و دیگر همسالانش در آن قرآن می‌آموختند، «سیلی نوازش» بیخ گوش شاگردان حرف گوش کن می‌نواخته است. وقتی پاداش سر به راه بودن شاگردان مؤدب سیلی نوازش بوده باشد، تعجبی ندارد اگر شاگردان متمرد گرفتار شلاق و فلک و زیر زمین پر از عقرب شده باشند.

حتی امروز که بیش از یک قرن از شکل‌گیری نظام نوین آموزشی در ایران می‌گذرد و رفته رفته تنبیه بدنی کودکان اسباب سرشکستگی بزرگسالان را فراهم می‌آورد، باز هم تصاویری از مدارس ایران مخابره می‌شود که آدمی خیال برش می‌دارد مبادا مکتب‌داران پیش از مشروطه، در هیبت زامبی‌ها، در کار تسخیر نظام آموزشی باشند. سئوال معنادار از فرهنگی که با هزار و یک جور حرافی هم‌زمان هم اعتقاد به فطرت پاک کودکان را توجیه می‌کند و هم لزوم تنبیه بدنی آن‌ها را این است: اگر کودک فطرتاً به سمت خوبی و درستی گرایش دارد پس لزوم تنبیه بدنی او چیست؟ و اگر نه، تنبیه بدنی لازمه‌ سر به راه شدن و هنجارمند شدن کودک است پس دیگر صحبت کردن از فطرت پاک کودکان یعنی چه؟

می‌توان در ادامه این سئوال را نیز مطرح کرد که آیا در غیاب یک نظام تربیتی – حمایتی، امکان شرارت کودکان نیز وجود دارد؟ یا به عبارت دیگر در غیاب چنین نظامی کودکی که قرار بود فطرتاً پاک باشد، اساساً به موجودی شرور تبدیل نمی‌شود؟

یکی از قسمت‌های سریال آمریکایی «اخبار بد» (Breaking Bad) بخشی از درگیری دو گروه توزیع مواد مخدر در ایالت نیومکزیکو را نشان می‌دهد. گروه قدیمی‌تر که فروشنده‌های گروه جدید را موی دماغ خود می‌داند، به منظور گمراه کردن همزمان پلیس و رقبا پسر بچه‌ای هشت ساله را وادار می‌کند تا دخل یکی از فروشنده‌های رقیب را بیاورد. در سکانسی سرشار از تعلیق، پسربچه‌ به ظاهر معصوم، سوار بر دوچرخه گرد فروشنده‌ مواد مخدر می‌چرخد و در فرصت مناسب او را سوراخ سوراخ می‌کند. در ادامه‌ داستان مشخص می‌شود که ضارب، کودکی بازمانده از تحصیل است و در محله‌ای شبیه به باغ وحش زندگی می‌کند که کنترل آن را کارتل‌های مواد مخدر در اختیار دارند. در مثال سینمایی دیگری می‌توان به فیلم برزیلی «شهر خدا» (City Of God) اشاره کرد. این فیلم پر است از صحنه‌های تکان-دهنده‌ قتل، کشتار و تجاوز که توسط گروه‌هایی از کودکان فقیر و حاشیه‌نشین سازماندهی و اجرا می‌شود. در اینجا برای تاریخی‌تر و البته بومی‌تر شدن روند بحث، به‌جاست تا ترور نافرجام «دکترحسین فاطمی» در ۲۵ بهمن ۱۳۳۰ یادآوری شود. در آن حادثه خداپرستان «فداییان اسلام» تپانچه در کف «محمد مهدی عبدخدایی» نهادند تا نفس کشیدن را از یاد حسین فاطمی ببرد. نکته‌ مد نظر نه دعوای خونین فی مابین ملیون و اهل دیانت، که استفاده از نوجوانی چهارده ساله در این ترور است. عبدخدایی در آن دوران حتی بر حسب تعاریف فقهی کودک محسوب می‌شد؛ او در روایت ماجرا می گوید: صورتش در آن زمان حتی یک دانه مو هم نداشت.

طرفداران نیمه متمدن و ستیزه‌جوی فداییان اسلام که علی الاصول به جماعت فطریون تعلق دارند، در صورت احساس ضرورت، توان و حوصله‌ کش‌دادن توجیهاتی در مرتبط بودن اقدام عبدخدایی با فطرت پاک کودکان را تا خود صبح قیامت دارند، با این حال بحث بر سر بخش‌هایی از جامعه است که اقدام به آدمکشی و ترور را از مصادیق بارز شرارت به حساب می‌آورد. بنابراین از گروه اخیر می‌توان توقع داشت تا نه تنها نسبت به معصومیت ذاتی و فطرت پاک کودکان شکاک باشند، بلکه امکان رفتارهای شریرانه‌ کودکان در غیاب یک نظام تربیتی – حمایتی را نیز تأیید کنند. دنیای کودکان‌‌ رها شده به امان خدا، یا به تعبیر شاملو «کودکان اعماق»، به هیچ عنوان دلربا نیست.

