عزاداری

حق شادی، دین و دینداری

society — Sun, 24 Feb 2013 10:58:10 +0000

گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

اسماعیل جلیلوند

اسماعیل جلیلوند - منابع مقدس دینی در دین اسلام، چه تعریفی از مسئله شادی دارند و چه حد و حدودی را برای شاد بودن انسان قائل هستند؟ آیا دین با تجویز قواعد اخلاقی، بر حق برخورداری انسان از شادی اثرگذار نبوده است؟ در حکومت‌های اسلامی خلیفه یا ولی فقیه، قیم جامعه در تمامی زمینه‌ها به‌شمار می‌رود. آیا این مسئله نمی‌تواند نقش آفرینی شهروندان را در امور جامعه جهت‌دهی یا محدود کند و در نهایت منجر به افسردگی یک جامعه شود؟ آیا ترس از آلوده شدن به گناه و گرفتار شدن به عذاب، در نهایت منجر به افسردگی و وسواس ذهنی انسان نسبت به اعمال خود نمی‌شود؟

در ادامه سلسه گفت‌وگوهایی درباره حق شادی، در پیوند با پرسش‌های یادشده با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی- مذهبی گفت‌وگو کرده‌ایم.

گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

منابع مقدس دینی در دین اسلام، چه تعریفی از مسئله شادی دارند و چه حد و حدودی را برای شاد بودن انسان قائل هستند؟

حسن یوسفی اشکوری: ما در دین اسلام - یعنی در منابع و متون اسلامی- مفهومی به نام شادی و غم یا ماتم و عزا و سرور و نشاط نداریم. اینها مفاهیمی اجتماعی و روان‌شناختی هستند که شاید بعدها به شکل‌هایی مطرح یا در حال حاضر برجسته‌تر شده باشند.

حسن یوسفی اشکوری: در اسلام اصولاً عبادت کردن همراه با نشاط است و نه غمناکی، ولی بعدها مسلمانان به خصوص از طریق تصوف و عرفان اسلامی تحت تأثیر برخی از آموزه‌های ادیان و دیگر فرهنگ‌ها مانند مسیحیت کاتولیکی قرن سوم و چهارم و از سوی دیگر برخی از افکار تند و یک بعدی و معنویت‌گرایانه بودیسم قرار گرفتند که از شرق وارد ایران شد.

آنچه مربوط به اساس دین -هر دینی اعم از اسلام یا غیر اسلام- است یک سلسله دعوت و گزاره هست که پیامبران، آدمیان را به آن دعوت کرده‌اند؛ یعنی دعوت به توحید، به خداپرستی، آخرت و دعوت به ارزش‌های معنوی و اخلاقی و گاهی هم دعوت به یک سلسله آداب و سلوک و سننی که به نام احکام عبادی مطرح شده‌اند. این در اسلام و ادیان دیگر وجود دارد.

در عین حال اما اگر به قرآن و سیره پیامبر نگاه کنیم، می‌بینیم که عزا و ماتم تقریباً نداریم، البته اینکه انسانی بر اساس حادثه‌ای ماتم‌زده و یا عزیزی را از دست بدهد و عزادار شود و گاهی اشک بریزد، طبیعی است، اما ما در اسلام سنتی به نام سنت عزاداری نداریم؛ نه برای پیامبر عزاداری کردند، نه برای ائمه بعدی جز جریان امام حسین که آن هم تا قرن سوم و چهارم، تا دوران آل بویه به شکل خیابانی و جمعی نبود. اگر هم ماتمی صورت بگیرد در سیره پیامبر تأکید شده که زیاد گریه نکنید، گریه بلند نکنید و به هر حال ماتم را هم محدود کرده است. در مقابل مسئله شادی و شادمانی و نشاط، در سیره پیامبر فراوان است. همواره در سیره پیامبر نوشته‌اند که متبسم و اهل شوخی و بذله‌گویی بوده، همواره معطر بوده و آنچنان که روایتی از عایشه هست، همواره هنگام بیرون رفتن از خانه آینه را نگاه می‌کرده. اگر بخواهیم به اینجور مسائل نگاه کنیم در سنت پیامبر فراوان هست.

فقط یک نکته هست و آن اینکه در اسلام گفته شده است شادی‌ها یا غم هم باید در حد اعتدال باشد (البته خود این اعتدال هم می‌تواند تعاریفی مختلف داشته باشد که روشن است مربوط به امر دینی نیست)، افراط و تفریط در آن صورت نگیرد و مسئله دیگر این است که انسان مؤمن مرتکب بعضی از گناهان و معاصی که در فرهنگ دینی به آنها اشاره شده نشود؛ وگرنه امر شادی و غم، یک امر کاملاً بشری و فرهنگی است و موقعیت و تعیین حد و حدود آن نیز بیشتر هم به تشخیص خود فرد بازمی‌گردد.

دین مدعی هست که برای سعادت انسان برنامه دارد و بر همین اساس هم قواعد اخلاقی را برای رسیدن انسان به سعادت تجویز کرده است. به نظر شما دین با تجویز قواعد اخلاقی که لزوماً در همه مذاهب و فرقه‌های اسلامی برداشت واحدی از آنان وجود ندارد، حداقل به شکل غیر مستقیم بر حق برخورداری از شادی در زندگی انسان اثرگذار نبوده است؟

به این نکته مهم باید اشاره کنم که اصولاً آنچه در زمان پیامبران اعم از پیامبر اسلام یا سایر ادیان اتفاق افتاده و آنچه آنها آموزش می‌دادند با آنچه بعد اتفاق افتاده و به وسیله پیروان و مؤمنان و به‌خصوص علما و مفسران دین تفسیر شده کاملاً متفاوت و چه بسا متعارض است. این یک امر کاملاً تاریخی و قابل فهم و قابل درک است.

در ارتباط با مفهوم سعادتی که شما مطرح کردید، می‌توان در آسیب‌شناسی ادیان این نکته را مورد توجه قرار داد که چون در ادیان همواره توجه به آخرت، معنویت و تخلق به اخلاق الهی و تقید به ارزش‌های معنوی و تعالی و تکامل روح و تصعید اخلاقی انسان برجسته است، این را می‌توان در نظر گرفت که اگر این به صورت درست فهم نشود و به‌خصوص به صورت یک بعدی و افراطی به آن نگریسته شود، زمینه این آسیب و بدفهمی را دارد که انسان از شادی فاصله بگیرد و همواره به سوی سوزناکی روح و غمناکی روان حرکت کند و در نتیجه بالاخره نه تنها انسان شادی نباشد، بلکه حتی انسان غمگینی به شمار آید.

روایتی است از حضرت علی که می‌گویند مؤمن اگر هم به دلیلی غمگین است، باید آن را در درون خود نگاه دارد، باید چهره‌ای بشاش و شادمان داشته باشد و همواره متبسم باشد. اینها همگی چیزهایی است که در متون و منابع دینی داریم. در واقع حکومت حق دخالت در «احوال شخصی مردم» را ندارد تا این که بتواند سلیقه‌ها و تمایلات افراد و شهروندان را در امور خصوصی محدود کند.

این نوع تفسیر یک بعدی که همواره مبتنی بر تعالی روح و فراموش کردن تن است، در اسلام نیست و در سنت و سیره پیامبر هم مسئله اعتدال وجود دارد و در خود قرآن نیز آیاتی هست که همواره به مردم توصیه می‌کند: "شما از دنیا بهره‌ای دارید و آن را فراموش نکنید".

در اسلام اصولاً عبادت کردن همراه با نشاط است و نه غمناکی، ولی بعدها مسلمانان به خصوص از طریق تصوف و عرفان اسلامی تحت تأثیر برخی از آموزه‌های ادیان و دیگر فرهنگ‌ها مانند مسیحیت کاتولیکی قرن سوم و چهارم و از سوی دیگر برخی از افکار تند و یک بعدی و معنویت‌گرایانه بودیسم قرار گرفتند که از شرق وارد ایران شد. این بعد آخرت‌گرایی افراطی، بر بنیاد اصل «تن رها کن تا نخواهی پیرهن» که در عرفان ما آمده، این نحوه نگاه به زندگی و این نحوه نگاه به انسان و سعادت انسان هم سبب شده که آن روحیه با نشاط کم‌کم فراموش شود. طبعاً این نگاه یک بعدی‌، سبب شده که چنین فضایی به وجود آید که نه تنها امروز بلکه قرن‌هاست که متأسفانه مؤمنان مسلمان از شادی فاصله گرفته‌اند و حتی شادی و شادمانی و نشاط را هم در تعارض با معنویت‌گرایی اخلاقی- دینی تفسیر می‌کنند. این راهم بگویم ما در ادیان «برنامه‌ای برای سعادت» نداریم، آنچه هست، «دعوت به سعادت» هست.

در حکومت‌های اسلامی، خلیفه یا ولی فقیه، قیم جامعه در تمامی زمینه‌ها هستند. آیا این مسئله نمی‌تواند نقش‌آفرینی شهروندان را در امور جامعه جهت‌دهی یا محدود کند و در نهایت منجر به افسردگی جامعه شود؟

اصولاً اگر برگردیم به قرآن و سیره پیامبر می‌بینیم که هیچ نوع حکومت مشخصی و نهاد حکومتی و سازمان سیاسی مشخصی در اسلام در نظر گرفته نشده است که حالا نامش ولایت، سلطنت، امامت، خلافت و یا هر نام دیگری باشد. در اسلام چنین سازوکاری وجود نداشته است، تا اینکه این سئوال مطرح شود که مردم در ارتباط با اوامر ولی فقیه یا پادشاه و سلطان چه کاری باید انجام دهند.

بالاخره در جامعه اسلامی هم مانند همه جوامع بشری نوعی حکومت و سازمان سیاسی لازم بوده است و هست و طبعاً حکومت هم که تشکیل می‌شود، یک رابطه‌ای بین حکومت و مردم صورت می‌گیرد که هر دو طرف وظایفی در آن دارند و باید به آنها در مقابل هم عمل کنند. این وظایف در دوران خلافت یکجور وضع می‌شد، در دوران سلطنت به نحو دیگری و در دوران مدرن، در دموکراسی و نظام‌های دموکراتیک، یک جور دیگر؛ ولی هیچکدام از اینها از مبنای قدرت تا ساختار آن و تا حقوق متقابل حکومت و دولت با مردم، امر مذهبی و امر دینی نیست، بلکه کاملاً امر عرفی و بشری است.

