تکامل

چرا تمام آغازیان، انسان نشدند؟

arezoo — Sun, 03 Mar 2013 05:37:36 +0000

بن ماوک (Ben Mauk)

برگردان:

احسان سنایی

بن ماوک - انسان‌ها نه از میمون به وجود آمده‌اند، نه از گوریل و نه از شامپانزه. گرچه نسل‌شان در بعضی نیاکان مشترک از قبیل میمون آفریقایی گره می‌خورد، اما ما همه گونه‌های نوظهوری هستیم که از مسیرهای فرگشتی متعددی هم به اینجا رسیده‌ایم.

ما انسان‌ها عقبه طولانی و بحث‌انگیزی داریم، که با دست‌اندازهای متعددی که اطلاعات چندانی هم از آن در اختیارمان نیست از هم گسیخته است. متخصصین هیچ اتفاق نظری بر سر بسیاری از نقاط آغازین و پایانی عمر اغلب گونه‌های زیستی ندارند. پس این نمودار، تا حد زیادی تخمینی‌ست.

گفتن اینکه ما موجودات «تکامل‌یافته»تری از عموزاده‌های پشمالوی‌مان هستیم، حرف غلطی‌ست. کسانی هم که فکر می‌کنند تحول گونه‌ها تابعی از میل به بقای آنهاست، سرنا را از ته گشادش زده‌اند. جهش‌های ژنتیکی همیشه بوده و هست؛ بی‌هیچ هیاهویی، و غالباً هم بدون آنکه تغییر محسوسی در سبک زندگی آن گونه پدید آید. جهش‌ها رویهمرفته وقتی به نسل‌های بعدی انتقال پیدا می‌کنند که ثابت شود به درد بقای فرد و یا گونه مزبور بخورند.

«مفید» بودن این جهش‌ها تا حد زیادی بسته به مؤلفه‌های محیطی از قبیل غذا، وفور شکارچیان، اقلیم و همچنین فشارهای اجتماعی‌ست. فرگشت چیزی شبیه پر کردن درزهای بوم‌شناختی و اجتماعی‌ست. میمون‌های آفریقایی هنوز هم دور و برمان هستند، چون محیط‌شان موجبات تکثیر موفق آن‌ها – که خمیرمایه ژنتیکی مختلفی از ما دارند – را فراهم آورده است. فرگشت، فرآیند آزمون و خطای پیگیری‌ست که آغازیان مدرن هم جزئی از آن محسوب می‌شوند. فرگشت به همین سادگی نیست.

منبع: Life’s Little Mysteries

در همین زمینه:

چرا «تکامل» برابر درستی برای Evolution نیست؟

در نکوهش قانون جنگل

پیش به سوی رؤیای «سازگاری»

توضیح تصویر:

منبع: imageZebra / Shutterstock

نقش باکتری‌های عفونی در تکامل انسان مدرن

Tue, 05 Jun 2012 05:47:04 +0000

برگردان:

احسان سنایی

ساینس دیلی − حدود ۱۰ هزار سال پیش، فرآیند فرگشت انسان به تنگنای اسرارآمیزی دچار آمد: جمعیت نیاکان‌ ما فقط به چهار تا ده‌هزار نفر رسیده بود که همگی‌شان هم ساکن آفریقا بودند. در آن برهه قرار بود از همین جمعیت کم‌پشت، انسان مدرن سربرآورَد و چه در میزان جمعیت و چه در نحوه پراکندگی‌اش، از سایر عموزاده‌های پیرامون خود از جمله نئاندرتال‌ها پیشی بجوید.

هنوز دلیل این تنگنای جمعیتی، به‌روشنی مشخص نیست؛ هرچند که احتمالات متنوعی، از جهش‌های ژنتیکی گرفته تا پدیده‌های دگرگون‌ساز اقلیم و فوران افسارگسیخته آتشفشان‌ها، تا تکامل مؤلفه‌های فرهنگی انسان همچون زبان و ... پیشنهاد شده است. حال، مؤلفه محتمل دیگری را هم می‌شود به این فهرست افزود: بیماری‌های عفونی.

جمعی از محققین بین‌المللی به سرپرستی دانشمندان دانشکده علوم پزشکی دانشگاه کالیفرنیا-سن‌دیه‌گو، در مقاله‌ای که به تازگی در پیش‌نسخه آنلاین نشریه علمی The Proceedings of the National Academy of Sciences انتشار یافت، مدعی شده‌اند که ازکارافتادگی دو ژن منحصربفردِ مربوط به سیستم ایمنی بدن، احتمالاً بدن نیاکان کم‌جمعیت انسان مدرن را نسبت به دگردیسی برخی باکتری‌های بیماری‌زا نظیر Escherichia coli K1 و Group B Streptococci مقاوم کرده؛ یعنی همان باکتری‌هایی که عامل اصلی بروز سپسیس و مننژیت در جنین انسان و نوزاد وی هستند.

آژیت وارکی (Ajit Varki)، استاد پزشکی سلولی و مولکولی، و از رؤسای مرکز آموزشی-پژوهشی تبارشناسی زیستی انسان در دانشگاه سن‌دیه‌گو که سرپرست نویسندگان این پژوهش نیز بوده، می‌گوید: "در جمعیت اندک و محدود، یک جهش ساده [ژنتیکی] هم می‌تواند تبعات چشمگیری به همراه آورَد و یک الل نادر هم احتمال وفور را پیدا کند. ما دو ژن پیدا کرده‌ایم که در بدن انسان مدرنْ هیچگونه عملکردی از خود نشان نمی‌دهند، اما در نیاکان وی چرا. دو ژن که آماج حملات باکتری‌های بیماری‌زا و خصوصاً مرگ و میر نوزادان و جنین‌ها محسوب می‌شده‌اند؛ مرگ و میری که می‌توانسته اثرات چشمگیری را بر نحوه بقای نسل آدمی بگذارد و آن را یا وابسته به پایداری در برابر این باکتری‌ها سازد و یا حذف پروتئین‌های هدف".

در این بررسی، وارکی، که مدیریت مرکز آموزشی-پژوهشی گلیکوبیولوژی دانشگاه سن‌دیه‌گو را هم عهده‌دار است، به اتفاق همکاران آمریکایی، ژاپنی و ایتالیایی خود احتمال وقوع حالت دوم را بیش از اولی دانستند. در این بین، آن‌ها به ازکارافتادگی پروتئین‌های ویژه‌ای هم اشاره کردند، که به میزان‌سازی واکنش‌های دفاعی بدن یاری می‌کنند و خود از اعضای خانواده‌ گسترده‌تری از ژن‌های فعال طی تکوین زیستی انسان به حساب می‌آمده‌اند.

پیش‌تر هم گروه واکی، با همکاری ویکتور نیزت (Victor Nizet)، استاد پزشکی و داروسازی اطفال دانشگاه سن‌دیه‌گو، نشان داده بودند که بعضی عوامل بیماری‌زا قادرند که پروتئین‌های خاصی را به‌منظور تغییر نوع واکنش‌های دفاعی بدن فردِ میزبان به نفع عامل مهاجم، به خدمت خود درآورند. این دانشمندان طی تازه‌ترین بررسی خود متوجه شده‌اند که ژن فعال‌ساز پروتئین Siglec-13 دیگر در ژنوم انسان مدرن جایی ندارد، هرچند که در ژنوم شامپانزه – یعنی نزدیک‌ترین فامیل فرگشتی‌مان – به‌شکل دست‌نخورده و غیرفعالی حضور دارد. ژن دیگر، که عامل فعال‌ساز پروتئین Siglec-17 است، هنوز در ژنوم انسان دیده می‌شود، اما کمی تغییر یافته تا دیگر طعمه مطلوبی برای باکتری‌های مهاجم امروزی به حساب نیاید.

اریک گرین (Eric Green)، از پژوهش‌گران این بررسی و مدیر مؤسسه ملی پژوهش‌های ژن انسانی در مؤسسه ملی سلامت آمریکا، در این‌باره می‌گوید: "ترتیب‌گذاری ژنتیکی می‌تواند دریچه‌های نوینی را به‌روی نحوه تکوین موجودات زنده، از جمله انسان بگشاید". این دانشمندان، در آزمایش بدیعی دست به احیای این فسیل‌های مولکولی زدند و متوجه شدند که باکتری‌های E coli و Group B Streptococci، هنوز هم قادر به تشخیص این پروتئین‌ها هستند و به‌گفته وارکی، "این مهاجمین مدرن، هنوز هم قابلیت تهاجم و دگرگون‌سازی بالقوه واکنش‌های دفاعی بدن را دارند".

هرچند که تشخیص این‌که دقیقاً چه وقایعی طی فرآیند فرگشت آدمی رخ داده، کاری غیرممکن است؛ اما پژوهش‌گران با بررسی آثار مولکولی به‌جامانده در اطراف این ژن‌ها حدس می‌زنند که نیاکان انسان مدرن، در خلال ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار سال پیش، به‌شدت در خطر ابتلای گسترده به بیماری‌های عفونی بوده‌اند. این عامل فرضی می‌توانسته بخش اعظم جمعیت‌شان را نابود کند. در این میان فقط افرادی جان به در بردند که میزبان جهش‌های ژنتیکی ویژه‌ای بودند – یعنی همان جمعیت کم‌پشت انسان‌های مدرنی که بقای فعلی ما را با ناکارآمدی ژن Siglec-17 و همچنین غیاب ژن Siglec-13 تضمین کردند.

