دانش

سنگ‌های کلیه و مجاری ادراری

society — Thu, 22 Nov 2012 09:55:57 +0000

مازیار مهدوی‌فر - همه چیز از یک ذره کوچک در داخل کلیه شروع می‌شود. وقتی ادرار از کلیه خارج می‌شود ممکن است آن را با خود خارج و از بدن دفع کند، اما اگر این ذره یا رسوب کوچک در داخل کلیه و دستگاه ادراری باقی بماند در گذر زمان با پیوستن به ذرات مشابه خود کم‌کم بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود و تشکیل یک سنگ کلیوی می‌دهد.

خیلی وقت‌ها این سنگریزه‌های کوچک هم از طریق ادرار دفع می‌شوند. بدون اینکه ما متوجه وجودشان شویم، اما سنگ‌های بزرگ‌تر می‌توانند داخل مجاری ادراری گیر و آن‌ها را مسدود کنند و آن وقت است که به قول معروف فریاد شخص به آسمان بلند می‌شود.

علت اصلی تشکیل سنگ‌های کلیوی که ممکن است در هر بخشی از دستگاه ادراری از کلیه گرفته تا مثانه و پیشابراه به وجود بیایند به هم خوردن تعادل میان آب، نمک، مواد معدنی و سایر مواد موجود در ادرار است.

چگونگی به هم خوردن این تعادل جنس و نوع سنگ ایجاد شده را تعیین می‌کند. اغلب سنگ‌های کلیوی از جنس ترکیبات کلسیم هستند و این بدان معناست که سطح کلسیم موجود در ادرار دچار تغییر شده است. وقتی انسان به اندازه کافی آب و مایعات مصرف نکند نمک‌ها و سایر مواد معدنی موجود در ادرار به هم می‌چسبند و سنگ تشکیل می‌شود. این در حقیقت مهم‌ترین دلیل ایجاد سنگ‌های ادراری است.

رژیم غذایی حاوی پروتئین بالا، سدیم و غذاهای حاوی اگزالات بالا هم خطر ابتلا به سنگ‌های کلیوی را افزایش می‌دهند. در کنار این عوامل باید از بیماری‌های غده پاراتیروئید و بیماری‌های التهابی روده هم نام برد که می‌توانند خطر تشکیل سنگ را افزایش دهند. چاقی و افزایش وزن هم از طریق بالا بردن کلسیم موجود در ادرار و افزایش مقاومت سلول‌ها نسبت به انسولین سبب افزایش خطر ایجاد سنگ‌های کلیوی می‌شوند. عامل بعدی سن و جنس است. در سنین ٣٠ تا ٥٠ سال، آقایان بسیار بیشتر از خانم‌ها به سنگ کلیه مبتلا می‌شوند، اما در سنین بالای ٥٠ سال این مسئله در مورد خانم‌ها بسیار بیشتر است. افرادی هم که سابقه خانوادگی ابتلا به یکی از انواع سنگ‌های کلیوی را دارند در خطر بیشتری برای ابتلا به سنگ کلیه قرار دارند.

علائم و نشانه‌ها

سنگ‌ها چه کوچک و چه بزرگ معمولاً به خودی خود علامتی ندارند، اما وقتی وارد مجاری ادراری می‌شوند و آن‌ها را مسدود می‌کنند سبب ایجاد درد شدید در ناحیه پشت و پایین کمر می‌شوند که معمولاً به کشاله ران و اندام‌های تناسلی تیر می‌کشد.

سنگ‌ها چه کوچک و چه بزرگ معمولاً به خودی خود علامتی ندارند، اما وقتی وارد مجاری ادراری می‌شوند و آن‌ها را مسدود می‌کنند سبب ایجاد درد شدید در ناحیه پشت و پایین کمر می‌شوند.

دوره‌های درد معمولاً بین ١٥ تا ٦٠ دقیقه طول می‌کشد و پس از آن با جابه‌جا شدن سنگ آرام می‌گیرد.

در هنگام انسداد کامل مجرای ادراری، شخص توانایی دفع ادرار را هم از دست می‌دهد. افرادی که چنین دردی را تجربه می‌کنند معمولاً از آن به عنوان "شدیدترین درد تمام عمرشان" یاد می‌کنند. حالت تهوع و استفراغ هم معمولاً رایج است. سنگ در هنگام حرکت در داخل مجاری باعث ایجاد خراش در دیواره آن‌ها و در نتیجه خونریزی می‌شود که این خون از طریق ادرار دفع می‌شود.

