ابوتراب خسروی

ملکان درد، افسانه‌های عذاب

hosseinn — Sat, 24 Nov 2012 13:00:35 +0000

نگاهی به رمان «ملکان عذاب»، نوشته ابوتراب خسروی

کاوه فولادی‌نسب

کاوه فولادی‌نسب- تا چندی پیش اگر کسی از من می‌پرسید بهترین اثر ابوتراب خسروی کدام است، بی‌هیچ فکری سرضرب جواب می‌دادم: «اسفار کاتبان». حالا با خواندن سه‌باره‌ی «ملکان عذاب» در زمانی حدود ده روز -همین ده ‌روزه گذشته- نظرم کاملاً تغییر کرده است. «ملکان عذاب» گذشته از این‌که رمان خواندنی و جذابی است، نشان می‌دهد که زیر آسمان پرستاره‌ی شیراز نویسنده‌ی خلاقی زندگی می‌کند که خیال ندارد به این زودی‌ها پیر شود.

ابوتراب خسروی همیشه یکی از ثابت‌قدم‌ترین روندگان مسیری بوده که هوشنگ گلشیری با نوشتن «معصوم پنجم یا حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد» در سال ۱۳۵۸ پیش روی ادبیات داستانی معاصر فارسی قرار داد؛ مسیری که بنیادش بر استفاده از زبان تاریخ‌گرا در متنی معاصر، تلاش برای به‌روز کردن قابلیت‌های آن زبان تاریخ‌گرا و ارتقاء بخشیدن به کیفیت آن متن معاصر، و نیز گسترده کردن دایره واژگان زبان فارسی معاصر بنا نهاده شده است. این درست که بسیاری از تجربه‌های نویسنده‌های فارسی‌زبان در این زمینه با ضعف‌هایی - و معمولاً هم با ضعف‌های زیادی- همراه بوده، اما بوده‌اند نویسنده‌هایی مثل شهریار مندنی‌پور و همین ابوتراب خسروی که توانسته‌اند تجربه گلشیری را گام‌هایی به پیش ببرند و در تکاملش سهمی داشته باشند.

خسروی به‌خصوص در این رمان آخری‌اش - «ملکان عذاب» - دست به کاری زده که هم برای خودش تجربه‌ای جدید و ارزشمند بوده، و هم برای ادبیات داستانی فارسی، و هم می‌تواند در جهت تکامل بخشیدن به‌‌ همان مسیر یا تجربه‌ای که پیش‌تر صحبتش را کردم، تلاش مؤثری قلمداد شود. «ملکان عذاب» سه خط داستانی مجزا دارد که هرکدام بنا به ضرورت پیرنگ داستان، در بازه تاریخی‌ای مخصوص به خودش روایت می‌شود و این، یعنی که نویسنده مجبور بوده سه بافت زبانی متفاوت را در کنار هم قرار دهد تا چیدمان (setting) رمانش درست و درمان از کار درآید.

یکی از روایت‌ها (روایت زندگی شیخ احمد ابن علی ابن حسن ایوبی جمریزی ملقب به شیخ احمد سفلی) در اواخر سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری شمسی جریان دارد و زبانش‌‌ همان زبان دیوان‌سالار آن دوران است. یک روایت دیگر (روایت زندگی زکریا شرف، فرزند شیخ احمد سفلی) در بازه زمانی اوایل دوران سلطنت پهلوی دوم تا حول‌وحوش کودتای سال ۱۳۳۲ جریان دارد و زبانش زبانی است که انگار دارد پوست می‌اندازد تا معاصر شود و نزدیک شود به زبانی که امروز به آن تکلم می‌کنیم. روایت سوم (داستان بخشی از زندگی شمس شرف، فرزند زکریا) هم در سال‌های دهه هفتاد یا هشتاد جریان دارد که این را البته از حضور تکنولوژی روز در جریان روایت و خرده‌روایت‌ها می‌توان دریافت. این روایت سومی زبانی کاملاً معاصر دارد و از ویژگی‌های زبان معیار برخوردار است. این تنوع زبانی با شیوه‌ای که خسروی برای روایت رمانش انتخاب کرده، جذابیت بیشتر و طعم بهتری به خود می‌گیرد. «ملکان عذاب» ساختاری کولاژگونه دارد که سه خط داستانی‌اش را لابه‌لای هم و به شیوه‌ای غیرخطی روایت می‌کند. به این ترتیب خواننده مدام در کوران تجربه‌های مختلف زبانی و تنوعی پخته و سخته قرار می‌گیرد که البته کمتر کسی مثل ابوتراب خسروی می‌تواند از پسش بربیاید.

در «ملکان عذاب» خواننده با داستان زندگی سه نسل از مردان خانواده‌ای روبه‌روست که هرکدام به‌نوعی در فساد زندگی مادی پیرامونشان فرو رفته‌اند

در «ملکان عذاب» خواننده با داستان زندگی سه نسل از مردان خانواده‌ای روبه‌روست که هرکدام به‌نوعی در فساد زندگی مادی پیرامونشان فرو رفته‌اند یا رفته بوده‌اند و سرانجام مرد سومین نسل - شمس شرف، فرزند زکریا، فرزند شیخ احمد سفلی- موفق می‌شود با نوشتن رمان «ملکان عذاب» گویی بار مانده بر زمین را به مقصد برساند. شیخ احمد سفلی نظامی‌ای ستمگر بوده که به هر روستایی در مسیر‌هایش می‌رسیده، اهالی‌اش را وادار می‌کرده برای‌‌ همان یک شبی که با نظامیان زیردستش در روستا اطراق می‌کنند، دختری زیبا را به عقدش دربیاورند تا شب تنها سر بر بالین نگذارد. زکریا بالاگداری که بعد‌ها بیشتر به نام زکریا شرف شناخته می‌شود، نتیجه یکی از همین هم‌خوابی‌های نه‌چندان خوشایند در روستایی به نام بالاگدار در حوالی شیراز با دختری به نام قیصو است. پس از این ازدواج قیصو از خاتونک‌دره به بالاگدار می‌رود و به عقد یکی از خان‌های منطقه درمی‌آید. پس از مدتی خان می‌میرد و قیصو زن خان دیگری می‌شود، و بعد باز مرگ این یکی و درآمدن به عقد آن دیگری، و بعد باز همین داستان. رمان شروعی طنازانه و رندانه دارد که خواننده را توأمان مجذوب و شگفت‌زده می‌کند:

«آخرین شوهر مادر، امان‌الله‌خان بالاگداری، خان کهنسالی بود که تقریباً از جمله اجداد شوهرهای سابق و حتی اسبق مادر محسوب می‌شد. و مدعی بود کوچک‌ترین هم‌بازی دوران کودکی‌اش هم حدود پنجاه سال پیش به رحمت ایزدی پیوسته است (...) مادر از هر خان بالاگداری که با او ازدواج کرده بود، دو یا سه بچه به دنیا آورده بود که روی هم یک فوج می‌شدند. من فرزند ارشدش محسوب می‌شدم و با آن‌که گویا از پشت یک غیر بالاگداری هستم، یک بالاگداری محسوب می‌شدم.» (ملکان عذاب، ابوتراب خسروی، صفحه‌های ۶ و ۷ از نسخه الکترونیک)

زکریا بعد‌ها که عقل‌رس می‌شود و تحصیلاتش را در مدرسه تمام می‌کند، در دانشگاه درس حقوق می‌خواند و از این ره، هم وکیل می‌شود و هم دوستان و آشنایانی مثل محمد مجد و اشرف تکش پیدا می‌کند که بعد‌ها در روایت بسیار تأثیر می‌گذارند و حتی به یکی از ستون‌های نگه‌دارنده آن تبدیل می‌شوند. زکریا در سفری کشف‌وشهودگونه به دیدار پدر ناشناخته‌اش می‌رود و درمی‌یابد که پدر آدم حکومت بودن را کنار گذاشته و شده درویشی سالک و خانقاهی را اداره می‌کند و کلی هم مرید و پیرو دارد. پدر - حالا شیخ احمد سفلی - از زکریا می‌خواهد که بماند و داستان زندگی و سرگذشت او را بنویسد تا ماندگارش کند و بعد هم جانشینش شود. زکریا برخلاف میل خود وادار به ماندن می‌شود تا مرگ شیخ احمد و بعد از او هم مدتی اداره خانقاه را به دست می‌گیرد تا آب‌ها از آسیاب بیفتد و به‌خصوص وقتی به چگونگی مرگ شیخ احمد پی می‌برد، فرار را بر قرار ترجیح می‌دهد. بعد‌ها - در سال‌های منتهی به کودتای ۱۳۳۲- در شیراز با محمد مجد - همکلاسی دوران دانشکده- انحمنی ادبی به نام شفق راه می‌اندازند تا بتوانند هم دور هم چیزی بخوانند و هم روی جوان‌تر‌ها تأثیری بگذارند و هم امکانی برای انتشار نوشته‌های خودشان فراهم آورند. اما جدایی اشرف تکش -همسر محمد مجد- از او و ازدواجش با حسن سلیمی از سویی و کودتای ۱۳۳۲ و بگیروببندهای بعد از آن از سویی دیگر، باعث می‌شوند که هم انجمن شفق به تعطیلی کشانده شود و هم زکریا نتواند دست‌نوشته‌های پدرش و افزوده‌های خودش به آن‌ها را از طریق انجمن منتشر کند.

زمان روایت داستان، در حقیقت اندکی پس از مرگ زکریاست؛ جایی که پسرش -شمس- در وصیت‌نامه پدر به امانتی‌ای برمی‌خورد که متعلق به حوریه مجد است و باید دستش برساند. کشف راز این امانتی یکی از گره‌های داستان که تقریباً تا انتهای رمان بسته می‌ماند و همین‌که به‌تدریج گره‌های دیگر باز می‌شوند، خواننده برای باز شدن آن هم آماده می‌شود. ماجراهای زندگی شمس هم در داستان بیشتر توأم با ناکامی است و تنها کامیابی‌اش در زندگی، انگار همین است که بالأخره می‌تواند روایت‌های پدربزرگ و پدرش را منتشر کند؛ در قالب رمانی به نام «ملکان عذاب».

«ملکان عذاب» داستان هویت است، هویتی گم‌شده که گویی -مانند سایر آثار خسروی- قرار هم نیست تلألویی از پیدایی‌اش جایی خودش را نشان بدهد. نه شیخ احمد سفلی -که راه عرفان را در پیش می‌گیرد-، نه زکریا -که راه علم و قانون و مبارزه را در پیش می‌گیرد-، و نه شمس -که راه قانون و هنر می‌رود-، هیچ‌کدام نمی‌توانند به آرامش دست یابند؛ گویی این تلاش همیشگی برای کشف هویت و نرسیدن به پاسخی قابل‌پذیرش، دلیل زندگی همه آن‌ها و همه شخصیت‌های دیگر آثار دیگر ابوتراب خسروی است.

در این رمان هم خسروی مانند سایر آثارش دغدغه نوشتن و ثبت کردن را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های خودش -نویسنده- و آدم‌های داستانش در روایت مطرح می‌کند و اصلاً گویی رسالت یا شاید هم میراث شمس این است که آن‌چه را از پدرانش به دستش رسیده، کامل کند و به بلوغ برساند و منتشر کند تا همه از آن باخبر شوند و در پیشانی تاریخ ثبت و ضبط شود.

