زمین لرزه

مشکلات پناهندگان ایرانی در شهر زلزله‌‌زده وان

arezoo — Fri, 11 Nov 2011 14:07:51 +0000

سارا روشن

روز چهارشنبه نهم نوامبر، شهر وان، در جنوب شرقی ترکیه دوباره با زمین لرزه‌ای ۵. ۶ ریشتری به لرزه درآمد. در این زلزله، ۲۵ ساختمان فرو ریخته شد و تاکنون چندین کشته و زخمی بر جای گذاشته است. این زلزله در پی زلزله ۷. ۲ ریشتری که روز ۲۳ اکتبر امسال اتفاق افتاد، صدمات بیشتری به شهر زده است و مردم شهر را به گفته ساکنانش پریشان کرده است.

شهر وان به خاطر هم‌مرز بودن با ایران، محل سکونت بسیاری از پناهجویان ایرانی است. با رضا قاضی‌نوری، فعال دانشجویی و دانشجوی اخراجی دانشگاه تهران، یکی از پناهجویان ایرانی ساکن شهر وان و مسئول پناهندگان سازمان ملل بخش ترکیه، برای روشن شدن شرایط این شهر و پناهجویانش گفت‌وگویی کرده‌ام.

رضا قاضی‌نوری: در کل از زلزله دفعه قبل خیلی‌ها برنگشته بودند. تازه بعد از سه هفته مردم داشتند چادر‌ها را جمع می‌کردند و با آرامش، خوبی و خوشی می‌رفتند به خانه‌های‌شان که زندگی کنند، که یکباره این زلزله آمد و دوباره همه چیز به‌هم ریخت. خیلی از خانه‌ها خراب شد. یعنی حداقل آماری که من شنیدم این است که ۲۵ خانه خراب شده. هتل بایرام هم که محل سکونت خبرنگار‌ها بود خراب شده است. دوستانم که به مرکز شهر رفته بودند این خبر را آوردند که درگیری‌هایی هم در سطح شهر هست.

رضا قاضی‌نوری: ما نه زبان بلدیم و نه اگر جایی امکاناتی بدهد باخبر می‌شویم. اصلاً این چادر‌ها که دولت ترکیه توزیع می‌کند، تا جایی که من می‌دانم، به پناهجویان نمی‌دهند. یعنی من پناهجویی را نمی‌شناسم که تا حالا چادر امداد گرفته باشد. کلاً هم آنچنان رسیدگی‌ای که شما تصور می‌کنید، به کل شهر وان نشده است.

گویا مردم یکسری اعتراض‌هایی می‌کنند و درگیری‌هایی هم با پلیس به‌وجود آمده است. دیشب که اصلاً برق هم نبود و سرمای عجیبی بود. کسی در خانه هم نمی‌توانست بخوابد. ما که اصلاً چادری هم نداشتیم، دیوار حیاط خانه‌مان هم که خراب شده بود. بنابراین رسماً توی کوچه خوابیدیم.

دوستانم که برای خرید بلیت رفته بودند، تقریباً برای هیچ شهری نه بلیت هواپیما و نه بلیت اتوبوس نبوده است. هیچ چیزی نیست و اینکه فعلاً وضعیت شهر خیلی بحرانی است. مغازه‌ها بسته است و امکان خرید ملزومات زندگی هم وجود ندارد.

شما اشاره کردید که بلیت وجود ندارد. آیا اتوبوس‌ها و هواپیما‌ها حرکت نمی‌کنند یا چون همه می‌خواهند شهر را ترک کنند، بلیت گیر نمی‌آید؟

من دقیقاً نمی‌دانم. صبح که من هواپیما‌ها را شمردم، حدود هفت، هشت تا هواپیما توی فرودگاه نشسته بود. حالا این‌ها صرفاً برای امدادند یا مثلا برای مسافر؟ نمی‌دانم. به‌هرحال هرچه هست، می‌گویند بلیت هواپیما وجود ندارد. اتوبوس‌ها هم شاید به خاطر وضعیت شهر به اینجا نمی‌آیند یا پر هستند یا خیلی از این مراکز فروش بلیت اصلاً خودشان بسته‌اند.

شما دفعه قبل که زلزله‌ای در شهر وان روی داد، چه امکاناتی دریافت کردید؟

رسماً هیچ چیز.

چون پناهجو هستید این امکانات در اختیارتان گذاشته نشد یا اینکه شرایط عمومی شهر وان اینگونه بود؟

راستش چیز زیادی نمی‌توانم بگویم. بخش مهم‌اش به خاطر این است که ما نه زبان بلدیم و نه اگر جایی امکاناتی بدهد باخبر می‌شویم. اصلاً این چادر‌ها که دولت ترکیه توزیع می‌کند، تا جایی که من می‌دانم، به پناهجویان نمی‌دهند. یعنی من پناهجویی را نمی‌شناسم که تا حالا چادر امداد گرفته باشد. کلاً هم آنچنان رسیدگی‌ای که شما تصور می‌کنید، به کل شهر وان نشده است. البته خب درباره دولت ترکیه باید گفت در مقایسه با شرایط مشابه که در ایران اتفاق می‌افتد، وضعیت رسیدگی شاید بهتر باشد.