حکومت و دولت به هیچوجه حق دخالت در زندگی شخصی مردم را ندارند. در اوایل انقلاب، وقتی انقلابی هم در تغییر نام‌ها به‌وجود آمد، شهرکی در اواخر رژیم گذشته در اطراف تهران ساخته شده بود به نام «شاد شهر»، بعدها در همان سال 58 این نام را به «اسلام شهر» تغییر دادند. در همان زمان دوستی از من پرسید که چرا این نام را تغییر داده‌اند و من هم به شوخی گفتم که خب لابد آقایان می خواهند بگویند که اسلام با شادی مخالف است. بعدها دیدم که اسلامی که آقایان تفسیر می‌کنند کمابیش همین‌گونه است. در حالی که اسلام نه تنها با شادی مخالف نیست، بلکه بر اساس یکسری شواهد و قراین می‌توان نتیجه‌گیری کرد که یک مؤمن باید شاد باشد. روایتی است از حضرت علی که می‌گویند مؤمن اگر هم به دلیلی غمگین است، باید آن را در درون خود نگاه دارد، باید چهره‌ای بشاش و شادمان داشته باشد و همواره متبسم باشد. اینها همگی چیزهایی است که در متون و منابع دینی داریم. در واقع حکومت حق دخالت در «احوال شخصی مردم» را ندارد تا این که بتواند سلیقه‌ها و تمایلات افراد و شهروندان را در امور خصوصی محدود کند. البته تقنین در حوزه عمومی داستان متفاوتی است؛ گرچه مرزبندی دقیق بین امور خصوصی و عمومی کار آسانی نیست.

در برابر مفاهیمی مانند مسئولیت اجتماعی و مجازات در مفهوم مدرن که هدفش حفظ سلامت اجتماع و اصلاح مجرم هست، دین مفاهیمی مثل گناه و عذاب را مطرح کرده است. همین ترس از آلوده شدن به گناه و گرفتار شدن به عذاب، در نهایت منجر به افسردگی و وسواس ذهنی انسان نسبت به اعمال خود نمی‌شود؟

به نکته خیلی مهمی اشاره کردید. در واقع پرسش این است که فرد مؤمنی که همواره خود را در این چارچوب‌ها و این حلال و حرام‌ها می‌بیند، آیا دچار پریشان احوالی یا دچار عذاب وجدان نمی‌شود؟

هر دینداری، در هر حال، همواره دچار «وجدان معذب» است؛ یعنی همواره احساس می‌کند گناه کرده یا در حال گناه است و در نهایت این احساس گناه شدید، او را دچار عذاب وجدان و در نتیجه دچار عدم تعادل و تلخکامی می‌کند. بله کمابیش همینگونه است و به همین دلیل هم هست که بسیاری از مؤمنان به ادیان، به اصطلاح مرگ‌اندیش هستند، یعنی همواره به مرگ و آخرت و رهایی از عذاب فکر می‌کنند.

خب چرا، این اتفاقاً یکی از جاهایی است که مؤمنان و مسلمانان باید خیلی هوشیار باشند و متوجه باشند که در اینجا از چاله به چاه نیافتند. آنچه اساس این اوامر و نواهی و ارشادهای مذهبی است، به تعبیر قرآن کنترل نفس اماره انسان است. در مقام تبیین آن می‌توان گفت اگر انسان هیچ معیاری نداشته و کاملاً رها باشد و هیچ قید و بندی را در زندگی برنتابد، به صورت یک عنصر مخرب و مضر برای جامعه و خود تبدیل می‌شود. بنابراین نیاز به ارشاد، تربیت و نوعی کنترل دارد و این کنترل هم باید انجام شود، حتی اگر دینی هم نباشد، شما اینها را از طریق وضع قوانین و مقررات انجام می‌دهید.

حالا در آن زمان در اسلام بخشی از قوانین و مقررات، اجتماعی بوده است که با گذشت زمان تغییر می‌کند. بخشی از این توصیه‌ها، توصیه‌های اخلاقی بودند که هر فرد مؤمن و مسلمانی یا بر اساس آنچه در متن صریح قرآن آمده عمل می‌کند یا بر اساس تفسیرهایی که خود به طور شخصی از اسلام دارد. فکر می‌کنم اگر این گزینه‌ها و قید و بندها اولاً آگاهانه باشد و ثانیاً با اراده باشد و خود شخص آن را مختارانه انجام دهد، دچار عذاب وجدان نمی‌شود. بعضی‌ها هم همین تعبیر شما را از منظر دیگری در نقد ادیان به کار برده‌اند و گفته‌اند هر دینداری، در هر حال، همواره دچار «وجدان معذب» است؛ یعنی همواره احساس می‌کند گناه کرده یا در حال گناه است و در نهایت این احساس گناه شدید، او را دچار عذاب وجدان و در نتیجه دچار عدم تعادل و تلخکامی می‌کند. بله کمابیش همینگونه است و به همین دلیل هم هست که بسیاری از مؤمنان به ادیان، به اصطلاح مرگ‌اندیش هستند، یعنی همواره به مرگ و آخرت و رهایی از عذاب فکر می‌کنند. این انتقاد و ایرادی که شما دارید، بنده هم به عنوان یک دیندار، به نوع تفسیری دارم که ما امروز از خدا و دین و آزادی و اختیار و نوع رابطه انسان و خدا داریم و این پیامدهای منفی را به عنوان واقعیت‌های اجتماعی می‌پذیرم و قبول دارم که هست، ولی به نظر من اگر درست این‌ها را بفهمیم و درک کنیم و عمل‌کنیم می‌توانیم از این تضاد و تناقض رهایی پیدا کنیم و به بیانی دیگر در عین دینداری، صادقانه انسانی شاد و با نشاط باشیم.

اگر به متون خدشه‌ناپذیر دینی مراجعه کنیم، به شکل روشن دین چه نظری درباره رقص، موسیقی و پوشش دارد؟

اگر منظور شما از «متون خدشه‌ناپذیر» قرآن و سیره معتبر است، باید بگویم که در قرآن برای موسیقی و رقص و امثال این امور هیچگونه نهی مشخصی نداریم، به خصوص در قرآن که سند اصلی ما است.

امروز برخی از روایات از پیامبر و ائمه شیعه در تشیع مطرح شده که بر اساس آن «غنا» حرام است. حالا خود غنا چه تفسیری دارد؟ انواع و اقسام تفسیرها راجع به غنا شده است و به هرحال این اصطلاح و محدوده آن از منظر فقهی در ابهام کامل است، ولی شما چون از متون و منابع می‌پرسید، ما در این منابع اصیل که ازجمله خود قرآن باشد، هیچگونه نهی مشخصی در مورد رقص و آوازخوانی و راه انداختن کارناوال و شادی کردن و یا نوع لباس پوشیدن و امثال اینها نداریم.

امروز برخی از روایات از پیامبر و ائمه شیعه در تشیع مطرح شده که بر اساس آن «غنا» حرام است. حالا خود غنا چه تفسیری دارد؟ انواع و اقسام تفسیرها راجع به غنا شده است و به هرحال این اصطلاح و محدوده آن از منظر فقهی در ابهام کامل است، ولی شما چون از متون و منابع می‌پرسید، ما در این منابع اصیل که ازجمله خود قرآن باشد، هیچگونه نهی مشخصی در مورد رقص و آوازخوانی و راه انداختن کارناوال و شادی کردن و یا نوع لباس پوشیدن و امثال اینها نداریم.

در قرآن چند آیه در سوره احزاب و در سوره نور هست که امروز مفسران و فقهای ما از آنها بحث وجوب حجاب را مطرح می‌کنند. وجوب حجاب یعنی اینکه زن باید سر و گردن و تمام بدن را بپوشاند، ولی در این مورد نیز بین فقها اختلاف هست. به عنوان یک امر تاریخی اما حتی اگر وجوب شرعی پوشش زنان را قبول کنیم، باز شما می‌بینید که در زمان پیامبر و سالیانی پس از زمان پیامبر، این سخت‌گیری‌ها اساسا به این شکل وجود نداشته و بعدها به تدریج تحت تأثیر فرهنگ‌های مختلف ازجمله تحت تأثیر فرهنگ بسیار محدودکننده علیه زن در آیین زرتشت ایرانی، این مسئله (به خصوص در ایران) بسیار جدی‌تر شده، فشارها و محدودیت‌ها علیه زن بیشتر شده و در نهایت شما می‌بینید که حتی تا قرن نهم، هیچ فقیهی در میان فقهای شیعه وجوب پوشش سر و گردن را واجب ندانسته. از قرن نهم به بعد است که این نوع پوشش ترویج می‌شود و فتواهای عجیب و غریبی پیدا می‌شود؛ تا آنجا که گفته‌اند باید صورت و گردن و دست را هم بپوشاند و روایاتی پیدا شده که می‌گوید زن از خانه نباید خارج شود.

اتفاقاً یکی از چیزهایی که موجب غمناکی جامعه اسلامی شده و سبب شده که جامعه از نشاط فاصله بگیرد حذف زن از جامعه و عرصه عمومی است.

آیا تأکید بر نهاد خانواده و مسئله لزوم تمکین زن از مرد در برابر دریافت نفقه و به طور کلی ولایت مرد بر زن، حق برخورداری از شادی برای یک زن را مشروط به اما و اگرها نمی‌کند؟

بله، با شما کاملاً موافقم. مرد نه تنها مالک همسر و فرزندش نیست، بلکه مالک تن خودش هم نیست و همه اینها افاضات خداوند هست و همه انسان‌ها آفریده خداوند هستند. در جامعه یک نوع سلسله مراتبی وجود دارد، بالاخره دولتی، ملتی، بزرگسالی و کوچکسالی، مرد و زنی، روابطی وجود دارد و تفاوت هایی در این روابط تعریف می‌شود. این‌ها نیز برمی‌گردد به شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه و گرایش‌ها و سلایق آدم‌ها و جوامع در هر زمان، اما اینها هیچکدام به معنای این نیست که کسی حق دارد درباره دیگری تصمیم بگیرد.