«وقتی بیدار شدم، نشستم و چیزی نوشتم که نمی‌دانم چیست، و اصلاً هم مهم نیست شعر باشد یا چیزی دیگر. مهم این است که سلیمی توی متنی بماند و ساکن آن‌جا شود و آن‌طور بی‌جا و مکان نماند...» (ملکان عذاب، ابوتراب خسروی، صفحه ۵۱۰ از نسخه الکترونیک)

و آن ابهامی هم که هم در این رمان و هم در بسیاری از آثار دیگر خسروی در زمینه درهم‌آمیختگی واقعیت و رؤیا به چشم می‌خورد، ریشه‌اش در همین توجه به نوشتن و نویسندگی و میل به حضور نویسنده در متن است؛ مثل این بخش از «ملکان عذاب» که یکی از تکه‌هایی است که شمس دارد از زکریا -پدرش- می‌گوید:

«هنوز نمی‌دانم افساهایی که پدر از آن‌ها نام می‌برد، موجوداتی خیالی‌اند که به متن او راه یافته‌اند یا موجوداتی واقعی‌اند که از خانقاه سمیرم سفلی آمده‌اند و به متنش سرمی‌کشیده‌اند، باید مرز خیال او و وقایعی که در واقعیت بر او گذشته‌اند، کشف شوند.» (ملکان عذاب، ابوتراب خسروی، صفحه ۴۷۶ از نسخه الکترونیک)

●ملکان عذاب، نوشته ابوتراب خسروی (نشر ناکجا) در رادیو زمانه:

رمان عذاب، حامد احمدی

ملکان عذاب، کتاب برگزیده زمانه

ملکان عذاب و کالبد مکتوب ابوتراب خسروی، مسعود کدخدایی

ابوتراب خسروی: «تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و قداست‌سازی»

ملکان عذاب، جنگ ادبی زمانه در گفت و گو با ابوتراب خسروی (برنامه رادیویی)

رمان عذاب

hosseinn — Thu, 08 Nov 2012 08:37:22 +0000

تجربه خواندن یک رمان: «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی

حامد احمدی

حامد احمدی - اولین و مهم‌ترین مشکلی که مخاطب در رویارویی با رمان «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی دچارش می‌شود، ناتوانی در خواندن و مطالعه اثر است. این ناتوانی البته از فضاسازی متفاوت، پیچید‌گی اثر و آنچه که به آن سخت‌خوان بودن متن می‌گویند، ناشی نمی‌شود. مشکلی که در این رمان باعث قطع رابطه یا اصلاً ایجاد نشدن رابطه با داستان می‌شود، شکل نگرفتن فرم روایت است.

«ملکان عذاب» یک رمان دورو است؛ «دو‌رویی» نه لزوماً به معنای فریب‌کارانه، بلکه در این مفهوم که در «ملکان عذاب» ما با دو فضای متفاوت، با دو داستانی که قرار است به هم پیوند بخورند، روبه‌رو هستیم اما این پیوند به وجود نمی‌آید و دلیلش هم تفاوت جنس داستان‌ها نیست، بلکه از اشتباه نویسنده از در کنار هم قرار دادن این دو داستان ناشی می‌شود؛ مثل فیلمی که نماهایش از ابتدا به اشتباه برداشته شده و در نتیجه تدوین هم به پیروی از اثر موفق نشده هماهنگی و هارمونی‌ در داستان ایجاد بکند.

فضای خانقاه و پدر صوفی‌شده‌ زکریا از یک‌سو و داستان زندگی زکریا و خجسته و عشق نافرجام شمس و حوریه انگار برای دو مخاطب متفاوت نوشته شده‌اند و درست به هم گره نمی‌خورند. در نهایت نه مخاطب جدی و عمیق و نه آن مخاطب عامی و سهل‌پسند، هیچیک نمی‌توانند با کلیت اثر ارتباط برقرار کنند.

این اشتباه استراتژیک نویسنده، دقیقاً از نوع همان تصور غلطی‌ست که تهیه‌کننده‌های سینمای فارسی در سال‌های پیش از انقلاب داشتند. میان یک فیلم ظاهراً جدی و سنگین، تماشاگر را به دیدن یک پرده از رقص مهوش یا آفت مهمان می‌کردند تا مخاطب خسته نشود و حظ بصری هم ببرد. اینجا هم مخاطب ادبیات آشناتر و سهل‌تر به جای هم‌راهی با قصه‌ کلیشه‌‌شده‌ حوریه و شمس- با آن نظربازی‌های نوجوانانه و سفر یار و قطره‌ اشک در فرودگاه و بی‌وفایی زن و تنهایی مرد- احتمالاً سراغ رمان و داستانی می‌رود که در تمام صفحاتش چنین روایتی جاری باشد و در میان عیش، بحث ادبیات متعهد و جاودانه‌گی کلمات و کالبد متن و خانقاه و صوفیان و قدیس‌گرایی ظاهر نشود و به آن لذت، تجاوز مباح نکند.

«ملکان عذاب» از آن دسته آثاری‌ست که دنیا و آخرت را توأمان از دست داده است.

ابوتراب خسروی اگر حتی متأثر از تفکر تهیه‌کنندگان سینمای فارسی نباشد، شاید ندانسته و ناخواسته، در دام نوشتن اینترنتی افتاده است. مثل این است که «ملکان عذاب» مجموعه‌ای از چند وب‌لاگ بی‌ربط به هم اما لینک شده است.

در یک‌سو روزنوشت‌های نوجوانی عاشق‌پیشه را می‌خوانیم و از سوی دیگر دل‌نوشته‌های یک صوفی شوریده. از سمتی به وب - داستان‌نویسی مبتدی پیوند خورده که دغدغه‌ ادبیات متعهد دارد و از سویی دیگر به تاریخ‌نگاری وبلاگری مسن می‌رسد که اتفاقات مربوط به کودتا را شرح می‌دهد. دقیقاً به همین دلیل خواننده «ملکان عذاب» همان‌طور که در فضای لایناهی نت از صفحه‌ای به صفحه‌ دیگر می‌رود و بدون تمام کردن مطلب اولی به سراغ صفحه‌ نفر دوم می‌رود، اینجا، در گستره یک کتاب سیصد صفحه‌ای که پر از زیاده‌گویی و شرح و وصف با جزئیات‌ و البته بیهوده‌ هر اتفاقی‌ست- حتی سیاه‌بازی اصغر ماتیکی در مراسم عروسی!- خواننده صفحاتی را که حوصله‌اش را سر می‌برد، رد می‌کند و به صفحاتی که احتمالاً مورد علاقه‌اش است می‌رسد. به این شکل رمان به طور کامل، آن‌طور که نوشته شده است، خوانده نمی‌شود و به عنوان یک اثر چندپاره و از هم گسیخته مرور می‌شود و هرگز به مرتبه و منزلت مطالعه‌ شدن نمی‌رسد.

خواندن «ملکان عذاب» به هر صورت و در نهایت تجربه‌ای عذاب‌آور است. مصالحی که از یک‌سو می‌توانست به یک از رمان‌های تیپیک و البته متوسط اسماعیل فصیح تبدیل شود در مقابل تفکر اولیه و مهم نویسنده به هدر می‌رود و آن تفکر مهم و اولیه، در نقد صوفی‌گرایی و قدیس‌سازی و عرفان باسمه‌ای، کنار روایت‌های بی‌شمار و کلیشه‌ای شهرستانی پول‌دار و دختر زیبارو و عشق‌شان، عشق دو کودک و به میان آمدن پدر ظالم و جدایی، مادر بی‌وفا و پدر دروغ‌ساز و فرزندی که فکر می‌کند مادرش مرده هرز می‌رود و اصلاً به مرحله‌ خوانده شدن نمی‌رسد تا بلکه وارد ذهن مخاطب بشود و به ابزاری برای اندیشه‌ورزی و فکر کردن بدل گردد.

اگر اقبال مخاطب عام را «دنیا» و توجه منتقد و پیگیر جدی ادبیات را «آخرت» فرض کنیم، «ملکان عذاب» از آن دسته آثاری‌ست که دنیا و آخرت را توأمان از دست داده است. خواننده عام و خواننده نخبه اما در هر حال انتظار دارند که به اثر علاقمند شوند و بتوانند داستان را پی‌گیری کنند. درباره «ملکان عذاب» هیچ مخاطبی، نه نخبه و نه عام حتی یک لحظه هم نمی‌تواند به چنین رضایت خاطری بیندیشد.

●ملکان عذاب، نوشته ابوتراب خسروی (نشر ناکجا) در رادیو زمانه:

ملکان عذاب، کتاب برگزیده زمانه

ملکان عذاب و کالبد مکتوب ابوتراب خسروی، مسعود کدخدایی

ابوتراب خسروی: «تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و قداست‌سازی»

ملکان عذاب، جنگ ادبی زمانه در گفت و گو با ابوتراب خسروی (برنامه رادیویی)

ابوتراب خسروی: «تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و قداست‌سازی»

hosseinn — Wed, 31 Oct 2012 21:53:16 +0000

گفت‌و‌گو با ابوتراب خسروی نویسنده رمان «ملکان عذاب»

دفتر خاک

دفتر خاک - «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی آخرین رمان از سه‌گانه‌ای‌ست که با «اسفار کاتبان» آغاز شد و با «رود راوی» ادامه یافت و اکنون به پایان رسید.

داستان از منظر اول شخص و از دریچه چشم یک خان‌زاده بسیار متمول به نام زکریا روایت می‌شود که در یک خانواده مادرسالار و در متن روابط ارباب و رعیتی پرورش پیدا کرده، از همه نعمت‌های روزگار برخوردار است، به تحصیل حقوق در دانشگاه می‌پردازد و سرانجام به راه پدر که زمانی یک افسر بی‌رحم بوده می‌افتد، به تصوف گرایش پیدا می‌کند، قطب صوفیان می‌شود و عاقبت هم به حقیقت و ماهیت زندگی‌اش پی می‌برد: او متوجه می‌شود که نیاکانی تبهکار داشته و همگی به دلیل تبهکاریشان به تنهایی و تبعید گرفتار آمده‌اند. پس او نیز طبعاً وارث این عذاب اجدادی‌ست.

«ملکان عذاب» سه سال در انتظار مجوز به‌سر برد و سرانجام ممنوع از انتشار تشخیص داده شد. در این رمان سویه‌های خفیفی از رئالیسم جادویی دیده می‌شود و بر خلاف آثار دیگر ابوتراب خسروی که بیشتر مورد پسند خوانندگان خاص قرار می‌گرفت، به خوانندگان عام نظر دارد.

برنامه «جنگ ادبی» این هفته که دوشنبه‌ها از رادیو زمانه پخش می‌شود به «ملکان عذاب» نوشته آقای خسروی و در گفت‌و‌گوی کوتاه تلفنی با او اختصاص دارد. مشروح این گفت‌و‌گو را می‌توانید اکنون در سایت زمانه هم بخوانید. برنامه «جنگ ادبی» ویژه «ملکان عذاب» (از حسین نوش‌آذر) را از طریق فایل صوتی زیر می‌توانید بشنوید:

●گفت‌و گو با ابوتراب خسروی

آقای خسروی چه اتفاقی در زندگی شما، در ذهن شما افتاد که تصمیم گرفتید گوشه‌ای از فرهنگ ایران را از دریچه چشم یک خان‌زاده که بعد به حلقه‌هایی از حزب توده‌ نزدیک می‌شود و بعد‌تر به صوفیه تمایل پیدا می‌کند و حتی قطب صوفیه می‌شود روایت کنید؟

موضوع تصوف یکی ار مشغله‌های تاریخی فرهنگی جامعه ماست که به‌نظرم یکی از تأثیرگذار‌ترین جریان‌های فرهنگی اجتماعی جامعه ما بوده است. و من هم به اعتبار کارهایی که به عنوان یک نویسنده نوشته‌ام همیشه به مضامینی از این دست علاقمند بوده‌ام. تاریخ معاصر ما پر است از این شخصیت‌ها. شخصیت‌هایی که بین لاهوت و ناسوت نوسان داشته‌اند و سیر کرده‌اند کم نیستند. به‌عنوان کسی که می‌نویسد این مضمون برایم جذاب بود. در خان‌زاده بودن شخصیت راوی عمدی نبود. می‌توانست نباشد. شاید به این دلیل بود که بی‌آنکه خان‌زاده یا رعیت‌زاده باشم این فضا‌ها را درک کرده‌ام. مدت شش سال که کم و بیش با این رمان سرکرده‌ام بیشتر در جست‌وجوی فرم فراگیری بودم که مابین وقایع رمان تعادل ایجاد کند. موفق بوده‌ام یا نه، نمی‌دانم.