دفعه پیش که زلزله آمد، به پناهجویان و پناهندگان اجازه داده شد که از شهر خارج شوند. آیا همه آن افراد دوباره به این شهر برگشتند؟

خیلی‌هاشان برگشته‌اند. من و چند نفر دیگر چندروزی خارج شدیم، ولی خب جای دیگری را برای سکونت نداشتیم. نه خانه‌ای نه جایی. خب اینجا که کشور خود آدم نیست که دوست و فامیل زیادی داشته باشد. بنابراین بالاخره مجبور بودیم که برگردیم. مؤثر‌ترین کمکی که به ما شد، از سوی تعدادی از دوستان بود. ایرانی‌هایی که خارج از وان بودند سازماندهی کردند و پناهجویان ایرانی شهر وان توانستند مدتی در خانه برخی از بچه‌ها اسکان پیدا کنند. اگر این امکان نبود، شاید اصلاً امکان خروج ما از وان وجود نداشت. این نکته واقعاً جای تقدیر و سپاس دارد از ایرانی‌هایی که خارج از شهر وان زندگی می‌کردند و به‌هرحال توانستد تا حدی به ما کمک کنند.

رضا قاضی‌نوری: سازمان ملل دست‌اندرکار خارج کردن کلیه پناهندگان و پناهجویان از شهر وان و اسکان دادن آنها در بقیه شهرهاست. حالا اینکه این امر به تمامی صورت گیرد و اصلاً چقدر برای خود پناهنده‌ها این امکان وجود داشته باشد، نمی‌دانم. سازمان ملل یک دور اینجا هزینه کرده‌اند و خانه و زندگی برای آنها تشکیل دادند. نمی‌دانم حالا دوباره بتوانند این کار را در یک شهر دیگری انجام دهند یا خیر؟

خیلی از ایرانی‌های خارج از ایران تلاش کردند از طریق یکسری کمپین‌‌ها کمک‌های مالی و کمک‌های غیر مالی به پناهجویان ایرانی در ترکیه در منطقه‌ وان، برسانند. آیا شما کمک‌هایی از این قبیل را دریافت کردید یا از آن‌ها مطلع هستید؟

کمک‌هایی که شده خیلی شخصی و خیلی ناکافی بوده برای پناهجویان و اکثراً به‌هیچ وجه نتوانست حتی درصدی از خساراتی را که به آن‌ها وارد شده است جبران کند. اگر یک انجمن سراسری وجود می‌داشت که به مشکلات پناهجویان ایرانی رسیدگی می‌کرد، به نظر من خیلی عالی بود. یعنی این سردرگمی دیگر نبود که حالا یک انجمنی توسط کسی تشکیل شود و عده‌ای گرفتار این باشند که آیا این آدم را قبول دارند یا ندارند. حالا برای اتفاق‌های آتی اگر گروهی وجود می‌داشت، گروه معتبری که همه او را می‌شناختند و او می‌توانست به مسائل پناهنده‌ها رسیدگی کند خیلی عالی می‌شد.

دیگر اینکه یک گروه اینجا بودند که وضع‌شان از پناهجوهای ایرانی خراب‌تر بود و واقعاً اگر کسی می‌تواند، باید به آ‌ن‌ها رسیدگی کند. پناهجویان افغان را می‌گویم. باز شرایط اجتماعی ایرانی‌ها بهتر از شرایط اجتماعی دوستان افغانی‌مان است که اینجا هستند. این‌ها عملاً بی‌پناه بودند.

زلزلهٔ دوباره اتفاق افتاده و شهر خراب‌تر از قبل شده است. شرایط و آینده شما در این شهر به چه شکل پیش خواهد رفت؟

راستش تا جایی که می‌دانم سازمان ملل دست‌اندرکار خارج کردن کلیه پناهندگان و پناهجویان از شهر وان و اسکان دادن آنها در بقیه شهرهاست. حالا اینکه این امر به تمامی صورت گیرد و اصلاً چقدر برای خود پناهنده‌ها این امکان وجود داشته باشد، نمی‌دانم. سازمان ملل یک دور اینجا هزینه کرده‌اند و خانه و زندگی برای آنها تشکیل دادند. نمی‌دانم حالا دوباره بتوانند این کار را در یک شهر دیگری انجام دهند یا خیر؟ واقعاً نمی‌دانم تا چه حد ممکن خواهد بود.

کسانی که شهر را ترک می‌کنند، کمکی نمی‌گیرند

متین چورا تاتش: در ترکیه قانونی وجود دارد که پناهجویان نمی‌توانند خودشان شهر محل سکونت‌شان را انتخاب کنند بلکه دولت برای‌شان انتخاب می‌کند. بعد از زلزله ما با وزارت خارجه ترکیه برای انتقال پناهجویان به شهرهای دیگر تماس گرفتیم و دولت ترکیه با این ایده با دو شرط، انتقال داوطلبانه و برنامه‌ریزی شده، موافقت کرده است.

در پی گفت‌وگو با رضا قاضی‌نوری، با بخش پناهجویان سازمان ترکیه تماس گرفتیم و از متین چورا تاتش، سخنگوی این بخش درباره شرایط پناهجویان ایرانی و افغانی وان پرسیدیم.