دنیای واقعی کودکان

در دنیای واقعی، کودکان با مشت و لگد به جان هم می‌افتند، ضغیف‌تر‌ها را آزار می‌دهند، یکدیگر را دست می‌اندازند، خبرچینی می‌کنند و ده‌ها مورد شرم‌آور دیگر که از نگاه نوستالژیک بزرگسال‌های رمانتیک به دنیای «گوگولی مگولی بچه‌ها» مغفول می‌ماند. در واقع برای یک کودک دنیای کودکان به‌‌ همان اندازه‌ای خشن، خطرناک و دلگیرکننده است که دنیای بزرگسالان می‌تواند برای یک بزرگسال خشن، خطرناک و دلگیرکننده باشد.

اصولاً آیات عظام در ایران حساسیت خاصی نسبت به برافروختن آتش دارند و آن را از نشانه‌های عرض اندام گبریان به شمار می‌آورند. در دهه‌ ۱۳۲۰ «آیت‌الله بروجردی» رابط رسمی‌ خویش «محمد تقی فلسفی» را سراغ محمدرضا شاه جوان فرستاد تا خبر بی‌خوابی آیت الله را از حمل مشعل المپیک در پایتخت به گوش اعلیحضرت آن روز‌ها برساند. محمدرضا پهلوی از آیت الله بروجردی تمکین کرد و آن ماجرا ختم به خیر شد. چند سال بعد آیت الله مطهری خانواده‌های ایرانی را به جرم شادی در آخرین چهارشنبه‌ هر سال «خانواده‌های احمق‌ها» خطاب کرد.

روزهای پایانی سال در ایران معمولاً همراه است با جشن چهارشنبه‌ آخر سال و رعب و وحشتی که با ترکاندن مواد محترقه به راه می‌افتد. در تازه‌ترین واقعه مربوط به چهارشنبه سوری امسال انفجار ساختمانی پنج طبقه در محله‌ تهران- پارس است که با مرگ چهار نفراز ساکنان آن همراه بود. تلفات انسانی، تخریب وسیع ساختمان و وارد شدن صدمه به ساختمان‌های اطراف باعث شده تا تصاویر مخابره شده از این واقعه به خرابی‌های ناشی از جنگ‌های شهری شباهت داشته باشد. چنین اخباری به انضمام تأکید بر مرگ افراد، قطع دست و پا و در آمدن چشم آن‌ها از کاسه در چند سال اخیر کم نبوده و دستگاه تبلیغاتی داخلی نیز برای پوشش چنین خبرهایی چیزی کم نگذاشته است. با این وجود تکرار مکرر چنین حوادثی نشان از آن دارد که گروه‌های علاقه‌مند به بمب ترکاندن در چهارشنبه‌ آخر سال نه تنها دست بردار نیستند، بلکه هر سال کمیت و کیفیت ارعاب را افزایش می‌دهند. نکته‌ای که در این‌ نوشتار اهمیت دارد تأمل بر رفتارهای خشن کودکان به عنوان اصلی ترین گروه درگیر با جنگ و گریزهای چهارشنبه سوری است. گروه‌های دیگر مشتاق برای رسیدن موعد این جشن ملی، معمولاً جنبه‌های مربوط به شادی و پایکوبی آن را مد نظر دارند و این گروه های کودکان هستند که می‌توان نام آن‌ها را ترقه‌سازان خطرناک گذاشت.

اصولاً آیات عظام در ایران حساسیت خاصی نسبت به برافروختن آتش دارند و آن را از نشانه‌های عرض اندام گبریان به شمار می‌آورند. در دهه‌ ۱۳۲۰ «آیت‌الله بروجردی» رابط رسمی‌ خویش «محمد تقی فلسفی» را سراغ محمدرضا شاه جوان فرستاد تا خبر بی‌خوابی آیت الله را از حمل مشعل المپیک در پایتخت به گوش اعلیحضرت آن روز‌ها برساند. محمدرضا پهلوی از آیت الله بروجردی تمکین کرد و آن ماجرا ختم به خیر شد[۴]. چند سال بعد آیت الله مطهری خانواده‌های ایرانی را به جرم شادی در آخرین چهارشنبه‌ هر سال «خانواده‌های احمق‌ها» خطاب کرد و به آدم‌های «سُر و مُر و گنده‌ با این هیکل‌های چنین و چنین» که از روی آتش می‌پرند گفت: «اگر هم پدران گذشته‌تان چنین کاری می‌کردند، شما وقتی می‌بینید یک کار احمقانه است و دلیل خریت پدران شما است رووش را بپوشید. چرا دو مرتبه این سند حماقت را هی سال به سال تجدید می‌کنید؟ این فقط یک سند حماقت است.»

در جدید‌ترین استفتائات انجام شده در پیوند با چهارشنبه سوری، «آیت‌الله مکارم شیرازی» آن را خرافه خواند و «آیت‌الله صافی گلپایگانی» نیز چنین مواردی [چهارشنبه سوری] را مستلزم «اسراف فوق‌العاده» دانست و موجب خطراتی برای «شخص و دیگر شهروندان» و از این رو آن را جایز ندانست.