ابوتراب خسروی: «در ملکان عذاب اصرارم بر جذب بیشتر خوانندگان متعارف بود.»

جان‌مایه پرسش ما این است: در این داستان چه حقیقتی را می‌خواهید بیان کنید؟

اگر حقیقتی در دستم بود نیاز به نوشتن رمان نبود. رمان شرح و جزئی‌نگاری یک وضعیت است. شاید یک پرسش باشد که اگر نویسنده بتواند نظر خواننده را جلب کند، خواننده را در سؤالش شریک کند. ادبیات و در بحث ما رمان فلسفه نیست که بخواهد به پرسشی پاسخ دهد.

اما شما طرح پرسش نمی‌کنید. روایتی از یک زندگی را به‌دست می‌دهید که ممکن است برای دیگران هم ارجاع‌پذیر باشد. آیا زندگی زکریا و رنج و عذابی که او وارثش است، به نظر شما تعمیم‌پذیر است؟

به‌نظرم داستان‌نویس داستانی را می‌نویسد، وضعیتی را تصویر می‌کند با شرح وضعیتی که می‌اندیشد فی‌الواقع تناقضی را که با جهانش دارد عینی می‌کند، سؤال در شرح وضعیت پدید می‌آید. به تعداد خوانندگان یک اثر ممکن است سؤال پدید بیاید و نیز درباره تعمیم‌پذیری، ممکن است یک رمان مستقیماً با اجتماعیات تعمیم نیابد، گو آنکه در هنر ودر بحث ما ادبیات متشکل از اجزاء رئالیته‌هاست، منتها ممکن است فرماسیونی که ایجاد می‌شود با وجوه اجتماعی تعمیم نیابد یا بیابد. بعد از نوشتن، نویسنده در موضع یک خواننده صرف قرار می‌گیرد. به گمانم اگر سمت و سویی هدایت‌شده داشته باشد صنعتگری است،‌‌ همان کاری که در ادبیات رئال سوسیالیسم شد.

این رمان را چند بار نوشتید و بازنوشتید؟

این رمان را سه بار گمانم بازنویسی کردم. منتها تکه‌های مختلفش را بار‌ها نوشتم. اصرارم روی ایجاد تعادل و ایجاد کشش بود. اصرارم ارتباط با خواننده متعارف بود نه اینکه بخواهم رمانی نخبه‌گرا بنویسم. کارهای قبلی‌ام چنین مُهری خورده بود.

در هر بار بازنویسی چه اتفاقی برای داستان افتاد؟

نوشتن کشف است. در هر بار نوشتن فضاها و جزئیات تازه خودشان را نشان می‌دادند.

آیا اکنون که این اثر منتشر شده، در مقایسه با آثار دیگرتان خودتان آن را می‌پسندید؟

طبیعتاً هر نویسنده‌ای کاری که می‌نویسد، مورد نظرش هست به نوعی سلیقه‌اش هست. رمان را آنطور می‌بیند که می‌نویسد. شک نکنید که اگر به کاری که می‌نویسم معتقد نبودم، به دست انتشارش نمی‌دادم.

تصوف اکنون سال‌هاست که در فترت افتاده و فرهنگ غالب ما نیست، اگر هم اهمیت داشته باشد، در هر حال پیش‌رونده نیست، می‌توان گفت بیشتر جایگزینی‌ست برای مذهب رسمی، در حالی‌که فرهنگ شهری که تحت فشار هم قرار دارد، میل به تجدد و رفاه، مدرنیته و مانند آن اکنون مطرح است.

اتفاقاً من اینطور فکر نمی‌کنم. طنز هست که برایتان بگویم به اصطلاح روشنفکران زیادی خصوصاً چپ دیده‌ام که به عرفان و تصوف روی آورده‌اند و به خانقاه‌ها پناه می‌آورند. اعتراف می‌کنم که رفتار چنین روشنفکرانی برای من به عنوان نویسنده الهام‌برانگیز بوده.

زبان و بیان شما در ملکان عذاب با «اسفار کاتبان» و «رود راوی» متفاوت است.

از نظر شما خوشحالم. به‌نظرم مضامین مختلف زبان خاص خودشان را می‌طلبند. اگر همه این کار‌ها یک زبان داشتند، من تعییر نکرده و ساکن یک وضعیت بودم، هر کار تجربه تازه‌ای‌ست و زبان خودش را ایجاب می‌کند.

این سه کتاب، «رود راوی»، «اسفار کاتبان» و «ملکان عذاب» یک سه‌گانه‌اند. آن اندیشه‌ای که این سه کتاب را به هم پیوند می‌دهد، در گمان شما چیست؟

مضامینی مثل قداست و فرقه‌گرایی و خرافه سه وجه یک هرم هستند. تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و خرافه و قداست‌سازی.

آقای خسروی ظاهراً در «ملکان عذاب» به مخاطب‌ عام‌تر نظر دارید.

درباره کارهای قبلی‌ام بعضی خرده می‌گرفتند که آن کار‌ها مخاطب نخبه را جذب می‌کنند و قادر به ارتباط با مخاطب متعارف ادبیات نیستند. به همین دلیل خیلی از خواننده‌های متعارف رمان را راضی نمی‌کند. اعتراف می‌کنم که تقطیع‌های زمانی و نیز فضاهای تجریدی در عین اینکه خودم و بعضی از خوانندگان خاص را راضی می‌کرد باعث نوعی سوءتفاهم با بعضی از خوانندگان می‌گردید. در ملکان عذاب اصرارم بر جذب بیشتر خوانندگان متعارف بود.

بینامتنیت همواره از دغدغه‌های شما بوده. در «ملکان عذاب» با کدام متون در گفت‌و‌گو قرار گرفته‌اید؟

متون صوفیانه، خصوصاً فرهنگ مکتوب صوفیان بخش مهمی از فرهنگ آیینی جامعه ماست که متأسفانه ناخوانده مانده. بخشی از رمان به‌خصوص پایان‌بندی «ملکان عذاب» ملهم از وقایعی در تاریخ صوفیان است.

در همین زمینه:
ملکان عذاب و کالبد مکتوب ابوتراب خسروی، مسعود کدخدایی، کتاب زمانه
ملکان عذاب، حکایت حال و یک کلمه هم نگفت، کتاب زمانه

کاشف واژگان کهن، مجتبا صولت پور، نقد «دیوان سومنات» نوشته ابوتراب خسروی

گلایه نویسندگان، شاعران و مترجمان از ممیزی کتاب

مَلِکان عذاب و کالبد مکتوب ابوتراب خسروی

hosseinn — Wed, 24 Oct 2012 22:49:45 +0000

تأملی در «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی

مسعود کدخدایی

مسعود کدخدایی - جایزه⁭ای هست به⁭نام «تمشک طلایی» که هر سال آن را به بد‌ترین فیلم می‌⁭دهند.‌ کاش در ایران و در حوزه⁭ زبان فارسی هم چنین جایزه⁭ای وجود داشت.

از شوخی که بگذریم کمی عصبانی هستم. شاید هم زیاد. در دو هفته⁭ گذشته «خرابات مغان» مهرجویی را خواندم که بد بود و دو کتاب دیگر که در آلمان چاپ شده بودند و بسیار بد بودند، و حالا هم کتاب ملکان عذاب از ابوتراب خسروی.

خواندن این آخری چنین اتفاق افتاد که دوستی گفت «ملکان عذاب» را خوانده است و کتاب بدی است و پرسید دوست دارم آن ⁭را بخوانم و نظری بدهم یا نه. گفتم هرچند می‌⁭دانم که بی⁭دلیل چیزی نمی‌⁭گویی، اما کسی که از او حرف می‌⁭زنی ابوتراب خسروی است، و انشاءالله آن⁭چه را که دیده⁭ای گربه باشد.

کتاب، نشر الکترونیکی است در ۶۲۴ صفحه. آرزو می‌⁭کردم که دوستمان خطا کرده باشد و داستان بدی نباشد، چون خواندن ۶۲۴ صفحه روی کامپیو‌تر خیلی هم دلچسب نیست. کتاب را نشر ناکجا در فرانسه منتشر کرده و آن ⁭را در مجموعه⁭ای به نام «سفر به دیگر سو» گنجانده و به این جمله⁭‌ها نیز آراسته است:

«سفر به دیگر سو کتاب‌هایی را پیشنهاد می‌کند که به دلایل گوناگون، و نه همیشه قابل درک به آسانی در اختیار مخاطب قرار نگرفته⁭اند.»

مسعود کدخدایی، منتقد: اجداد زکریای «ملکان عذاب» همه بدکاران‌اند و در پی اعمال زشتشان به مجازات‌هایی مانند مهاجرت و تنهایی و مرگ گرفتار می‌⁭شوند و سرانجام این «کلام» ابوتراب است که به وقتش عذاب می‌⁭دهد.

پیش از خواندن کتاب سری به اینترنت هم زدم تا سر و گوشی آب بدهم:

ابوتراب خسروی در گفت⁭وگو با «خبرگزاری کتاب ایران» گفته بود: «فرقه‌گرایی و خرافه‌گرایی همواره در تاریخ ما دیده می‌شود. در ابتدا فرقه‌های خاصی شکل می‌گیرند و بعد از آن قداستی برای این فرقه‌ها ایجاد می‌شود و در ‌‌نهایت با حواشی که حول آن‌ها به وجود می‌آید، به خرافه کشیده می‌شوند و از دل این موضوع‌ها می‌توان داستان‌های متعددی خلق کرد.»

و همچنین ابوتراب خسروی درباره چند و چون انتشار رمانش به «شرق» می‌گوید: «این کتاب [ملکان عذاب] حدود یک سال و نیم است که از طرف نشر ثالث برای دریافت مجوز به ارشاد رفته و هنوز هیچ خبری از چگونگی وضعیت آن نشده است. این کتاب مهم‌ترین اثر من است که حتماً باید منتشرش کنم و منتظرم ببینم آیا خبری از مجوز آن می‌شود یا نه.»

و اینکه چرا «ملکان عذاب» که به گفته خود ابوتراب بافت، فرم و فضایی معاصری دارد، مهم‌ترین کتاب او به حساب می‌آید و به نوعی می‌تواند حایز اهمیت باشد. او همچنین در این گفت‌و‌گو به این موضوع هم می‌پردازد که آیا به‌راستی «ملکان عذاب» ادامه‌‌ همان زبان، زمان و لحن فرم سازی‌ست که او در آثار گذشته‌اش همچون اسفار کاتبان داشته است. می‌گوید: «اولاً این کتاب اثر متأخر من است و همانطور که گفتم شش سال تمام عمرم را برای نوشتن‌اش گذاشتم. شاید مثل اسفار که امروز که نگاهش می‌کنم، فکر می‌کنم و زمانی که این کتاب را می‌نوشتم مثل کسی بوده‌ام که رؤیایی دیده است. تمام آنچه در من وجود داشت را می‌نوشتم تا چیزی شد که سرانجام به اسفار رسید. دو هزار صفحه را نشستم و مثل یک فیلم تدوین کردم تا در ‌‌نهایت اسفار کاتبانی شد که در ۲۰۰ صفحه منتشر شد و آن توسعه‌ای که در ابتدا داشت را قیچی کردم و آنچه نتیجه‌اش شده بود من را خوشحال می‌کرد، اما همه این‌ها عمر و مرارت‌هایی است که صرف می‌کنیم و می‌کشیم. ملکان عذاب هم به همین شکل و شاید کمی بیش از همه کتاب‌هایم. ملکان عذاب از کتاب‌های دیگرم که فرم و فضا و لحنی تاریخی دارند، متمایز است. در این رمان مقاطع مختلف تاریخی بازسازی نمی‌شوند. شاید به این دلیل که موضوعیتش خانقاه و متن‌های صوفیانه است و طبیعتاً هرجا که لازم بوده است که با لحن این فضاسازی‌ها برای این موضوع انجام شود، از متون و تذکره‌های صوفیانه استفاده کرده‌ام؛ چون رمان‌نویس به ایجاد لحن نیاز دارد. همان‌طور که یک فیلمساز برای ساخت فیلمش به دکور محتاج است. در ملکان عذاب نیز ممکن است لحن‌هایی صوفیانه وجود داشته باشد اما نه با کارکردهایی در مقاطع مختلف تاریخی.»