متین چورا تاتش: وقتی دو هفته پیش اولین زمین لرزه اتفاق افتاد، ۲۰۴۱ پناهجو در وان پیش ما ثبت نام کرده بودند. در این زلزله بسیاری از خانه‌های این افراد نابود شدند. آن‌ها می‌ترسیدند در خانه‌های‌شان بمانند و از ما درخواست چادر و بقیه وسایل زندگی کردند. بیشتر این افراد ایرانی و افغانی هستند. بعد از زلزله بسیاری از پناهجویان از طریق دفتر ما در شهر وان خواستار انتقال به شهر دیگری شدند. در ترکیه قانونی وجود دارد که پناهجویان نمی‌توانند خودشان شهر محل سکونت‌شان را انتخاب کنند بلکه دولت برای‌شان انتخاب می‌کند. بعد از زلزله ما با وزارت خارجه ترکیه برای انتقال پناهجویان به شهرهای دیگر تماس گرفتیم و دولت ترکیه با این ایده با دو شرط، انتقال داوطلبانه و برنامه‌ریزی شده، موافقت کرده است. تا آخر هفته گذشته ۹۰۰ نفر خودشان را برای انتقال معرفی کرده‌اند. امیدواریم تا آخر این هفته، بقیه علاقه‌مندان هم خودشان را معرفی کنند، ولی دولت ترکیه و صلیب سرخ اعلام کرده‌اند که به پناهندگان هم‌‌ همان کمک‌هایی را خواهند کرد که به دیگران می‌کنند.

شما چطوری متوجه می‌شوید که پناهجویان کمک‌های شما و بقیه سازمان‌ها را دریافت کرده‌اند؟ بسیاری از پناهجویان ایرانی می‌گویند که کمکی دریافت نکرده‌اند.

بعد از زلزله، تیمی را برای کمک و هماهنگی به وان فرستادیم. ولی خیلی زود متوجه شدیم که پناهجویان و ساکنان وان از روند توزیع کمک‌ها شکایت دارند. این چیزی بود که هم دولت ترکیه و هم صلیب سرخ متوجه آن شده بودند. مشکل پناهجویان بیشتر است، چرا که زبان ترکی را نمی‌دانند و به همین دلیل از بسیاری حمایت‌های اجتماعی هم برخوردار نمی‌شوند. با شما موافق هستم که در این چند هفته سازماندهی بسیار خوبی نداشتیم، ولی با کمک رسانه‌های جهانی، شرایط دارد تغییر می‌کند و توزیع وسایل با نظم و برنامه‌ریزی بیشتری انجام می‌گیرد.

شما به انتقال پناهندگان به شهرهای دیگر اشاره کردید. بسیاری از این پناهندگان همه زندگی‌شان را از دست داده‌اند. آیا شما آن‌ها را برای ساخت زندگی جدید در شهر جدید حمایت می‌کنید؟

این مشکل بزرگی است. از طرفی اگر پناهجویان در شهر وان بمانند از کمک‌های سازمان‌های مختلف و دولت ترکیه برخوردار خواهند بود و از طرف دیگر بسیاری از پناهجویان از نظر روحی صدمات زیادی دیده‌اند؛ هم از فرار و مهاجرت اجباری و هم از شرایط بعد از زلزله.

انتقال به یک شهر دیگر یک انتخاب شخصی است. آنها می‌توانند انتخاب کنند که بمانند یا به شهر دیگری بروند. از طرف دیگر، در سیاست مهاجرت ترکیه امکانات اجتماعی در نظر گرفته نشده است. کسانی که شهر را ترک می‌کنند، کمکی دریافت نخواهند کرد. در این صورت آن‌ها از کمک‌هایی که مردم شهر وان از آن برخوردار خواهند بود. محروم می‌مانند.

تصاویر: وضعیت پناهندگان ایرانی در شهر زلزله‌زده وان ترکیه، منبع: سایت اشتراک.

دیگر نمی‌ترسم

Babak M — Sun, 27 Mar 2011 09:53:37 +0000

ناصر غیاثی

ناصر غیاثی- دو نویسنده‌ی زن ژاپنی، یکی ساکن توکیو و دیگری ساکن برلین، یکی در یک یادداشت و دیگری در یک نامه از ژاپنی‌ها، زلزله، سونامی و خطر نیروگاه‌های اتمی می‌گویند.

یادداشت یوکو تاوادا

یوکو تاوادا متولد ۱۹۶۰ در توکیو است و از سال ۱۹۸۲ در آلمان زندگی می‌کند. او به زبان‌های ژآپنی و آلمانی شعر و داستان و نمایش‌نامه می‌نویسد.

آرامش در طوفان

از کودکی یاد گرفته‌ایم در صورت بروز بلایای طبیعی آرامش خود را حفظ کنیم. شنیدن ِ کلمه‌ی «بلای طبیعی» کاملاً آرامم می‌کند.

