فرانکن وینی

سگ باوفای تیم برتون؛ هیولای شلی

hosseinn — Wed, 21 Nov 2012 22:52:51 +0000

نگاهی به انیمیشن «فرانکن‌وینی» و رمان «فرانکنشتاین»

حامد احمدی

حامد احمدی - اگر شاخ و برگ‌های انیمیشن «فرانکن‌وینی» تازه‌ترین ساخته «تیم برتون» را حذف کنیم و به طرح (پلات) اصلی داستان برسیم، درمی‌یابیم که «فرانکن‌وینی» به شکل آشکاری با رمان «فرانکنشتاین» نوشته «مری شلی» در پیوند و گفت‌و‌گو قرار دارد. حتی در انتخاب اسم انیمیشن هم به این خویشاوندی اشاره شده است.

اما اینکه چطور می‌شود از رمان ترسناک و سیاه و تلخ «شلی» به یک انیمیشن کودکانه با پایان شیرین رسید، برمی‌گردد به نگاه هنرمند و بازتاب دنیای پیرامونش. «تیم برتون» هرچند ایده ابتدایی قصه‌اش را از رمان «شلی» برداشت کرده، اما نگاه به یک موضوع واحد او را به همان سیاهی و تلخی رمان «فرانکنشتاین» نرسانده است.

«فرانکن‌وینی» داستان پسربچه‌ای‌ست که سگ دوست داشتنی‌اش در یک تصادف می‌میرد. او در یکی از کلاس‌های مدرسه‌اش با شیوه‌ جریان الکتریسیته برای زنده کردن مرده‌گان آشنا می‌شود و تصمیم می‌گیرد سگش را از قبر بیرون بکشد و دوباره زنده‌اش بکند.

فرانکن‌وینی، آخرین ساخته تیم برتون

در «فرانکنشتاین» هم ما با دانشمندی آشنا می‌شویم که تکه‌های بدن مرده‌گان را برمی‌دارد، کنار هم قرار می‌دهد و با استفاده از الکتریسیته به آن جان می‌بحشد و به این ترتیب یک موجود تازه می‌آفریند.
تفاوت این دو داستان بیشتر در جزئیات به‌ظاهر پیش‌پاافتاده نمود پیدا می‌کند: در انیمیشن «فرانکن‌وینی» قرار است یک سگ به شکلی که بوده و بدون استفاده از اندام‌های مردگان زنده بشود، در حالی‌که در رمان «فرانکنشتاین» با در کنار هم نشاندن اندام‌های مردگان، یک جانور جدید به وجود می‌آید. اگر «برتون» یک مرده را به شکل سابق خود زنده می‌کند، شلی در پی آفرینش موجود تازه‌ای‌ست.
انیمیشن «تیم برتون» با اینکه سیاه و سفید است و با وجود آن‌که اپیدمی زنده کردن مرده‌گان میان ساکنان شهر به یک فاجعه می‌‌انجامد اما در نهایت همه‌ چیز کودکانه، دوست‌داشتنی و شیرین به انجام می‌رسد. مثل این است که عشق «ویکتور فرانکن‌وینی» به سگش، راه چاره‌ای‌ست برای جلوگیری از وقوع فاجعه بعد از یک اتفاق نابه‌هنگام که عبارت است از زنده شدن یک مرده . دقیقاً چیزی که در بازی زنده کردن مرده‌های دیگر به چشم نمی‌خورد و باقی اهالی شهر از روی تفنن و تفریح یا شاید هم به خاطر اعمال قدرت و رسیدن به جایگاه آفریدگار به آن دست می‌زنند و موجودات بی‌آزار و مرده‌شان به زنده‌های غول‌آسا و ترسناکی بدل می‌گردند که به خودشان و به شهرشان حمله می‌کنند و همه جا را ویران می‌کنند.