و خسروی در جاهای دیگری تأکید می‌⁭کند: «در رمان باید به خصایل فرهنگی سرزمین خودمان توجه ‏کنیم و رمان باید با فرهنگ سرزمین ما همسو باشد. ‎»

این⁭‌ها را که خواندم کمی خوشحال شدم و گفتم پس می‌⁭شود که دوستی که کتاب را به من پیشنهاد داد، اشتباه کرده باشد، چون کتابی که ابوتراب شش سال رویش زحمت کشیده باشد، و مجوز هم به آن نداده باشند را نمی‌⁭شود سرسری گرفت.

چند صفحه از کتاب را که خواندم دیدم گیج شده⁭ام. نوشته خیلی شلوغ پلوغ بود. گفتم برگردم و از اول خیلی با دقت آن⁭ را بخوانم، چون آغاز یک رمان ششصد صفحه⁭ای (که اگر چاپ کاغذی بود نصف می‌⁭شد) را باید خوب خواند و به خاطر سپرد.

پس برگشتم و آن⁭را خوب به‌خاطر سپردم تا ببینم مقصود نویسنده چیست. اما هرچه جلو‌تر می‌⁭رفتم بیشتر نگران وقتی می‌⁭شدم که از دست می‌⁭دادم، و این پرسش بیشتر آزارم می‌⁭داد که برای چه باید این را بخوانم؟

با خودم گفتم حاصل شش سال کار ابوتراب است، بخوان ببین به کجا می‌⁭رسی. دردسرتان ندهم. سه روز تمام وقت گذاشتم و رمان را خواندم و هیچ دستگیرم نشد، جز این⁭که در دنیای هپروتی و شلوغ کسی وارد شده بودم که از خوانده⁭‌ها و شنیده⁭های سال⁭های عُمرش چرکنویسی نوشته بود و آن⁭ را داده بود تا بخوانم. دراین کتاب صحنه⁭هایی هست که از «بوف کور» تقلید شده، و صحنه⁭هایی از «چشم‌هایش» علوی و کتاب⁭های دیگر. زکریا که پدر راوی اصلی است توسط کسی که شباهت⁭هایی به پیرمرد خنزر پنزری صادق هدایت پیدا می‌⁭کند، از انجمن شفق که توده⁭ای⁭‌ها در آن گرد آمده⁭اند، راهی به خانقاه و جمع صوفیان پیدا می‌⁭کند.

به نظر می‌⁭رسد خسروی برای نوشتن این کتابش به «اولیس» جیمز جویس هم التفاتی داشته است. او خواسته از مطالعاتش در همه⁭ زمینه⁭‌ها چیزی در این کتاب بیاورد. همین نام «زکریا» را هم به عمد به آن خان⁭زاده⁭ی توده⁭ای که سر از خانقاه درمی⁭آورد داده است. جان کلامِ شش سال کار ابوتراب، پاره⁭ی زیرین از کتاب زکریای نبی است به نقل از کتاب عهد عتیق. در ﺳﺎل دوم ﺳﻠﻄﻨﺖ دارﻳﻮش ﭘﺎدﺷﺎﻩ، در ﻣﺎﻩ هشتم، ﭘﻴﺎﻣﯽ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ زکرﻳﺎ ﻧﺎزل می‌⁭شود. ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ زکرﻳﺎ می‌⁭گوید که از ﻗﻮل او ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ: «ﻣﻦ از اﺟﺪاد ﺷﻤﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺑﻮدم. وﻟﯽ اﻳﻨﮏ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﯽﮔﻮﻳﻢ که اﮔﺮ به‌سوی ﻣﻦ ﺑﺎزﮔﺸﺖ کنید، ﻣﻦ هم به سوی ﺷﻤﺎ ﺑﺎزﻣﯽﮔﺮدم. ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺟﺪاد ﺧﻮد ﻧﺒﺎﺷﻴﺪ که اﻧﺒﻴﺎی ﮔﺬﺷﺘﻪ هر ﭼﻪ ﺳﻌﯽ کردﻧﺪ ﺁن‌ها را از راه⁭های زﺷﺘﺸﺎن ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻨﺪ، ﺗﻮﺟﻬﯽ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻧﻜﺮدﻧﺪ. ﻣﻦ ﺗﻮﺳﻂ اﻧﺒﻴﺎ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻢ که به‌سوی ﻣﻦ ﺑﺎزﮔﺸﺖ کنند، وﻟﯽ ﺁﻧﻬﺎ ﮔﻮش ﻧﺪادﻧﺪ. اﺟﺪاد ﺷﻤﺎ و اﻧﺒﻴﺎی ﮔﺬﺷﺘﻪ همگی ﻣﺮدﻧﺪ، وﻟﯽ کلام ﻣﻦ ﺟﺎوداﻧﻪ اﺳﺖ. کلام ﻣﻦ ﮔﺮﻳﺒﺎﻧﮕﻴﺮ اﺟﺪاد ﺷﻤﺎ ﺷﺪ و ﺁﻧﻬﺎ را ﻣﺠﺎزات ﻧﻤﻮد. اﻳﺸﺎن ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻧﻤﻮدﻩ ﮔﻔﺘﻨﺪ: ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺳﺰای اﻋﻤﺎﻟﻤﺎن رﺳﺎﻧﻴﺪﻩ و ﺁﻧﭽﻪ را که ﺑﻪ ﻣﺎ اﺧﻄﺎر ﻧﻤﻮدﻩ ﺑﻮد دﻗﻴﻘﺎً اﻧﺠﺎم دادﻩ اﺳﺖ.»

ابوترات خسروی، نویسنده آثار ماندگاری مانند «اسفار کاتبان»، «رود راوی» و «دیوان سومنات»

داستان ابوتراب همین است. اجداد زکریای «ملکان عذاب» همه بدکاران‌اند و در پی اعمال زشتشان به مجازات⁭هایی مانند مهاجرت و تنهایی و مرگ گرفتار می‌⁭شوند و سرانجام این «کلام» ابوتراب است که جاودانه است و به وقتش عذاب می‌⁭دهد.

پیش خودم گفتم خُب ابوتراب جان این را از‌‌ همان اول می‌⁭گفتی و مانند مالکانِ عذاب ما را ششصد صفحه سر نمی‌⁭دواندی! آدم برای گفتن یک جمله که امروزه دیگر همه آن را بر زبان هم می‌⁭آورند که خودش را این⁭همه عذاب نمی‌⁭دهد و ۶۰۰ صفحه نمی‌⁭نویسد! البته می‌⁭شود از این بیشتر هم نوشت، در صورتی که قالبش تازه باشد، یا از جنس و کلامی باشد که تا به⁭حال از آن استفاده نشده، و یا از زاویه⁭های تازه⁭ای به موضوع بپردازد و دریچه⁭های نویی به⁭روی خواننده بگشاید.

فکر می‌⁭کنم «رئالیسم جادویی» و «پست مدرنیسم» در ادبیات معاصر ایران را باید به عنوان یک مرض مُسری مورد بررسی قرار داد. باید به ابوتراب یادآوری کرد (چون خودش این⁭‌ها را بهتر از من می‌⁭داند و کتابی نیز در مبانی داستان⁭نویسی نوشته است) که با وارد کردن یک مرد تاس و یک سگ که حرف می‌⁭زند، و گاهی هم «مثل این است» که حرف می‌⁭زند، که رمان به قالب رئالیسم جادویی درنمی⁭آید. آن سبک و سیاق از سرزمینی با پیشینه⁭ای دیگر آمده است. پست مدرنیسم هم حاصل تمدنی است که مدرنیسم و ایسم⁭های دیگر را به ترتیب، و با دلیل پشت سر گذاشته است. تو که می‌⁭گویی «در رمان باید به خصایل فرهنگی سرزمین خودمان توجه ‏کنیم و رمان باید با فرهنگ سرزمین ما همسو باشد»، و همچنین این رمان⁭ات را دارای «فرم و فضای معاصر» می‌⁭دانی، چه فرهنگی را «فرهنگِ سرزمین ما» می‌⁭دانی، و این فرم و فضای معاصر که از آن نام برده⁭ای را باید در کجای رمان به دنبالش بگردیم؟ دست ما را گرفته⁭ای و در میان یک مشت آدم⁭های خرافاتیِ هپروتی می‌⁭گردانی و می‌⁭گویی این فرهنگ معاصر است؟ فرهنگ معاصر اینترنت دارد. ایران معاصر سه میلیون مهاجر دارد که بیشتر آنان تحصیلات بالا و در سطح جهانی دارند. فرهنگ ایرانِ معاصر آن است که الهام⁭بخش تونس و لیبی و یمن می‌⁭شود. ایران معاصر‌‌ همان است که برای نخستین بار در دنیا نفتش را ملی می‌⁭کند و برای نخستین بار در تاریخ بشریت جمعیتی میلیونی به خیابان⁭‌ها می‌⁭ریزد تا رژیمی را بردارد. درست است همه⁭ این⁭‌ها چنان⁭که بایسته و شایسته بود به⁭بار ننشست، اما همین امروز هم فرهنگ ایران هم در رابطه با دین، هم در رابطه با وضعیت زنان و کودکان در جامعه، و هم در زمینه⁭های دیگری که با فرهنگ شهرنشینی و گلوبالیسم ارتباط پیدا می‌⁭کند، از بسیاری از کشورهای جهان سر است. چرا به⁭جای بارز کردن این بخش از فرهنگ که بدبختانه پیوسته سرکوب هم می‌⁭شود، باید صوفیسمی را که اکنون دیگر پیر و ستروَن شده است، فرهنگ معاصر بدانیم و گشتن در لابلای خرقه⁭های پشمینِ صوفیانِ عهد بوق، و آن خرافاتی را که حقیقت می‌⁭پنداشته⁭اند استفاده از فرم و فضای معاصر بنامیم؟ تازه آن⁭‌ها از دنیا هم نبریده بودند؛ ادایش را درمی⁭آوردند. دست⁭کم بیشترشان. کیمیا خاتون، زن شمس تبریزی چند سالش بود؟ در حرم مولانا چه می‌⁭گذشت؟

در ایرانِ امروز، چسبیدن به فرهنگ صوفیانه و عارفانه، و آن را فرهنگ معاصر خواندن توهین به مردمی است که برای یک زندگی بهتر و دست⁭یابی به فرهنگی که شایسته⁭ انسان معاصر است با چنگ و دندان می‌⁭جنگند، و بر سرشان می‌⁭کوبند و باز قد راست می‌⁭کنند.

درست است! زمانی صوفی داشتیم و عارف و قطب و مراد و مرید. اما دیگر از آن گذشته⁭ایم. این⁭‌ها دیگر به حوزه⁭ ادبیات کلاسیک و تاریخ تعلق دارند. تازه این زکریای نبی که مربوط به پیش از اسلام بوده است، و از قوم یهود! پس او دیگر چرا باید سر از فرهنگ معاصر، و فرم و فضای امروز ما دربیاورد؟ اصلأ این زبانی که از آنِ کتاب⁭های صوفیانی است که گویا از دنیا بریده بودند، اما همچنان دو دستی به آن چسبیده بودند، کجایش نو است؟ این در اسفار کاتبان و رود راوی «نو» بود، و از آن نظر تازه بود، که تا آن زمان رمانی به این زبان که تو نوشته بودی و خوب هم نوشته بودی نداشتیم. باور کن تنها در آن کتاب⁭‌ها آن نثر و سیاق نو بود و دیگر بس! اما این‌کار آخر تو دیگر نو نیست، چون کسی به نام ابوتراب خسروی پیش از این، آن⁭ را به⁭کار برده بود.