در سطح سیاسی حکومت دست‌ساز اهل دیانت طی سه دهه نشان داده نظرش به عزاداری و روضه‌خوانی نزدیک‌تر است. چندی پیش ساکنان فیس بوک مضمون کوک کرده بودند که خلاصه‌ توضیح المسائل‌های تولید آیات عظام این است که کلاً اگر طوری شود که انسان خوشش بیاید حرام است. اینکه اهل فیس بوک در این شوخی تا چه اندازه جانب انصاف را گرفته‌اند به نگارنده مربوط نیست، اما هشدارهای سال گذشته‌ رئیس پلیس ایران درباره‌ برخورد قاطعانه‌ پلیس با جشن و پایکوبی در چهارشنبه سوری و یا تقاضای امام جمعه‌ موقت تهران از مجلس برای ریشه کن کردن برگزاری مراسم چهارشنبه سوری از کشور، آدم را به مکثی دوباره بر ادعای شوخ طبعان فیس بوکی وادار می‌کند. جدای از این‌ها از منظر زمامداران حکومت، مجاز شمردن هرگونه تجمع مردم ناراضی خطرناک است و بیم سیاسی شدن آن می‌رود.

مجموع برخوردهای ایدئولوژیک و سیاسی حکومت ایران با مراسم چهارشنبه سوری، این مراسم را به نوعی در تقابل با فرهنگ رسمی قرار داده است. بنابراین نتیجه‌ طبیعی آن است تا مقرر شود ایدئولوگ و واعظ و نظامی مواجب بگیر، در برابر آن بایستند. از سوی دیگر گروه‌هایی از مردم نیز – بنا به دلایلی – دست از این فرهنگ غیر رسمی نمی‌کشند و همان‌طور که این کشمکش تا امروز ادامه داشته حل و فصل شدن آن در آینده‌ای نزدیک بعید به نظر می‌رسد، اما در این میان نقش، جایگاه کودکان و ضرورت آموزش به آنها فراموش می شود. آیا روش های شادی‌ در این جشن ملی به کودکان آموزش داده می شود؟

کودکان و چهارشنبه‌سوری

افزایش میزان رفتارهای پر خطر کودکان در مراسم چهارشنبه‌سوری که نه تنها «هی سال به سال تجدید»، بلکه هرسال نگران‌کننده‌تر هم می‌شود، پیام‌هایی را مخابره می‌کند که باید به آنها گوش فرا داد و به تأمل در ریشه‌های آن دست زد و ضرورت آموزش به کودکان را- درعین حفظ این جشن ملی و خیابانی- مد نظر داشت. نگارنده، به همراه یکی از همکاران، در جایی دیگر اشاره کرده بود: «تغییر شکل و محتوای سنت ملی چهارشنبه‌سوری - به نحوی که اکنون به صورتی دهشتناک و مهیب درآمده و زمینه حضور گسترده نیروهای امنیتی را در روزهای پایان سال در خیابان فراهم کرده - به چه میزان به سه دهه اجرای سیاست‌های جنگی و خشن حکومت اسلامی به منظور مقابله با هرگونه شادی، امید جمعی و همبستگی اجتماعی مرتبط است؟»

نهادهای نظامی و شبه نظامی از کودکان به عنوان عوامل سرکوب استفاده می‌کنند و حتی سال‌هاست در مدارس ایران به بهانه‌ تدریس «آمادگی دفاعی» راه و رسم جهاد فی سبیل الله را به کودکان می‌آموزند. در مثالی دیگر می‌توان به اجرای مراسم اعدام در ملاء عام اشاره کرد. در تمام این موارد تحلیلگران به تأثیر مخرب چنین اقدامات خشنی بر جامعه توجه کرده‌اند، اما کمتر کسی با تکیه بر این واقعیت که کودکان بیش از یک سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند به بررسی تأثیر یا تأثیرات کارناوال‌های مرگ بر رفتارهای ضد اجتماعی کودکان پرداخته است.

برای انتقال بهتر این نکته بد نیست کمی به عقب برگردیم: از نشانه‌های تعمیق و گسترش بحران‌های اجتماعی در دهه‌ هشتاد، یکی هم مسئله‌ خروج کودکان از چرخه‌ تحصیل بود؛ یعنی سیستم آموزشی مملکت، بنا به دلایل ساختاری، توان جذب و نگهداشتن بخشی از کودکان در مدرسه را نداشت و ندارد. طبق آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران در سر شماری نیمه‌ دهه‌ هشتاد، سه و نیم میلیون نفر از کودکان باز مانده از تحصیل هستند. در اینجا برای رسیدن به عددی معنادار باید دو گزاره‌ غلط را پیشفرض گرفت. اول آن‌که آمار‌های رسمی را مساوی با آمارهای واقعی بگیریم و دوم با ارفاق که نه با چشم بستن بر واقعیت‌های اجتماعی، افزایش آمار کودکان بازمانده از تحصیل از سال ۸۵ تا امروز را پانصد هزار نفر فرض کنیم. بر مبنای این دو فرض کودکان بازمانده از تحصیل حداقل ۳۶ درصد کل جمعیت دانش آموزان مدارس ایران را تشکیل می‌دهند.