گویا «تیم برتون» حساب عشق «ویکتور» و سگش «اسپارکی» را نه تنها از شهر و آدم‌هایش که از «فرانکنشتاین» جنون‌زده هم‌ جدا کرده است. این تفاوت از همان ابتدا با انتخاب سگ، به عنوان حیوانی وفادار به صاحبش به چشم می‌خورد و شاید به خاطر ذات وفادار سگ است که «اسپارکی» بعد از زنده شدن هرگز علیه صاحبش قیام نمی‌کند و همچنان دم تکان می‌دهد و به عهدش با ویکتور پایبند می‌ماند. برعکس «فرانکنشتاین» که یک شبه‌ توسط انسان به‌وجود آمده و از زندگی‌اش راضی نیست و بارها آفریننده‌اش را نفرین می‌کند و برای آرام کردن خودش شروع به نابود کردن پیرامون خود می‌کند.
در رمان «فرانکنشتاین» دانشمندی می‌خواهد مخلوقی تازه بیافریند و با این تمهید با خداوند رقابت کند و به جایگاه او دست یابد. این خواسته جنون‌آمیز منجر به از بین رفتن رابطه آفریدگار و آفریننده‌اش می‌شود و سرانجام مخلوق از کنترل خالقش خارج می‌شود و دست به اعمالی می‌زند که نمی‌شود جلویش را گرفت. شاید چیزی شبیه به داستان شیرین «پینوکیو» از کارلو کلودی که عروسک دست‌ساز به تمام دستورات خالقش بی اعتنایی می‌کند و راهی دیگر را برای زندگی انتخاب می‌کند و آخر هم به دم فرشته‌ای فرازمینی به آدم تبدیل می‌شود تا در چارچوب رابطه‌ آدمیزاد با خدایش، زندگی یک موجود سربه‌راه را تجربه کند.

«تیم برتون» اما برای خودش چنین دردسرهای پیچیده‌ای را به وجود نمی‌آورد. داستان فرانکن‌وینی بر محور موجود مشخص و شناخته‌شده‌ای به اسم سگ که به‌طور اتفاقی می‌میرد، اما با استفاده از قدرت علم زنده می‌شود و دوباره زنده‌گی سگی‌اش را پی می‌گیرد، اتفاق می‌افتد.

تفاوت شیرینی «تیم‌ برتون» با زهر «مری شلی» هم در همین است. «تیم برتون» در ساخت انیمیشین‌اش از ایده‌های امتحان پس داده و نتیجه گرفته و موفق سینمایی استفاده می‌کند و از «فرانکن‌وینی» اثری شیرین و جذاب و خواستنی برای مخاطب عام اعم از کودک و بزرگسال می‌پردازد، اما «شلی» به قصد به وجود آوردن اثری تازه و پرداختن فضاهای بدیع رمانی را می‌آفریند که برای مخاطبش دنیای تیره، ترسناک و هول‌آور را می‌سازد.

فرانکنشتاین، رمانی رمانی دهشت‌بار و هشداردهنده و تلخ. (عکس از زمانه)

انیمیشن «فرانکن‌وینی» و «فرانکنشتاین» دو اثر متقاوت هستند: اولی یک فیلم کودکانه و شیرین و سرگرم‌کننده است و دومی رمانی دهشت‌بار و هشداردهنده و تلخ. در فرانکن‌وینی یک پلات فرعی هم وجود دارد: یک فیلمساز آماتور که عاشق سینماست، در ترسناک‌ترین لحظات فیلم حضور دارد و مشغول فیلم برداشتن است. برتون با این تمهید به یاد مخاطبش می‌آورد که همه‌چیز در جهان مجازی سینما و کارخانه رؤیاسازی می‌گذرد. شاید به همین دلیل هم هست که جهان «فرانکن‌وینی» بر خلاف «فرانکنشتاین» شیرین و قابل تحمل است.