در پایان کتاب، ابوتراب خسروی صحنه⁭ای می‌⁭سازد که پدر زکریا که زمانی یک افسر بی⁭رحم و بدکردار بوده و حالا قطب صوفیان است، در هنگام مرگ ناپدید می‌⁭شود و بعد زکریا می‌⁭فهمد که او در زیر محرابش حوضچه⁭ای پر از اسید ساخته بود که دریچه⁭ای با موتوری در سقف روی آن بوده و او به جای آن⁭که به آسمان رفته باشد، کلید دریچه را زده و خودش را در حوضچه انداخته است!

تخیل که نباشد همین است دیگر! شش سال زحمت می‌⁭کشی و پایان داستانت می‌⁭شود یک صحنه⁭ هالیوودی تا مثلأ نشان بدهی که کارهای خارق⁭العادِه⁭ صوفیان دوز و کلک بوده است! یعنی آقای خسروی تو باید حتمأ ۶۰۰ صفحه می‌⁭نوشتی و با تکرار در تکرارهای بسیار، و زحمت⁭های فراوان به ما می‌⁭قبولاندی که سگ و اسب هم می‌⁭توانند حرف بزنند، بعد یک⁭دفعه این⁭جوری ارزان و سبک تمامش می‌⁭کردی؟ مگر کتابت را برای چند طلبه⁭ تازه از روستا آمده⁭ صد سال پیش نوشته⁭ای؟ آقا چرا به خوانندگانت توهین می‌⁭کنی؟

در «ملکان عذاب» تخیل جایی ندارد، و هرجا که نیاز به تخیل داشته، نویسنده آن⁭را از این ور و آن ور پیدا کرده و به داستانش چسبانده است. تخیل برای آفرینش لازم است. زیر سایه⁭ یک حکومت دیکتاتوری تخیل رشد نمی‌⁭کند. در جامعه⁭ای که ایدئولوژی، دین یا عقیده⁭های ثابت و مقدسی در آن تثبیت و پذیرفته شده باشند، تخیل رشد نمی‌⁭کند، چون این عوامل برای پندار و تخیل حد تعیین می‌⁭کنند. وقتی برای تخیل حد تعیین شود، حدی که گذشتن یا فرارفتن از آن گناه یا جرم است، کلِ جامعه درون دیوارهای بلندی محصور می‌⁭ماند که تخیل نمی‌⁭تواند از آن بگذرد، و اگر هم بگذرد به آن طرف دیوار می‌⁭افتد. تخیل که نباشد ایده⁭های نو و نوآوری هم پیش نمی‌⁭آید، و هنرمند به کپی⁭برداری یا وام گرفتن از همسایه⁭‌ها، و یا تعمیر و سرهم کردنِ آن⁭چه که در اختیارش هست روی می‌⁭آورد، و دیگر سخت است که او را هنرمند هم بنامی. وقتی برای همه چیزت حد تعیین کرده باشند و مجبور به رعایت آن⁭‌ها باشی، رفته رفته حد‌ها را می‌⁭‌شناسی و می‌⁭دانی که تا کجا اجازه⁭ رفتن داری. از همین⁭جاست که یاد می‌⁭گیری در کجا پندار، یا افکار، و یا رفتارت را کنترل کنی. نام دیگر این کنترل سانسور است، و بدین گونه سانسور دولت و جامعه منجر به خودسانسوری نویسنده و هنرمند می‌⁭شود، و معلم و هنرمند و نویسنده⁭ گرفتار در چنین محیطی فاقد تخیل می‌⁭شوند که نتیجه⁭اش می‌⁭شود ناتوانی در نوآوری و روی آوردن به کپی⁭برداری، وام⁭گرفتن⁭های با جهت و بی⁭جهت، و روی آوردن به انبار‌ها و دخمه⁭های پیشینیان تا شاید چیز به⁭درد بخوری در آن⁭‌ها یافته شود.

ملکان عذاب، حاصل شش سال کار ابوتراب خسروی

باور کنید خواندن این کتاب برایم بسیار دردناک بود. نویسنده⁭ای را می‌⁭بینی که کلمات را می‌⁭شناسد، وزن آن⁭‌ها را می‌⁭داند، تجربه⁭ به‌کار بردن آن⁭‌ها را دارد، از شب⁭نخوابی و کنکاش و یادگیری هم غافل نیست، اما حاصل شش سال کارش می‌⁭شود چیزی که نه تخیل در آن است، نه نوآوری، و نه گسترش بخشیدن به دید و مرزی.

تعجب می‌⁭کنم از کسی که با هوشنگ گلشیری و آثار او آشناست، ولی به ایجاز و کم⁭گویی و گزیده⁭گویی که او آن⁭همه بر آن تأکید داشت، هیچ توجهی ندارد. یعنی در این کتابش به آن توجهی ندارد! تازه او میراث سعدی را هم پشتوانه دارد!

یکی دو نمونه می‌⁭دهم، از خرواری از جمله⁭های اضافی:

نویسنده پس از آنکه چند بار توضیح می‌⁭دهد که شمس و حوریه در موقع برگزاری جلسه⁭های «شفق» بچه بوده⁭اند، باز می‌⁭گوید:

«اعضای انجمن فقط شعر و داستان نمی‌⁭خواندند. مقاله⁭های فلسفی و سیاسی و اجتماعی هم می‌⁭خواندند. و برای ما در آن سال⁭‌ها که کوچک بودیم، جدل⁭‌هایشان قابل درک نبود.»

در صفحه⁭های ۴۱۳-۴۱۴ نیز زن پیشین تکش، یکی از شخصیت⁭های داستان به‌روشنی از خان بودنشان حرف می‌⁭زند و می‌⁭گوید:

«... وقتی رعیت⁭‌ها ریختند توی عمارت اربابی عنبرآباد و همه⁭ بنشن⁭های توی انبار و خر و اسب و استرهای توی طویله و دیگ و دیگبرهای توی آشپزخانه را غارت کردند و بعد همه⁭جا را آتش زدند و ما را به روز سیاه نشاندند و برادر کوچکم را کشتند، تو به روی من ایستادی که داشتم زار می‌⁭زدم و قاه قاه خندیدی و گفتی اشرف دیگر هیچ چیزی براتان نماند، جز همین لقب خانی برای برادرهات و خاتونی برای تو.»

اما با این همه وضوح، دو صفحه بعد می‌⁭گوید:

«خانم تکش با آنکه از خانواده⁭ بزرگ زمین⁭داران فارس بود...»

یعنی آن جمله⁭ی دراز اولی کافی نبوده تا ما بفهمیم که خانم تکش از خان⁭‌ها بوده است!

بگذارید دو نمونه هم از پرگویی⁭هایی که باعث شده تا این داستان تقریبأ شش برابر شود، برایتان بازگو کنم. در صفحه⁭ ۱۷۲ برای آن⁭که بگوید از تهران به اصفهان رفتیم، می‌⁭گوید:

«فردایش صبح زود راه افتادیم. دو روزی در راه بودیم. شب را اصفهان در مسافرخانه⁭ای خوابیدیم و دوباره راه افتادیم و دیر وقت شب به شیراز رسیدیم و شب در مسافرخانه خوابیدیم و فردایش دیر‌تر از خواب بلند شدیم و تا راننده نگاهی به موتور انداخت و روغن عوض کرد و بنزین زد و نهار خوردیم، دیگر بعد از ظهر شده بود و حدود پنج عصر به عمارت امان⁭الله خانی رسیدیم.»

باور کنید این از متن کتاب است و انشای یک کودک کلاس سوم نیست! آگاهانه تکرار می‌⁭کنم⁭که کتاب پر است از این بیهوده - و پرگویی⁭هایی که نه در پیشبرد داستان نقشی دارند، و نه عمقی به آن می‌⁭بخشند، و نه آن⁭را خواندنی⁭‌تر یا جالب⁭‌تر می‌⁭کنند، و تنها باعث مزاحمت و هدر رفتن وقتِ خواننده می‌⁭شوند.

این را هم اضافه کنم که هرچند ابوتراب سعی می‌⁭کند تا همچون یک مینیاتوریست، کوچک‌ترین جزئیات مکانی و رفتاری را توضیح بدهد، وقتی کتاب را تمام کردم و بستم، متوجه شدم که هیچ⁭کدام از آدم⁭های داستان حسّ هم⁭دردی را در من برنیانگیخته⁭اند. دلیلش را هم درست نمی‌⁭دانم. از میان صحنه⁭‌ها هم، تنها صحنه⁭ای به یادم مانده است که در آن پسر زکریا به محرابِ پدرش، قطبِ صوفیان می‌⁭رود و حوضچه⁭ اسید را کشف می‌⁭کند. نمی‌⁭دانم این صحنه به⁭خاطر مضحک بودنش به⁭یاد آدم می‌⁭ماند، یا به⁭خاطر آن⁭که نمونه⁭اش را در فیلم⁭های هیجان⁭انگیز خیلی دیده⁭ایم، و یا به این خاطر که وصله⁭ای است از جنس و رنگی بس متفاوت، چنان⁭که نمی‌⁭شود آن⁭را ندید.

در صفحه⁭ی ۵۰۹ آمده است:

«نویسنده⁭ واقعی استحاله پیدا می‌⁭کند به متنش تا بماند. این شما بودید که می‌⁭گفتید: اصلأ ماهیت کار نوشتن همین استحاله شدن است. نویسنده همان⁭طور که می‌⁭نویسد، کالبد مکتوبی از نوشته⁭‌هایش برای خود تدارک می‌⁭یبیند...»

آقای خسروی با این⁭همه من آنقدر‌ها هم بی⁭انصاف نیستم که تنها این کتاب آخری را «کالبد مکتوب» شما بدانم. همه⁭ی عضوهای یک کالبد، همیشه بی⁭عیب نمی‌⁭مانند.

شناسنامه کتاب:

ملکان عذاب
خسروی، ابوتراب
نشر ناکجا (الکترونیک) - پاریس ۲۰۱۲
چاپ اول. ۶۲۴ ص.

●لینک: «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی در نشر «ناکجا»

●لینک: نوشته‌های مسعود کدخدایی

●مسعود کدخدایی در رادیو زمانه:

حکایت آنکه به ایران پناهنده شد، نقد رمان «سفر خروج» نوشته آصف سلطان‌زاده

شاهکارهای داریوش مهرجویی، نقد رمان «در خرابات مغان»

● در همین زمینه:

کاشف واژگان کهن، مجتبا صولت پور، نقد «دیوان سومنات» نوشته ابوتراب خسروی

گلایه نویسندگان، شاعران و مترجمان از ممیزی کتاب

ملکان عذاب، حکایت حال و یک کلمه هم نگفت

hosseinn — Fri, 19 Oct 2012 22:06:47 +0000

یک «شنبه» با کتاب در رادیو زمانه

کتاب زمانه

کتاب زمانه - «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی آخرین رمان از سه‌گانه‌ای‌ست که با «اسفار کاتبان» آغاز شد، با «رود راوی» ادامه یافت و اکنون با «ملکان عذاب» به پایان می‌رسد.

زبان ابوتراب خسروی در این رمان نسبتاً قطور با آثار دیگرش متفاوت است. همچنین از پیچیدگی‌ها و درهم‌تنیدگی‌های وقایع و تقطیع‌هایی که در آثار شاخص او سراغ داریم، در این اثر چندان نشانی نمی‌یابیم. این تفاوت‌ها ممکن است نمایانگر دگرگونی شیوه نویسندگی ابوتراب خسروی باشد.