یازدهم مارس بلافاصله بعد از اینکه بیدارشدم، یکی از آشناهای آلمانی‌ام زنگ زد و حال خانواده‌ام را در توکیو پرسید. هنوز نمی‌دانستم چه می‌گوید. در طول روز افراد بسیاری از آلمان و نیز فرانسه و ایتالیا و آمریکا و کشورهای دیگر با تلفن یا ایمیل اظهار همدردی کرده و متاثرم کردند. کاری که من کردم این بود که سعی کردم از برلین به مادرم در توکیو تلفن بزنم. اما خیلی زود معلوم شد که ارتباط تلفنی ممکن نیست. بعد به پدر و خواهرم ایمیل زدم و از اوضاعشان پرسیدم. پدرم فوراً جواب داد: «مترو‌ها از فردا به کار می‌افتند. فردا به دست‌دوم فروشی می‌روم تا کتابی را که خواسته بودی، تهیه کنم.» این اولین چیزی بود که نوشت و من به ناچار خندیدم. البته که به آن کتاب نیاز فوری داشتم اما پس تکلیف این زلزله‌ی بزرگ چی می‌شد؟ آرام آرام به یاد آوردم که در چنین مواردی باید به جای گفتن جمله‌های هشداردهنده، حواس را به چیزی مشخص و کوچک و روزمره، مثلاً به یک کتاب داد.

در زبان ژاپنی هیچ کلمه‌ای وجود ندارد که معادل دقیقِ کلمه‌ی آلمانی «Katastrophe» [فاجعه، مصیبت، بلا، اتفاق ناگوار] باشد. این کلمه‌ی آلمانی را در مورد طبیعت یا سیاست به‌کار می‌برند و همین امکانی می‌سازد تا انسان با شنیدن «بلای طبیعی» فورا یاد سیاست بیفتد. پدرم در ادامه نوشت، نمی‌تواند شب به خانه برود و به این خاطر باید در دفتر کتاب‌فروشی‌اش بخوابد. هفت قفسه‌ی کتاب افتاده‌اند روی زمین و کتاب‌ها روی زمین ریخته‌اند. چیزی نشده.

در ژاپن زلزله‌های کوچک و کمی بزرگ‌تر زیاد می‌آید. به همین خاطر افتادن قفسه‌ها چیز خاصی نیست.

از کودکی مرتب می‌شنیدم، در طول زندگی من زلزله‌ی بزرگی در توکیو اتفاق خواهد افتاد. من به شیوه‌ی خودم از نظر دورنی آمادگی‌اش را داشتم، اما تصاویر غم‌انگیز موج‌های سونامی و صحنه‌های دیگری که می‌شود در اینترنت دید، ناگهان مرا با ترسی مواجه کردند به شدت بصری و عظیم. فکر این را نکرده بودم. آمادگی درونی من بیشتر خشک و بی‌روح بود. همیشه فکر می‌کردم حتی وقتی تمام خانه یا شهر را آب ببرد، باید آنکه زنده می‌ماند، با جوراب یا فنجان شروع کند به ساختن دوباره‌ی زندگی. اجتناب از هیجان و دادن حواس به چیزهای کوچکی که ملموس‌اند.

برخی امور باعث تعجبم می‌شوند. مثلاً نفهمیدم، چرا این همه از قطعی برق گزارش می‌دهند، به گونه‌ای که گویا مشکل اصلی نبود برق است. حتا ظن قوی دارم که عده‌ی خاصی دارند از اوضاع بهره می‌گیرند تا اهمیت نیروگاه‌های اتمی را به رخ بکشند. «آهای ملت، وقتی نیروگاه اتمی از کار بیفتد، زندگی بسیار تیره وتار می‌شود. اوضاع ترسناکی است!»

خورشید در ژاپن بیشتر و قوی‌تر از آلمان می‌تابد. اما عده‌ی قلیلی از ژاپنی‌ها به کسب انرژی از خورشید، باور دارند. البته در فوکوشیما هم عده‌ی زیادی هستند که علیه ساختن نیروگاه اتمی مبارزه کرده‌اند اما صدای آن‌ها در رسانه‌های ژاپنی حضور ندارد. در مورد خطر رادیوآکتیو هم هیچ وقت چیز روشن و واضحی گفته نشد. می‌گویند «بلای طبیعی» اما طبیعت مسئول مرگ با رادیوآکتیو نیست.

نامه‌ی آکیرا ترودا:

آکیرا ترودا، متولد ۱۹۷۷ مشهور‌ترین زن نویسنده‌ی نسل خودش است. رمان او با عنوان «Made in Japan» درباره‌ی جوانان ژاپنی است که در خارج از ژاپن زندگی می‌کنند و به میهن‌شان برمی‌گردند. یکی از جوایز مهم ادبی ژاپن (Bungei) در سال ۲۰۰۰ به او تعلق گرفت.