خصوصی سازی – یا به بیان بهتر اختصاصی‌سازی – آموزش و پرورش در ایران، در عمل تحصیل را از یک حق به یک امتیاز تبدیل کرده‌ است. آمار سرگیجه‌آور کودکان بازمانده از تحصیل در این زمینه تنها بخشی از این تصویر را روشن می‌کند. تصویر مورد نظر زمانی روشن‌تر می‌شود که با دقت نظر بیشتری به مسئله‌ رقابت در کنکور بپردازیم. تمرکز کیفیت آموزشی در مدارس خصوصی با عنوان بی‌مسمای غیرانتفاعی و رشد تصاعدی مؤسساتی که از مقطع ابتدایی کودکان را برای حضور در کنکور آماده می‌کنند، حکایت از رقابتی پیچیده دارد که برخورداری از سرمایه‌ مالی قابل ملاحظه برای حضور در آن، اگر نه شرط کافی ولی صد در صد شرط لازم به شمار می‌رود. این‌که تلویزیون وطنی هر سال نوجوان روستایی فقیر و ساده دلی را روی آنتن می‌برد و مدعی می‌شود که شخص مذکور از فلان کوره دهات به بهترین دانشگاه پایتخت راه پیدا کرده، کتمان حقیقت و ریاکاری آشکار است. برای شنیدن واقعیت باید به تبلیغات مؤسسه‌های خصوصی گوش داد که مدعی هستند رتبه‌های بر‌تر سال‌هاست در این مؤسسه‌ها درس می‌خوانند.

دلایل ناکارآمدی سیستم آموزشی ایران تنها در دو موضوع بیان شده خلاصه نمی‌شود. می‌توان مواردی چون محتوای نامناسب آموزشی و یا وضعیت اقتصادی دشوار معلم‌ها را نیز بر این موارد افزود، اما باز کردن چنین مباحثی نوشتار حاضر را طولانی‌تر و کسل کننده می‌کند. تبدیل تحصیلات در ایران از یک حق همگانی به یک امتیاز طبقاتی، به خودی خود اسباب عدم رضایت بخش عمده‌ای از کودکان ایران را فراهم می‌آورد. از سوی دیگر گسترش بحران‌های اقتصادی نیز وضعیت را برای کودکان دشوار‌تر کرده و زمینه‌ گسست آن‌ها از خانواده را فراهم می‌آورد. خانواده‌ای که توان برطرف کردن نیازهای کودک را نداشته باشد، در واقع اعتباری هم نزد او ندارد. قصه‌ بوسه پرمهر کودک محروم بر دستان پینه بسته‌ پدر فقیر همراه با مقادیری اشک شوق به منظور قدردانی، یا هیچ زمانی واقعیت نداشته یا اگر چنین قصه‌هایی ریشه در واقعیت داشته باشد به دوران تاریخی خاصی برمی‌گردد که دخلی به وضعیت فعلی ندارد. خط و ربط‌های تربیتی توسط والدینی تنظیم می‌شود که توان مشخص کردن خط و ربط‌های اقتصادی را نیز داشته باشند، در غیر این صورت اقبال بلندی خواهند داشت اگر کودک به راه خودش برود و با آن‌ها سر شاخ نشود؛ در رمان «مرگ قسطی»، که کودکی یک پزشک فرانسوی را روایت می‌کند، پدر وسواسی و فقیر راوی زمانی که زیر فشارهای اقتصادی تمام اقتدار پدرانه‌اش را از دست می‌دهد، تنها به زور آژان خبر کردن می‌تواند از زیر مشت و لگد پسر نوجوانش جان سالم به در ببرد.

همه این‌ها برای رسیدن به اینجا مطرح شد: نارضایتی کودکان زمانی که در بستر یک فرهنگ خشن و مردسالار قرار بگیرند، چیزی جز‌‌ همان شرارت‌های دوران کودکی و ازجمله در مراسمی چون چهارشنبه‌سوری، تولید نمی‌کند.

در سه دهه‌ گذشته در ایران کودکان هم سوژه و هم ابژه‌ سرکوب بوده‌اند و هم‌چنان نیز هستند؛ به این معنا که از یک سو دستگاه قضا کودکان را اعدام می‌کند و از سوی دیگر نهادهای نظامی و شبه نظامی از کودکان به عنوان عوامل سرکوب استفاده می‌کنند و حتی سال‌هاست در مدارس ایران به بهانه‌ تدریس «آمادگی دفاعی» راه و رسم جهاد فی سبیل الله را به کودکان می‌آموزند.