سگ‌ها می‌توانند آفریدگاری مرئی داشته باشند و انسان‌ها نمی‌توانند چنین آفریدگاری را بپذیرند. «اسپارکی» که زندگی دوباره‌اش را مدیون «ویکتور فرانکن‌وینی» است به او در شمایل یک آفریدگار قابل لمس وفادار می‌ماند اما موجود ساخته شده در «فرانکنشتاین» خداوندگار و مقررات او را زیر پا می‌گذارد و به شورشگری تبدیل می‌شود که بر ضد آفریدگار و کل جهان آفرینش شورش می‌کند. «اسپارکی» وقتی از گور بیرون آورده می‌شود و وصله‌پینه می‌خورد و به زندگی برمی‌گردد، در شکل ظاهری‌اش شیرین و بانمک و خنده‌دار است، اما دوخت و دوز و کنار هم گذاشتن‌های «فرانکنشتاین» از او موجودی ترسناک می‌‌سازد که شاید بازنمایی تصویری‌اش چیزی باشد شبیه به فیگورهایی که «فرانسیس بیکن» می‌کشید.

«فرانسیس بیکن» هم در آثارش موجوداتی را خلق می‌کرد با سر و چهره به‌هم‌ریخته؛ موجوداتی ترسناک با اعضای انسانی اما بی شباهت به انسان. مخلوقاتی ول شده و و لاشه‌وار و له‌شده که انگار به خالقشان دهن‌کجی می‌کنند. «تیم برتون» اما دنیایی می‌سازد که علی‌رغم سیاه‌سفید بودن، سپیدی‌اش بیشتر به چشم می‌آید و قطره اشک کودکی می‌تواند روی صورت سگش بغلتد و بعد از مرگ دوباره، سومین زند‌گی را هم به او ببخشد تا پرده‌ سینما بسته بشود، رؤیا به آخر برسد و دنیا بماند با وصله‌های ناهمگون و افسار پاره‌کرده‌ای که به یکدیگر هجوم می‌آورند؛ دنیایی در هم‌ریخته و مشمئزکننده؛ شبیه فیگورهایی که «فرانسیس بیکن» می‌ساخت.

ویدئو: پیش‌پرده «فرنکن‌وینی» آخرین ساخته تیم برتون

فرانکن وینی: فرانکن‌اشتاین به روایت تیم برتون

hosseinn — Thu, 25 Oct 2012 21:33:22 +0000

برنامه رادیویی «اکران»

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - از هفته گذشته نمایش عمومی انیمیشن «فرانکن‌وینی» تازه‌ترین ساخته تیم برتون، فیلمساز سر‌شناس آمریکایی در سینماهای کشورهای انگلستان، ایرلند، هلند، بلژیک و چندین کشور اروپایی دیگر آغاز شده است. در اکران این هفته می‌پردازیم به معرفی این فیلم.

«فرانکن‌وینی» یک انیمیشن سه‌بعدی سیاه و سفید است که از پنج اکتبر امسال در سینماهای آمریکای شمالی به روی پرده رفته است. فیلم همچنین امسال در جشنواره فیلم لندن نیز به عنوان فیلم افتتاحیه این جشنواره به نمایش درآمد.

فیلم با نیم‌نگاهی به رمان معروف «فرانکن‌اشتاین» نوشته مری شلی ساخته شده است. ویکتور فرانکن‌اشتاین، پسری علاقمند به علم و فیلمسازی است که به همراه خانواده‌اش زندگی می‌کند و دوستی نزدیکی با سگش، اسپارکی دارد. اسپارکی در یک تصادف می‌میرد و ویکتور که به خاطر از دست دادن سگش افسرده و غمگین است، با دیدن تأثیر الکتریسیته بر یک قورباغه مرده در کلاس علوم در مدرسه، تصمیم می‌گیرد با ساختن یک آزمایشگاه در زیرشیروانی خانه‌شان، سگ محبوبش را دوباره زنده کند. آزمایش‌های ویکتور به موفقیت می‌رسد و اسپارکی دوباره زنده می‌شود، اما این شروع ماجراهای تازه و مشکلاتی است که با فرار اسپارکی از خانه آغاز می‌شود.