اگر مقدار خونریزی قابل توجه باشد سبب تغییر رنگ ادرار می‌شود که برای خود بیمار قابل تشخیص است، اما اگر میزان آسیب و خونریزی کم باشد ممکن است فقط نتیجه آزمایشگاهی نشان‌دهنده وجود خون در ادرار باشد.

پیشگیری

مهم‌ترین و البته ساده‌ترین راه پیشگیری از ابتلا به سنگ‌های کلیوی، مصرف میزان مناسب آب و مایعات است. آب و مایعات از افزایش غلظت ادرار و تجمع مواد معدنی و سایر مواد سنگ‌ساز در کلیه و مجاری ادراری جلوگیری می‌کنند.

اگر رنگ ادرار روشن متمایل به زرد کمرنگ بود یعنی شما به اندازه کافی آب مصرف می‌کنید. البته این معیار جز در شرایط ویژه‌ای هست که ادرارتان به علت ابتلا به بیماری، مصرف دارو و یا خوراکی خاصی به رنگ تیره درآمده باشد.

در مورد معیار برای مقدار مناسب آب مصرفی روزانه در مکاتب پزشکی مختلف تا حدی اختلاف نظر وجود دارد. بعضی شش لیوان، بعضی هشت و بعضی دیگر تا ١٠ لیوان آب روزانه را لازم می‌دانند، اما شاید بهترین معیار این باشد که خودتان نگاهی به ادرارتان بیندازید. اگر رنگ ادرار روشن متمایل به زرد کمرنگ بود یعنی شما به اندازه کافی آب مصرف می‌کنید. البته این معیار جز در شرایط ویژه‌ای هست که ادرارتان به علت ابتلا به بیماری، مصرف دارو و یا خوراکی خاصی به رنگ تیره درآمده باشد.

برای افرادی که قبلاً دچار سنگ‌های از جنس اگزالات شده‌اند محدود کردن غذاهای حاوی این ماده می‌تواند موثر باشد. شکلات، آجیل، چای، اسفناج و چغندر از این دسته‌اند. مورد بعدی کم کردن مصرف نمک است که بسیار اهمیت دارد. بالا بودن مصرف نمک روزانه می‌تواند سبب افزایش غلظت کلسیم ادرار شود که خود ماده اصلی تشکیل سنگ‌های کلیوی است. مصرف کنترل‌شده پروتئین‌های حیوانی و افزایش مصرف میوه‌ها و سبزیجات قدم بعدی است. اگرچه کلسیم ماده اصلی تشکیل دهنده سنگ‌های ادراری است، اما این به معنی حذف یا کاهش خودسرانه مواد غذایی حاوی کلسیم از رژیم غذایی نیست. حتی برای کسانی که قبلاً دچار سنگ‌های کلسیمی شده‌اند مصرف میزان متعادلی از کلسیم به صورت روزانه نه تنها برای تأمین نیازهای اساسی بدن لازم است بلکه هیچ افزایشی هم در خطر بروز سنگ ایجاد نمی‌کند.

درمان

اغلب سنگ‌های کلیوی وارد شده در مجاری انتهایی ادراری ظرف مدت ٤٨ ساعت خود به خود از طریق ادرار دفع می‌شوند. در چنین شرایطی تنها کاری که بیمار باید انجام دهد تحمل درد و تنها کاری هم که پزشک باید انجام دهد تجویز مسکن برای بیمار است.

کمی هم راجع به درمان سنگ‌های ادراری بگوییم. اغلب سنگ‌های کلیوی وارد شده در مجاری انتهایی ادراری ظرف مدت ٤٨ ساعت خود به خود از طریق ادرار دفع می‌شوند. در چنین شرایطی تنها کاری که بیمار باید انجام دهد تحمل درد و تنها کاری هم که پزشک باید انجام دهد تجویز مسکن برای بیمار است.

مهم‌ترین عامل تعیین کننده میزان شانس خروج خود به خودی سنگ از طریق ادرار قطر سنگ است. سنگ‌های کوچک‌تر از چهار میلیمتر شانس ٨٠ درصدی برای خروج بدون دردسر از طریق ادرار دارند در حالی‌که این شانس برای سنگ‌های پنج میلیمتر معمولاً به ٢٠ درصد می‌رسد. سنگ‌های بالای ١٠ میلیمتر یا به عبارتی بالای یک سانتیمتر معمولاً شانسی برای دفع از طریق ادرار ندارند و این بدان معناست که فرد مبتلا حتماً نیاز به درمان‌های مداخله‌ای دارد. در چنین افرادی قدم اول استفاده از روش سنگ‌شکن یا "لیتوتریپسی" برای خرد کردن سنگ‌ها و دفع سنگریزه‌ها از طریق جریان ادرار است. در صورت عدم پاسخگویی این روش، از روش‌های جراحی برای برداشتن سنگ‌های کلیوی استفاده می‌شود.