این نوع رابطه که امروز به وجود آمده که زن واجب‌النفقه مرد است و باید از مرد تمکین بکند تا در مقابل وجهی به عنوان نفقه بگیرد، میراث اقوام و سنت‌ها و فرهنگ‌های پیشین است که البته اختصاصی به اسلام و اعراب و ما ایرانی‌ها هم نداشته و به همه جوامع بشری اختصاص دارد و مربوط به دوران گذشته است. البته ما قصد محکوم کردن گذشتگان را نداریم، اما امروز به نظر من باید با دیدگاهی تازه و با تفسیر تازه‌ای که از انسان، جامعه و رابطه زن، مرد و اخلاق و معنویت می‌کنیم، همه اینها از نو بازفهمی و بازسازی و در چارچوب تفکر اسلامی هم بازسازی شوند. همه اینها نیاز به تفسیرهای جدید و نو دارد وگرنه تا زمانی که در چارچوب و افکار و اندیشه‌های گذشته اسیر باشیم، کمابیش همین پیامدهای منفی که وجود دارد، ادامه خواهد یافت.

اشاره‌ای داشتید به اینکه مالکیت انسان متعلق به خداوند است. چطور انسانی که حتی مالک خودش نیست می‌تواند تصمیم بگیرد که چه شیوه و دیدگاهی را در زندگی خودش انتخاب و شادمانه زندگی کند؟

اگرچه پاسخ دقیق و روشن به این پرسش مهم در این مجال ممکن نیست، اما به اشاره عرض می‌کنم: دو نکته هست:

عدم عقلگرایی لازم در میان مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، مؤمنان و به‌طور خاص فقیهان را به عدم اجتهادهای لازم و جدی در متون و منابع اسلامی کشانده و همین امر موجب شده که بسیاری از آداب و سنن و سلوک مسلمانی منسوب به اسلام در همان محدوده جوامع بسته و جزمی و چه بسا ماتمزده گذشته باقی بمانند و اصولاً شادی و نشاط با زیست مؤمنانه معارض تفسیر شود.

نکته اول این است که من انتخاب اولیه را دارم و در چارچوب این انتخاب طبعاً با محدودیت‌هایی مواجه می‌شوم که به الزام عقلی باید آنها را رعایت کنم. نکته دوم که مهم‌تر است، اینکه با تمام این حرف‌ها اگر هم بخواهم که گناه کنم اجازه گناه کردن را دارم، یعنی همان خدایی که به من گفته شما این کار را بکن یا آن کار را نکن؛ این عمل تو را سعاتمند می‌کند و آن عمل نمی‌کند، به من اجازه گناه کردن را هم داده است؛ همانطور که راجع به حضرت آدم دستور می‌دهد که از این درخت نخورید، ولی آدم اجازه خوردن از این درخت را دارد و می‌خورد و با آن در برابر خداوند به تعبیر قرآن «عصیان» می‌کند، و اینجا حق اختیار و انتخاب انسان به هیچوجه نادیده گرفته نمی‌شود.

اصل بر محق بودن انسان است، اما هر انسان محقی، هر چیزی را که انتخاب می‌کند، گزینه‌هایش هم محدود می‌شود. این البته یک قاعده است و در تمام انتخاب‌های آدمی حاکم است. مثلا شما در مرحله اول حق دارید نظام دموکراتیک و اعلامیه جهانی حقوق بشر را بپذیرید یا نپذیرید، اما زمانی که قبول کردید، ملزم به رعایت قواعد و الزامات نظری و عملی آن هستید. مالکیت خداوند بر انسان نیز همینگونه است. انتخاب خداوند با ماست، اما با انتخاب و ایمان به او خواه و ناخواه انتخاب‌هایمان نیز بی‌معیار و رهای مطلق نمی‌شوند. هرچند در عمل حق عصیان برای هر انسانی هست.

در تشیع، عقل به عنوان یکی از منابع شناخت و استنباط از متون دینی شناخته شده، در حالی که در مذاهب سنی، عقل اجازه تفسیر به رأی سنت و کتاب را ندارد. به اعتقاد شما این مسئله چه اثری را بر میزان اهمیت حق برخورداری شهروندان از شادی، در جوامع مختلف اسلامی داشته است؟

متأسفانه تفسیرهایی که تاکنون از اسلام و انسان شده، چه در اهل سنت و چه تشیع، در نهایت غالباً به ضرر ما و در کل به ضرر جوامع دیندار شده است. درست است که در فقه شیعه، عقل در فقه و کلام مطرح شده و عدل نیز اصل بوده، اما اینها چیزهایی است که در قرون سوم تا پنجم (حالا با هر تعریفی از عقل و عدل) مطرح بوده، اما در حال حاضر و حتی از قرن هشتم و نهم به بعد عملاً از دایره استنباط احکام و از دایره فهم احکام دینی و فهم مفاهیم کلامی اسلامی و شیعی خارج شده است و کاربرد چندانی ندارد؛ چه در فقه شیعه و چه در فقه اهل سنت. از عدالت ادعایی نیز چندان خبری نیست. اما لازم به ذکر است که، جدای از مسئله عزاداری‌های خاص شیعی امامی که پیامدهای منفی برای ما ایجاد کرده، خود شیعه از جهاتی دارای انبساط روحی و روانی بیشتری نسبت به بسیاری از اهل سنت است، چراکه اهل سنت در مجموع دیدگاه جزمی‌تری نسبت به اسلام و نگاه فرمالیستی‌تری نسبت به متون و منابع اسلامی و احکام شریعت دارند، و به همین دلیل است که از نظر سیاسی و اجتماعی هم می‌بینیم که مسئله بنیادگرایی اسلامی در حال حاضر در کشورهای عربی خاورمیانه در میان اهل سنت به مراتب شدیدتر از آن چیزی است که در ایران، عراق و پاکستان شیعی هست. بنابراین مسئله بنیادگرایی نشان می‌دهد که در آنجا هم این خشک‌اندیشی البته در حد بیشتری وجود دارد.

در هرحال عدم عقلگرایی لازم در میان مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، مؤمنان و به‌طور خاص فقیهان را به عدم اجتهادهای لازم و جدی در متون و منابع اسلامی کشانده و همین امر موجب شده که بسیاری از آداب و سنن و سلوک مسلمانی منسوب به اسلام در همان محدوده جوامع بسته و جزمی و چه بسا ماتمزده گذشته باقی بمانند و اصولاً شادی و نشاط با زیست مؤمنانه معارض تفسیر شود و در نهایت مؤمنان و جوامع اسلامی کنونی از شادابی لازم برخوردار نباشند. سخن آخر اینکه به قول شفیعی کدکنی «طفلی به نام شادی دیری است که گم شده است».

در همین زمینه:

پرونده «حق شادی» در گروه جامعه زمانه، زیر نظر سپیده شایان و با مشارکت و همکاری اسماعیل جلیلوند (در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، حسن مکارمی، حسن یوسفی اشکوری، مژگان کاهن و بهروز شیدا)، آیدا قجر(در گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، شهلا شفیق و سعید پیوندی)، بهنام دارایی‌زاده (در گفت‌وگو با جلال ایجادی و مانا نیستانی)، نعیمه دوستدار (در گفت‌وگو با احمد علوی)، حسین نوش‌آذر (مقاله شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان)، سارا روشن (در گفت‌و گو با محمدرضا نیکفر) و اکبر فلاحیان (ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر) تهیه شده است.

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

جامعه ایران و زخم‌های روحی

society — Tue, 12 Feb 2013 13:33:49 +0000

در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

اسماعیل جلیلوند

در جامعه ایران که به گواهی آمارهای مربوط به رشد افسردگی و بیماری‌های روانی، به دشواری می‌تواند جامعه‌ای شاد تلقی شود، چه عواملی افسردگی را بازتولید می‌کنند و بسترهای اجتماعی چگونه می‌توانند بر تمایل شهروندان یک جامعه به بروز شادمانی اثر گذار باشند؟

در چهارچوب سلسله گفت‌وگوهای رادیو زمانه درباره‌ «حق شادی» و جایگاه آن در جامعه‌ ایران، با حسن مکارمی روان‌شناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی مقیم فرانسه در پیوند با اثرپذیری حق شادی از باور‌ها و ساختارهای اجتماعی، گفت‌وگویی کرده‌ایم.

گفت‌وگو با حسن مکارمی را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

به اعتقاد شما مهم‌ترین مشخصات یک جامعه شاد کدامند؟

حسن مکارمی: جامعه شاد یک جامعه طبیعی است. طبیعت در کل شاد است و جوشش و پیدایش و زایش از صفات ویژه آن هستند. به عبارت دیگر، جامعه‌ای که با زایندگی و زایش و با رشد سر و کار دارد، جامعه‌ای شاد به‌شمار می‌رود و به همین راحتی می‌توان یک شاخص برای شادی تعیین کرد: آنچه با طبیعت، با سازندگی و زایش و آن چیزی که به آن پیشرفت می‌گوییم همراه باشد، شاد است.

به اعتقاد شما وضعیتی که امروز در پیوند با نگرش و برون داد شادی در جامع ایران وجود دارد تحت تاثیر چه عواملی بوده است؟

اینجا باید سه پدیده را از هم جدا کنیم و هرکدام را به طور جدا بنگریم. یکی بحثی به نام تروماتیسم فرهنگی یا زخم فرهنگی حاصل از یک انقلاب و دگرگونی است که به معنای واقعی کلمه آنچه در سال ۱۳۵۷ در ایران اتفاق افتاد، یک انقلاب و دگرگونی بود. وقتی طبقات حاکم، مکانیسم، روابط و روابط فرهنگی در جامعه عوض می شوند، این یک تروماتیسم (زخم فرهنگی) در جامعه ایجاد می‌کند.