به‌گفته وارکی، احتمالش هست که تنگنای جمعیتی پیش‌آمده در برهه‌ای از تاریخچه فرگشتی انسان، حاصل ملغمه‌ای از عوامل گوناگون باشد. "چیزهای زیادی [جهت] گونه‌زایی (یعنی فرآیند سربرآوردن گونه‌های تازه از گونه‌های فعلی) را تعیین کرده‌اند. به گمان ما، عوامل بیماری‌زا را هم بایستی یکی از آن‌ها به حساب آورد".

منبع: Science Daily

در همین زمینه:

فرگشت، خودکشی هم می‌کند

رشد پیچیدگی؛ تصادف یا انتخاب؟

در کوره‌راه «تصادف»

کشف عموزاده‌های دور انسان

توضیح تصویر:

عکس میکروسکوپی باکتری‌های Escherichia coli، یکی از عوامل مرگ و میر انسان در سنین خردسالی و نوباوگی ا‌ست.

قرآن و آفرینش تدریجی: "انشاء" در خلقت (۲)

Fri, 18 May 2012 08:43:03 +0000

آرش سلیم

آرش سلیم − موضوع خلقت در آیات قرآن و به ویژه مطالعات پیرامون خلقت و پیدایش انسان و سایر جانوران در کره زمین، بخش مغفول مانده مهمی از آیات قران را تشکیل می‌دهد.

در بخش نخست این نوشتار [۱] با ارائه بخشی از آیات مربوطه، به موضوع آفرینش تدریجی یا «انشاء» نگاهی داشتیم. تصویری کلی از چرخه پیدایش و رشد تدریجی انسان از بدو ورود به زمین تا مرگ و بازگشت او ارائه گردید.

گفتیم که تحت تاثیر «داستان» خلقت ناگهانی «آدم» از گِل و سپس ورود زوجین آدم به «جنت» و سپس از جنت به زمین، پدیده «انشاء» یا پرورده شدن تدریجی انسان و سایر جانوران در حاشیه قرار گرفته است.

نگارنده مقاله دیگری درباره تساوی مرد و زن و عدم برتری و سلطه یکی بر دیگری از منظر خلقت انسان در قرآن در دست تالیف دارد. این نوشتار بخشی از آن مقاله [۲] است که برای طولانی نشدن مقاله به طور مجزا منتشر می‌شود. بخش بزرگی از متولیان رسمی دین در اثر گمان خلق «حوا» از بخشی از «آدم»، که در قرآن هم نیامده است، و همچنین با استناد به برخی از احادیث و روایات بر این باورند که طبق قرآن «در خلقتِ بشر مرد اصل و زن فرع می‌باشد». همچنین بر اثر بدفهمی برخی از آیات قرآن و متاثر از برخی احادیث و روایات بر این باورند که مردان بر زنان سلطه و برتری دارند. مطالعه خلقت انسان در آیات قرآن در راستای بررسی درستی و یا نادرستی این ادعاست.

در این بخش مقاله مقایسه و بحثی خواهیم داشت درباره «داستان» آدم به عنوان تمثیلی از فرآیند خلقت و انشاء. همچنین آفرینش انسان از «نفس واحده» و پدیده «زوحیت» در خلقت موضوعات دیگری است که مورد بحث قرار خواهد گرفت. خواهیم دید که مفهوم «نکاح» جاهلی عرب بر خلاف مفهوم «زوجیت» و «ازواج» است که خلقت انسان بر آن بنا شده است. «ازدواج» پیوند «یک زوج» مرد و «یک زوج» زن است بر اساس «مودت» و «رحمت» بین زوجین برای «سکینه» همدیگر. در حالی که «نکاح» رابطه همزمان «یک» مرد است با «چند زن» به اضافه «چند کنیز»، بر اساس توانایی «مالی» مرد و برای «شهوترانی» مرد.

لازم به یادآوری است که واکاوی برخی مسائل دیگر مربوط به زنان در مقاله درباره تساوی مردان و زنان [۲] ادامه خواهد یافت و شامل چنین مواری خواهد شد: آیه نساء:۳۴ و آن چه به آن «قوامیت» مردان گفته می‌شود، «نکاح» جاهلی موسوم به «تعدد زوجات»، بحران دختران یتیم در آن جامعه، مشکلات زنان پیامبر ... و مواردی دیگر که ابهام در آن‌ها در کشورهای اسلامی به تبعیض و ستم به زنان انجامیده است.

بخش دوم: از خلق در محیط الهی تا انشاء در زمین

برای ارائه بهتر بحث در جدول ۱ سه دسته آیات پیرامون خلقت انسان در سه محیط: الف) آسمان، ب) زمین، و ج) جنین، با هم آورده شده است. در بخش یکم این نوشتار درباره چرخه خلقت نخستن انسان در زمین شامل فرآیند انشاء در زمین (ب) و فرآیند انشاء جنینی (ب) بحث شد. چرخه خلقت از گرد و غباری در آسمان آغاز شد که «ذره» هر «گونه» جانور را به زمین آورد و در دل زمین قرار داد. گفته شد که نمیدانیم قبل از پراکنده شدن در آسمان، این ذره‌ها چگونه تشکیل شده‌اند. یعنی معمای بین آسمان و زمین همچنان راز سر به مهر است. آن چه این فاصله را به نوعی پر می‌کند داستان آدم است. آن چه بر زوجین آدم در بهشت می‌گذرد. چرا که در این داستان نیز چگونگی «ورود» به جنت و همچنین «خروج» از جنت و «ورود» به زمین روشن نیست. در این داستان خدا پیکری از گِل درست می‌کند و روح خود را در آن می‌دمد و در نتیجه «آدم» به طور ناگهانی به وجود می‌آید. در بیان داستان آدم ، قرآن در چگونگی خلق زوج آدم ساکت است. نه واژه «حوا» در قرآن وجود دارد و نه می‌توان در مکالمه‌هایی که در جنت رد و بدل می‌شود آدم را مذکر دانست. در این گفتگوها، آدم و زوجش بکار رفته است. برای مثال در آیات اعراف:۱۹ تا ۲۵ می‌خوانیم که: شیطان هر دو را می‌فریبد و برای هر دو سوگند می‌خورد که خیرخواه آنان است. هر دو با هم از درخت ممنوعه میخورند و عورت زوجین همزمان آشکار می‌شود. هر دو با هم توبه و طلب مغفرت می‌کنند. و سرانجام هر دو از جنت برای اقامت در زمین خارج می‌شوند. انگار کنش‌ها و واکنش‌های «زوجین» به هم چسبیده است. اگر چه در حالت فیزیکی دو زوج (زوحین) هستند. نحوه بیان داستان طوری است که انگار هیچکدام شخصیت مستقل «من» ندارد. همه جا سخن از «ما» (زوجین) می‌باشد. یعنی اگر این آدم را اسم خاص «آدم» پیامبر که مرد بود فرض نکنیم، اسم عام است برای اولین ویرایش «گونه» انسان که «بشر» از نسل اوست. با توجه به مطالب این نوشتار خیلی بعید است انسان نخستینی که هنوز در چرخه خلقت و رشد شناختی در حد یک طفل هم نیست پیامبر باشد. حتی با کامل فرض کردن اندام‌ها و فرآیند شناختی تا بلوغ، بعید است دو نفر به پیامبر نیاز داشته باشند. به هر حال با توضیجاتی که در این بخش می‌آید می‌بینیم که همین خلقت به ظاهر ناگهانی آدم خود شامل مقدمات و مراحلی بوده است که نمی‌توان آن را خلقت ناگهانی و یک دفعه دانست. البته خواهیم دید که ساختن پیکر گِلی اولین انسان در «داستان» آدم، صرفا یک ابهام است در برداشت از آیات قرآن.

لازم به یادآوری است که باید واژه‌های زیر که برای شروع خلق انسان بکار رفته است از یکدیگر تمیز داده شود:

۱) «تراب»، «طین»، و «صلصال»

۲) «سُلَالَه»

۳) «نطفه»

«تراب» به معنی خاک، «طین» به معنی گِل یا همان مخلوط خاک و آب، و «صلصال» نیز شکلی از مخلوط گل و آب می‌باشد. پس هر جا به طین و صلصال اشاره شود، ماده اولیه آن خاک است. در اسرا:۶۱ و حجر:۳۳ طین و صلصال به جای یکدیگر نیز به کار رفته است. وقتی شیطان از سجده آدم خوداری می‌کند، در اسرا:۶۱ دلیل آن را خلقت انسان از «طین»، و در حجر:۳۳ از «صلصال» بیان می‌کند. با این حساب در یک نمای باز از تصویر فرآیند خلقت انسان، شروع خلقت انسان به «طین» (مخلوط خاک و آب)، «تراب» (خاک)، و «ماء» (آب) باز می‌گردد. تشکیل «سلاله» شروع فرآیند انشاء انسان در آب و گِل یعنی همان محیط «ب» است. «نطفه» شروع انشاء انسان در محیط جنینی یعنی همان محیط «ج» می‌باشد.