تیم برتون فیلم «فرانکن‌وینی» را بر اساس فیلم کوتاهی به همین نام به کارگردانی خودش در سال ۱۹۸۴ میلادی ساخته است. تیم برتون که فیلم کوتاهش را برای کمپانی فیلمسازی «دیزنی» ساخته بود در قراردادی با این کمپانی قرار شد که دو فیلم سه‌بعدی برای «دیزنی» بسازد. اولین فیلم «آلیس در سرزمین عجایب» بود و دومی بازسازی فیلم کوتاه «فرانکن‌وینی» و گسترش ایده اولیه آن. بر خلاف نسخه کوتاه که به شکل زنده ساخته شده بود، تیم برتون برای ساخت نسخه جدید از شیوه «استاپ موشن» یا «فریم به فریم» استفاده کرد، اما فیلم همچنان چون نسخه کوتاه آن سیاه و سفید است. «فرانکن وینی» همچنین اولین فیلم «استاپ موشن» و سیاه و سفیدی است که به شیوه «آی‌مکس» سه‌بعدی به نمایش درمی‌آید.

اما نکته جالب درباره تازه‌ترین فیلم تیم برتون تاریخچه آن است. تیم برتون جوان در سال ۱۹۸۴، یعنی زمانی که در آغاز راه فیلمسازی بود و نسخه کوتاه و زنده فیلم «فرانکن‌وینی» را ساخت از کمپانی فیلمسازی دیزنی اخراج شد، چراکه مدیران این کمپانی اعتقاد داشتند برتون سرمایه‌های کمپانی را صرف ساختن آثاری تاریک و ترسناک می‌کند که برای کودکان و نوجوانان قابل نمایش نیست. حال، بعد از حدود سه دهه و موفقیت‌های برتون در عرصه فیلمسازی و تبدیل شدن او به یکی از فیلمسازان صاحب سبک، بار دیگر کمپانی دیزنی به سراغ او آمده و بودجه‌ای حدود ۴۰ میلیون دلار در اختیارش قرار داده است که نسخه‌ای تاریک‌تر و ترسناک‌تر از نسخه کوتاه قدیمی فیلمش بازسازی کند.

تیم برتون، خود درباره چگونگی بازسازی این فیلم قدیمی و انتخاب قالب انیمیشن برای ساخت آن می‌گوید: «البته ساختن فیلم به شکل زنده در سال‌ها پیش اتفاق خوبی بود. در طول این سال‌ها بار‌ها به گذشته فکر کردم و طرح‌هایی را که برای آن فیلم کشیده بودم نگاه کردم. همچنین من عاشق فیلم‌های انیمیشن فریم به فریم هستم. آن فیلم بر اساس یک سری خاطرات من شکل گرفته بود و وقتی به دیگر خاطرات آن دوران خودم مثل دیگر همکلاسی‌هایم در مدرسه یا یکی از معلم‌های عجیبم و یا فیلم‌های هیولایی و ترسناکی که در آن زمان تماشا می‌کردم فکر کردم، ترکیب همه این‌ها با ساختار انیمیشن فریم به فریم و سه‌بعدی و سیاه سفید باعث شد که احساس کنم با یک پروژه تازه روبرو هستم.»

برتون فیلمش را در لندن یعنی شهری که سال‌هاست در آن زندگی می‌کند با همکاری گروهی کوچک فیلمبرداری کرد. او سه استودیو بزرگ را در اختیار گرفت و حدود ۳۰ دکور مختلف به همراه حدود ۲۰۰ عروسک برای ساخت فیلم طراحی کرد که از این ۲۰۰ عروسک، هجده تای آن متعلق به شخصیت ویکتور یا قهرمان اصلی داستان بود. او همچنین به همراه جان آگوست، فیلمنامه‌نویسی که فیلمنامه چندین فیلم اخیر او مانند «ماهی بزرگ» و «چارلی و کارخانه شکلات‌سازی» را نوشته است، با افزودن تعدادی از شخصیت‌ها و هیولاهای معروف فیلم‌های ترسناک به فیلم، به برخی از صحنه‌های فیلم‌های ترسناک قدیمی ارجاع داده و ادای دین کردند. این نکته در طراحی شخصیت‌ها نیز رعایت شده است و برای مثال تماشاگر آشنا با فیلم‌های فرانکن‌اشتاین قدیمی با دیدن برخی از شخصیت‌های این فیلم یاد بوریس کارلوف، یکی از معروف‌ترین بازیگران فیلم‌های فرانکن‌اشتاین و طراحی چهره خاص او و یا شخصیت ایگور، دستیار معروف دکتر فرانکن‌اشتاین می‌افتد.