حسن مکارمی: جامعه شاد یک جامعه طبیعی است. طبیعت در کل شاد است و جوشش و پیدایش و زایش از صفات ویژه آن هستند. به عبارت دیگر، جامعه‌ای که با زایندگی و زایش و با رشد سر و کار دارد، جامعه‌ای شاد به‌شمار می‌رود و به همین راحتی می‌توان یک شاخص برای شادی تعیین کرد: آنچه با طبیعت، با سازندگی و زایش و آن چیزی که به آن پیشرفت می‌گوییم همراه باشد، شاد است.

مسئله دوم نوع فرهنگ غالبی است که پیدا شد؛ یعنی فرهنگی که نام شیعه ولایت فقیهی بر خود گذاشت. این نوع فرهنگ چه هست؟ ریشه آن از کجا آمده است و چه اهداف و بینشی دارد؟

سوم جهانی است که در عصر دیجیتال عوض شده است و می‌دانید که جهان امروز جهان فرهنگ‌های ارتباطی است؛ جهان اینترنت و ماهواره است و جهانی است که تصور کنید در آن سرعت ارتباطات هر هفت سال دو برابر می‌شود. این سه موضوع را باید به عنوان سه پایه ساختاری برای پاسخ به سئوال شما تعیین کرد.

تمایل به شاد بودن تا چه حد در بسترهای فرهنگی ایران قابل مشاهده است؟

اینطور که به نظر می‌رسد، ما یک پایه شادی طبیعی در جامعه ایران داریم که خیلی عمیق است و سمبل‌های پیوسته و همیشگی آن نوروز، چهارشنبه سوری و سیزده به‌در بوده‌ است و هست. به عبارتی دیگر اینها هیچگاه تغییر نکرده‌اند و به طور دائم در فرهنگ ایران حضور داشته‌اند. اگرچه گاهی کمرنگ یا پررنگ شده‌اند، اما این خط را به طور دائم در تمام فرهنگ ایران زمین می‌بینیم؛ از فرهنگ هموطنان کرد و بلوچ تا آسیای مرکزی. خوشبختانه می‌توان گفت این خمیرمایه اصلی فرهنگ ایرانی است.

روی این فرهنگ، یک زخم روانی عمیق داشتیم به نام حمله اعراب که هزار و ۳۰۰ سال پیش اتفاق افتاد و دویست سال سکوت برای ما تولید کرد، ولی با وجود این سکوت، بازهم جشن نوروز غالب ماند و به پیش رفت تا اینکه ما در سال ۱۸۵۰ میلادی یعنی در اواسط قرن نوزدهم با فرهنگ غرب آشنا شدیم.

آشنایی ما با فرهنگ غرب باعث شد تا مقداری از زمینه‌های شادی از قبیل تئا‌تر، شعر نو، ترانه، موسیقی، ارکستراسیون و رقص (رقص‌های دست جمعی) در جامعه مطرح شوند. این مسئله تا جایی پیش رفت که پیش از انقلاب در شهرهای بزرگ مردم حتی اول ژانویه را هم به شکلی جشن می‌گرفتند.

پس از آنکه انقلاب و سکوت دوران جنگ تمام شد به تدریج نسل جدید نیاز خود را به شادی به دو شکل نشان داد: یکی به شکل برپایی جشن مهرگان، سده و شب یلدا (که شب یلدا نمونه بارز آن است و به نظر من شاخص مهمی است و می‌بینیم که مردم در این شب به هم تبریک می‌گویند) و دوم اینکه بسیاری از مردم جشن‌هایی را که در غرب گرفته می‌شود هم برگزار می‌کنند. می‌توان گفت هردوی این‌ها به شکلی در حال تولد دوباره هستند؛ هم برگزاری جشن‌های باستانی و هم برپایی جشن‌هایی که از غرب که ایران آمده‌اند.

آیا با توجه به آمارهای رو به افزایش بیماری‌های روانی و افسردگی و خودکشی در ایران، نباید آنها را نشانه افسردگی جامعه ایران بدانیم؟

اولاً لازم است افسردگی را به عنوان یک حالت روانی و فردی از غمگینی جامعه جدا کنیم. این‌ها شاید هر دو در یک مسیر قرار نگیرند. بهتر است اینطور بگوییم که وقتی از بیرون به جامعه ایران می نگریم، احساس می‌کنیم جامعه‌ای که جمعیتی هفتاد و پنج میلیون نفری دارد، از منابع طبیعی فراوان برخوردار است، فرهنگی کهن دارد و همینطور از نیروی انسانی تحصیلکرده قابل توجه بهره‌مند است که به همراه خود توان تولیدی جامعه را بالا می برند، باید جنبش و جوش بیشتری هم داشته باشد.

ما یک پایه شادی طبیعی داریم که خیلی عمیق است و سمبل پیوسته و همیشگی آن نوروز، چهارشنبه سوری و سیزده به در بوده‌ است و هست و به عبارتی هیچگاه تغییر نکرده‌اند و به طور دائم بوده‌اند. گاهی کمرنگ یا پر رنگ شده‌اند، اما این خط را به طور دائم در تمام فرهنگ ایران زمین می‌بینیم؛ از فرهنگ هموطنان کرد و بلوچ تا آسیای مرکزی. خوشبختانه می‌توان گفت این خمیرمایه اصلی فرهنگ ایرانی است. روی این فرهنگ، یک زخم روانی عمیق داشتیم به نام حمله اعراب که ۱۳۰۰ سال پیش اتفاق افتاد و دویست سال سکوت برای ما تولید کرد.

آماری که مثلا وزارت بهداشت در مورد افسردگی مردان و زنان ایرانی یا تعداد سکته‌های افراد ۴۰ تا ۵۰ سال یا اقدام به خودکشی شماری از مردم اعلام می‌کند، به عنوان شاخص افسردگی یک جامعه در نظر می‌گیرند. این‌ها به عنوان نشانه‌های وجود مسئله در جامعه درست و واقعی است، ولی انتظار ما برای جامعه ایران از این بالا‌تر است. وقتی می‌گوییم این جامعه غمگین است، یعنی آن احساس رشد طبیعی را ندارد که دلش می‌خواهد داشته باشد. در واقع غمگینی یک ضریب بین چیزی است که دل می‌خواهد و چیزی که فرد می‌تواند داشته باشد. دل مردم ایران با توجه به فرهنگ آن و شناسایی که از جهان و خودش دارد و می‌داند که این جامعه در کجای جهان قرار گرفته است، می‌خواهد جشن و شادی و سازندگی بیشتری داشته باشد و چون نمی‌تواند، فاصله این خواستن و توانستن مرتب زیاد‌تر می‌شود و این غمگینی حاصل از همین مسئله است. این مسئله با افسردگی فرق می‌کند. افسردگی مطلق است و این مسئله غم در جامعه ما نسبی است.

شما تاثیر رشد ارتباطات و آشنایی بیشتر ایرانیان با وضعیت جوامع دیگر را بر شادمانی مردم ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این یک مسئله دو پهلو است. یک مثال مشخص بزنم: مردم ایران از قدیم‌الایام خودشان را با ترکیه مقایسه می‌کردند. اگر مردم ایران به رشد صنعتی ترکیه و مبارزه این کشور با فساد و تمدن و آزادی‌هایی که در حال شکل‌گیری هستند توجه کنند و خود را با این کشور مقایسه کنند کمی غمگین می‌شوند، ولی اگر طرف دیگر را ببینند و توجه کنند که برای ایران هم مقدور است به این پیشرفت‌ها با کمی تاخیر- حال دیر‌تر یا زود‌تر- برسد، آنوقت این حالت غمگینی برطرف می‌شود. مثلاً در مسائل سه سال پیش مربوط به جنبش سبز که روحیه شاد و پرتحرک در حرکات و رفتار مردم قابل مشاهده بود، نمی‌شد گفت این روحیه شاد یکباره به وجود آمده، بلکه زمینه‌های آن از قبل وجود داشته است، ولی اگر فاصله مردم ایران با آمالشان طولانی شود و به دلیل ارتباطات گسترده خیلی سریع بفهمند که در دنیا چه خبر هست و مثلاً در ترکیه چه می‌گذرد و خودشان ببینند که حتی امکانات دیروز خود را نیز به دلیل تحریم‌ها دارند از دست می‌دهند، این مسئله می‌تواند به تولید غم منجر شود. از سوی دیگر هم اگر حرکت‌های کوچک اجتماعی به وجود آید، احساس شادی هم در جامعه ایجاد می‌شود و با خود می‌گویند ما از شرایط مطلوب هم خیلی دور نیستیم.

ما اگر بتوانیم خیلی سریع به سمت جهانی شدن پیش برویم و نیروهای انسانی را که داریم (بیش از نیمی از جامعه ایران زیر ۳۰ سال سن دارد و ۶۰ درصد فارغ التحصیلان دانشگاه‌ها نیز زن هستند) و خلاصه تمام این جنبه‌های مثبت اجتماعی را به جلو ببریم، نه تنها از افسردگی بیرون می‌آییم که به جامعه‌ای شاد نیز تبدیل می‌شویم؛ ولی اگر با مسائلی مثل تحریم‌ها درجا بزنیم و این فاصله را مثل کره شمالی طولانی کنیم، دچار مشکل می‌شویم و می‌بینیم که مردم آمال و آرزو‌هایشان کشته می‌شود، وقتی مثل مردم کره شمالی خود را با کشوری مثل کره جنوبی مقایسه می‌کنند.

به نظر شما ممکن است نگرش طبقات مختلف اجتماعی به مسئله شادی متفاوت باشد؟

رابطه مستقیمی بین نیاز‌ها و خواسته‌های انسان و پاسخی که می‌تواند از جامعه خود بگیرد، وجود دارد.

وقتی می‌گوییم این جامعه غمگین است، یعنی آن احساس رشد طبیعی را ندارد که دلش می‌خواهد داشته باشد. در واقع غمگینی یک ضریب بین چیزی است که دل می‌خواهد و چیزی که فرد می‌تواند داشته باشد. دل مردم ایران با توجه به فرهنگ آن و شناسایی که از جهان و خودش دارد و می‌داند که در کجای جهان قرار گرفته، می‌خواهد جشن و شادی و سازندگی بیشتری داشته باشد و چون نمی‌تواند، فاصله این خواستن و توانستن مرتب زیاد‌تر می‌شود و این غمگینی حاصل از همین است. این مسئله با افسردگی فرق می‌کند، افسردگی مطلق است و این مسئله غم در جامعه ما نسبی است.