دیگر نمی‌ترسم

دوستان عزیز

دُن میگل رویز نویسنده و عالم روحانی می‌نویسد: «بهترین راه برای رسیدن به خوشبختی این است که خود را به‌‌ همان سرعتی تغییر بدهیم که زندگی خود را تغییر می‌دهد.» مایلم به شما بگویم که دیگر نمی‌گذارم ترس بر من چیره شود. به ستوه آمده‌ام. وقوف بر آنچه که دارد اتفاق می‌افتد و ارزیابی اوضاع یک چیز است و ترسیدن یک چیز دیگر. وقتی ترس داریم و غمگینیم، می‌توانیم آن را بر زبان بیاوریم اما نباید بگذاریم این ترس و اندوه بر ما چیره شوند. این شیوه را می‌شود در اوضاع فعلی به‌کار بست. لطفا سعی نکنید احساسات و وقوف به تقصیر خود را پنهان کنید، چرا که با گذشت زمان حالتان بد‌تر می‌شود. با هم روراست حرف بزنید. هیچ‌کس فقط برای خودش زندگی نمی‌کند. احساسات‌تان را برای دیگران آشکار کنید. اگر دوست دارید گریه کنید، بگذارید اشک‌هایتان سرازیر شود. به دمای اشک‌ها توجه کنید، به آن درد گزنده در بینی. در این صورت دوباره آرام می‌شوید، چون می‌دانید بدنتان کاملاً عادی کار می‌کند. شکرخدا که زنده‌اید و به همین خاطر درد و اندوه را حس می‌کنید. همیشه خیال می‌کردم، اگر اتفاقی بیفتد، من فورا می‌گریزم. اما از زمان زلزله موضع من کاملاً تغییر کرده است. احساس می‌کنم مرهون این آدم‌ها و این کشورم. من بیش از پیش ژاپن را دوست دارم. تمام دنیا را دوست دارم (ضمناً تنها من نیستم که این را می‌گویم، این حرف همه‌ی کسانی است که با آن‌ها حرف زده‌ام.
)
اِی مردم جهان دوستتان داریم! از صمیم قلب سپاسگزار کمک‌های شما هستیم، سپاسگزار هم‌دردی‌های شما. محبت‌ها، یاری‌ها و دعاهای شما اشک به چشممان ما می‌نشاند چون بشردوستی شما را حس می‌کنیم. سپاس فراوان. خواهش می‌کنم باز هم برای ما دعا کنید.

در من درد است و اندوه. دردآور است اما دیگرنمی‌ترسم. هر اتفاقی که بیفتد دیگر دست من نیست. تسلیم شده‌ام. باید آن‌کاری را بکنم که ضروری است، به مثل نوشتن نامه به شما.

حالا دیگر وافعاً می‌توانم درد دیگران را درک کنم. درد ِ آمریکایی‌هایی را که سقوط ورلد ترید سن‌تر را می‌دیدند، درد عراقی‌ها را وقتی می‌دیدند بمب‌ها شهرشان را ویران می‌کنند، درد اندونزی‌ها را وقتی سواحل ویرانشان را می‌دیدند، درد چینی‌ها را وقتی آن زلزله‌ی وحشتناک را از سر گذراندند. تمام این‌دردهای تاریخ، درد همه‌ی انسان‌های دیگر هم هست. این درد‌ها، دردهای شما و دردهای من است. دردهای ماست. حس‌اش می‌کنید؟ و این یعنی به هم پیوند داریم. خوشبختی را نیز با هم سهم خواهیم کرد.

همین الان دوستی تلفن زد که در غرب ژاپن زندگی می‌کند. می‌گفت: «باید هرچه زود‌تر و پیش از آن‌ که دیر بشود، از توکیو بروی.» می‌دانم بسیاری از دوستانم در حال رفتن‌ هستند. اخبار می‌بینم و می‌شنوم که یک نیروگاه دیگر هم منفجر شده است.

شاید هم احمقم. نمی‌دانم. تنها می‌دانم دیگر نمی‌ترسم. فعلا در توکیو می‌مانم و برای شما نامه می‌نویسم.

منابع:

Tagesspiegel
faz.net

حق مسلم ما آزادی است، نه اتم!

Babak M — Sun, 13 Mar 2011 14:35:06 +0000

محمدرضا نیکفر

محمدرضا نیکفر − اگر در ایران زمین‌لرزه‌ای رخ دهد که به یکی از مرکزهای اتمی پیدا یا پنهان در کشور آسیبی برساند همتراز با آنچه در فوکوشیما (ژاپن) می‌بینیم، آیا شانسی برای مهار کردن خطر وجود دارد؟ کدام تکنولوژی و کدام توانایی مدیریت می‌تواند ما را آسوده‌خاطر سازد؟ بازی با اتم در ایران بازی قدرت است. اصولاً آیا می‌توان از عاقبت چنین بازی‌ای آسوده‌خاطر بود؟

نمونه‌ی ژاپن پیش روی ماست، کشوری با تجربه‌‌ای بی‌نظیر در مهار پیامدهای زلزله، کشوری با توانایی تکنولوژیک، مدیریت و انضباط مثال‌زدنی. زلزله‌ای رخ داد که انفجاری در یک نیروگاه اتمی از پی آورد. مخالفان نیروگاه‌های اتمی در ژاپن نیروی قابل توجهی هستند. آنان بارها و بارها درباره‌ی خطر این نیروگاه‌ها، بویژه از نظر زلزله‌خیز بودن کشور، هشدار داده‌اند. و اکنون ثابت شد که هشدار آنها درست بوده است.