برتون همچنین بعد از سال‌ها بار دیگر بازیگرانی چون وینونا رایدر، مارتین مارچ و کا‌ترین اوهارا را برای سخن گفتن به جای شخصیت‌های فیلمش به کار دعوت کرد که مارتین مارچ و کا‌ترین اوهارا هر کدام به جای سه شخصیت در فیلم صحبت می‌کنند. وینونا رایدر که بعد از فیلم‌های «بیتل‌جویس» و «ادوارد دست قیچی»، این سومین همکاری او با برتون است درباره او و همکاری در این فیلم می‌گوید: «تجربه خیلی عالی بود. تیم از آن آدم‌های ویژه‌ای است که من بسیار دوستش دارم. من تقریباً کار حرفه‌ای‌ام را با بازی در فیلم او (بیتل جویس) شروع کردم. همچنین نکته جالب این بود که او همچنان‌‌ همان آدمی بود که من ۲۵ سال پیش دیدم. البته در این فاصله خیلی چیز‌ها اتفاق افتاده، او خانواده‌ای دارد و به فیلمساز خیلی موفقی تبدیل شده، اما همچنان‌‌ همان آدم است. به‌‌ همان شیوه کارگردانی می‌کند و برای انتقال منظورش همچنان تنها از تکان دادن دست‌هایش استفاده می‌کند. او همه چیز را بروز می‌دهد اما زیاد تحلیل نمی‌کند و حرف نمی‌زند. و دیگر اینکه در برخورد با او انگار همین دیروز با هم آشنا شده‌ایم. برای من آدم بسیار ویژه‌ای است.»

اما تا اینجا منتقدان نیز چون تماشاگران نسبتاً این آخرین ساخته تیم برتون را پسندیده‌اند و برخی آن را یکی از بهترین کارهای سال‌های اخیر این فیلمساز و از رقبای اصلی اسکار بهترین انیمیشن امسال خوانده‌اند. آنجی اریگو، منتقد «امپایر» با دادن چهار ستاره به فیلم آن را اثری شیرین، مفرح و تأثیرگذار توصیف می‌کند که توسط برتون با عشق به سینما و کارش ساخته شده است. جیمز براردینلی، منتقد «ریل‌ویوز» نیز با دادن سه ستاره از چهار ستاره خود به فیلم آن را بر خلاف دیگر انیمیشن‌های معمولی، فیلمی تاریک با محتوایی مناسب برای کودکان توصیف می‌کند که احتمالاً بزرگسالان از آن بیشتر لذت می‌برند. و بالاخره ریچارد کورلیس، منتقد «تایم» با تحسین کار ظریف برتون و همکارانش در ساخت این انیمیشن به شیوه قدیمی، فیلم را خلاقانه‌ترین و دوست‌داشتنی انیمیشن سال خوانده است.
«فرانکن‌وینی» با زمان ۸۷ دقیقه محصول سال ۲۰۱۲ کشور آمریکا است.

مشخصات فیلم
فرانکن‌وینی
Frankenweenie
نویسنده: جان آگوست بر اساس فیلمنامه‌ای از لئونارد ریپز و ایده‌ای از تیم برتون
John August, Leonard Ripps, Tim Burton
کارگردان: تیم برتون
Tim Burton
صداپیشگان: مارتین شورت، کاترین اوهارا، وینونا رایدر، مارتین لندو
Martin Short, Catherine O’Hara, Winona Ryder, Martin Landau

لینک: «وینسنت» و نسخه کوتاه «فرانکن وینی (۱۹۸۴)»، دو فیلم کوتاه از تیم برتون

در همین زمینه:

برنامه «اکران» در رادیو زمانه

ویدئو: پیش‌پرده «فرانکن‌وینی» ساخته تیم برتون