۲.۱. نگاهی به داستان آدم و علت ابهام در فهم آیات انشاء

بیایید به آیات حجر:۲۶ و ۲۷ و ۲۸ و ۲۹ (جدول ۱) نگاهی بیندازیم. در حجر:۲۶ و ۲۷ بیان شده است که خدا «انسان» را از «صلصال»، اما «جن» را از «نار» (آتش) و قبل از انسان خلق کرده است. به عبارت دیگر تاکیدی است بر تفاوت ماهوی جنس یا ماده اصلی دو دسته از مخلوقات: جن و انس. آیه حجر:۲۸ زمانی را (به پیامبر) یادآوری میکند که خدا به ملائکه گفته است قصد دارد نسل بشر را از خاک بیافریند. حتی از فاعل «خالق» استفاده شده و نه فعل خلق. این که خالق نسل مخلوقی از جنس خاک خواهد بود. و در همان موقع اعلام برنامه خود مبنی بر خلق مخلوقی متفاوت، به ملائکه می‌گوید: زمانی که خلقت او را سامان دادم و روح خود را در او دمیدم او را سجده کنید. نمی‌گوید انسان را که خلق کرده ام بیایید سجده کنید.

حال باید دید این ابهام ساختن پیکر گِلی آدم از کجا آمده است؟ به نظر می‌رسد در خواندن پشت سر هم آیات ۲۶ و ۲۷ و ۲۸ و ۲۹ سوره حجر، قید «قبل» برای خلقت جن در آیه حجر:۲۷ و همچین «فاذا» در آیه حجر:۲۹، موجب ابهام شده است. به طوری که آن را توالی زمانی در چنین فرآیندی پنداشته اند: ۱) ساختن مجسمه آدم از صلصال (حجر:۲۶)، و سپس ۲) دمیدن روح خدا در آن مجسمه. کاربرد لفظ «صلصال» نیز بر ابهام افزوده و در نتیجه به فهم نادرست ساخت مجسمه گِلی منجر شده است. همانطور که گفته شد، آیه حجر:۲۶ درباره خاکی بودن مخلوق جدیدی به نام انسان است که در برنامه کاری خدا قرار داشته است. در این آیه گفته نشده است که انسان خلق شده و یا پیکر گلی از او ساخته شده است. آیه حجر:۲۹ درباره دمیدن روح خدا پس از «سامان دادن» خلقت انسان است و نه بعد از ساختن پیکر گِلی فرضی.

حال اگر آیات ۲۶ تا ۳۳ سوره حجر را با آیات ۷۱ تا ۷۵ که درباره داستان سرپیچی ابلیس از سجده آدم و دلیل او برای این کار دقت کنیم، موضوع مورد بحث روش تر خواهد شد:

• در سوره ص بدون توضیح خلقت انسان از خاک و خلقت جن از آتش (یعنی بیان آیاتی مشابه حجر:۲۶ و ۲۷)، به شرح داستان سرکشی ابلیس پرداخته شده است. حال هر دوسری آیه را که در زیر آمده است از وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ به بعد با هم مقایسه میکنیم: توجه خواهیم کرد که حجر:۲۶ و ۲۷ که با لقد هم شروع شده آیات مستقل از داستان هستند. همانطور که گفته شده به توضیح خاکی و آتشتی بودن انس و جن پرداخته است.

• در آیه ص:۷۱ که معادل حجر:۲۸ است از واژه «طین» به جای «صلصال» در حجر:۲۸ استفاده شده است. یعنی در استفاده از «صلصال» به معنای «گل رس کوزه گری» تعمدی در کار نبوده است. همان «گِل» است که در آیات بسیاری از قرآن شروع خلقت انسان را از آن می‌داند.

• البته در هر دو مورد سوره حجر و سوره ص، دنباله آیات یادآوری خوداری ابلیس از سجده کردن انسان است. چون جنس «نار» خود را از جنس «تراب» انسان برتر می‌داند، از سجده بر مخلوق جدید سر باز می‌زند.

حجر:۲۶ و ۲۷ و ۲۸ و ۲۹ و ۳۰ و ۳۱ و ۳۲ و ۳۳

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ (۲۶)

وَالْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ (۲۷)

و در حقيقت انسان را از صلصال از گلى سياه و بدبو آفريديم،

و پيش از آن جن را از آتشى بى‏دود خلق كرديم.

-------------------------------------------------------------

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِّن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ (۲۸)

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ (۲۹)

فَسَجَدَ الْمَلآئِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (۳۰)

إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى أَن يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (۳۱)

قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (۳۲)

قَالَ لَمْ أَكُن لِّأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ (۳۳)

و [ياد كن‏] هنگامى را كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: من آفريننده انسان از گل خشكيده از لجن مانده‏ى بدبوى خواهم بود.

پس چون او را سامان دادم و در آن از روح خود دميدم در برابر او به سجده در افتيد.

آنگاه فرشتگان همگى سجده بردند

گفت اى ابليس تو را چه شده است كه با سجده‏كنندگان نيستى؟

گفت من آن نيستم كه براى بشرى كه او را از گلى خشك از گلى سياه و بدبو آفريده‏اى سجده كنم.

بنابراین با دقت در آیان ۲۸ تا ۳۳ سوره حجر و مقایسه آن با آیات ۷۱ تا ۷۶ سوره ص که در زیر آمده، خواهیم دید که اولا آیات حجر:۲۶ و ۲۷ را باید جدا خواند، دوما عندالزوم نمی‌توان «گل کوزه گری برای ساختن مجسمه» را از «صلصال» استخراج کرد. می‌تواند اشاره به همان محیط «ب» جدول ۱ باشد. اینجا به جای صلصال از طین و به جای بشر از واژه انسان استفاده شده است. با مقایسه حجر:۲۸ و ص:۷۱ می‌بینیم که صلصال در حجر:۲۸ همان طین در ص:۷۱ است. طین نیز می‌تواند اشاره به همان شروع انشاء در گِل و ماء مهین باشد.

ص:۷۱ و ۷۲ و ۷۳ و ۷۴ و ۷۵ و ۷۶

إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِن طِينٍ (۷۱)

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (۷۲)

فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (۷۳)

إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ (۷۴)

قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْعَالِينَ (۷۵)

قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ. (۷۶)

و [ياد كن‏] هنگامى را كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: من آفريننده بشرى از گل خشكيده، از لجن مانده‏ى بدبوى خواهم بود.

پس چون او را سامان دادم و در آن از روح خود دميدم در برابر او به سجده در افتيد.

آنگاه فرشتگان همگى سجده بردند

جز ابليس كه تكبر ورزيد و از كافران بود.

گفت اى ابليس چه چيزى تو را از سجده به آنچه با دستان خويش آفريده‏ام، بازداشت؟ آيا استكبار ورزيدى يا از بلندمرتبگان بودى؟

گفت من از او بهترم مرا از آتش آفريده‏اى و او را از گل آفريده‏اى

در آیه اسرا:۶۱ نیز واژه «طین» به کار رفته است جایی که ابلیس می‌گوید: قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا (آيا كسى را كه از گل آفريده‏اى سجده كنم). باز هم می‌بیینم تاکید بر محیط «گِل» است که خلقت انسان از آن شروع شد و در بخش «ب» جدول ۱ آمده است. در آیات رحمن: ۱۴ و ۱۵ نیز بر خلق انسان از صلصال و خلق جن از آتش تاکید شده است.

داستان آدم درسوره اسرا نیز، چون سوره‌های حجر و ص، با محوریت سرکشی ابلیس به دلیل برتر دانستن ماهیت «آتشی» خود بر مخلوق «خاکی» جدید بیان شده است. اما در سوره‌هایی چون بقره، اعراف، و طه به موارد دیگری چون آموزش اسما و القای کلمات به انسان و همچنین «نفس» انسان نیز پرداخته شده است. همین جا اگر بخواهیم به نتیجه گیری‌های داستان آدم و شیطان نگاهی بیندازیم، به «کبر» و «غرور» ابلیس می‌رسیم. او که فضیلت خود را در مقایسه با انسان، جنس «آتش» در مقایسه با «خاک» می‌دانست، و بر این اساس با انسان دشمنی ورزید. حال اگر همین جا بر بعضی از آیات بهشت هم نقبی بزنیم می‌بینیم که برای زندگی دوستانه در بهشت، خدا از سینه‌ها کینه‌ها را می‌زداید (اعراف:۴۳). و اگر از منظر رابطه «نفس» انسان که با فجور و تقوا سامان داده شده است به موضوع نگاه کنیم، مراقبت آدمی است بر نفس خود که قسمت فجور آن به شیطان تسلیم نشود. یعنی خالی نگه داشتن سینه از کینه‌ها و دشمنی‌ها و در نتیجه زندگانی مسالمت آمیز.