خیلی‌ها هستند که جامعه یا طبیعت یا فرهنگ در مورد آن‌ها سخاوتمند نبوده، اما در زمینه فرهنگی خود از آئین‌های مربوط به شکار گرفته تا رقص‌های دسته جمعی و حرکات شادی‌آمیز و حتی با موسیقی ابتدایی‌ای که دارند، فرصتی برای شادی و جشن به وجود می‌آورند. این مسئله زیاد ارتباطی به فقر و غنا ندارد، ولی شاید بد نباشد مثال مشخصی برای شما بزنم: مثلاً در فاصله سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۸، در فاصله شش سالی که در جریان اصلاحات ارضی، مردم روستا‌ها و مخصوصاً خوش‌نشین‌ها مجبور شدند به حومه شهر‌ها مهاجرت و در کپر‌ها زندگی کنند، نمی‌توانستیم از آنها انتظار خوشی و شادمانی داشته باشیم. در واقع فقر به معنای عدم دسترسی به امکانات نیست که تولید غم می‌کند، بلکه فاصله بین احساس نیاز و پاسخ به آن نیاز است که غم را تولید می‌کند.

حکومت ایران با استفاده از چه ابزارهایی بر تمایل شهروندان به بروز شادی در جامعه اثرگذار بوده است؟

حاکمیت ایران به این مسئله کاملاً واقف هست که باید تا آنجایی که می‌تواند شاخص‌های مکتبی و اعتقادی و باوری را به جای شاخص‌های زندگی روزمره مردم جایگزین کند؛ چرا که محول کردن پاسخ نیازهای انسان ها به بعد از مرگ خیلی راحت‌تر است. این کار راحتی است چرا که کسی نیامده تا بگوید آنجا چه خبر است. پس به این شکل می‌توان عده‌ای را برد به سمت عدم مصرف یا مصرف کمتر؛ ولی این با طبیعت انسان چندان سازگار نیست، مخصوصاً با طبیعت انسان امروزی که تا این حد در جریان اطلاعات دنیا است. این مشکل یعنی پارادوکس و تناقض.

مشکل حاکمیت‌هایی مثل ایران امروز در این است که از یک طرف نمی‌تواند جلوی روند جهانی شدن ارتباطات و اطلاعات را بگیرد و از طرف دیگر نمی‌تواند خودش را تنظیم کند که پاسخ نیازهای جامعه را بدهد.

با توجه به اینکه حدود ۹۰ درصد از جامعه ایران گرایش به مذهب تشیع دارند، این گرایش چه اثری بر بروز شادمانی در جامعه ایران داشته است؟

متاسفانه در بطن جامعه ایران و در مذهب شیعه، این نهاد افسردگی و غمگینی وجود دارد؛ به دلیل آن زخم روانی که شیعه با از دست دادن حکومت خورده است و همیشه به دنبال این هست که ناجی برگردد و آن عدل را برایش ایجاد کند.

این غمگینی و افسردگی به شکلی وجود دارد، ولی ما در برخی از مواقع توانستیم با آن مبارزه کنیم. به همین دلیل هست که می‌گویم حضور امید در آینده می‌تواند خیلی قوی‌تر از افسردگی سنتی باشد. یعنی همانقدر که ما می‌توانیم با سنت در مسائل دیگر مبارزه کنیم و این کار را کرده‌ایم و امکانش هم هست، در مسئله افسردگی هم می‌توانیم در جامعه و در زمینه فرهنگی آن مبارزه کنیم.

پیش از طرح هر نکته ای اما می خواهم اولاً این بحث را که جامعه ایران شیعه هست، کمی تعدیل کنم، چرا که این مسئله را بسیار می‌شنویم.

حاکمیت ایران به این مسئله کاملا واقف هست که باید تا آنجایی که می‌تواند شاخص‌های مکتبی و اعتقادی و باوری را به جای شاخص زندگی روزمره در زندگی مردم جایگزین کند؛ چرا که خیلی راحت‌تر است محول کردن پاسخ نیاز انسان ها به بعد از مرگ. این کار راحتی است؛ چرا که کسی نیامده که بگوید آنجا چه خبر هست، پس به این شکل می‌توان یک عده‌ای را برد به سمت عدم مصرف یا مصرف کمتر ولی این با طبیعت انسان چندان سازگار نیست

اگر منظور این است که مردم ایران از پدر و مادر شیعه به دنیا آمده‌اند، این یک بحث دیگر است. در پیوند با آن باید گفت در این میان، ۷۵ میلیون جمعیت وجود دارد که نصف‌شان زیر سی سال سن دارند و می‌دانیم تعهدات و تعلقات‌شان با بالای سی‌ساله‌ها متفاوت است. روستایی‌ها و عشایر هم وابستگی خیلی کمتری نسبت به سنت‌های شیعه دارند و شیعه فرهنگی است که بیشتر در مرکز ایران و در حواشی دو کویر مرکزی کشور شکل گرفته است. پس نسبت به مناطق مختلف و سن افراد باید ارائه چنان آمارهایی را تعدیل کرد.

به گمان من این پیشداوری اغراق‌آمیزی است که بگوییم ۹۰ درصد از جامعه ما شیعه است، اما اگر بگوییم فرهنگ شیعه فرهنگ غالب جامعه است، این درست است. در همین فرهنگ شیعه می‌بینیم و می‌شنویم که از آهنگ‌های مدرن برای عزاداری در شیعه استفاده می‌کنند یا خانم‌ها با زیبا‌ترین ظاهر به تماشای مراسم عاشورا و تاسوعا می‌روند. این‌ها نمونه‌های کوچکی است، ولی نشان می‌دهد که خود حرکت عزاداری که باید زمینه‌های افسردگی شیعه را به مردم ایران تحمیل کند (با توجه به اینکه مردم هم به جشن‌های سنتی ایران توجه می‌کنند و هم اینکه هیچ فرصتی را برای بر پا کردن جشن از دست نمی‌دهند)، به فرصتی برای شادی تبدیل می‌شود. به این حرکت به نظر من باید از لحاظ روانی ارزش داد؛ اینکه خود مردم این مسئله را کم‌کم دریافته‌اند که با طبیعت شادی همساز‌تر هستند و در این وضعیت، زندگی خوش‌تر و راحت‌تر و بهتری دارند تا آن فرهنگ شیعه غمگین.

رسانه‌های مدرن و فعالان فرهنگی و اجتماعی چطور می‌توانند بر تمایل جامعه به شاد بودن اثرگذار باشند؟

من فکر می‌کنم لازم هست یک مقداری رسانه‌های جمعی، رادیو‌ها و تلویزیون‌ها و فعالان سیاسی بیشتر در پیوند با مسئله حق شادی، سازندگی، پیشرفت و حق بودن صحبت کنند. در این مورد خیلی کم در جامعه حرف می‌زنیم. مرتب می‌گوییم آزادی، ولی آزادی برای چه؟ اگر نگوییم آزادی برای چه دچار مشکل می‌شویم. آزادی برای انسان بودن، برای شاد بودن، برای حرکت کردن، برای دوست داشتن. لازم است راجع به این نکات صحبت کنیم. در جامعه مردان، زنان و خانواده‌ها حق دارند شاد باشند و جشن بگیرند. مسئله همه هم که مصرف الکل نیست. مسئله شاد بودن و خندیدن و استفاده از طبیعت است. سیزده بدر را ده تا کنیم، اشکالی ندارد. همه با هم بیرون برویم. این وظیفه ماست که آزادی را تفسیر هم بکنیم؛ یعنی آزادی استفاده از همین جهانی که هست؛ همین حالا و امروز و همین جا.

در جوامع سنتی نسبت به جوامع مدرن امکان رشد فردیت اشخاص با محدویت‌هایی قابل توجه مواجه هست. به اعتقاد شما این مسئله نمی‌تواند حق شادمانی اشخاص را تحت تاثیر قرار دهد؟

دو مسئله را باید در اینجا از هم تفکیک کرد: یکی مسئله فردیت است که یک حضور فرهنگی است؛ یعنی ما حضور قبیله‌ای نداریم، بلکه حضور فردی داریم و این حضور فردی از یک طرف به سیستم‌های تولیدی و به نوع زندگی و میزان آموزش‌های علمی و هنری و فرهنگی ربط دارد و از سوی دیگر احترام گذاشتن به فرد؛ چه از نظر حق فردیت و چه از نظر آزادی فردی که لازم و ملزوم هم هستند. من نمی‌توانم آزادی فردی خود را از جامعه بخواهم ولی حقوق فردی خود را در مقابل جامعه اجرا نکنم.

اگر عده‌ای جوان دور هم جمع شوند و این‌ها حرکاتی را انجام دهند که پدر و مادر درک نکنند و انجام نداده باشند و این برایشان تازه باشد، این تازگی برایشان احساس خطر ایجاد می‌کند. طوری هم نیست، بعد از مدتی متوجه می‌شوند که همین که این جوان‌ها دور هم جمع ‌شوند و بگویند و بخندند خیلی بهتر است از اینکه بروند به سمت غم و درخود فرورفتگی و افسردگی و خودکشی و اسکیزوفرنی. صدالبته نیز باید انتظار داشت که یک نسل نفهمد که نسل بعد چگونه شادی می‌کند.