فشار خون بالا و عوارض ناشی از آن

society — Thu, 01 Nov 2012 08:26:48 +0000

مازیار مهدوی‌فر

مازیار مهدوی‌فر - حتماً برای شما هم پیش آمده که به محض ورودتان به مطب، پزشک‌تان قبل از شنیدن هرگونه شکایت و گرفتاری، از شما خواسته دست‌تان را جلو ببرید تا فشار خون‌تان را اندازه‌گیری کند.

شاید بعضی وقت‌ها از این موضوع تعجب کرده و یا حتی ناراحت هم شده باشید. به خصوص وقتی به دردی مبتلا باشید که به نظرتان هیچ ارتباطی با فشار خون و از این چیزها نداشته باشد، اما واقعیت این است که این کار پزشکان از یک حقیقت پزشکی ناشی می‌شود و آن هم این است که بیماری فشار خون در اغلب موارد هیچ علامت و نشانه خاصی ندارد.

خیلی‌ها فکر می‌کنند اگر فشار خون‌شان بالا باشد حتماً علائمی مانند سردرد، سرگیجه و یا خون ‌دماغ خواهند داشت، اما هیچکدام از این علائم برای ابتلا به بیماری فشار خون بالا الزامی نیستند. مهم‌ترین نشانه فشار خون بالا همان بی‌علامتی است و این می‌تواند یکی از دلایلی باشد که پزشک شما به محض ورودتان به مطب، پیش از هر صحبتی شروع می‌کند به اندزه‌گیری فشار خون‌تان.

مطالعات جدید نشان می‌دهد فشار خون بالا ممکن است منجر به نارسایی مغزی و حتی زوال عقل شود. اگرچه مطالعات بیشتری در این زمینه در حال انجام است، اما به نظر می‌رسد کنترل فشار خون در افراد جوان و میانسال تا حد زیادی می‌تواند از ابتلا آن‌ها به بیماری "دمانس" یا همان زوال عقل در سنین سالخوردگی جلوگیری کند.

فشار خون با دو عدد که بر مبنای میلی‌متر جیوه محاسبه می‌شوند نشان داده می‌شود. مثلاً ۱۲۰ روی ۸۰. البته در مکالمات روزمره معمولاً با حذف یک صفر، از واحد سانتی‌متر جیوه برای بیان میزان فشار خون استفاده می‌شود. عدد اول که همیشه بزرگتر است فشار خون سیستولیک نام دارد. این عدد فشار خون را در لحظه انقباض قلب و زمان ورود خون از قلب به داخل شریان‌های بزرگ نشان می‌دهد. عدد دوم هم فشار دیاستولیک نام دارد و نشان‌دهنده فشار خون در فاصله زمانی میان دو انقباض قلب یعنی زمانی هست که ماهیچه قلب در حال استراحت است. زمانی که فشار خون عددی حدود ۱۲۰ روی ۸۰ یا به اصطلاح روزمره ۱۲ روی هشت باشد نرمال تلقی می‌شود.

البته این یک قانون کلی است و ممکن است در بعضی از افراد این عدد استاندارد مقداری کمتر یا بیشتر باشد و با این حال، آن فرد سالم تلقی شود. نکته مهم‌تر اما این است که فشار خون انسان در طول روز ممکن است متغیر باشد. مثلاً در هنگام فعالیت و ورزش و وقتی تحت استرس قرار داریم فشار خونمان افزایش می‌یابد و زمانی که در حال خواب و استراحت هستیم دچار کاهش فشار می‌شویم. به همین دلیل درزمان سنجش فشار خون حتماً بایستی در شرایط متعادل و به دور از هیجان قرار داشته باشیم . مضاف بر آن تنها در صورتی می‌توان فرد را دارای فشار خون بالا دانست که فشار خون او در چندبار اندازه‌گیری در روزها و وضعیت‌های مختلف عددی بالاتر از عدد استاندارد را نشان دهد.

فشار خون سیستولیک مابین ۱۲۰ تا ۱۳۹ و دیاستولیک مابین ۸۰ تا ۹۰ به عنوان فشار خون حد مرزی شناخته می‌شوند و می‌توانند عامل خطر مهمی برای ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی به حساب بیایند، اما اگر فشار خون بالاتر از این اعداد قرار گرفت فرد به بیماری فشار خون بالا دچار شده است. البته ممکن است فقط یکی از این دو کمیت در فردی دچار افزایش شود و کمیت دوم در حد نرمال باقی بماند. اگرچه این حالت نسبت به زمانی که هم فشار سیستولیک و هم دیاستولیک افزایش می‌یابد کمتر شایع است. با این‌که فشار خون بالا علامت اولیه مشخصی ندارد، اما خطرات و عوارض ناشی از بالا ماندن آن در بلندمدت بسیار جدی هستند.