در بخش ۲.۵ نگاهی خواهیم داشت به داستان آدم در سوره ص و در رابطه با سایر مطالبی که در این سوره آمده است. مثالی است که می‌توان هدف از بیان داستان آدم و تکرار آن را در سوره‌های مختلف با تاکید بر جنبه‌ای از داستان دید. در هر سوره بسته به «پندی» که می‌خواهد به مخاطب منتقل کند بخشی از داستان نقل شده است.

به هر حال آن طور که از آیات برداشت می‌شود خدا پس از خلق انسان او را «صورتگری» می‌کند و سپس از فرشتگان می‌خواهد که به او سجده کنند (اعراف:۱۱ ). اگر بخواهیم صورتگری را با صورتگری داخل رحم (آل عمران:۶ ) در فرآیند انشاء جنین مقایسه کنیم، شامل انشاء تدریجی تمام اندام‌ها منجمله چهره طفل داخل رحم می‌شود. از طرف دیگر می‌دانیم که داستان سجده فرشتگان در جنت پس از آموزش «اسما» به آدم بود. اگر بخواهیم با فرآیند انشاء «ب» در جدول ۱ مقایسه کنیم، مقطعی است که نه تنها اندام‌های انسان کامل شده است بلکه به مرحله از رشد شناختی رسیده است که می‌تواند اسما را یاد بگیرد. القای «کلمات» پس از داستان سجده بود.

حال بیایید مبنا را بگذاریم بر داستان رایج که می‌گوید خدا با دست خودش از گل کوزه گری انسان را خلق کرد و در این پیکره گلی دمید. بر اساس آیات قرآن در هر «کُن فیکون»، با فرمان «بشو» (کُن) توسط خداوند هر «شدنی» و یا «هست شدنی» (یکون) در یک چشم به هم زدن رخ می‌دهد: وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (قمر:۵۰). اما در همین داستان آدم هم، محصول نهایی که نام آن «آدم» است حاصل مقدمات و فرآیندی بوده است که در مرحله پایانی با یک فرمان «بشو» هست می‌گردد و وارد «جهان هستی» می‌شود. به عبارت دیگر در محیطی غیر از جهان هستی، که اینجا آن را محیط الهی و یا آسمانی نامیده ایم، مراحلی را طی کرده است. مثلا خدا «نفس» انسان را از لایه فطرت می‌گیرد و با پیکر انسان که از گِلِ می‌سازد و آن را صورتگری می‌کند سامان می‌دهد و سپس روح خود را در او می‌دمد. یعنی نه تنها خمیرمایه پیکر را به مقدار لازم ترکیب می‌کند و چون پیکرتراشی ماهر پیکر را به زیباترین شکل می‌آفریند، بلکه انضمام بهینه اجزا را برای یکپارچگی نظام وار ساماندهی می‌کند. الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ (انفطار:۷). و این فرآیند در هر خلقتی صادق است. حتی می‌توان تصور کرد که قبل از شروع به کار ساختن انسان، مرحله «طراحی» نیز در کار بوده است. چرا که انسان تنها مخلوق خدا نیست. برای تولید اولیه هر مخلوق، طراحی قبلی هر محصول جدید لازم است. بنابراین می‌بینم این «شدن» آن چنان که فکر می‌کنیم در یک «چشم به هم زدن» عملی نگردیده است.

همانطور که در بحث انشاء اشاره شد و در دنباله این نوشتار پیرامون آن بحث خواهد شد، با تطبیق مرحله دمیدن در سلاله و دمیدن در پیکر، می‌توان گمانه زنی کرد که مراحل خلق مفهمومی و یا نقشه خلقت هر نوع مخلوق جدید در «ذره» آن وجود دارد، تا در زمان «مقتضی» در شرایط محیطی مناسب با دمیدن روح خدا حیات پیدا کند. پیرامون چرا و چگونگی دمیدن روح خدا در قسمت بعد توضیح کوتاهی داده شده است.

مورد دیگری که موجب ابهام شده است اشارات مکرر قرآن به خلق انسان از «تراب» یا خاک است. در نتیجه اذهان به سمت مجسمه فرضی خاکی رفته است. اینجا می‌خواهیم ببینیم چرا در بسیاری از آیات خلقت، به خلق انسان از تراب اشاره شده است و آیا منظور همه این آیات همان ترابی است که با آن پیکر اولیه ساخته شد؟

قرآن در آیات مختلفی چون کهف:۳۷ ، حج:۵ ، فاطر:۱۴ ، غافر:۶۷ فرآیند خلقت انسان را با فرمت کلی زیر بیان کرده است:

۱) شروع: خلق کردن از «تراب»

۲) سپس (ثُمَّ): نطفه

۳) سپس (ثُمَّ): مرحله‌ای بعد از نطفه

در فرمت بالا ابتدا در ۱ و ۲ به دو فرآیند اصلی خلقت انسان در زمین اشاره می‌کند، یعنی ۱) انشاء از ذره اولیه در محیط «ب» و سپس ۲) انشاء از نطفه در محیط «ج». بعد در بخش آخر آیه بسته به منظور آیه، مرحله یا مراحلی بعد از نطفه بیان می‌گردد.

برای مثال به فرمت غافر:۶۷ در زیر توجه شود که پس از «ثُمَّ» دوم در بخش ۳ فرمت، با علقه و بعد با تولد طفل تا مرحله مرگ ادامه پیدا کرده است:

غافر:۶۷

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ

ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ

ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّى مِن قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُّسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

او همان كسى است كه شما را از خاكى آفريد،

سپس از نطفه‏اى،

سپس از علقه‏اى، و سپش شما را [به صورت‏] كودكى برمى‏آورد، تا به بلوغ کامل خود برسيد و تا سالمند شويد، بعضی‌ها ممکن است با مرگِ زودرس بمیرید، بعضی‌ها ممکن است به عمری كه مقرّر است برسيد، و اميد كه تعقل کنید.

معمولا اینگونه آیات با فعلی چون «خلقکم» یعنی شما را خلق کردم شروع شده است. این فرمت در مواردی که مراحل گوناگون انشاء را در چند آیه دنبال هم بیان کرده، رعایت شده است. یعنی بیان مرحله مورد نظر آیه از فرآیند خلقت را، از مرحله مبدا انشاء از خاک و یا گل شروع کرده است. مثلا در آیات مومنون:۱۲ و ۱۳ و ۱۴، انشاء جنینی و مراحل مختلف «تبدیل» جنین بیان شده است . اما قبل از بیان مراحل فرآیند جنینی، به آغاز فرآیند انشاء در زمین نیز اشاره کرده است. همان فرآیند تبدیل ذره به زوجین انسان («ب» در جدول ۱) که همه چیز در محیط مساعد آب و گل شروع شد. اما از آن جایی که در «داستان» آدم، خلقت پیکر انسان از «تراب» و «گل» آغاز می‌شود، و همین «داستان» آدم نیز به عنوان روایت اصلی خلقت انسان در اذهان سلطه داشته است، پدیده واقعی خلقت یعنی انشاء در پرده‌ای از ابهام و فراموشی قرار گرفته است. به عبارت دیگر هر جا از «تراب» و «طین» سخن رفته است، همان گِل کوزه گری (صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ) فرض شده است که در داستان رایج آدم پیکر انسان را تشکیل داده است. اما اکنون که در بخش یکم این نوشتار با فرآیند خلق و انشاء در زمین آشنا شدیم، می‌توان فهم بهتری از آیات داشت. همچنین تجسم و درک بهتری از رابطه «تمثیلی» داستان آدم با مراحل مختلف خلق مفهومی و سپس انشاء انسان در زمین داشت.

حال به جدول ۱ نگاهی دوباره می‌اندازیم تا رابطه بین سه دسته آیات که بیانگر سه محیط آسمان و زمین و جنین است روشن تر شود. در جدول ۱ محیط «ج» یعنی محیط جنینی روشن است و با آن آشنا هستیم. بحث کوتاهی خواهیم داشت درباره محیط «الف» و «ب». حتی با فرض این که همان داستان ساختن آدم از گل کوزه گری را بپذیریم، آن چه در «الف» و «ب» رخ می‌دهد دو مرحله از یک فرآیند فیزیکی و در امتداد یکدیگر نیستند. فرآیند «الف» می‌تواند تمثیلی باشد از فرآیند «ب».

می بنیم آن چه در «الف» رخ می‌دهد در محیطی غیر از زمین است. حتی داستان حضور زوحین آدم در «جنت» و آموختن اسماء و القای کلمات به آدم می‌تواند تمثیلی باشد از رشد شناختی انسان در زمین. مرحله‌ای که انشاء تدریجی اندام انسان کامل شد و تعامل با محیط را شروع کرد. شاید بتوان گفت تعامل از راه شنیدن صدا‌ها و دیدن و نوعی بصیرت قلب بوده است. شاید مدت‌ها طول کشیده است تا بشر به گفتار آمده و تعامل با کلمات آغاز شده است. جالب است که شباهت‌هایی با انشاء جنینی نیز دارد. چرا که طفل نیز بعد از مدتی حرف زدن را می‌آموزد.