کتاب برگزیده زمانه: «ملکان عذاب»، نوشته ابوتراب خسروی

داستان از منظر اول شخص و از دریچه چشم یک خان‌زاده بسیار متمول به نام زکریا روایت می‌شود که در یک خانواده مادرسالار و در متن روابط ارباب و رعیتی پرورش پیدا کرده، از همه نعمت‌های روزگار برخوردار است، به تحصیل حقوق در دانشگاه می‌پردازد و سرانجام به راه پدر که زمانی یک افسر بی‌رحم بوده می‌افتد، به تصوف گرایش پیدا می‌کند، قطب صوفیان می‌شود و عاقبت هم به حقیقت و ماهیت زندگی‌اش پی می‌برد: او متوجه می‌شود که نیاکانی تبهکار داشته و همگی به دلیل تبهکاری‌شان به تنهایی و تبعید گرفتار آمده‌اند. پس او نیز طبعاً وارث این عذاب اجدادی‌ست.

«ملکان عذاب» سه سال در انتظار مجوز به‌سر برد و سرانجام ممنوع از انتشار تشخیص داده شد. ابوتراب خسروی در گفت‌و‌گو با مهر اعلام کرد که شش سال صرف نوشتن این رمان کرده است. او گفت: «"ملکان عذاب" را نمی‌توان یک اثر تاریخی دانست و ربطی به تاریخ ندارد گرچه در بازه‌ای از تاریخ روایت می‌شود. »

ملکان عذاب، ابوتراب خسروی

در این رمان سویه‌های خفیفی از رئالیسم جادویی دیده می‌شود و برخلاف آثار دیگر ابوتراب خسروی که بیشتر مورد پسند خوانندگان خاص قرار می‌گرفت، به خوانندگان عام نظر دارد. اگر خسروی در آثار پیشین‌اش با صادق هدایت و هوشنگ گلشیری و تاریخ‌نویسی در ادبیات کهن ایران در گفت‌و‌گو بود، اکنون در «ملکان عذاب» این گفت‌و‌گو را وامی‌نهد و با پیشینه تصوف و با برخی متون عرفانی در گفت‌و‌گو قرار می‌گیرد. در هر حال این رمان با آثار دیگر نویسنده بسیار تفاوت دارد و به همین جهت هم نقطه عطفی در نویسندگی این نویسنده شیرازی به‌شمار می‌آید.

در «کتاب زمانه» به‌زودی نقدی از آقای مسعود کدخدایی بر این اثر منتشر می‌شود. همچنین تلاش می‌کنیم در دفتر «خاک» هم به این رمان بیشتر بپردازیم.

ابوتراب خسروی پس از آنکه از صدور مجوز برای انتشار «ملکان عذاب» نومید شد، در مصاحبه‌ای که شرق با او انجام داد، گفت: «مجموعه داستان‌های کوتاهم را هم آماده دارم اما با این وضعیت ترجیح می‌دهم که کمی صبر کنم شاید شرایط بهتر شد. باید صبر کنیم و امیدوار باشیم و کار کنیم. این تنها کاری است که می‌شود کرد.»

ابوتراب خسروی برای رمان «اسفار کاتبان» جایزه معتبر مهرگان ادب و برای رمان‌های «رود راوی» و «ویران» جایزه گلشیری را به‌دست آورده است.

لینک: «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی در نشر «ناکجا»

ادبیات معاصر ایران: «حکایت حال»، گفت‌و‌گو با احمد محمود، لیلی گلستان

«حکایت حال» یک سند ارزشمند و کتابی‌ست که برای درک داستان‌نویسی احمد محمود به عنوان یکی از مهم‌ترین نویسندگان ایران اهمیت دارد. لیلی گلستان در شصت و سه‌سالگی احمد محمود با او گفت‌و‌گوهایی انجام داده است. او درباره چگونگی این گفت‌و‌گوها در مقدمه کتاب می‌نویسد: «با خواندن کتاب "همسایه‌ها" احمد محمود را شناختم. نثر محکم و روان، تبحر در آفرینش فضا و شخصیت‌‌های داستان، فارسی راحت و بی‌پیرایه و درستش، مرا جزو خواننده‌های همیشگی کتاب‌هایش کرد. با خواندن مدار صفر درجه مایل شدم تا درباره قصه‌های خودش، قصه‌های دیگران، و در کل درباره ادبیات و وضع ادبی مملکتمان با او گفت‌و‌گو کنم.»

احمد محمود ابتدا درخواست لیلی گلستان را رد می‌کند، اما سرانجام سه ماه بعد می‌پذیرد و چنین است که هر هفته، چهارشنبه‌ها لیلی گلستان به ملاقات احمد محمود می‌رود و پرسش‌هایی را با او «بدون احتیاط و بدون ملاحظه» در میان می‌گذارد. «حکایت حال» ماحصل ۱۴جلسه است که در یک فضای خودمانی با نویسنده بزرگ ادبیات اقلیم جنوب برگزار شده است.

در زمان شکل‌گیری این مجموعه گفت‌و‌گوها احمد محمود مهم‌ترین آثارش را نوشته و در حال نوشتن «درخت انجیر معابد» است. او حاصل زندگانی پربارش را برمی‌شمرد و از ۵۰ – ۶۰ داستان کوتاه، یک داستان بلند - «بی‌بازگشت» - و چهار رمان منتشرشده و چند رمان نیمه‌تمام و تمام که هنوز بخت انتشار نیافته‌اند یاد می‌کند.

حکایت حال، گفتگو با احمد محمود، لیلی گلستان

در گستره «همسایه‌ها» که احمد محمود را در سال‌های دهه ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ به عنوان یک نویسنده خوش‌آتیه در اقلیم جنوب به علاقمندان به داستان‌نویسی معاصر ایران شناساند تا «مدار صفر درجه» پرحجم‌ترین رمان او، احمد محمود از یک سیر تکاملی یاد می‌کند و می‌گوید: «همسایه‌ها را بیشتر با نوعی غریزه و کمتر با شناخت داستان نوشته‌ام. در حالی‌که این کتاب آخرم را بیشتر با شناخت داستان و کمتر از روی غریزه نوشته‌ام.» (حکایت حال)

به این ترتیب طبعاً گفت‌و‌گوی لیلی گلستان با احمد محمود در نخستین جلسات پیرامون درک و دریافت این نویسنده از داستان‌نویسی و دقایق آن شکل می‌گیرد. سخنان احمد محمود در این عرصه از سندیت برخوردار است و برای بررسی و نقد علمی آثار او بسیار اهمیت دارد.

احمد محمود درباره چگونگی آغاز و پایان‌بندی داستان، شخصیت‌پردازی و تغییراتی که پس از به پایان رسیدن یک اثر اعمال می‌کند توضیحاتی روشنگرانه می‌دهد. او به ترکیب تخیل و واقعیت در آثارش اشاره می‌کند و می‌گوید شخصیت‌های داستان‌هایش را از میان مردم گرفته، اما روی آن‌ها کار کرده است. درباره حد آزادی شخصیت‌ها به این نکته مهم اشاره می‌کند که گاهی اوقات جامعه آزادی انسان‌ها را برنمی‌تابد، پس نمی‌توان شخصیت‌ها را به کلی آزاد گذاشت. بلکه نویسنده می‌بایست بر آن‌ها تسلط داشته باشد و این سلطه میسر نمی‌گردد جز با شناخت همه‌جانبه آن‌ها.

احمد محمود همچنین درباره سانسور و خودسانسوری آثارش با صراحت می‌گوید: خودسانسوری نمی‌کنم مگر آنکه سانسورم کنند.

او همچنین از برخی تجربه‌های ناکامش مانند رمان «مرد خاکستری» سخن می‌گوید که تا نیمه نوشته شده و ناتمام مانده.

در «حکایت حال» با نویسنده‌ای هوشمند آشنا می‌شویم که درباره موضوعات بسیار چالش‌برانگیز مانند مسأله فن و اهمیت آن در آفرینش ادبی، ادبیات اقلیمی و ادبیات جهانی، تعهد اجتماعی و آزادی بیان و اثر سیاست‌های روز بر زندگی روزانه مردم تأمل کرده و در این زمینه‌ها دارای اندیشه و نظر است.
احمد محمود برای مثال اعتقاد دارد که تأکید بیش از حد بر فن ممکن است نویسنده را مرعوب سازد و تفکرش را عقیم کند. او از این نکته زیباشناختی به یک نتیجه اجتماعی می‌رسد و می‌گوید: «برای اینکه کسی در تفکر عقیم شود باید هویت فرهنگی و تاریخی را از او گرفت.» (حکایت حال)

احمد محمود به‌درستی خوزستان را «سرزمین حوادث بزرگ» می‌نامد و می‌گوید ادبیات ایران باید از سرزمین خودش برخیزد تا جهانی شود. او همچنین اطلاعات بسیار مهمی درباره زندگی و شکل‌گیری آثارش به‌دست می‌دهد.

«حکایت حال»، گفت‌و‌گو لیلی گلستان با احمد محمود را «باشگاه ادبیات» به شکل آن‌لاین نشر داده است. این کتاب را اکنون می‌توان به سادگی دانلود و مطالعه کرد.

لینک: دانلود «حکایت حال»، گفت‌و‌گو لیلی گلستان با احمد محمود، کتاب مهناز ۱۳۷۴

ادبیات غرب: «و حتی یک کلمه هم نگفت»، هاینریش بل، به ترجمه حسین افشار

«و حتی یک کلمه هم نگفت» از آثار مهم هاینریش بل است که به مصائب و دشواری‌های مردم آلمان پس از جنگ می‌پردازد. این کتاب به ترجمه زنده‌یاد حسین افشار، نخستین بار توسط نشر آبی، در سال ۱۳۴۶ منتشر شد و اکنون یک بار دیگر «باشگاه ادبیات» به شکل آن‌لاین انتشارش داده است.

زمانی که این کتاب در ایران انتشار یافت، اغلب خوانندگان آن در ایران، بر خلاف امروز تصوری از مصیبت جنگ نداشتند.

و حتی یک کلمه هم نگفت، هاینریش بل، ترجمه حسین افشار

هاینریش بل در این رمان، اتفاقانی را که در طی یک روز و یک شب و بعد از ظهر روز بعدش در شهر کلن در غرب آلمان در سال ۱۹۵۰ در زندگی یک زن و مرد به نام‌های کته و فرد بوگنر اتفاق می‌افتد، روایت می‌کند.

کته و فرد پیش از جنگ با هم ازدواج کرده‌اند. از پنج فرزندشان، دو فرزند را در جنگ از دست داده‌اند، و خانه‌شان هم در بمباران شهرها ویران شده است. آن‌ها در اتاقی سرپناهی پیدا می‌کنند و دیواری این زن و شوهر جنگ‌زده را با همسایه‌شان، خانم فرانکه جدا می‌کند. خانم فرانکه یک کاتولیک مؤمن است، در کلیسا و در کمیته‌های مذهبی عضویت دارد، اما از همسایگان جنگ‌زده‌اش سخت غافل و حتی نسبت به آن‌ها و نیازمندی‌هاشان بی‌اعتناء است.

فرد که به عنوان تلفن‌چی در جایی کار گرفته درآمد چندانی ندارد. او به‌تدریج با خانواده‌اش و به‌ویژه با فرزندانش بدرفتاری می‌کند و با وجود آنکه صادقانه به آن‌ها عشق می‌ورزد، اما از هر بهانه‌ای برای آزار دادن و کتک زدن فرزندانش استفاده می‌کند. از همه بدتر: پول ناچیزی را که با زحمت به‌دست می‌آورد، یا در قمارخانه‌ها می‌بازد و یا خرج مشروبخواری‌اش می‌کند.