در مثالی دیگر می‌توان به اجرای مراسم اعدام در ملاء عام اشاره کرد. در تمام این موارد تحلیلگران به تأثیر مخرب چنین اقدامات خشنی بر جامعه توجه کرده‌اند، اما کمتر کسی با تکیه بر این واقعیت که کودکان بیش از یک سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند به بررسی تأثیر یا تأثیرات کارناوال‌های مرگ بر رفتارهای ضد اجتماعی کودکان پرداخته است. شاید در پایان باید گفت ترقه‌سازان خطرناک روزهای آخر سال در حال پس دادن درس‌هایی هستند که در مجموع از جامعه ساخته و پرداخته حکومت اسلامی فرا گرفته‌اند.

پانویس:

۱- محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج ۲، ص۳۹۰، موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق

۲- من لایحضر الفقیه، ج 3، ص ۴۹۱ـ۴۹۲، دفتر انتشارات وابسته به جامعهی مدرسین حوزهی علمیهی قم

۳- بوستان سعدی، باب نهم در توبه و راه صواب

۴- ظلم، جهل و برزخیان زمین، فصل ششم : سه روزی که ایران را همچنان تکان میدهد، محمد قائد، انتشارات طرح نو

کودکان ایران زیر فشار تحریم

society — Sun, 02 Dec 2012 11:03:49 +0000

پانته‌آ بهرامی - بخش بزرگی از تحریم‌های غرب علیه حکومت ایران بر دوش طبقه محروم و متوسط جامعه ایران سنگینی می‌کند.

کودکان که یک سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند، در برابر پیامدهای تحریم‌های موجود مثل بالارفتن قیمت‌ها یا نبود برخی از کالا‌ها آسیب‌پذیر‌تر شده‌اند.

فرهاد مرادی، نویسنده و فعال حقوق کودک از سال ۱۳۸۱ در انجمن حمایت از حقوق کودکان فعال بوده و با پروژه توانمندسازی کودکان در وضعیت دشوار با تأکید بر کودکان کار و خیابان همکاری کرده است. وی درباره تأثیر تحریم‌ها روی کودکان، ابتدا تعریفی از کودک ایده‌آل می‌دهد.

فرهاد مرادی: «کودک ایده‌آل باید تحت حمایت نهادهای اجتماعی، خانواده، آموزش و پرورش و غیره قرار گیرد تا توانایی‌های فردی و اجتماعی‌اش شکوفا شود و به‌عنوان یک شهروند در آینده آماده پذیرش مسئولیت فردی و اجتماعی خود شود. بنابراین هر عاملی که در تقابل این فرایند باشد، به نوعی کودک را در وضعیت دشوار قرار می‌دهد؛ وضعیتی که باعث می‌شود ابعاد رشد جسمی و اجتماعی کودک با تأخیر مواجه شود.

رشد جسمی آشکار‌ترین بخش تأثیرات این تحریم‌ها را نشان می‌دهد. حذف بخشی از مواد غذایی اولیه و اساسی از سبد خیلی از خانواده‌های ایرانی که الان با مسائل معیشتی دست به گریبانند، وضعیت جسمانی کودکان را در معرض خطر قرار داده است. چراکه پروتئین و ویتامین‌ها هستند که رشد جسمانی کودک را تضمین می‌کند. فرضاً شما زمانی را در نظر بگیرید که قیمت گوشت و لبنیات و میوه به صورت جهشی افزایش پیدا می‌کند، منتهی از آن طرف درآمد خانواده‌ها تناسبی با این تورم و با این رشد جهشوار قیمت‌ها ندارد. طبیعی است خانواده‌ها برای مدیریت این وضعیت خیلی از کالاهای اساسی را از سبد خرید خود حذف می‌کنند.

این تحریم‌ها بیشتر از هر گروهی کودکان طبقه محروم جامعه را هدف قرار داده است. یعنی رشد جسمانی کودکان طبقات محروم جامعه را با تأخیر مواجه می‌کند. روزنامه اعتماد مصاحبه‌ای با آقای حسن رضوی، معاون بخش درمانی وزارت بهداشت داشت. وی گفت برای هزینه‌های درمانی و دارویی سال ۹۱ وزارت بهداشت پیشنهاد داده است که ۳۵ تا ۴۰ درصد تعرفه‌ها افزایش پیدا کند. خب چه اتفاقی می‌افتد برای کودکانی که در وضعیت خیلی دشواری قرار دارند یا بیمار هستند؟ طبیعتاً خانواده‌هاشان نمی‌توانند خیلی از این هزینه‌ها را تامین کنند و قطعاً ضربه‌های مهلک فیزیکی به آن‌ها می‌خورد.»

آسیب‌های روانی

به گزارش خبرگزاری مهر دکتر سعید جمال واقفی، دبیر سابق انجمن داروسازان ایران در گفت‌وگویی اظهار داشت، با توجه به اینکه بانک مرکزی ارز مورد نیاز برای واردات شیرخشک را در شش ماه اول امسال به حساب بانک‌های عامل واریز نکرده است، در نتیجه در نیمه دوم سال شاهد بروز کمبود شیرخشک هستیم.