پس می‌توان گفت آن چه در «الف» رخ می‌دهند نه تنها تمثیلی است از انشاء در محیط «هستی» که فاصله فیزیکی آسمان به زمین را نیز تا حدودی روشن می‌کند. این که در فرآیند انشاء، یک ذره نخستین به انسان و ذره دیگر مثلا به یک حیوان تبدیل می‌شود، همان ذات ذره است که در محیط الهی خلق و تولید شده است. به زبان ساده و نزول یافته، همان بذر نخستین هر «گونه» جانور که از آسمان برای کشت (انشاء) در زمین فرستاده شد، در دستگاه الهی مراحلی را طی کرده است. به عبارت دیگر هر بذر حامل ذات (نفس) و اندامی است که مستلزم طراحی و ساماندهی مفهومی در محیط الهی بوده است. و این آن چیزی است که داستان آدم تمثیل آن است با توجه به سطح فهم مخاطب خود. در شکل ۲ تلاش شده است تجسمی از رابطه بین فطرت و خلقت در محیط الهی (آسمانی)، فرآیند خلقت و انشاء نخستین انسان، و انشاء نخستین در جنین، و تکثیر نسل انسان ارائه شود.

لازم به یادآوری است که قرآن در حیات بخشیدن به دواب غیر انسان با دمیدن روح خدا تصریح ندارد. اما می‌شود گمانه زد که «بشو» و «دمیدن» روح یکی نیستند. یعنی برای هست شدن موجودات فاقد «حیات»، فقط «بشو» لازم است. در حالی که برای هست شدن موجودات حیات دار، هم بشو و هم دمیدن روح لازم است.

البته باید توجه داشت که طبق آیات قرآن گاهی یک مخلوق «جدید» از «تبدیل» مخلوق پیشین خلق می‌شود که با انشا دفعه اول فرق دارد. فقط در انشاء بار اول به دمیدن روح خدا نیاز است. به عبارت دیگر انشای هر مخلوق «جدید» عندالزوم انشاء بار نخست نیست.

۲.۲. دمیدن روح خدا

در قرآن غیر از مورد دمیدن در رحم مریم (انبیا:۹۱)، سه آیه مبنی بر دمیده شده روح خدا در انسان آمده است. دو مورد آن در آیات حجر:۲۹ و ص: ۷۲ است. هماطور که در بالا بحث شد، در این دو مورد خدا به فرشتگان می‌گوید وقتی که انسان را سامان دادم و روح خود را در او دمیدم او را سجده کنید. سجده:۹ تنها آیه‌ای است که صراحت دارد بر دمیدن روح خدا در فرآیند خلقت انسان که مربوط به فرآیند «ب» جدول ۱ و در زمین می‌باشد. جایی که خدا خلق انسان را از طین آغاز می‌کند و نسل انسان را در سلاله قرار می‌دهد و در آن می‌دمد:

سجده: ۷و ۸ و ۹

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِينٍ (۷)

همان كسى كه هر چيزى را كه آفريده است نيكو آفريده و آفرينش انسان را از طِينٍ آغاز كرد.

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاء مَّهِينٍ (۸)

سپس نسل او را از سُلَالَةٍ (چكيده) از آبى مهین قرار داد.

ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ

وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ (۹)

آنگاه او را سامان داد و از روح خويش در او دميد

و براى شما گوش و ديدگان و دلها قرار داد چه اندك سپاس مى‏گزاريد.

می بینیم که روح خدا برای حیات دادن به نسل بشر یا «گونه» انسان، در «سلاله» دمیده شده است. همان خلقت در زمین و آغاز فرآیند انشاء. دمیدن در این «سلاله» مستقر در آب، آغاز فرآیندی بود که به نخستین زوج انسان و سپس اولین نطفه و سپس طی اولین فرآیند رشد جنینی به کامل شدن جنین ختم شد.

حال اگر بخواهیم داستان خلق در محیط الهی («الف») را بر آن چه در زمین رخ داد تمثیل وار منبطق کنیم، باید «فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي» در آیات حجر:۲۹ و ص: ۷۲ را، بر زمان و مرحله واقعی ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ در زمین یعنی بر سجده:۹ منبطق کرد. خلقت و سامان دهی آسمانی و دمیدن روح، معادل مرحله‌ای است که «ذره» اولیه در محیط مساعد زمین و در آب با دمیدن روح خدا جاندار شد و رشد تدریجی را آغاز کرد. در مراحل طولانی رشد و تکامل انسان، اولا زمان بسیار زیادی طول کشیده تا اندام‌ها رشد کند، دوما قوای شناختی انسان در تعامل با پیرامون توسعه پیدا کند.

از این که در آیه سجده:۹ از قوای شنوایی و بینایی و نوعی توانایی قلبی نام برده شده است، شاید بتوان نتیجه گیری کرد که تا مدت‌ها انسان قادر به حرف زدن و تعامل از راه کلمات نبوده است. شاید مراحلی که خدا به آدم اسما را می‌آموزد و یا کلمات را القا می‌کند تمثیلی از رشد و توسعه این قوا در انسان‌های اولیه بوده است. آموختن بیان پس از خلق انسان در رحمن:۳۴ آمده است: خَلَقَ الْإِنسَانَ، عَلَّمَهُ الْبَيَانَ. اگر «وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ» در آیه سجده:۹ را با نحل:۲۹ مقایسه کنیم، تعبیر توسعه قدرت تعامل با محیط از راه ابزار دیدن و شنیدن محکم تر می‌شود. . وقتی که طفل متولد می‌شود، اندام گوش و چشم و قلب دارد. اما رشد و شناخت طفل در آن مرحله با شنیدن صداها و دیدن و مثلا محبت قلبی به مادر شروع می‌شود. به عبارت دیگر حتی بعد از کامل شدن اندام انسان‌های نخستین، هنوز چون طفلی تازه متولد شده با دنیای پیرامون خود بیگانه بوده‌اند. در اعراف:۱۷۹ و اعراف:۱۹۵ می‌توان فرق بین «اندام» و «کارکرد» آن اندام را ملاحظه کرد. جالب است که طبق اعراف:۱۷۹ برای «یفقهون» به قلب نیاز است و نه به مغز و اندیشه. همان توانایی نخستین نوعی درک و شناخت قلبی کفایت می‌کند.

نحل:۲۸

وَاللّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ الْسَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

و خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون آورد در حالى كه چيزى نمى‏دانستيد، و براى شما گوش و ديدگان و دل‏ها قرار داد تا شكر گزاريد

اعراف:۱۷۹

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَّ يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَّ يَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

و به راستى بسيارى از جن و انس را براى دوزخ آفريده‏ايم [چرا كه‏] دلهايى دارند كه با آن در نمى‏يابند، و ديدگانى دارند كه با آن نمى‏بينند، و گوشهايى دارند كه با آن نمى‏شنوند، اينان همچون چارپايانند، بلكه گمراه‏تر، اينان غافلانند

اعراف:۱۹۵

أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُواْ شُرَكَاءكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلاَ تُنظِرُونِ

آيا آنها [بت] پاهايى دارند كه با آن راه بروند يا دستهايى دارند كه با آن كارى انجام دهند يا چشمهايى دارند كه با آن بنگرند يا گوشهايى دارند كه با آن بشنوند بگو شريكان خود را بخوانيد سپس در باره من حيله به كار بريد و مرا مهلت مدهيد

بنابراین «خروج» زوجین آدم از «جنت» و «ورود» آنها به زمین را می‌توان معادل زمانی فرض کرد که زوجین نخستین انسان در زمین مراحل تکاملی خود را تمام کرده، قادر به حرف زدن و تعامل از طریق انتقال مفاهیم با واژه‌ها بوده اند. حال اگر بخواهیم مقداری «تاویل» هم بیفزاییم، مغز انسان بعد از این مراحل رشد کرده است. قبل از توسعه مغز انسان، «دل» تصمیمات انسان را کنترل می‌کرده است. اما «نفس» انسان از همان اول در خلقت و ساماندهی انسان بوده است.

حال اگر با توجه به مطالب ارائه شده درباره خلقت به بقیه آیات خلقت نگاهی کنیم، خواهیم دید هر جا که از خلقت و انشاء واقعی در زمین و رحم سخن رفته است، از داستان آدم خبری نیست.

برای مثال آیات مراسلات:۲۰ و ۲۱ و ۲۲ و ۲۳، چون سجده:۷و ۸و ۹ ، از فرآیند «ب» انشاء در زمین سخن می‌گوید: خلقت انسان در ماء مهین و قراردادن سلاله (ماء مهین) در یک محل مطمئن تا زمان معین:

مراسلات:۲۰ و ۲۱ و ۲۲ و ۲۳

أَلَمْ نَخْلُقكُّم مِّن مَّاء مَّهِينٍ

فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ

إِلَى قَدَرٍ مَّعْلُومٍ

فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ.

مگر شما را از آبى بى‏مقدار نيافريديم

پس آن را در جايگاهى استوار نهاديم

تا مدتى معين

تعیین کردیم و چه تعیین کننده و توانایی.