این بار نخست نیست که بر اثر زلزله سانحه‌ای در یکی از نیروگاه‌های اتمی ژاپن رخ می‌دهد. شرکت‌های مدیریت‌کننده‌ی این نیروگاه‌ها هربار کوشیده‌اند سانحه‌ را بی‌اهمیت جلوه دهند. آنها به مردم دروغ گفته‌اند. دروغ‌گویی و فساد در ژاپن بسیار ناپسند است، چنانکه بارها شنیده‌ایم وقتی در این کشور فسادکاری مقام مسئولی رو می‌شود، او دست به خودکشی می‌زند. در ژاپن رسانه‌ها آزادند و می‌توانند درباره‌ی خطرهایی که امنیت شهروندان را تهدید می‌کنند، گزارش دهند. مردم شیفته‌ی تکنولوژی هستند، اما آگاهی علمی بالایی دارند وبا توجه به تجربه‌ی فراموش‌نشدنی بمب‌های اتمی هیروشیما و ناکازاکی نسبت به خطر سانحه‌ی اتمی بسیار حساس هستند. با وجود همه‌ی اینها باز در همین مورد مشخص پیش رو، یعنی سانحه در نیروگاه فوکوشیما، کل حقیقت به مردم گفته نمی‌شود. اطلاعات ناروشن و گاه متناقض‌اند.

ژاپن یک قطب تکنولوژیک دنیاست، یک کانون دیگر تکنولوژی آلمان است. سانحه‌ی فوکوشیما مردم آلمان را هم به شدت نگران کرده است. نگرانی در رأس دولت هم دیده می‌شود. آنگلا مرکل، صدر اعظم آلمان در واکنش به خبرهایی که از ژاپن می‌رسد، گفته است: «رخدادهای ژاپن نقطه‌ی عطفی برای جهان هستند.» به نظر او وقتی در کشور بسیار پیشرفته‌ای مثل ژاپن با بالاترین استانداردهای امنیتی چنین سانحه‌ای پیش آید، دیگر «در آلمان نیز نمی‌توان موضوع را عادی قلمداد کرد». و موضوع در آلمان عادی قلمداد نشده است.

در آلمان سیاستمدارانِ محافظه‌کارِ طرفدارِ تداوم کار نیروگاه‌های اتمی هم تشخیص داده‌اند که لازم است تجربه‌ی ژاپن را جدی بگیرند. موضوع در سطح اتحادیه‌ی اروپا مطرح شده و قرار گذاشته‌اند که وضعیت امنیتی نیروگاه‌های اتمی اروپا را با توجه به آنچه در ژاپن می‌گذرد، بازبینی کنند.

خبر سانحه‌ی فوکوشیما بحث همیشه جاری در آلمان درباره‌ی خطرهای فناوری اتمی را به فراز تازه‌ای کشانده است. در این کشور قرار بود نیروگاه‌های اتمی برچیده شوند. دولت محافظه‌کار توانست به طور میانگین دوازده سال بر مدتی که برای متوقف کردن کار هر نیروگاهی تعیین شده بود، بیفزاید و با این کار وداع با اتم را در آلمان به تعویق اندازد. اپوزیسیون اینک نیروی تازه‌ای برای مقاومت یافته است. شهروندان دوباره حساس‌ شده‌اند. در روز ۱۲ مارس، یعنی در روزی که پیاپی خبرهای نگران‌کننده‌ای از فوکوشیما می‌رسید، ۶۰ هزار نفر از مخالفان نیروگاه‌های اتمی در آلمان دست به تظاهرات زدند. آنان زنجیره‌ی انسانی‌ای به طول ۴۵ کیلومتر تشکیل دادند. یک سر آن مقر حکومت ایالتی در اشتوتگارت بود، سر دیگر یک نیروگاه اتمی که تظاهرکنندگان خواهان تعطیل کردن آن هستند.

رشد خطر متناسب با غلظت اختناق و استبداد

در ایران حساسیتی به خبرهای ژاپن دیده نمی‌شود، نه در رسانه‌های حکومتی، نه در رسانه‌های منتقد.[۱] انگار که موضوع به ما مربوط نیست و در ایران از نظر خطرخیزی مراکز اتمی نگرانی‌ای وجود ندارد.

همه‌ی عامل‌ها را که خنثا تصور کنیم و کنار بگذاریم، خطر زلزله را که نمی‌توانیم دست کم بگیریم.[۲] هیچ گوشه‌ی ایران از خطر زلزله در امان نیست و یک زلزله‌ی ۵ ریشتری هم می‌تواند مکانیسم امنیتی یک مرکز اتمی را مختل کند. تنها کافی است در نظر گیریم که مکانیسم‌های امنیتی به برق نیاز دارند که در نیروگاه اتمی مولد برق هم باید مستقل از نیروگاه تأمین شود. چنانکه در نمونه‌ی فوکوشیما دیده شد، ممکن است این برق تأمین نشود؛ در این صورت دیگر نمی‌توان قلب اتمی نیروگاه را خنک کرد. پوسته‌ی فلزی محافظ سوخت اتمی ذوب می‌شود، آنگاه مواد رادیوآکتیو به بیرون راه پیدا کرده و محیط وسیعی را آلوده می‌کنند. با این آلودگی کاری نمی‌توان کرد. هزاران سال مداومت نشان می‌دهد.