دکتر محمد کاظم پورکاظمی، نایب رئیس مجمع نمایندگان داروسازان ایران و رئیس مجمع داروسازان استان گیلان نیز موضوع کمبود شیرخشک در داروخانه‌ها را تأیید کرد و گفت: «متأسفانه توزیع شیرخشک رژیمی در وضعیت نامطلوبی قرار دارد.»

فرهاد مرادی: رشد جسمی آشکار‌ترین بخش تأثیرات این تحریم‌ها را نشان می‌دهد. حذف بخشی از مواد غذایی اولیه و اساسی از سبد خیلی از خانواده‌های ایرانی که الان با مسائل معیشتی دست به گریبانند، وضعیت جسمانی کودکان را در معرض خطر قرار داده است. چراکه پروتئین و ویتامین‌ها هستند که رشد جسمانی کودک را تضمین می‌کند.

وی با اعلام این موضوع که قیمت برخی از اقلام شیرخشک به دو برابر رسیده است، افزود: «مردم همچنان برای تهیه شیرخشک سرگردان هستند.» پورکاظمی با تأکید بر ضرورت دسترسی آسان کودکان دچار حساسیت به شیر خشک رژیمی اضافه کرد: «این قبیل افراد اگر غذایی غیر از شیرخشک رژیمی بخورند، دچار اسهال و استفراغ می‌شوند.»

به گفته واقفی شیر خشک نان یکی از اقلام شیر خشک‌های مورد تقاضای مردم است که در حال حاضر با کمبود آن در کشور مواجه هستیم. وی با اشاره به سهمیه‌ای بودن برخی اقلام شیر خشک‌ اظهار داشت: «برخی از شیر خشک‌ها سهمیه‌ای هستند و داروخانه‌ها نمی‌توانند هرماه چهار عدد بیشتر به دارنده کارت دریافت شیر خشک تحویل دهند.»

این تنها آسیب‌های جسمی است که به نوزادان وارد می‌شود، اما کودکان و نوجوانانی که والدین خود را در شرایطی نمی‌بینند که نیازهای آن‌ها را بر طرف کنند، با چالش‌های روانی از جمله عدم اعتماد روبه‌رو هستند.

مرادی: «اگر ما فقط خانواده و مدرسه را در نظر بگیریم و تحلیل کنیم، رابطه کودک در حال حاضر با این دو نهاد به صورت مشخص به شدت متزلزل و خشن است. از یک طرف خانواده زیر فشار خردکننده دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی‌اش قرار دارد و از سوی دیگر به‌‌همان میزان دیگر توان نقش تربیتی کودک را ندارد.

در واقع باید بگویم پدر و مادری که دیگر توان برطرف کردن و مرتفع کردن نیازهای کودکشان را ندارند، عملاً از نظر کودک اعتباری هم ندارند که بتوانند نقش تربیتی کودک را برعهده بگیرند. کودک دیگر اصلاً به حرف پدر و مادری که نمی‌توانند نیازهای اولیه‌اش را برطرف کنند، گوش نمی‌دهد و آنها را اصلاً به رسمیت نمی‌شناسد. در چنین شرایطی شما در نظر بگیرید پدر یا مادر به چه شکلی باید نقش کنترلی و تربیتی خودشان را داشته باشند و چگونه از اینکه کودک‌شان درگیر با آسیب‌های اجتماعی شوند جلوگیری کنند.

بنابراین در چنین وضعیتی وقتی اعتبار پدر و مادر با چالش مواجه می‌شود، الگوهای خشن‌تری جایگزین می‌شود. یعنی از این به بعد باید شاهد این باشیم که خشونت‌های خانگی افزایش پیدا کند؛ چون خانواده توان و اعتبار خود را از دست می‌دهد و به ناچار برای کنترل کودکان الگوهای خشن‌تری را پیش می‌گیرد. نکته تمایز وضعیت فعلی با گذشته این هست که تا قبل از این ما در تحلیل رفتارهای خشن خانوادگی یا خشونت‌های خانگی که علیه کودکان یا علیه زنان اعمال می‌شد، رد پای آن را بیشتر در طبقات محروم جامعه می‌دیدیم. منتهی از این به بعد با متزلزل شدن وضعیت اقتصادی و عدم امنیت اقتصادی که در جامعه وجود دارد، می‌توان این احتمال را داد که از این به بعد افزایش خشونت‌های خانگی در خانواده‌های طبقات متوسط هم به وجود بیاید.

بعد از اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها و هم اعمال تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران یکی از مسائلی که خیلی بااهمیت است، بالارفتن هزینه‌های تحصیلی است. خانواده‌هایی که با مشکلات اقتصادی دست به گریبان هستند، در چنین وضعیتی برای ادامه بقای خودشان ناچارند صرفه‌جویی کنند. یعنی به نوعی به واسطه حذف هزینه‌های اضافی عقب‌نشینی اقتصادی کنند. ما الان نزدیک به چهار میلیون کودک خارج از چرخه تحصیل داریم.»