این یک مرحله است که کمی هم طولانی است، ولی شاد بودن و برگشت به طبیعت انسانی، پدیده‌ای است که در هر مرحله‌ای می‌تواند وجود داشته باشد. مثال خیلی مشخص عشایر ایران هستند که جشن‌های خیلی مفصلی دارند و خیلی هم شاد هستند و تا به حال کسی نتوانسته جلوی شاد بودن آن‌ها را بگیرد، ولی این‌ها در یک ظرف غذا می‌خورند. از لحاظ انسان‌شناسی یکی از شاخص‌های فردیت این است که بشقاب غذای خود را از یک ظرف عمومی جدا کند و هرکس در یک بشقاب غذا بخورد. می‌توان گفت شناخت و حضور فردی و اینکه هر فرد بشود یک رای و با هر رای بتوانیم یک ساختار اجتماعی بسازیم و در سطوح مختلف، دموکراسی را بیاوریم، یک بحث جدی است که مقداری هم به سیستم تولید و سطح دانش و علم و هنر بستگی دارد. از طرف دیگر مهم این است که ما بتوانیم ذات زندگی‌خواهی خودمان، تنفس کردن و گفت ‌و شنود کردن و لحظه‌های خوب داشتن و خندیدن را به زندگی خودمان برگردانیم و این دومی در هر موردی امکان دارد. طبیعتا اگر ما بتوانیم در یک جامعه دموکرات باشیم، این امکان بیشتر هم می‌شود.

بروز شادی از جانب جوانان از طرف بخش‌هایی از جامعه ایران در تضاد با امنیت روانی تعبیر می‌شود. به اعتقاد شما چرا چنین نگرشی در جامعه به‌وجود آمده است؟

شاید بیشتر منظور شما این باشد که هر پدیده ی تازه‌ای ایجاد ترس و نگرانی می‌کند. می‌دانید که حتی در زبان چینی، تازگی و خطر یک واژه هستند. اگر عده‌ای جوان دور هم جمع شوند و حرکاتی انجام دهند که پدر و مادرشان آنها را درک نکنند و انجام نداده باشند و برایشان تازه باشد، احساس خطر می‌کنند. طوری هم نیست، چرا که بعد از مدتی متوجه می‌شوند همین که این جوان‌ها دور هم جمع ‌شوند و بگویند و بخندند خیلی بهتر است از اینکه بروند به سمت غم و درخود فرورفتگی و افسردگی و خودکشی و اسکیزوفرنی. صدالبته نیز باید انتظار داشت که یک نسل نفهمد که نسل بعد چگونه شادی می‌کند.

در همین زمینه:

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

ماه محرم، عزاداری و مردم

society — Mon, 19 Nov 2012 08:24:42 +0000

عزیز خسروشاهی - «من به نماز و روزه اعتقاد ندارم. اهل دسته و مسجد نیستم. اگر جایی نذری بدهند حتماً برای کمک می‌روم. اهل مردم‌آزاری نیستم. زندگی خودم را می‌کنم. این هم سنتی است که به ما رسیده. ده روز اول ماه محرم را مشروب نمی‌خورم. حالا نه اینکه روزهای دیگر هر روز مشروب بخورم. شاید اگر محرم نبود هم در این ده روز مشروب اصلاً گیرم نمی‌آمد که بخورم، اما این ده روز را خیلی‌ها مثل من حرمت نگه می‌دارند. این روز‌ها قمار نمی‌کنند. بعضی‌ها این چندروز نماز می‌خوانند. خودم هم دقیق نمی‌دانم چرا...»

ماه محرم شروع شده است و در حالی که در سال‌های اخیر کمیت و کیفیت مراسم مذهبیِ مربوط به کشته شدن امام سوم شیعیان نسبت به سال‌های دو دهه گذشته و سال‌های پیش از آن تغییرات زیادی پیدا کرده، اما هنوز روزهای مراسم عزاداری ماه محرم در ایران، رنگی دیگر به خود می گیرد. گزارش زیر حاصل صحبت با تنی چند از مردم ایران و جمع‌آوری نظرات و مشاهدات آن‌ها طی سال‌های مختلف از این مراسم مذهبی است:

علی - ۴۳ ساله

دوران بچه‌گی با این مراسم زندگی می‌کردیم. آن سال‌ها مراسم و حال و هوای آن با چیزی که الآن هست خیلی فرق داشت. دسته‌ها تعدادشان از امروز کمتر بود، اما خیلی شلوغ بودند. همه اهل محل بودند. هیچکس در خانه‌اش نبود. شب هرکس از هر جایی بود مستقیم می‌آمد تکیه. کسی در خانه غذا درست نمی‌کرد. همه مردم محل را نذری می‌دادند.

لوازم صوتی تازه آمده بود، اما سیم‌کشی و بلندگو و اکو و آمپلی فایر و غیره نبود. با چراغ توری مسیر دسته را روشن می‌کردیم. از این همه چهلچراغ و علم و کتل خبری نبود. هر دسته‌ای یک علمی داشت که پهلوان‌های محل آن را می‌کشیدند، اما کم‌کم شد بچه‌بازی، رقابت، سر و صدای بی‌خود و بهانه‌ای برای جمع شدن جوان‌ها.

خیلی سال است که دیگر نرفتم قاطی این‌ها، اما پدربزرگ بچه‌ من برایش یک طبل کوچک خریده. مجبورم او را ببرم کنار این دسته‌های عزاداری. راه می‌رود و برای خودش تق و تق می‌کند. مملکت درست و حسابی نداریم که تفریح و برنامه‌ای برای بچه‌ها داشته باشد. دل بچه‌ها به همین‌ها خوش است.

محمدحسین - ۳۰ ساله

به نظر من دلیل اصلی این مراسم این است که یک مشت جوان علاف، بی‌کار، متظاهر و عقب افتاده به بهانه عزاداری و با هدف به قول خودشان دختربازی و پسربازی، وقت‌گذرانی، سرگرمی و جلب توجه، دور هم جمع ‌شوند و آلودگی صوتی ایجاد ‌کنند. از نظر خودشان با شرکت در چنین مجالسی ثواب می‌برند و گناهانشان بخشیده می‌شود. البته اقلیت خیلی کمی هم واقعاً اعتقاد دارند.

محمدرضا – ۲۷ ساله

من خوشم نمی‌آید از فضای این دسته‌های عزاداری. شده است پاتوق سیگاری بازی (حشیش و گراس). همسن و سال‌های خود من که کار دیگری ندارند جز این. جمع می‌شوند دور هم و فضا آماده است برای این کار‌ها. پلیس مشغول کار خودش است. اینقدر شلوغ است که کسی به کسی دیگر توجه ندارد. شب و صدای طبل و سنج و بوی اسفند و شلوغی جمعیت هم به این‌ آدم‌ها فاز مثبت می‌دهد.

دوران بچه‌گی با این مراسم زندگی می‌کردیم. آن سال‌ها مراسم و حال و هوای آن با چیزی که الآن هست خیلی فرق داشت.

مژگان – ۲۶ ساله

از محرم و دسته‌های عزاداری و نذری و این چیز‌ها خوشم می‌آید. تا دیروقت با دوستانم یا اعضای فامیل یا مادرم می‌رویم بیرون. روزها با بقیه روز‌ها خیلی فرق دارد. صدای طبل و سنج را دوست دارم. اینکه شب‌ها توی خیابان قدم می‌زنیم و مردم شربت و چای پخش می‌کنند... بوی اسفند را دوست دارم. از اینکه همه چیز از یکنواختی بیرون می‌آید خوشم می‌آید.

عماد – ۳۲ ساله

از این نوع عزاداری که همراه با بوق و بلندگو و سر و صدا است اصلاٌ خوشم نمی‌آید. کسانی که در خانه بیمار دارند واقعاً عذاب می‌کشند. تا نیمه شب صدای اکو و آمپلی فایرهای قوی را تا ته زیاد می‌کنند و مزاحم مردم می‌شوند که چه؟ نه رعایت بیمارستان را می‌کنند، نه مردم محل و نه سالمندان و بچه‌ها را. این عین عقب‌افتادگی است.

کامیار – ۱۳ ساله

آقا خیلی محرم خوبه. ما هر سال محرم می‌ریم مسافرت پیش بابابزرگم. همه بچه‌ها هستن. دسته دارن آقا. هر شب می‌شه رفت بیرون. اصلاً کسی به آدم کار نداره آقا. همه جا نذری می‌دن. ما هر سال با موبایل عکس و فیلم می‌گیریم آقا. خیلی خوبه.

نادر – ۶۷ ساله

دوران عوض شده. من همه جوره‌اش را دیده‌ام پسرم. از زمان تعذیه‌ زنجانی‌ها تا ممنوعیت سیاسی. از زمان تکیه و قلیان و نوحه‌خوان‌های خوش صدا تا زمان مسجد و این مداحان انکرالاصوات. از زمانی که نذری آبگوشت می‌دادند تا آلان که جوجه کباب و پیتزا هم مد شده. بالا و پایین دارد روزگار. هی جوانی کجایی؟ روزگاری چه پهلوان‌هایی زیر علم‌ها می‌رفتند و الآن چه ناپاک هایی.

شما فکر کرده‌اید برای چه لات‌‌ها دهه اول محرم عرق نمی‌خوردند؟ برای چه همین الآن هم قدیمی‌ها و شهرستانی‌ها و شیر پاک خورده‌ها این رسم را دارند؟ برای این بود که مزاحم ناموس مردم نشوند. برای این بود که زن و بچه مردم که در خیابان می‌روند و می‌آیند یا پای روضه و تعذیه می‌نشینند، شب و دیر وقت، موقع برگشتن به خانه یک امنیتی داشته باشند. هر کس هرچقدر هم ناپاک بود در این ایام حرمت نوامیس مردم را رعایت می‌کرد، اما جوان‌های امروزی حرمت مردم و جامعه را هم نگه نمی‌دارند.

همه را نباید به یک چوب زد، اما من نگاه خوبی به این جوان‌ها ندارم. چند سال پیش در همین خیابان شریعتی جلوی‌‌ همان دکه دیدم یک ماشین از سقف تا لاستیک گلی و خاکی است. مثل آمبولانس‌های زمان جنگ توی جبهه. فقط یک دایره کوچک روی شیشه جلو تمیز بود. خیلی عجیب بود. با خودم گفتم مردم چه کار‌ها که نمی‌کنند. همینجا تکیه داده بودم به دیوار و سینه می‌زدم که دیدم در عقب ماشین باز شد و یک دختر پیاده شد. خیلی تعجبم بیشتر شد که دختر‌ها هم از این کار‌ها می‌کنند و ماشین را گلی می‌کنند؟ آخر دختر‌ها از پسر‌ها بهداشتی‌تراند. خلاصه گذشت تا پنج دقیقه بعد یک پسر هم از در عقب ماشین پیاد شد و سریع رفت.