«و حتی یک کلمه هم نگفت» معطوف به همسر بردبار فرد و مادر این خانواده است که مصائب جنگ و بدرفتاری و کج‌خلقی همسرش را تحمل می‌کند و حتی یک کلمه هم به گلایه یا شکایت نمی‌گوید.
فرد وقتی می‌خواهد با همسرش همبستر شود، اتاقی در یک هتل ارزان اجازه می‌کند. داستان در زمانی اتفاق می‌افتد که فرد پولی قرض کرده، دست همسرش را گرفته، در شهر به گشت و گذار مشغول می‌شود، غافل از آنکه کته باز هم حامله شده. وقتی شب فرامی‌رسد و آن‌ها می‌خواهند به هتل ارزان‌قیمت بروند که با هم بخوابند، کته که می‌بیند هتل محل آمد و شد زنان خودفروش است، در همان وقت تصمیم می‌گیرد از فرد برای همیشه جدا شود.

هاینریش بل داستان را از منظر این زن و مرد روایت می‌کند. نظرگاه مدام تغییر می‌کند و گفتارهای درونی بیشترین حجم کتاب را به خود اختصاص داده‌اند.

مترجم این کتاب، دکتر حسین افشار عضو کانون نویسندگان ایران و استاد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی بود. او ۱۲ اردیبهشت‌ماه ۱۳۸۹ در شصت و چهارسالگی بر اثر بیماری سرطان در بیمارستان ایران‌مهر تهران درگذشت.

از حسین افشار آثار متعددی در زمینه‌های ادبی و سیاسی منتشر شده است: «دگرگونی اجتماعی از دیدگاه گایتا نوموسکا»، «و حتی یک کلمه هم نگفت» از هاینریش بل، «چنین گذشت بر من» اثر ناتالیا گینزبورگ و چ‍ی‌پ‍ی‌ (داستان برای کودکان) ن‍وش‍ت‍ه‌ م‍اری‍ول‍ودی.

انتشار ماهنامه‌ «راه آینده» با رویکردی کاملاً کارگری در واپسین سال‌های عمر حسین افشار از آخرین تلاش‌های او به‌شمار می‌رفت.

حسین افشار پیش از انقلاب سال ۵۷ در سازمان کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی خارج از کشور فعالیت می‌کرد و پس از انقلاب نیز مدتی را در سال‌های ۱۳۶۰ در ارتباط با سازمان‌های سیاسی چپ در زندان‌های جمهوری اسلامی در بازداشت بود.

لینک: دانلود «و حتی یک کلمه هم نگفت» نوشته هاینریش بل، به ترجمه حسین افشار، نشر آبی

فصل‌نامه‌های ادبی و هنری: «ناممکن»

«ناممکن» یک نشریه ادبی‌ست که به سردبیری پرهام شهرجردی در عرصه ادبیات و نقد و فلسفه به شکلی کاملاً متفاوت و چندرسانه‌ای و با بهره‌گیری از امکانات پیشرفته‌ای که شبکه اینترنت در اختیار ما می‌گذارد، به دو شکل الکترونیکی و چاپی منتشر می‌گردد. شماره صفر این نشریه اکنون در اینترنت منتشر شده و در «گوگل‌بوکز» و در کتابفروشی «آمازون» هم به شکل کتاب در اختیار علاقمندان قرار دارد.

در نخستین شماره «ناممکن» نوشته‌هایی می‌خوانیم از: سحر آریا، صنم احمدزاده، جعفر بزرگ امین، بهزاد بهادری، پدرام مجیدی، مهران حاتمی، محمد علی حسنلو، زبیده حسینی، نوید حمزوی، سینا دادخواه، مهدی سلیمی، امید شمس، پرهام شهرجردی، مینو شهرستانی، غلامرضا صراف، آیدین ضیایی، فریبا فیاضی، آرش قربانی، شاهین کوهساری، فرزاد لیسی، علی فتحی مقدم، هانیه ملکی، مهدی نوید، مازیار نیستانی و شهریار وقفی‌پور.

ناممکن، به سردبیری پرهام شهرجردی

«ناممکن» از چهار سرفصل برخوردار است: شعر ناممکن، داستان ناممکن، واکاوی ناممکن، و نیز ترجمه‌های ناممکن.

پرهام شهرجردی در گفت‌و‌گو با سارا روشن، همکار ما در رادیو زمانه تعریفی از امر ناممکن به دست داده است. او می‌گوید:

«... راه دیگر این است که فضا را بشناسیم، ناتوانی‌اش را درک کنیم و به فکر فضای دیگری باشیم که در دسترس نیست. آماده نیست. وقتی به وضعیت خودمان آگاه می‌شویم و می‌فهمیم که راهی جز گسست، جز بیرون شدن، جز چیز دیگری ساختن نداریم، از صفر و از پیش از صفر شروع می‌کنیم. فضای دیگری می‌سازیم که ما را همین‌طور که هستیم بپذیرد. خیلی از ما دست کم یک دهه است که برای ساخت فضای دیگری کار کرده‌ایم. فکر کرده‌ایم. خودمان را صرف کرده‌ایم. ایده‌آل این بود که از بدو امر همه چیز مهیا بود و برای بدیهی‌ترین‌ها، برای حیاتی‌ترین‌ها، سال‌های آزگار مصرف نمی‌شدیم. ولی ایده‌آل مهیا نبود. نبرد بود و ما بودیم و فضای تازه‌ای که خودش را بیرون از فضای رسمی و حاکم تعریف کرد. فضایی که مستقل است. تحت حکومت نیست و به دنبال ناممکن می‌رود.» (گفت‌و‌گوی سارا روشن با پرهام شهرجردی، دفتر خاک، رادیو زمانه)

و در جای دیگری از همین گفت‌و‌گو باز به «امر ناممکن» اشاره می‌کند و می‌گوید:

«... ما باید به دنبال فضاهای دیگری باشیم و فضاهای دیگر به صورت‌های دیگر، به صورت مجازی -به صورت موازی- شکل گرفته، وسعت گرفته، ممکن شده. ما نمی‌توانیم ادبیات فارسی را به کتاب‌ها و محصولاتی محدود کنیم از زیر دست وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی بیرون می‌آید. این فقط بخشی از ادبیات فارسی‌ست. بخش عمده‌ی ادبیات فارسی در زیرزمین‌ها تولید می‌شود. کتاب‌های ممنوعه‌ای که به صورت الکترونیکی پخش می‌شود و افق‌های تازه‌ای را پیش می‌کشد. مجله‌هایی که بی‌مجوز و تشریفات دولتی، یک‌سره به ادبیات، یعنی به ناممکن می‌پردازند.» (همان)

نشریه «ناممکن» اکنون شکل تحقق یافته فضایی متفاوت برای ادبیات معاصر ایران است که زیر سقف سانسور شکل نمی‌گیرد، می‌خواهد بی‌مجوز و بدون تن دادن به تشریفات دولتی «یکسره به ادبیات یعنی به ناممکن» بپردازد.

«ناممکن» با طراحی اندیشیده و هوشمند و در همان حال چشم‌نواز و با تصاویری زیبا در اینترنت در اختیار همگان قرار دارد.

لینک: «ناممکن» به سردبیری پرهام شهرجردی

پیشنهادی برای ترجمه: آدمخوری در منهتن، تاما جانوویتس

تاما جانوویتس که در سال‌های دهه ۱۹۸۰ از نویسندگان مطرح در شرق آمریکا بود، در آثارش به زندگی هنرمندان و نویسندگان ناکامی می‌پردازد که بدون هدف مشخصی تلاش می‌کنند امروزشان را به فردا برسانند.

آدمخوری در منهتن، تاما جانوویتس

شیوه داستان‌نویسی او به این شکل است که وقایع بسیار مهم را بی‌اهمیت جلوه می‌دهد و به وقایع بسیار بی‌اهمیت و روزمره به‌گونه‌ای می‌پردازد که انگار بسیار مهم باشند. جهان داستان‌ها و رمان‌های او ظاهراً منظم و به قاعده است، اما در بطن آن نظم صوری، اغتشاش وجود دارد. نویسنده این اغتشاش را پنهان می‌کند که بیشتر به چشم آید.

توانایی تاما جانوویتس در «آدمخوری در منهتن» اما بیش از همه در این است که رویدادهای شگفت‌انگیز را به شکل یک امر روزانه و بدیهی جلوه می‌دهد. برای مثال در یکی از داستان‌های این مجموعه یک بیوه‌زن متمول عاشق سرخپوستی می‌شود که عکس او را روی جلد نشریه نشنال جئوگرافیک دیده است. او از این سرخپوست هیچ اطلاعی جز همین عکس ندارد. با این‌حال پی عشقش می‌رود، او را با خود به نیویورک می‌آورد و با او ازدواج می‌کند.

جانوویتس حتی تا آنجا پیش می‌رود که عکس واقعی یا طرحی از چهره شخصیت‌هایش را هم در کتابش منتشر می‌کند.

«آدمخوری در منهتن» شاهکار ادبی نیست، اما تفننی‌ست در طنز و دستاوردی‌ست مختصر در قلمرو ادبیات پست مدرن.

شناسنامه کتاب:
A Cannibal in Manhattan Washington Square Press, July 1988, ISBN 978-0-671-66598-2

یک «شنبه» با کتاب در زمانه:

از سومین پلیس تا خاطرات سلمان رشدی

عقرب، این تونسی‌ها و ترس جان

کاشف واژگان کهن

Fri, 26 Aug 2011 07:52:06 +0000

چاپ چهارم دیوان سومنات از ابوتراب خسروی

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - ابوتراب خسروی در دهه‌ی ۱۳۷۰، به خاطر نوآوری‌هایش در داستان کوتاه فارسی، و به عنوان نویسنده‌ای مسلط بر نثر کهن و روایت‌های پست‌مدرن مطرح شد. از همان ابتدا حهان داستان‌های خسروی از تعادل نشان دارد. تعادل در داستان‌های او اما برآمده از هم‌نشینی موفق عناصر پست‌مدرن و تصویرهای سنتی و قدیمی است که با زبانی خونسرد و نظام‌یافته بیان می‌شود.

تعادل در جهان داستان‌های او از یک‌سو ناشی است از درک کامل و دور از شتاب‌زدگی نویسنده از نحله‌های ترقی‌جویانه‌ی غرب، و از سوی دیگر از ذهنیت رشدیافته‌ای نشأت گرفته که با ادب کهن فارسی به خوبی آشناست.
ابوتراب خسروی پس از انتشار مجموعه داستان «هاویه» در سال ۱۳۷۰ تا مدت‌ها چیزی به دست انتشار نسپرد و هفت سال بعد بود که با مجموعه داستان «دیوان سومنات» به کتاب‌فروشی‌ها برگشت. «دیوان سومنات» با استقبال خوبی مواجه شد و در واقع همان اثری بود که جایگاه ادبی نویسنده‌اش را تثبیت کرد. این کتاب در سال ۸۹ به چاپ چهارم رسیده است، که همین خبرِ خوش، ما را دوباره متوجه آن می‌کند.

کاشف واژگان کهن

برداشت‌های عمیق خسروی از روایت‌های غیر خطی، و به میان کشیدن پای راویانی که شبیه به آدم‌های فاکنر و همینگوی و دیگر نویسنده‌ها نیستند و روایتِ غیر خطی‌شان هم شبیه به هیچ‌کس نیست، فضای کلی داستان‌های نویسنده را ‌تر و تازه و جا افتاده نشان می‌دهد. ترکیب عناصر پست‌مدرن در کنار فضای کهن، و تأثیراتی که خسروی از منابعِ کلاسیک گرفته، جزو جذاب‌ترین ویژگی‌های فردی داستان‌‌نویسی اوست.

دیوان سومنات، ابوتراب خسروی، نشر مرکز. این کتاب به یاد ما می‌آورد که داستان‌نویسی فقط چیزی نیست که از دهه ۸۰ آن را تبلیغ می‌کنند. ازین نظر خواندن این کتاب ضروری‌ست.