در آلمان گفته‌اند که استانداردِ ایمنیِ نیروگاهِ فوکوشیما را تحلیل می‌کنند، تمهیدات چیده شده را با آنچه رخ داده است می‌سنجند، حاصل بررسی را مبنا می‌گذارند و درمی‌نگرند که اکنون باید چه استاندارد تازه‌ای برای تأمین امنیت نیروگاه‌های اتمی در نظر گیرند. آیا در ایران هم چنین کاری می‌کنند؟ آیا این شعور و حس مسئولیت را دارند؟ آیا در هیئت حاکمه‌ای که رئیس‌جمهور دکتر-مهندس‌اش فکر می‌کند می‌توان با وسایل آشپزخانه انرژی اتمی تولید کرد، انفجار فوکوشیما باعث می‌شود در مغزی جرقه زده شود که باید از تجربه‌ی ژاپن درس گرفت؟

در ایران با کدام تکنولوژی و با کدام توان مدیریتی می‌توان مانع بروز خطر شد؟ آیا چرنوبیل، فوکوشیما، هشدارهای مخالفان نیروگاه‌های اتمی در دو کشور نمونه از نظر فناوری و مدیریت، یعنی ژاپن و آلمان، نباید ما را به فکر بیندازد؟ کشوری که از ساختن اتوموبیلی همخوان با کمینه‌ای از استانداردهای ایمنی ناتوان است و آشفتگی مدیریتی‌اش مثا‌ل‌زدنی است، با چه تضمینی زیر مهمیز شعار "حق مسلم" به سمت تبدیل به یک قدرت اتمی کشانده می‌شود؟ همردیف شدن با پاکستان اتمی، واجد افتخار نیست، اما خطرهای عظیمی در بر دارد.

خطرها متناسب با شدت استبداد و اختناق رشد نمایی (اکسپوننسیال) می‌کنند. اگر در کشور آزادی برقرار بود و رسانه‌ها می‌توانستند در مورد سازوکار ایمنی مراکز اتمی گزارش بنویسند و بر روی کمبودها
دست بگذارند، اگر اپوزیسیون بر سیاست اتمی حکومت نظارت انتقادی می‌کرد، آنگاه خطرها برطرف نمی‌شدند، اما این اطمینان برقرار می‌شد که در صورت بروز غفلت و ندانم‌کاری، ملت از تهدید جدی‌ای که وجود دارد، آگاه می‌شود.

اما اکنون وضع از چه قرار است؟ به آخرین خبر توجه کنید: میله‌های سوخت را از درون رآکتور اتمی بوشهر خارج کرده‌اند، بدون هیچ توضیحی. خبر را از رسانه‌های خارجی شنیدیم و چون موضوع دیگر انکارشدنی نبود، اطلاعات جزئی گنگی در این باره به مردم دادند. مردم به طور کامل نامحرم تلقی می‌شوند. در بوشهر چه می‌گذرد، و نیز در قم و اراک و اصفهان و نطنز و جاهای دیگر؟ فقدان شفافیت یعنی سپردن سرنوشت کشور و منطقه به دست خطری کور با قدرتی هیولایی که از نسل‌های آینده هم قربانی خواهد گرفت.

در آلمان مردم نگران‌اند، اما این که باز می‌توانند آسوده بخسبند، نه به خاطر اطمینانشان به تکنولوژی بالایشان، بلکه به خاطر وجود رسانه‌های آزاد و نیروهای سیاسی هوشیار و مسئول و منتقدی است که هر غفلتی را گوشزد می‌کنند و اگر خبر شوند که در جایی حساس سانحه‌ی کوچکی رخ داده است، از آن کارزار فراگیر سیاسی می‌سازند.

فاجعه‌ی مضاعف

در ایران، رسانه‌ها آزاد نیستند و هیچ امکانی برای نظارت بر تشکیلات و برنامه‌های اتمی رژیم توسط منتقدان وجود ندارد. این به تنهایی خود یک فاجعه است. فاجعه‌ی دیگر آن است که نیروی اپوزیسیون از سیاست اتمی رژیم غافل است و به خطر عظیمی که کشور و منطقه را تهدید می‌کند، بی‌توجه. در رسانه‌های منتقد حساسیتی نسبت به موضوع اتمی دیده نمی‌شود.