در آیه انبیا:۹۱ حامله شدن و تشکیل نطفه حضرت عیسی را به خلقت آدم مثال زده است. جایی که خدا روح خود را در حضرت مریم دمید و حامله شد. همین جا در مقام حضرت عیسی بد نیست یادآوری گردد که خدا برای خلق و حیات بخشیدن به نسل بشر یک بار روح خودش را در سلاله دمید. اما برای خلق فقط یک نفر به طور اختصاصی روح خود را در بطن مریم دمید. یعنی با دمیدن ویژه روح خدا، نطفه حضرت عیسی شکل گرفت و در رحم مریم حیات یافت. این در حالی است که میلیاردها انسان روح خود را از یک بار نخستینی دارند که خدا روحش را در «سلاله» دمید.

۲.۳. سامان بخشی به «نفس واحده» انسان به عنوان مخلوق جدید

اگر به آیات ۷ و ۸ و ۹ و ۱۰ سوره شمس دقت کنیم، مشاهده می‌کنیم که خدا «نفس» را هم چون سایر نظام هستی سامان داده است. و از سیاق آیات قبل سوره که درباره خورشید و ماه و آسمان و گسترش زمین است بر می‌آید که این «نفس» باید نفس انسان یا همان «نفس واحده» ای باشد که زوجین انسان از آن خلق می‌شوند. جالب است که مانند سایر چیزها که «زوجیت» دارند، نفس هم دارای زوجیت «فجور» و «تقوا»ست. به عبارت دیگر در همان مرحله خلقت «نفس» انسان، نفس انسان با فجور و تقوا ساماندهی شده است. می‌دانیم انسان در داشتن «اختیار» در مقایسه با فرشتگان که قبلا خلق شده بودند، کانسپت جدیدی بود. می‌توان طرح مفهومی آن را یک مرحله در خلقت مخلوق مختار و هوشمند جدید دانست. برای روشن تر شدن بد نیست به فرق بین فرشتگان و انسان اشاره‌ای بشود. فرشتگان اولا مجبورند در انجام کار خیر، و دوما آن چه به آن‌ها امر می‌شود انجام می‌دهند. ولی انسان صاحب اختیار است و می‌تواند هر کاری انجام دهد، چه خیر باشد و چه شر. یعنی مختار بودن در انجام بدی هاست که تقوای انسان را دارای ارزش می‌کند. وگرنه اگر نتواند جز کار خوب انجام دهد، صحبت از تقوی بی معنی می‌شود. اینجاست که این مفهوم توسط خالق ساماندهی شده است و بر مبنای آن مخلوق نوینی خلق شده است. در آیه‌های ۹ و ۱۰ شمس تاکید شده است: هر فردی در پاکی نفس خود بکوشد رستگار و هر که این نفس را به پلیدی بپوشاند زیانبار می‌گردد. همین جا بد نیست یادآوری شود که در داستان زوجین آدم، وسوسه شدن این دو زوج را نباید پدیده جدید و دور از انتظار فرض کرد. چرا که نفس انسان همانطور که در آیات سوره شمس در زیر آمده، قبلا توسط خدا بر اساس «فجورها و تقواها» سامان گرفته بود. خصیصه‌ای بود که آدم و زوج او با آن، از نفس واحده با خصیصه نوین خلق شده بودند و کارکرد درست این مفهوم جدید به ویژه در انجام کار بد زیر ذره بین ارزیابی بود. قدرت شیطان نیز آن چنان که در داستان خلقت و مکالمه او با خدا آمده است، در بخش «فجور» نفس است و نه غلبه کامل بر نفس انسان: قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا و وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا. فراموش نکنیم که انسان از همان مرحله ایده، در نقشه جامع خلقت برای زندگی در زمین خلق شد. در آیه بقره:۳۰، به روشنی بیان شده است که انسان برای خلافت در زمین خلق شده است: وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً. بنابراین شاید بتوان گفت آن چه در داستان آدم و شیطان رخ داد، برای آزمایش کارکردی مخلوق جدید با «نفس» جدید بود.

شمس: ۷ و ۸ و ۹ و ۱۰

وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا

وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا

و قسم به نفس و آن كه آن را سامان داد

آنگاه [اختیار] بزهکاری و پرهيزگاری را در آن نهاد:

كه هر كه در پاكى آن كوشد رستگار شود،

و هر كه در پليدى‌اش فرو پوشد زیانبار گردد.

در قسمت بعد نگاهی خواهیم داشت به موضوع «زوجیت» و خلقت زوجین انسان از «نفس» واحده.

۲.۴. «زوجیت» در خلقت و خلق زوجین انسان از «نفس واحده»

طبق آیات متعدد قرآن همه مخلوقات زوج آفریده شده‌اند و تکثیر و انتشار یافته اند. یعنی بقای نسل آن‌ها نیز بر اساس زوجیت است. اما این زوجیت بر مبنای گوهر یگانه یا «نفس واحده» است. هر زوج انسان (مذکر و مونث) از نفس واحد انسان است. زوج چهارپایان و درختان میوه و گیاهان نیز از نوع (نفس) خودشان است. به آیات زیر دقت شود:

ذاریات:۴۹

وَمِن كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ

و از هر چيزى دو زوج آفريديم

نجم:۴۵

وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى

و اوست که زوجین مذکر و مونث را آفرید

یس:۳۶

سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ

پاك است کسی كه همه زوج‏ها را آفريد، از آنچه زمين مى‏روياند و از [نوع] خودشان و از آنچه نمى‏شناسند

زخرف:۱۲

وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا

و همان کسی که همه جفت‌ها را آفرید

نبأ:۸

وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا

و شما را زوج‌ها آفریدیم

قیامه:۳۹

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى

پس دو جنس نر و ماده را از آن، قرار آورد

رعد:۳

وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ

از هر گونه میوه‌ای زوجین قرار داد

شعرا:۷

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ

مگر در زمين ننگريسته‏اند كه چه قدر در آن از هر گونه زوج کریم رويانيده‏ايم؟

شورا:۱۱

فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا...

پديدآورنده آسمانها و زمين از [نوع‏/گوهر] خودتان براى شما جفتهايى قرار داد، و از دامها جفت هایی.

فاطر:۱۱

وَاللَّهُ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا...

و خداوند شما را از خاكى آفريد، سپس از نطفه‏اى، آن‏گاه شما را زوج‏ها گردانيد...

اعراف: ۱۸۹

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا...

او كسى است كه شما را از نفسی [گوهری] يگانه آفريد و جفتش را از آن قرار داد تا در كنار او آرام گيرد...

زمر:۶

خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا ...

شما را از نفسى [گوهری] یگانه آفريد، سپس جفتش را از آن قرار داد

انعام: ۹۸

وَهُوَ الَّذِيَ أَنشَأَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ...

و اوست كه شما را از نفس [گوهری] يگانه‏اى پديد آورد...

با توجه به آیات بالا باید بین «نفس» و هر عنصر «زوج» که شامل یک نر و یک ماده این «نفس» می‌شود فرق گذاشت. «نفس»، واحد بنیان اولیه خلقت هر زوج می‌باشد. مانند نفس انسان، نفس گورخر، و غیره. از نظر لغوی «زوج» به هر واحد مذکر و یا مونث از چیزی اطلاق می‌شود. «ازواج» جمع «زوج» است. در قرآن برای زن لفظ «زوجه» به معنی زوج زن و جمع آن «زوجات» وجود ندارد. به مجموع دو زوج، «زوجین» گفته می‌شود که همان یک جفت است.

ناگفته نماند که آیات به روشنی می‌گوید هر «چیزی» را زوج آفریده ایم. یعنی این زوجیت به موجودات زنده محدود نمی‌شود. برای مثال شاید بتوان بار مثبت و منفی در اتم ها، نیروی مغناطیسی آهنربا و موارد مشابه را نیز شامل این مفهوم زوجیت دانست. حتی میوه‌های بهشتی هم زوج هستند: فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ‏. رحمان:۵۲).

در زیر به آیاتی چند که درباره خلقت انسان و خلق هر زوج انسان از نفس واحده است دقت می‌کنیم:

• انعام:۹۸ بیانگر «انشاء نخستین» انسان از «نفس واحده» است. جایی که روح خدا در سلاله دمیده می‌شود و برای رشد در مکانی مطمئن و محفوظ از آسیب پذیری تا وقت معین قرار می‌گیرد.

انعام: ۹۸

وَهُوَ الَّذِيَ أَنشَأَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ

و اوست كه شما را از نفس [گوهری] يگانه‏اى پديد آورد و در جایگاهی مستقر و مطمئن به ودیعت گذاشت، به راستى ما آيات [خود] را براى مردمى كه مى‏فهمند به تفصيل بيان كرده‏ايم.

• در آیه اعراف:۱۸۹ بر خلق انسان از نفس واحده و بر خواست خدا در قرار دادن زوجین [نخستین] برای یکدیگر با هدف سکینه در زندگانی تاکید دارد. سکینه و آسایش و آرامش زوجین، که فلسفه آفرینشن ازواج انسان است، آن چنان که در آیه روم:۲۰ بیان شده است، بر مبنای «مودت» و «رحمت» خدایی بین زوجین است. و این خود آیت است برای اندیشه ورزان.