این قضیه ماند در ذهن من تا سال‌های بعد. هر وقت ماشینی می‌بینم که همه شیشه‌هایش گلی است می‌روم و سرک می‌کشم. افتضاح است آقا. برای این پدر و مادر‌ها بنویس اجازه ندهند جوان‌هایشان در ماه محرم تا دیروقت بیرون باشند.

شما فکر کرده‌اید برای چه لات‌‌ها دهه اول محرم عرق نمی‌خوردند؟ برای چه همین الآن هم قدیمی‌ها و شهرستانی‌ها و شیر پاک خورده‌ها این رسم را دارند؟ برای این بود که مزاحم ناموس مردم نشوند. برای این بود که زن و بچه مردم که در خیابان می‌روند و می‌آیند یا پای روضه و تعذیه می‌نشینند، شب و دیر وقت، موقع برگشتن به خانه یک امنیتی داشته باشند. هر کس هرچقدر هم ناپاک بود در این ایام حرمت نوامیس مردم را رعایت می‌کرد، اما جوان‌های امروزی حرمت مردم و جامعه را هم نگه نمی‌دارند.

سارا – ۳۰ ساله

من با همسرم شب عاشورا آشنا شدم. با دختر خاله‌هایم کنار خیابان پارک کرده بودیم و دسته‌های عزادار را نگاه می‌کردیم. مردم را نگاه می‌کردیم. یکهو دیدم پسر خوش‌‌تیپی که آقای ما باشن یک سینی شربت در دست، زدند به شیشه ماشین. برایمان نذری آورده بود. یک ساعت بعد برایمان چای آورد. به شوخی گفتم آقا شما که اینقدر زحمت می‌کشید حداقل برایمان شام نذری بیاورید، ضعف کردیم از گرسنگی.

خندید و رفت و یک ربع بعد با چند پرس غذا آمد. آخر شب از ماشین پیاده شده بودم برای دستشویی رفتن که باز او را دیدم. از او به خاطر نذری‌ها تشکر کردم. کمی حرف زدیم و او شماره‌اش را داد و گفت اگر فردا شب هم آمدید و کاری داشتید به من زنگ بزنید. فردا شب هم رفتیم همانجا و‌‌ همان بساط بود. کم کم با هم تلفنی حرف زدیم و دوست شدیم. بعد از پنج سال با هم ازدواج کردیم. پس من از محرم خاطره خوب زیاد دارم.

نوید – ۲۸ ساله

من در کل مخالف مرده‌پرستی ایرانی‌ها هستم. آنهایی که می‌گویند عزاداری خوب است اگر راست می‌گویند بگویند تولد کسی که در محرم برایش عزاداری می‌کنند چه تاریخی است. از هر ده نفر شاید یک نفر هم نداند.

نازنین − ۲۵ ساله

من هر سال محرم می‌روم به مسجد محل. مثل خیابان نیست که مزاحم زیاد باشد. زیارت عاشورا می‌خوانم و کمی نوحه گوش می‌دهم و بر می‌گردم. من به این ماه اعتقاد دارم. شب کنکور نذر کردم اگر دانشگاه قبول بشوم تا ده سال هر شب دهه محرم زیارت عاشورا بخوانم. امام حسین حاجت مرا داد. خیلی‌ها برای مریض یا مشکلی که دارند نذر می‌کنند و از امام حسین حاجت می‌گیرند. من که اعتقاد دارم به این ماه و این مراسم.

نیما – ۲۵ ساله

از دست این مانتویی‌های دماغ عملی خسته شدیم به خدا. محرم که می‌شود این دختر مذهبی‌ها بالاخره از خانه بیرون می‌آیند. معلوم نیست روزهای دیگر این‌ها کجا قایم می‌شوند. بعضی از این دختر چادری‌ها خیلی خوشگل هستند. خیلی هم راحت مخ‌شان را می‌شود زد. تنوع چیز خوبی است. جامعه دارد خیلی یکنواخت می‌شود. اگر محرم نبود که روحیه ما جوان‌ها از بین می‌رفت.

هفته قبل دادم یکی از بچه‌ها که خط خوبی دارد صدبار از روی اسم و شماره تلفن‌ام روی کاغذ‌های خوشگل نوشته است. بالاخره این محرم هم چهار، پنج تا از شماره‌ها برسد به دست کسی که باید برود ما هم حاجت خودمان را از امام حسین گرفته‌ایم. قربونش بشم [احتمالاً منظورش امام حسین است/ گزارشگر] تا حالا که روی ما را زمین نینداخته است. محرم خیلی ماه پربرکتی است.

عبدالکریم – ۵۱ ساله

نه اینکه با طبل و سنج و زنجیرزنی مخالف باشم، اما بعضی وقت‌ها با این سر و صدا‌ها و مسائلی که مردم را زده می‌کند مشکل دارم. چه معنی دارد عزادار در خیابان‌ها دوره‌گردی کند؟

راه افتادن دنبال دسته و هیئت از ما گذشته است. مال جوان‌تر هاست. من شب‌های محرم می‌روم تکیه مرحوم حاج عبدالله که همین بالای خیابان است. بچه‌هایش نگذاشتند بعد از مرگ‌اش تکیه تعطیل شود. جوان‌های خوبی هستند، خدا حفظشان کند. در تکیه نوحه می‌خوانیم و سینه می‌زنیم. همه پا به سن گذاشته‌اند و اهل سر و صدا نیستند. جوان‌ها هم هستند البته. جوان‌های خوبی هستند همه.

نه اینکه با طبل و سنج و زنجیرزنی مخالف باشم، اما بعضی وقت‌ها با این سر و صدا‌ها و مسائلی که مردم را زده می‌کند مشکل دارم. چه معنی دارد عزادار در خیابان‌ها دوره‌گردی کند؟ حساب روز ظهر عاشورا و شام غریبان جداست، اما در شب‌های دیگر چه معنی دارد عده‌ای با سر و صدای زیاد در خیابان‌ها بچرخند و اعصاب مردم را به هم بریزند؟ عزاداری باید معقول باشد؛ با صدای زیبای اهل فن و سینه زدن آرام در جایی که برای این کار تهیه شده است نه در خیابان‌ها و با جار و جنجال. غم مومن باید در دل مومن باشد.

جابر – ۴۱ ساله

از روزی که هیئتی که زرشک پلو با مرغ می‌داد شلوغ‌تر از هیئتی شد که عدس پلو می‌داد و مردم گرسنه بر سر غذای نذری فحش و فحش کاری راه انداختند و دسته‌های عزاداری شد بهانه چشم‌چرانی، و عزاداری برای حسین شد لباس سیاه پوشیدن در این ده روز و به خورد مردم دادند که جدی جدی هر غلطی می‌توانیم بکنیم و با ریختن یک قطره اشک برای امام حسین همه گناهانمان بخشیده می‌شود و غیره، یک جهالت کهنه جای خودش را به یک جهالت مدرن داد.

جمهوری اسلامی این را خوب می‌داند و اتفاقاً اجازه می‌دهد بد‌ترین کار‌ها در این ده روز اتفاق بیافتد. فکر کردی خبر ندارند در این شب‌ها چه می‌گذرد؟ بیشتر و بهتر از من و شما خبر دارند، اما وقتی دیگر دیگ شله زرد اسلام را زنده نگه نمی‌دارد چه اشکالی دارد حسین پارتی اسلام را زنده نگهدارد؟

منیژه – ۴۴ ساله

محرم را دوست دارم. توی پیاده‌رو کنار دسته‌هایی که نوحه‌خوان خوبی دارند یا صدای موزیک قشنگی دارند راه می‌روم. یا کنار تکیه‌ها یک زیرانداز می‌اندازم یک گوشه و می‌نشینم. چادر را می‌کشم روی صورتم و راحت گریه می‌کنم. کسی کاری به کار آدم ندارد. تمام دردهای یک سال را می‌ریزم بیرون. نفسم باز می‌شود. راحت می‌شوم. آرامش پیدا می‌کنم.

قبلاً با زن‌های فامیل می‌رفتیم، اما چند سال است تنها می‌روم. تنهایی خیلی بهتر است. آدم راحت‌تر است خودش باشد. صدای گریه آدم وسط صدای طبل و نوحه و شلوغی گم است. آخر شب که برمی‌گردم خانه شوهر و بچه‌هایم یا خانه نیستند یا خوابیده‌اند. خانه پدرم هم همینطوری بود. چشم‌هایم قرمز بود، اما کسی نمی‌پرسید چی شده؟ همه با خودشان می‌گفتند لابد برای امام حسین گریه کرده است. آخر شب که برمی‌گردم آنقدر راحت خوابم می‌برد انگار یک مشت داروی اعصاب خورده‌ام. آرامش عجیبی دارد این ده روز.

ساسان – ۲۵ ساله

من از این مراسم دفاع می‌کنم. وقتی حکومتی که در ایران روی کار است از هر اجتماع و نزدیکی مردم می‌ترسد و آن را ممنوع می کند باید از هر بهانه‌ای حتی مراسم مذهبی استفاده و احساس با هم بودن را تقویت کرد.

من از این مراسم دفاع می‌کنم. وقتی حکومتی که در ایران روی کار است از هر اجتماع و نزدیکی مردم می‌ترسد و آن را ممنوع می کند باید از هر بهانه‌ای حتی مراسم مذهبی استفاده و احساس با هم بودن را تقویت کرد.