چالش با خانواده و مدرسه

چالش بین کودک با نهادهایی مثل خانواده و مدرسه از زمان تحریم‌ها شروع نشده است. این چالش‌ها نتیجه سیاست‌های حکومت در بلندمدت است. رابطه بین کودک با نهادهای خانواده و مدرسه التهاب‌آور بوده، ولی این التهاب گسترش یافته و کیفیت آن تغییر کرده است. تا قبل از این چالش بین کودک و نهادهای حمایتی در بین طبقات محروم بیشتر بود، اما اکنون به شدت گریبان طبقات متوسط را نیز گرفته است.

گروه‌های زیادی از کودکان هستند که اساساً زندگی در خیابان و گذراندن وقت در خیابان برایشان یک سبک زندگی است. یک سبک زندگی غیررسمی که در واقع مقابل سبک زندگی رسمی مدرسه و خانه قرار دارد. یعنی برای فرار از آن محیط در خیابان حضور پیدا می‌کنند. چون آزادی عمل بیشتری دارند و راحت‌تر می‌توانند رفتار کنند و آنجا آزاد‌تر هستند. یعنی در خیابان کمتر آن سرکوب‌ که در خانه و مدرسه هست وجود دارد.

مرادی: «جدا از اینکه در نهادهای مدرسه و آموزش و پرورش کودکان واقعاً از چرخه تحصیل خارج می‌شوند، ولی برای کودکانی هم که در چرخه تحصیل حضور دارند، بحث کیفیت آموزش مطرح است.

آیا این‌ها از کیفیت آموزش معقولی برخوردار هستند؟ این سئوال از این جهت مهم می‌شود که ما می‌بینیم وضعیت معلم‌ها به‌عنوان یک گروه اجتماعی اینقدر دستخوش تغییرات است، این قدر شرایط اقتصادی‌شان بد است که هرازچندگاه اعتراض می‌کنند و طومارهای بلند می‌نویسند. برای مثال معلمان به عنوان کسانی که نزدیک‌ترین رابطه را با دانش‌آموزان دارند، به طور قطع وضعیت زندگیشان روی ارائه خدمات آموزشی که به بچه‌ها می‌دهند تأثیرگذار است. یعنی کیفیت آموزشی زمانی که وضعیت معلم، کیفیت زندگی معلم خوب نباشد، به شدت اُفت می‌کند. بنابراین یک گروه از کودکان به شکلی که گفته شد از چرخه تحصیل خارج شده‌اند و گروه دیگر نیز که در مدرسه حضور دارند، از کیفیت آموزشی برخوردار نیستند.

یعنی آن آموزش نقش چسب اجتماعی را نمی‌تواند در پیوند با کودک بازی کند. به شکلی می‌توان گفت که کودک به این شکل دست تندباد حادثه‌های جامعه سپرده می‌شود. مجموعه این موارد یعنی مسائلی که باعث می‌شود رابطه کودک با خانواده دچار چالش شود، رابطه کودک با نهادهای اجتماعی مثل مدرسه یا دیگر نهادهای حمایتی دچار چالش شود، زمینه درگیرشدن او را با آسیب‌های اجتماعی به‌وجود می‌آورد.

ما الان می‌بینیم آمار کودکان کار و خیابان افزایش یافته است. سن اعتیاد به ۱۳ سالگی و سن فحشا به ۱۴ سالگی کاهش پیدا کرده است. خب این نتیجه همین روند است. نتیجه این است که هیچ نهاد اجتماعی مسئولیت برآورده کردن رشد کودک و حمایت از کودک را برعهده نمی‌گیرد و کودک با آسیب‌های اجتماعی به نوعی درگیر می‌شود.

برای نمونه مثلاً حضور کودکان در خیابان که حضور شماری از آنها را ما می‌توانیم تحت این عنوان تحلیل کنیم که برای فعالیت اقتصادی در خیابان حضور پیدا می‌کنند. ولی گروه‌های زیادی از کودکان هستند که اساساً زندگی در خیابان و گذراندن وقت در خیابان برایشان یک سبک زندگی است. یک سبک زندگی غیررسمی که در واقع مقابل سبک زندگی رسمی مدرسه و خانه قرار دارد. یعنی برای فرار از آن محیط در خیابان حضور پیدا می‌کنند. چون آزادی عمل بیشتری دارند و راحت‌تر می‌توانند رفتار کنند و آنجا آزاد‌تر هستند. یعنی در خیابان کمتر آن سرکوب‌ که در خانه و مدرسه هست وجود دارد.

حال ناگفته هم پیداست که خیابان‌های تهران را اگر در نظر بگیریم، واقعاً ملغمه‌ای هولناک از خشونت و انحراف است. در نظر بگیرید که از خرده جنایتکارهای شهری تا خود پلیس در خیابان‌های تهران دارند خشونت را تولید و بازتولید می‌کنند.

همین چند ماه پیش نزدیک نیمه شعبان بود که یک استوار نیروی انتظامی در محله خزانه تهران از فاصله ۲۰ سانتیمتری بدون هیچ دلیلی شلیک کرد توی صورت یک نوجوان ۱۶ـ ۱۵ ساله. پرونده قتلش هم اصلاً معلوم نیست چه شد و به کجا رسید و اصلاً بررسی نشد. بنابراین وقتی کودک در چنین شرایطی قرار می‌گیرد، با آسیب‌های اجتماعی دست به گریبان است و باید بدانیم که درگیر شدن کودک با این آسیب‌های اجتماعی نتیجه طبیعی سیاست‌هایی است که در سطح کلان در کشور پیگیری می‌شود.»