اعراف: ۱۸۹

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَت دَّعَوَا اللّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحاً لَّنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

او كسى است كه شما را از نفسی [گوهری] يگانه آفريد و جفتش را از آن قرار داد تا در كنار او آرام گيرد، پس چون با او بياميخت، بارى سبك گرفت و با آن مدتى سر كرد. و چون سنگين شد، هر دو از خداوند، پروردگار خويش خواستند كه: اگر فرزند شايسته‏اى به ما دهى قطعا از سپاسگزاران خواهیم بود.

روم:۲۱

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً انَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

و از نشانه‏هاى او اينكه از [نوع/گوهر‏] خودتان براى شما جفتهايى آفريد تا بدانها آسایش گيريد، و ميانتان دوستى و رحمت نهاد، آرى در اين براى مردمى كه مى‏انديشند نشانه‏هايى است.

• در آیات شورا:۱۱ و نساء:۱ هدف دیگر زوجیت از نفس واحده را، تکثیر نسل هر «گونه» منجمله نسل انسان بیان کرده است. شورا:۱۱ درباره انسان و چهارپایان است، اما در نساء:۱ مشخصا درباره انسان و در رابطه با دوستی و محبت در خانواده است. که همه چه مرد و چه زن از یک گوهرند.

شورا:۱۱

فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ

پديدآورنده آسمانها و زمين از [نوع‏/گوهر] خودتان براى شما جفتهايى قرار داد، و از چهارپایان جفت‌هایی [قرار داد]. بدين وسيله شما را تکثیر می‌کند. چيزى همانند او نيست، و اوست شنواى بينا.

نساء :۱

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِي تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا

اى مردم از پروردگارتان پروا كنيد، همو كه شما را از يك نفس [گوهری] يگانه بيافريد و زوج او را هم از آن پديد آورد و از آن دو، مردان و زنان بسيارى پراكند، و از خدايى كه به [نامِ‏] او از همديگر درخواست مى‏كنيد پروا نماييد و زنهار از خويشاوندان مَبُريد، كه خدا همواره بر شما نگهبان است.

• نحل:۲۱ هدف دیگر خلقت انسان بر مبنای زوحیت را، تشکیل خانواده بیان کرده است:

نحل:۷۲

وَاللّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُم مِّنْ أَزْوَاجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ

و خدا از [نوع/گوهر‏] خودتان براى شما جفتهايى قرار داد، و از همسرانتان براى شما پسران و نوادگانى نهاد و از چيزهاى پاكيزه به شما روزى بخشيد، آيا به باطل مى‏گروند، و به نعمت خدا كافر مى‏شوند.

بنابراین در تمام آیات بالا نخست بر نفس واحده‌ای که هر دو زوج مونث و مذکر از آن به وجود آمده‌اند تاکید شده است. سپس در هر آیه مولفه‌ای از فلسفه زوحیت در آفرینشن بیان گردیده است. مشاهده می‌کینم که در هیچ مورد اشاره‌ای به مرد و یا زن نیست تا چه رسد به این که بخواهد رابطه با تفاوت و یا امتیازی را بیان کند. بر عکس همه جا بر فلسفه آفرینش زوجیت بر مبنای نفس واحده و نقش بنیادین آن در هستی تکیه شده است. به گمان من اگر این مسئله «عمیقا» فهم شود، الگوی زندگانی در کشورهای مسلمان دگرگون خواهد شد.

در همه آیات بالا خطابِ «شما را خلق کردم» به انسان است و این که همه شما انسان‌ها از یک نفس یگانه آفریده شده اید. و از این نفس واحده هر زوج آن هم آفریده شده است. حال فرض کنید آیات بالا و تمام مطالب این نوشتار پیرامون خلقت و فرآیند انشاء نخستین انسان را نادیده بگیریم. سپس برای آفرینش مرد (آدم) نسبت به آفرینش زن (حوا) تقدم زمانی قائل شویم. خب می‌توان گفت آفرینش زن بعد از مرد بوده است. کجای این تقدم زمانی به معنای خلق زن از مرد است؟ حداکثر می‌توان گفت از یک گوهر واحد انسان، ابتدا مرد و سپس زن آفریده شده است. مگر آیه انعام:۹۸ با روشنی آفتاب نمی‌گوید: هوالذی «أَنشَأَكُم» مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ. بنابراین از اول و یا دوم خلق شدن مرد یا زن، نمی‌توان خلق دومی را به اولی نسبت داد. بلکه هر دو را باید به نفس واحده انسان نسبت داد.

لازم به یادآوری است که در مکالماتی که بین خدا و مخلوق جدید در جنت صورت می‌گیرد، «آدم» و «زوج» او موضوع خطاب است. به طوری که نمی‌توان تشخیص داد کدامیک مرد و کدامیک زن می‌باشد. گویی پس از دمیدن روح خدا در «انسان» واحد و فرمان «بشو»، مخلوقی به نام «آدم» و «زوج» او در عالم فعلیت پیدا کرده اند. در قرآن «زوج» هم به مرد اطلاق شده است و هم به زن. برای مثال در مجادله:۱ برای شوهر یک زن و در انبیاء:۹۰ برای همسر یحیی بکار رفته است. در زبان عربی «زوجه» به معنی زن است که جمع آن «زوجات» می‌باشد. اما در قرآن هرگز لفظ «زوجه» و «زوجات» بکار نرفته است.

۲.۵. نگاهی به سوره ص در رابطه با داستان آدم و ابلیس

سوره ص با وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ یعنی سوگند به قرآن «پندآموز» شروع می‌شود. بگذارید نگاهی کوتاه به موضوعاتی که در ۸۷ آیه این سوره آمده و «پندهایی» که دارد نگاه کوتاهی بیندازیم:

• آیات ۲ تا ۱۷ درباره کافران و اقوام قبل است که پیامبر خود را را تکذیب کردند. بنابراین پیامبر را به صبر و پایداری توصیه می‌کند.

• آیات ۱۸ تا ۲۶ دربازه داوود و توانایی‌هایی که خدا به او داده بود.

• آیات ۲۷ تا ۲۹ درباره هدفدار بودن هستی و خلقت آسمان و زمین است و این که صالح و مفسد برابر نیستند. در آیه ۲۹ آمده است که کتاب قرآن برای آن است که در آیات آن تدبر شود و «پندی» است برای خردمندان.

• در آیات ۲۹ تا ۴۸ از سرگذشت پیامران قبل چون ابراهیم و اسحاق و اسماعیل و ... و دیگرانی چون فرعون سخن رفته است و از پیامبر خواسته شده است از آن‌ها یاد کند و سرنوشت آن‌ها را برای پند گرفتن مردم بازگو نماید.

• در آیات ۵۱ تا ۵۵ رفاه در بهشت برای بشارت دادن به مخاطبین توصیف شده است.

• در آیات ۵۵ تا ۵۴ جهنم و عذاب‌های سخت آن برای هشدار توصیف شده است.

• آیات ۶۵ تا ۷۰ درباره پیامبر است که به او می‌گوید به مردم بگوید من یک هشدار دهنده‌ای بیش نیستم.

• در آیات ۷۱ تا ۸۵ داستان آدم را همانطور که در بخش ۲.۱ دیدیم تعریف می‌کند. همچنین نافرمانی ابلیس و رانده شدن او و مهلت خواستن ابلیس برای فریب انسان را تعریف می‌کند.

• در پایان می‌گوید: این جز «پندی» برای عالمیان (همه) نیست. یعنی تمام موارد بالا که در این سوره «قُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ» آمد «پندی» است. مواردی چون سرگذشت اقوام قبل، سرگذشت پیامبران پیشین، بشارت رفاه در بهشت و هشدار عذاب‌ها در جهنم، و همچنین بیان داستان آدم و سرکشی شیطان و امکان فریب دادن انسان... همه و همه جز «پندی» نیستند. پیامبر هم منذری است که برای دادن هشدار آمده و با بازگو کردن این آیات به مردم «پند» می‌دهد.

بد نیست اینجا یادآوری گردد که در کاربرد لفظ «عالَمِين» در آیات قرآن، برای مواری غیر از « رَبِّ الْعَالَمِينَ» باید دقت ویژه داشت. همه جا عالمین به مفهوم جهانیان نیست. مواردی این لفظ برای تاکید به صورت مبالغه به جای «همه مردم» به مفموم «جمیعا» (همه) به کار رفته است. مثلا وقتی در مسجدی گفته می‌شود «جمیعا صلوات»، از همه حضار بدون استثنا درخواست فرستادن صلوات می‌شود. بُرد همین درخواست صلوات نیز تا آنجایی است که صدای بلندگوی مجلس شنیده می‌شود. برای مثال به انبیا:۷۱ دقت شود:

انبیا:۷۱

وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ

و او و لوط را [با مهاجرت‏] به سوى سرزمينى كه در آن براى مردم بركت گذاشته‏ايم، نجات داديم.

برای مثال اگر به نکته بالا دقت نکنیم، طبق آیات بقره:۴۷ و بقره:۱۲۲ باید قبول کنیم که قوم بنی اسرایئل بر همه مخلوقاتی که تا ابد در یونیورس زندگی خواهند کرد فضیلت دارند.