اگر این بیماری کنترل نشود منجر به عوارض مختلفی در ارگان‌هایی مانند قلب، مغز، کلیه و چشم خواهد شد که به چند نمونه از مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌کنیم.

قلب و عروق

فشار خون بالا با آسیب رساندن به کلیه‌ها این توانایی را از آن‌ها می‌گیرد. ضمن اینکه در نتیجه آسیب به کلیه فشار خون هم به تدریج افزایش بیشتری پیدا می‌کند. چون کلیه‌ها قادر به ایجاد تعادل در مایعات نیستند و تجمع بیشتر مایعات در داخل عروق خونی سبب افزایش فشار بیشتر می‌شود. این ماجرا منجر به ایجاد یک سیکل معیوب می‌شود.

دلیل اصلی مرگ در افراد با فشار خون بالا ابتلا به بیماری‌های عروق قلب یا همان عروق کرونر است. فشار بالای خون باعث افزایش رسوب چربی‌ها در دیواره داخلی رگ‌ها و در نتیجه سبب ضخیم شدن و کاهش خاصیت ارتجاعی رگ‌ها می‌شود که "آترواسکلروزیس" نامیده می‌شود.

رسوبات، تشکیل پلاک‌های عروقی را می‌دهند که در صورت جدا شدن از دیواره رگ‌ها وارد جریان خون می‌شوند و ممکن است سبب انسداد عروق شوند. اگر رگ مسدود شده یکی از رگ‌های اصلی قلب باشد سکته قلبی پیش خواهد آمد. وقتی فشار خون زیاد شود قلب به انرژی بیشتری برای حفظ جریان خون داخل عروق نیاز خواهد داشت. این باعث می‌شود بخشی از قلب که پمپاژ خون به داخل رگ‌های اصلی را انجام می‌دهد بیش از حد توانایی‌اش فعالیت کند و در صورت ادامه این روند در گذر زمان عملکرد خود را از دست بدهد. به همین دلیل بیمارانی که به مدت طولانی دچار فشار خون درمان نشده هستند وارد مرحله‌ای از بیماری می‌شوند که به نارسایی قلبی منجر می‌شود که ممکن است منجر به مرگ ناگهانی به علت حمله قلبی شود.

کلیه

حدود یک پنجم خونی که در هر ضربان قلب توسط قلب به داخل عروق پمپاژ می‌شود وارد کلیه‌ها می‌شود. کلیه‌ها خون را از مواد زائد تصفیه می‌کنند و مقدار نمک، اسید و آب موجود در خون را متعادل می‌کنند.

فشار خون بالا با آسیب رساندن به کلیه‌ها این توانایی را از آن‌ها می‌گیرد. ضمن اینکه در نتیجه آسیب به کلیه فشار خون هم به تدریج افزایش بیشتری پیدا می‌کند. چون کلیه‌ها قادر به ایجاد تعادل در مایعات نیستند و تجمع بیشتر مایعات در داخل عروق خونی سبب افزایش فشار بیشتر می‌شود. این ماجرا منجر به ایجاد یک سیکل معیوب می‌شود. یعنی فشار خون بالا به کلیه صدمه می‌زند و صدمه به کلیه خود باعث افزایش بیشتر فشار خون و افزایش آسیب‌های ناشی از آن می‌شود.

مغز و سیستم عصبی

در بخش قبل اشاره کردیم که پلاک‌های عروقی در صورت مسدود کردن رگ‌های قلب می‌توانند باعث ایجاد سکته قلبی شوند. حال اگر پلاک‌های رها شده از دیواره عروق به جای انسداد عروق قلبی سبب مسدود شدن یکی از رگ‌های مغزی شوند سکته مغزی پیش می‌آید. مطالعات جدید نشان می‌دهد فشار خون بالا ممکن است منجر به نارسایی مغزی و حتی زوال عقل شود. اگرچه مطالعات بیشتری در این زمینه در حال انجام است، اما به نظر می‌رسد کنترل فشار خون در افراد جوان و میانسال تا حد زیادی می‌تواند از ابتلا آن‌ها به بیماری "دمانس" یا همان زوال عقل در سنین سالخوردگی جلوگیری کند.