نمونه‌ای از غفلت: در سندی که به تازگی به عنوان "ویراست دوم جنبش سبز" منتشر شده، هیچ اشاره‌ای به سیاست اتمی رژیم نشده و هیچ خواستی در این رابطه مطرح نگردیده است. در انتقادهایی هم که به این سند شد، موضوعی که مطرح نبود، سیاست اتمی بود. این به چه معناست؟ آیا رژیم توانسته است که شعار عوامفریبانه‌ی "انرژی هسته‌ای حق مسلم ماست" را با تکرار مداوم در مغز اپوزیسیون هم فرو کند؟ آیا اپوزیسیون هم با عظمت‌طلبی اتمی رژیم موافقت دارد؟ آیا نیروهای منتقد به آن سطح از آگاهی نرسیده‌اند که خطر تکنولوژی اتمی را، دست کم تا حد تأکید بر لزوم شفافیت بیشتر برای مراقبت بیشتر، جدی بگیرند؟

ولایت فقیه و اورانیوم

حکومت اسلامی در دور اول حیات خود سرنوشت خود را به جنگ گره زد. جام زهر صلح را که نوشید، جانشینی برای تداوم سیاست "جنگ جنگ تا پیروزی" پیدا کرد: حق مسلم هسته‌ای. این سیاست، کشور را منزوی کرده، باعث خسارت‌های اقتصادی و سیاسی فراوانی شده، جو منطقه را مسموم کرده و در آن به مسابقه‌ی تسلیحاتی و گرایش به اتمی شدن دامن زده و محملی شده است تا رژیم بر طول و عرض دستگاه امنیتی خود بیفزاید و امکان تازه‌ای برای تحمیق توده‌ها و استفاده از احساسات ناسیونالیستی برای پیشبرد برنامه‌های خود بیابد. اورانیوم اکنون جایگاهی قدسی یافته است. ولایت فقیه در اندیشه‌ی اتمی شدن است با این امید که ولایت فقیه هسته‌ای بقای تضمین‌شده‌ای یابد.

انتقاد از ولایت فقیه بدون انتقاد از وجه اتمی آن، انتقادی ناقص است. ولایت فقیه از ابتدا بر تکنیک استوار بود، نخست تکنولوژی سرکوب را سازمان داد، در جریان جنگ لشکر خود را ساخت و تقویت کرد، آن را ستون اقتصاد قرار داد و در ادامه بر آن شد آن را اتمی کند. اتم هم کارکردی سرکوبگرانه دارد، چون تقویت کننده دستگاه سرکوب و نظامی‌گری است، هم کارکردی اقتصادی، چون بودجه‌ی کلانی را وارد صندوق دستگاه سرکوب می‌کند و بوروکراسی عظیمی را تغذیه می‌کند، و همچنین دارای کارکرد ایدئولوژیک است: رکنی اساسی از تبلیغات حکومتی است، تبلیغاتی که چنان ماهرانه پیش برده شده‌ که مرز پوزیسیون و اپوزیسیون را درنوردیده است.

حق مسلم ما آزادی است، نه اتم. آزادی اگر باشد، حتّا در صورت تصمیم نابخردانه‌ی اکثریت به استفاده از انرژی اتمی، این امکان وجود دارد که بر ایمنی آن نظارت انتقادی شود. تجربه‌ی جهانی ثابت می‌کند که بدون شفافیت سیاسی، هیچ شانسی برای شفاف کردن پروژه‌‌ای همچون پروژه‌‌ی اتمی وجود ندارد و این پروژه تا زمانی که شفاف نباشد، به صورتی مضاعف خطرناک است: بمبی است که بالقوه خطر انفجار دارد، اما اینک بازیچه‌ی دست موجودی نادان هم شده است، موجودی نه فقط نادان، بلکه دیوانه.

دیوانگی از درون و بیرون امنیت کشور و منطقه را در خطر انداخته است. کرم اینترنتی استاکس‌نت ممکن است باعث شود که یک دستگاه اتمی درست کار نکند، منفجر شود و محیط را برای همیشه آلوده کند. کسانی که این بدافزار را ساخته‌اند دیوانگانی بوده‌اند که به هر چیزی فکر کرده‌اند جز امنیت و محیط زیست شهروندان ایران و منطقه.

در این باره نیز اپوزیسیون ایرانی حساسیتی نشان نداد. این بی‌توجهی‌ها نشان می‌دهد که در مورد خطر اتمی، ناآگاهی ژرفی در جامعه وجود دارد. ناآگاهی‌ای در حد بیسوادی، مصلحت‌گرایی‌ای که توجیه آن این است که حمله به سیاست اتمی رژیم گشودن جبهه‌ی تازه‌ای است که به نفع مخالفان نیست، و همچنین آلوده بودن به سموم ایدئولوژی عظمت‌طلب سه عامل اصلی این فقدان حساسیت هستند. مبارزه برای دموکراسی اگر بر این ضعف غلبه نکند، از انجام یک مسئولیت مهم و محتملا سرنوشت‌ساز سر باز زده است. اگر فاجعه‌ای رخ دهد، می‌توان گفت ما گفتیم، و اگر نگفته باشیم، باید بگوییم ما هم در قبال رخ دادن آن مسئولیت داریم. اما آیا به این حد از مسئولیت‌پذیری مدنی رسیده‌ایم؟

زیرنویس‌ها:

[۱] در رسانه‌های اصلی اپوزیسیون پس از خبر انتشار خبر انفجار در فوکوشیما تنها یک مقاله‌ی هشداردهنده به چشم می‌خورد:

سهراب مبشری: "ورشکستگی یک تکنولوژی خطرناک − خطر فاجعه اتمی در ژاپن و ما ایرانیان"، در سایت "اخبار روز".

[۲] در این باره به گفته‌های یک کارشناس توجه کنید، در مصاحبه با خبرگزاری مهر.