کنشگران حقوق کودک در زندان

از آنجا که وجود تحریم‌ها، بالارفتن قیمت‌ها، کمبود مواد غذایی و گرانی عمومی باعث نارضایتی مردم شده است، خود نارضایتی و عدم وجود پایگاه مردمی حکومت فضای پلیسی داخل شهرهای بزرگ را تشدید کرده است. این فضای پلیسی نه تنها به دستگیری برخی از فعالان حقوق کودک انجامیده و برخی از آن‌ها امروز در زندان به سر می‌برند، بلکه فضای شهری را برای کودکان و نوجوانان عاری از آرامش کرده است.

دستگاه سیاسی حاکم کار را به جایی رسانده که با کوچک‌ترین تحلیل‌هایی که از سد رسمی عبور می‌کند و ساخت اقتصادی - اجتماعی را نشانه می‌گیرد و ریشه‌یابی مسائل کودکان را در ساختارهای اقتصادی - اجتماعی دنبال می‌کند، برخورد امنیتی می‌شود. به همین دلیل اینهمه از فعالان حقوق کودک در زندان به سر می‌برند. آقای سعید مدنی و خانم نسرین ستوده از این جمله هستند.

مرادی: «دستگاه سیاسی حاکم چه در سطح ملی و چه در سطح بین‌المللی سیاست‌هایی را پیش می‌برد که پایگاه مردمی ندارند و از حمایت مردمی برخوردار نیستند. پس به تناسب وقتی این سیاست‌ها پشتوانه مردمی نداشته باشند، فضای کشور امنیتی می‌شود. تصور کنید شهر تهران چه چهره پلیسی و عبوسی دارد.

در تابستان گشت‌های ارشاد پلیس به بهانه‌های مختلف در شهر حضور پیدا می‌کند؛ به هر بهانه‌ای. یعنی در تابستان به بهانه برخورد با بی‌حجابی، در مقطعی به بهانه ارتقای امنیت اجتماعی یا به قول خودشان «برخورد با اراذل و اوباش» به طور مدام در خیابان حضور دارند و این چهره شهر را عبوس کرده است. در پیوند با همین گشت‌های ارشاد، پلیس در تابستان بیشترین میزان فعالیت‌شان را دارند. واقعاً باید این سئوال مطرح شود که چند درصد از کسانی که گشت‌های ارشاد پلیس دستگیرشان می‌کند یا با آن‌ها برخورد می‌شود و به پایگاه‌های نیروی انتظامی منتقل می‌شوند و ازشان تعهد گرفته می‌شود نوجوان هستند؟ واقعاً این یک سئوال است. چند درصد از کسانی را که گشت ارشاد با آن‌ها برخورد می‌کند، نوجوانان تشکیل می‌دهند؟

مسئله تشدید فضای امنیتی از یک زاویه دیگر هم قابل بحث است. سئوال اصلی این است که در داخل ایران، آیا نهادهای مستقلی که فعالیت می‌کنند، می‌توانند به وضوح مسائل کودکان را مطرح کنند؟ یعنی می‌توانند مسائل و مشکلاتی را که با آن‌ها درگیرند و آسیب‌هایی را که با آن‌ها درگیرند مطرح کنند؟ دستگاه سیاسی حاکم کار را به جایی رسانده که با کوچک‌ترین تحلیل‌هایی که از سد رسمی عبور می‌کند و ساخت اقتصادی - اجتماعی را نشانه می‌گیرد و ریشه‌یابی مسائل کودکان را در ساختارهای اقتصادی - اجتماعی دنبال می‌کند، برخورد امنیتی می‌شود. به همین دلیل اینهمه از فعالان حقوق کودک در زندان به سر می‌برند. آقای سعید مدنی و خانم نسرین ستوده از این جمله هستند.

آقای سعید مدنی از چند سال پیش نسبت به آسیب‌هایی که کودکان با آن‌ها دست به گریبانند، هشدار می‌دادند؛ چه در حوزه بیماری ایدز، چه در حوزه اعتیاد و چه در حوزه فحشا. این‌ها از آن موقع داشتند مشکلات جامعه را بیان می‌کردند، منتهی حکومت با آن‌ها برخوردهای امنیتی کرد و رویه سرکوب‌شان را در پیش گرفت. از این زاویه می‌توان گفت که مسائل کودکان عملاً از سوی نهاد‌های مستقل نمی‌تواند تحلیل شود. موضوع و مشکلات کودکان تنها به دادن آمار در هرسال تقلیل پیدا کرده است و هر نوع تحلیل و ریشه‌یابی مشکلات با برخورد سیاسی سرکوب می‌شود و مجال طرح در داخل ایران نمی‌یابد.»