باید اجازه داد مردم وقتی کنار هم هستند حس کنند که وقتی با هم هستند چه فضایی را اشغال می‌کنند و چه قدرتی دارند. به جای آهنگ‌های شش و هشت، ده روز صدای طبل و دهل شنیدن، روحیه مردمی را که همیشه با ترس حکومت زندگی کرده‌اند بالا می‌برد. طبل و سنج و نواهای نظامی یک روحیه جنگجویی را به مردم تزریق می‌کند. من آدم مذهبی‌ای نیستم. به خداوند به معنایی که در ذهن اکثریت مردم است اعتقاد ندارم، اما فکر می‌کنم هرکسی چیزی برای آموختن دارد. حسین نمونه بدی برای این اجتماع نیست. بین امامانی که همگی در زندان و تسلیم مرده‌اند لااقل این یکی فعالیتی انجام داده و کشته شدن را به هر گونه زندگی کردنی ترجیح داده است. زنده کردن چنین الگوهایی برای جامعه خموده و ترسوی ایران لازم است.

زهرا – ۲۹ ساله

شب عاشورا در خیابانی که خانه ما در آن قرار دارد در دو خانه نذری می‌دهند. در هر خانه یک دسته دعوت است. یکی از این خانه‌ها عدس پلو می‌دهد و خانه دیگر کباب.

من همیشه دلم برای آن خانه‌ای که عدس پلو می‌دهد می‌سوزد. از خیلی‌ها شنیده‌ام که همیشه دسته‌های عزاداری را پیدا می کنند که به جاهایی می رود که غذای خوب می‌دهند یا با موز و شیرینی بهتر پذیرایی می‌کنند.

جالب است که به جز مردم محل، افراد دسته‌ای که مهمان خانه دیگر هستند بعد از زنجیرزنی و نوحه‌خوانی فرار می‌کنند و برای شام به خانه‌ای می‌روند که کباب می‌دهد.

من همیشه دلم برای آن خانه‌ای که عدس پلو می‌دهد می‌سوزد. از خیلی‌ها شنیده‌ام که همیشه دسته‌هایی را پیدا می کنند که به جاهایی می رود که غذای خوب می‌دهند یا با موز و شیرینی بهتر پذیرایی می‌کنند. من مانده‌ام چرا اینقدر غذا و پذیرایی برای دسته‌های عزادار و مردم مهم است؟ چیزی که مرا غمگین می‌کند این است: کسانی که برای غذا یا میوه و شیرینی خیلی حرص از خودشان نشان می‌دهند معمولاً از طبقه متوسط هستند و احتیاجی ندارند.

حسام‌الدین – ۲۶ ساله

در چند کتاب‌ و در رسانه‌های اینترنتی خوانده‌ام که عاشورا را صفویان وارد فرهنگ ایرانی کردند و به خورد مردم داده‌اند. قبول دارم که دو نفر هزار و ۴۰۰ سال پیش بر سر خلافت و قدرت با هم رقابت داشته‌اند و یکی کشته شده است، اما چرا بین این همه آدم دست گذاشته‌اند روی حسین و عاشورا. اصلاً فرض می‌کنیم که حسین و عاشورایی که آلان در کتاب‌هاست تحریف شده است و واقعت ندارد. یک داستان تخیلی است. به نظر شما این داستان تخیلی و قدیمی هنوز جذاب و آموزنده نیست؟ عاشورای ۱۳۸۸ نشان داد هنوز می‌توان از این داستان آموزنده درس گرفت و استفاده کرد.

باید از تمامی فرهنگ‌های جهان برای تغییر روحیه بی‌تفاوتی و بی‌مسئولیتی ایرانیان استفاده کرد. مفاهیمی مانند «شرافت» و «شجاعت» باید دوباره در ایران زنده شود.

خیلی‌ها عصر روز عاشورا در بی‌بی‌سی، صدای آمریکا و سایت‌های فارسی گفتند: «جنبش سبز در دام خشونت افتاده است»، اما امروز همه و همان‌ها افسوس آن روز را می‌خورند. اینکه چرا از روز اول مردم دست به مبارزه جدی با حکومت نزدند. من آن روز در میدان ولی عصر بودم. با مردم شعار «یا حسین، میر حسین» و «مرگ بر خامنه‌ای» می‌دادم. من آن روز به داستان عاشورا نه به عنوان یک داستان مذهبی که یک داستان تاریخی ژاپنی نگاه می‌کردم. شاید مرا مسخره کنید، اما این واقعیت است. حسین را در نقش یک سامورایی با جذبه و با اعتماد به نفس فرض کرده بودم و افراد او را افراد وفادار به این سامورایی. داستان کسانی که بدون اجبار تصمیم می‌گیرند برای اثبات درستی یک عقیده یا آرمان تا آخرین نفس مبارزه کنند و کشته شوند. سامورایی‌ها هیچ وقت ننگ اسارت را تحمل نمی‌کنند. با شمشیر کوتاه هاراگیری (خودکشی از طریق پاره کردن شکم) می‌کنند. آن روز وقتی ماشین نیروی انتظامی یکی از مردم را زیر گرفت و کشت من در طرف دیگر میدان بودم. با هجوم مردم وقتی میدان را ۱۸۰ درجه دور زدم و به محل حادثه رسیدم و بدن خونین یکی از شهدای جنبش سبز را دیدم در اینکه ما وسط‌‌ همان داستان عاشوا هستیم تردید نداشتم. آن روز به عنوان یکی از اعضای بی‌شمار جنبش سبز برای مردن آماده بودم.

این روز‌ها مد شده است به دکتر شریعتی فحش می‌دهند و در فیس بوک صفحه‌های توهین‌آمیز علیه او درست می‌کنند، اما باید قبول کرد جامعه ایران هنوز یک جامعه مذهبی است و راه بیرون رفت از این وضعیت توجه به افکار دکتر شریعتی در کتاب «حسین وارث آدم» است. باید از تمامی فرهنگ‌های جهان برای تغییر روحیه بی‌تفاوتی و بی‌مسئولیتی ایرانیان استفاده کرد. مفاهیمی مانند «شرافت» و «شجاعت» باید دوباره در ایران زنده شود.

نرگس – ۱۸ ساله

ماه محرم را دوست دارم. شب‌ها با مادر و خواهر و برادرم تا دیروقت بیرون هستیم. بعضی از مردم گوشه‌ای شمع روشن می‌کنند.

از اینکه مردم شب‌ها در خیابان هستند خوشم می‌آید، اما از مردم‌آزاری بدم می‌آید. پسر‌ها مدام مزاحم ما می‌شوند. از ماشین‌هایی که صدای نوحه را زیاد می‌کنند و در خیابان ویراژ می‌دهند متنفرم. لذت شب‌های محرم به آرامش و تنهایی آدم‌ها در شلوغی است. از پسرهایی که به اسم امام حسین آرامش مردمی را که با خودشان خلوت‌ کرده‌اند به هم می‌زنند متنفرم.

ناصر – ۳۷ ساله

چند سال است که سر کوچه ما با داربست فلزی و برزنت چادر می‌زنند و چای و شربت می‌دهند. این ده روز از دست صدای ضبط این چادر آرامش نداریم. بد‌ترین صداهای ممکن را پخش می‌کنند.

یک مشت مداح حکومتی، با صدای خش‌دار و زشت فقط عربده می‌زنند و «حُسین- حُسین» می‌کنند. چند بار اهل محل رفته‌اند و تذکر داده‌اند، اما یک مشت جوان لات و بی‌ادب در این چادر‌ها هستند که با همسایه‌ها برخورد خیلی بدی دارند. چندبار تا به حال درگیری فیزیکی پیش آمده. وقتی به پلیس زنگ می‌زنیم حتی نمی‌آیند بررسی کنند. می‌گویند ماه محرم است، مردم عزادار هستند و گوشی را قطع می‌کنند.

طاهره – ۲۴ ساله

از اینکه در ماه محرم مردم مقدار زیادی نذری تقسیم می‌کنند خیلی خوشحالم. خیلی از مردم گرسنه در ماه محرم غذای گرم برای خوردن به دست می‌آورند.

خیلی وقت‌ها غذای نذری که مال خودم است را در راه به افرادی که گرسنه‌اند و غذایی ندارند می‌دهم و لذت می‌برم. کاش همه نذری‌ها را ببرند و در جنوب شهر و بین مردم فقیر تقسیم کنند.

خیلی وقت‌ها غذای نذری که مال خودم است را در راه به افرادی که گرسنه‌اند و غذایی ندارند می‌دهم و لذت می‌برم. کاش همه نذری‌ها را ببرند و در جنوب شهر و بین مردم فقیر تقسیم کنند. کار خیلی خوبی است. کاش فقط در ماه محرم نبود و در همه روزهای سال کسانی که درآمد زیادی داشتند به فکر مردم فقیر بودند.

رفتگرهای شهرداری دیگر در تنهایی خیابان‌ها را جارو نمی‌کنند و وقتی خسته می‌شوند از تکیه‌ها چای یا شیرکاکائو می‌گیرند و می‌خورند. بچه‌های دستفروش همیشه در ماه محرم یک ظرف غذای یکبار مصرف دستشان است. آدم خیلی آرامش پیدا می‌کند وقتی می‌بیند خیلی‌ها دیگر گرسنه نیستند. من این چیزهای ماه محرم را خیلی دوست دارم.

رحیم – ۳۹ ساله

این تکه از خیابان مسیر هر روزه محل کار تا خانه من است. تاکسی‌ها از این خروجی برای تغییر مسیر به سمت شرق استفاده می‌کنند در روزهای محرم این خیابان توسط دسته‌ها و مردمی که برای تماشا می‌آیند بسته می‌شود.

مسیری که من در روزهای عادی یک ساعت و ده دقیقه طی می‌کنم در روزهای محرم کمتر از سه، چهار ساعت طول نمی‌کشد. باور نمی‌کنید اما از فشار سر درد و آلودگی ماشین‌هایی که درجا کار می‌کنند و گشنگی و خستگی دلم می‌خواهد خودم را بکشم. بعضی وقت‌ها موقع برگشتن به خانه گریه‌ام می‌گیرد. دلم می‌خواهد شب‌ها در محل کار بخوابم، اما این مسیر و این ترافیک را تحمل نکنم. این مسیر در ده روز ماه محرم خودِ جهنم است. من نمی‌دانم اگر در این روز‌ها یک نفر در این محل بیمار بشود، سکته کند، تصادف کند یا جایی آتش بگیرد، آمبولانس و ماشین آتش نشانی چطور باید خودشان را به محل حادثه برسانند؟