حداقل در سطح و کیفیتی که بتوان از آن به‌عنوان یک ویژگی نام برد، چنین تجربه‌ای در داستان‌نویسی فارسی بسیار کم دیده شده است. حتی نوع هم‌نشینی دریافت‌های نوشتاری از نثر کلاسیک و نحله‌های داستان‌نویسی در غرب، در کار هوشنگ گلشیری بسیار متفاوت است با آن‌چه که در آثار خسروی می‌بینیم. خسروی با زبانی فارغ از تأکید و با لحنی خونسرد و یکدست داستانش را روایت می‌کند و در این راه «زبان» را کاملاً در خدمت طرح داستانی‌ قرار می‌دهد. علاوه بر این باید توجه داشت که ساز و کار زبان و نثر در داستان‌های خسروی متأثر از فضاسازی‌‌ داستان‌هایش نیست.

«دیوان سومنات» با داستان بسیار خواندنی «مینیاتور» آغاز می‌شود که مجموعه‌ی کامل و موفقی از همه‌ی عناصر دنیای مستقل نویسنده را در بردارد. «مینیاتور» روایتی غیر خطی دارد، که با تصاویر مینیاتور‌های ایرانی و نقش‌های اسلیمی درآمیخته و نویسنده حتی برای پرداختن شخصیت‌ها از مینیاتورها استفاده‌ی نمادین کرده است.

لحن در همه‌ی داستان‌ها یکدست است. داستان‌های این مجموعه هر چند از نظر کیفی در یک سطح قرار ندارند، اما خواننده حتی با تورقی ساده در این کتاب‌ می‌تواند امضای نویسنده را در پای داستان‌ها تشخیص دهد. در مجموع «دیوان سومنات» ادامه‌دهنده‌ی هویتی‌ست که نویسنده با «هاویه» شروع به ساختنش کرده و در ادامه، گام به گام به آن دست یافته است.

اهمیت ایده

در داستان‌های خسروی البته به‌جز زبان می‌بایست به مفهوم «ایده» هم بپردازیم. خسروی به معنای کلاسیک یک نویسنده‌ی ایده‌گراست. او طرح‌های داستانی‌اش را در میان ایده‌ها پیدا می‌کند و فضای داستان را گه‌گاه تماماً بر پایه‌‌ همان ایده می‌سازد. داستان «حضور» در همین مجموعه‌ی «دیوان سومنات» بر پایه‌ی یک ایده‌ی کلی به وجود آمده و شکل گرفته است. اهمیت ایده در این نوع از داستان‌نویسی تا آن حد اهمیت دارد که همه‌ی اجزای داستان بر پایه‌ی آن و حتی می‌توان گفت در سایه‌ی آن نوشته می‌شوند و رشد می‌کنند.

مجتبا صولت‌پور: ابوتراب خسروی به معنای کلاسیک یک نویسنده‌ی ایده‌گراست. او طرح‌های داستانی‌اش را در میان ایده‌ها پیدا می‌کند و فضای داستان را گه‌گاه تماماً بر پایه‌‌ همان ایده می‌سازد. (عکس: ابوتراب خسروی، داستان‌نویس)

ایده‌ها در داستان‌های «دیوان سومنات» اغلب ساده اما متنوع‌اند. مثلاً در داستان «حضور»، با زن و مردی روبه‌رو می‌شویم که هنگام بازگشت از یک مهمانی، متوجه‌ی حضور پیرزنی در خانه‌ی خود می‌شوند. پیرزن مدعی‌ست بیش از چهل سال است که در آنجا سکونت دارد و در این مدت هرگز خانه را ترک نکرده است. پاسبان خبر می‌کنند و وقتی که او از اهالی محل پرس و جو می‌کند، هیچیک از همسایه‌ها زن و مردِ داستان را به‌یاد نمی‌آورند، حتی مهمانانی که زن و مرد ادعا می‌کنند در مهمانی آن‌ها شرکت کرده‌اند، این دو را فراموش کرده‌اند، و در ‌‌نهایت پاسبان زن و مرد را دستگیر می‌کند و با خود به پاسگاه می‌برد. این ایده‌ی کم‌حجم و شسته رفته، با اجرایی ساده و کم‌پیرایه داستان «حضور» را ساخته است. در چنین فضاهایی، همه‌ی قوانین اجتماعی مربوط به داستان، بر پایه‌ی ایده‌ی اولیه شکل می‌گیرد. از همین یک نمونه می‌توان به اهمیت ایده در داستان‌های خسروی‌ پی برد.

و تو در خاک پوسیده‌ای

برخورد‌های فرواقعی در جهان داستان، از چالش‌ها و وسوسه‌های ذهنی خسروی‌ست. داستان «پلکان» از مجموعه «دیوان سومنات» به‌خوبی نمایانگر چنین چالش‌ها و وسوسه‌هایی‌ست. با این‌حال شاید «مرثیه برای ژاله و قاتلش» بهترین داستان مجموعه «دیوان سومنات» باشد. این اثر چنان موفق از کار درآمده که می‌توان از آن به عنوان یکی از ماندگار‌ترین داستان‌های تاریخ داستان‌نویسی ایران یاد کرد. تعلیق شخصیت‌ها و سرگردانی آن‌ها بین گذشته و حال به داستان حال و هوایی فراواقعی بخشیده است. فرازی ازین داستان را با هم می‌خوانیم:

«و دست ستوان را می‌گیرد و از پله‌ها بالا می‌رود. ژاله م. می‌گوید: «اولین بار که مرا می‌کشتی به چشمانت نگاه کردم، داشتم فکر می‌کردم چقدر زیبا هستند، که مردم، در همه‌ی مدت مرگ به زیبایی چشمانت فکر می‌کردم، کاش حکم را پاره می‌کردی.»

ستوان «کاووس د.» می‌گوید: «فراموش نکن که این حکم اجرا شده و تو در خاک پوسیده‌ای حالا، ما فقط کلمه هستیم که از پله‌ها بالا می‌رویم.»» (ص ۸۱-۸۲)

از همین فراز کوتاه به‌خوبی پیداست که خسروی در تلاش برای برخورد چند بعدی با «متن» یکی از بهترین تجربه‌های داستان‌نویسی در ادبیات معاصر ما را خلق کرده است.
مطالعه‌ی اثری که ۱۳ سال از چاپ نخستش می‌گذرد، به ما یادآوری می‌کند که داستان‌نویسی دقیقاً آن چیزی نیست که در نیمه‌ی پایانی دهه‌ی ۸۰ عرضه و معرفی شده و حتی بزرگ و توُ‌خالی گشته است. خواندن «دیوان سومنات» از این نظر یک یادآوری ضروری‌ست.

شناسنامه کتاب:
دیوان سومنات، ابوتراب خسروی، نشر مرکز، چاپ چهارم: ۱۳۸۹، ۱۸۰۰ نسخه، ۱۲۲ صفحه، ۲۹۰۰ تومان.

طرح: رادیو زمانه

گلایه نویسندگان، شاعران و مترجمان از ممیزی کتاب

Sun, 06 Mar 2011 18:07:21 +0000

ابوتراب خسروی، از نویسندگان معاصر از بلاتکلیف ماندن آثارش در وزارت ارشاد گلایه کرد، علی عبداللهی، مترجم اعلام کرد که بسیاری از آثار ترجمه‌شده و باارزش به دلیل ممیزی مجوز انتشار نگرفته‌اند و حافظ موسوی، شاعر نام‌آشنا از انتشار دو مجموعه شعرش به دلیل ممیزی سنگین صرف‌نظر کرد و در همان حال مجموعه شعر «زن، تاریکی، کلمات» از این شاعر به چاپ چهارم رسید.

ابوتراب خسروی، از رمان‌نویسان نام‌آشنا در گفت‌وگو با خبرگزاری کار ایران (ایلنا) از بلاتکلیف ماندن سرنوشت آثارش در اداره کتاب گلایه کرد.

او گفت یکی از آثار او با نام «ملاکان عذاب» سال گذشته برای دریافت مجوز به وزارت ارشاد فرستاده شده، اما تاکنون مجوز این کتاب صادر نشده است.

خسروی در گفت‌و‌گو با ایلنا گفت که به دلیل چنین سخت‌گیری‌هایی خانه‌نشین شده و از شرایط حاضر ناراحت است. او گفت: « تقاضای اخذ مجوز در نظرم بی‌فایده می‌نماید بنابراین نوشته‌های تازه‌ام را به اداره کتاب نمی‌‌فرستم.»

خسروی تلویحاً به این موضوع اشاره کرد که «ملاکان عذاب» سومین اثر اوست که در وزارت ارشاد بلاتکلیف مانده است و اعلام کرد که با وجود آن‌که نوشتن مجموعه داستانی را به پایان رسانده، اما آن را به دلیل سخت‌گیری‌های ممیزی کتاب به ناشر تحویل نخواهد داد.

ابوتراب خسروی در سال ۱۳۳۵ در شهر فسا در یک خانواده نظامی متولد شده ‌است. ابوتراب خسروی در رمان‌ها و داستان‌هایش با زبانی کهن به رؤیا، اسطوره و موضوعاتی مانند هستی و مرگ و عشق می‌پردازد. رمان‌های دیوان سومنات، اسفار کاتبان و رود راوی، همه بدون استثناء مورد توجه منتقدان و خوانندگان قرار گرفت.

حافظ موسوی، مدیر انتشارات آهنگ دیگر و از شاعران نام‌آشنا و از اعضای کانون نویسندگان ایران نیز پیش از این از انتشار دو مجموعه شعر خود به دلیل ممیزی سنگین و حذف بیش از ۳۰ درصد از اشعار این دو کتاب صرف‌نظر کرده بود.

حافظ موسوی اما در گقت‌وگویی با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) اعلام کرد که مجموعه شعر دیگری از او که نخستین بار در سال ۱۳۸۵ با عنوان «زن، تاریکی، کلمات» منتشر شده بود، به چاپ چهارم رسیده است.

«زن، تاریکی، کلمات» دربرگیرنده سه بخش است. در بخش نخست آن‌که «زن» نام دارد، ۱۴ شعر آمده ‌است. بخش دوم آن با نام «تاریکی»، ۹ شعر دارد و بخش سوم با عنوان «کلمات» دربرگیرنده ۱۸ شعر است.

به گفته‌ حافظ موسوی، موضوع شعر‌ها در فصل‌های «تاریکی» و «کلمات» عمدتاً شعرهایی با گرایش اجتماعی است و در بخش «زن» ضمن این‌که نوعی نگاه هستی‌شناسی به مسأله‌ی زن، زنانگی و روح زنانه وجود دارد، در عین حال یک روح غنایی (لیریک) بر شعرهای این بخش سایه افکنده است.

علی عبداللهی، مترجم کوشا و نام‌آشنا که در قلمرو ادبیات آلمانی‌زبان فعالیت می‌کند نیز در گفت‌وگو با خبرگزاری ایسنا از ممیزی کتاب‌های ترجمه‌شده انتقاد کرد. او ادعا کرد که چند برابر آثار منتشرشده، ترجمه‌هایی هستند که مجال انتشار نیافتند.

علی عبداللهی گفت: «در سال ۸۹، بسیاری از کارهای ترجمه به دلیل ماندن پشت ممیزی‌ یا نگرفتن مجوز از انتشار بازماندند. در این میان، برخی از کتاب‌های سال‌های قبل، که حتی از ارشاد دولت نهم مجوز گرفته و به چاپ‌های چندم رسیده بودند، برای تجدید چاپ با مشکل مواجه شدند و به آن‌ها اجازه‌ انتشار داده نشد، یا اگر داده شد، با حذف‌ها و ایرادهای کم و بیش غیرمنطقی همراه بود.»

عبداللهی که ۳۹ سال پیش در بیرجند به دنیا آمده است، پس از پایان دوره‌ ابتدایی در این شهر، به تهران آمد و در رشته‌ زبان و ادبیات آلمانی تا مقطع کارشناسی ارشد، در دانشگاه‌های بهشتی و تربیت مدرس به تحصیلات خود ادامه داد. او سال‌ها در دانشگاه‌های آزاد تهران، دولتی اصفهان و تهران نیز تدریس کرده‌ است.