خلاصه این که بازگو کردن داستان آدم و ابلیس چون بقیه موارد برای «پند» دادن و «پند» گرفتن مخاطب است. حتی آن جایی که با تسلیم شدن به وسوسه شیطان عورت زوجین آدم آشکار می‌شود، شاید هدف آن آموزش افرادی قبائلی بوده است که چون انسان‌های نخستین عورت خود را نمی‌پوشانده اند. آیات برای تبیین و آموزش اسرار خلقت و چگونگی هست شدن و هستی و پدیده‌های هستی نیامده است. هدف ارسال کتاب آن بوده است که با هشدار و پند دادن مخاطب را از سرکشی و کینه ورزی و هوای نفس و بیهودگی و جهل شرک و کفر رها کند. زنجیرهای آن‌ها را بگسلد تا فرصت آموختن با مشاهده و تفکر و تعقل و تدبر در آیات جهان را از دست ندهند. اگرچه در لابلای آیات می‌توان تصویری از چگونگی خلقت انسان را برداشت کرد، اما کشف علمی پدیده‌های خلقت راه و روش خود را دارد. همان راهی که مشاهده و تقکر و تعقل و تدبر پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. «کلمات» خدا «بیکرانه» است و به حدود هشتادهزار کلمه قرآن و کلمات سایر کتاب‌های آسمانی محدود نمی‌شود.

بخش سوم: سخن پایانی

همانطور که بحث شد، الگوی کلی که می‌توان از «انشاء» استخراج کرد، آغاز از یک «ذره» است. ذره در محیط مناسب و آب در زمین حیات می‌گیرد و طی مراحل انشاء به خلق زوجین اولیه می‌انجامد. سپس «نطفه» اولیه که خود یک «ذره» است خلق می‌شود و در محیط جنینی مراحل انشاء و «تبدیل»‌های لازم را طی می‌کند. آیات قرآن درباره «تبدیل»‌ها از مرحله «سلاله» تا پدیدار شدن زوجین نخستین انسان ساکت است. اما اگر بخواهیم با جنین مقایسه کنیم تبدیل از یک ذره به زوجین می‌باید مراحل تبدیل زیادی را گذرانده است. بازگشت در قیامت نیز با یک «ذره» حامل شناسه انسان شروع می‌شود و مراحل انشاء و تبدیل‌هایی را طی می‌کند که از آن اطلاعی در دست نیست.

اگر بخواهیم دو فرآیند انشاء یعنی ۱) انشاء از نخستین «ذره بیجان» تا خلق «نخستین نطفه»، و ۲) فرآیند انشا از «نخستین نطفه» تا تکامل «نخستین جنین» را الگوی انشاء در خلقت بدانیم، شاید بتوان آن را چنین تعمیم داد: شروع از یک ذره بسیار ریز و تکامل مرحله‌ای همراه با بزرگ تر شدن ذره. فرآیند بازگشت پس از مرگ انسان نیز باید با این فرآیند تدریجی سازگاری داشته باشد. در آیات آمده است که از خاک همین استخوان‌های پوسیده هر فرد به او حیات داده می‌شود و برگردانیده می‌شود. یعنی می‌توان گمانه زنی کرد که بعد از تلاشی و خاک شدن میت، شناسه هر فرد در زمین موجود است. در روز موعود برای زنده شدن هر فرد، اولا دمیدن روح خدا لازم است، دوما بازخلق جدید هر شناسه باید طی یک فرآیند تدریجی«انشاء» باشد. مراحلی را طی خواهد کرد تا به مرحله مورد نظر خدا (مثلا جوانی فرد) برسد. قرآن در بازخلق هر فرد آن قدر دقیق و ریز است که می‌گوید سرانگشتان (اثر انگشت) هر فرد دوباره بازسازی خواهد شد.

اگر بخواهیم الگوی «انشاء» را به خلقت یونیورس نیز تعمیم دهیم، می‌توان گفت خلقت هر یونیورس از یک نقطه و یا یک ذره آغاز می‌شود و طبق قوانین خلقت که آن ذره با خود حمل می‌کند، یونیورس فرآیند انشاء مرحله‌ای و بزرگ شدن را طی می‌کند. اما تفاوت این است که ذره اولیه هر «گونه» و نطفه هر «گونه» در محیط طبیعی «موجود» و محیط «موجود» رحم رشد می‌کنند. باید دید آیا فضای نخستینی که «بیگ بنگ» در آن شروع شد و گسترش پیدا کرد، خالی و هیچ بود یا این فضا خود مخلوق پیشینی بود برای کاشتن ذره اولیه بیگ بنگ. که البته با توجه به الگوی انشاء انسان پاسخ این خواهد بود که مهبانگ (بیگ بنگ) در هیچ اتفاق نیفتاده است. خلق فضایی (با محیط مناسب) پیشینی بوده است. اگر باز هم بخواهیم در تعمیم فرآیند خلقت و انشای انواع حیوانات جلوتر برویم، می‌توان گفت همانطور که نفس واحده اولیه برای «انواع» حیوانات داشته ایم، می‌بایست جهان‌های گوناگون داشته باشیم. یعنی خلقت فقط به یونیورس ما محدود نمی‌شود. در رابطه با اصل «زوجیت» در خلقت، در مورد خلقت کیهان (یونیورس) می‌توان گفت از هر ذره اولیه یا هر بیگ بنگ «زوجین» یونیورس «هست» می‌شود. که این هم در قرآن می‌توان ردپایی از آن را دید: اگر بخواهیم دنیای موجوداتی را که ماده بنیادین آن‌ها در مقایسه با دنیای خاکی ما «آتش» است یک یونیورس به حساب آوریم، می‌توان گفت یونیورس ما یک زوج یا میرور دارد. البته باز هم تاکید می‌شود که هدف بیان این گونه مثال‌ها صحه گذاشتن و یا تبیین علمی این پدیده‌ها نیست. صرفا مثال‌هایی از خود قرآن برای روشن تر شدن پدیده «انشا» می‌باشد و این که با موارد دیگر خلقت در قرآن می‌تواند سازگاری داشته باشد.

نکته مهم دیگر که یادآوری آن ضرروی است نقش زمین و خاک در خلق نخستین هر «گونه» است، این که همه جانداران در بطنش حیات را آغاز کرده‌اند. به عبارت دیگر زمین، مادر نخستین هر «گونه» موجود زنده‌ای است. اینجا «خاکی» بودن انسان و سایر جانوران و گیاهان عمق بیشتری پیدا می‌کند. و البته «جهان» خاکی هم. اهمیت آن اولا از منظر فیزیکی است چه به لحاظ محیط لازم برای روییدن و چه به لحاظ آرمیدن پس از مرگ و به خاک تبدیل شدن. اما می‌توان درباره جنبه عاطفی آن نیز گمانه زنی کرد. چیزی شبیه همان احساس مهر و پناه مادری برای فرزند. انسان در فرآیند انشاء سال‌ها در دل زمین با زمین مانوس بوده است. این یکی بودن و انس طولانی می‌باید در ذات انسان اثری گذاشته باشد. ناگفته نماند که واژه «ارض» حدود ۴۵۰ بار در قرآن آمده است.

زمین با آب، محیط مناسب برای «حیات» را فراهم می‌کند. با این همه اما هنوز راز بزرگ حیات در «خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ» نیست. بلکه در «جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاء مَّهِينٍ» می‌باشد که آن هم بدون «وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ» مقدور نبوده است. باید دید این دمیدن روح چیست. هنوز آن چه می‌دانیم، در مقایسه با آن چه نمی‌دانیم، بسیار ناچیز است. دیدیم که در فرایند انشاء و رشد جنینی («ج») ، روح خدا در «نطفه نخستین» یا همان مکانیزمی که فرد فرد انسان‌ها از آن تکثیر می‌شوند دمیده نمی‌شود. اما در محیط «ب» که خلقت انسان از سلاله آغاز میشود، برای حیات دادن به «گونه» انسان روح خدا در سلاله دمیده شده است. و این حیات در «نسل» بشر با نطفه منتقل می‌شود. یعنی در دل نطفه، حیات نهفته است. برای مثال نطفه تخم مرغ دارای حیات است. حال با این تبیین اگر بخواهیم به تفاوت بین سلاله انسان نخستین و نطفه انسان نگاه عمیق تری داشته باشیم، می‌توان چنین گفت: سلاله بدون حیات در مقایسه با نطفه در مرتبه پایین تری قرار می‌گیرد، اگر چه نقشه انشاء «گونه» انسان و «نسل بشر» را با خود دارد. نتیجه این که خلق و سامان دادن هر مخلوقی حتی با پیچیدگی انسان، بدون دمیدن روح خدا در آن فاقد ارزش است. چرا که فعلیت ارگانیک حیاتدار ندارد. از منظر قدرت آفرینندگی، مرتبه‌ی یک نطفه در ظاهر بی مقدار اما قابل تکثیر، در مقایسه با یک جهان مخلوق مفهومی بدون فعلیت در مرتبه بالاتری قرار داد. علم و قدرت خدا در خلق و سامان دهی بهینه و متوازن انسان به کار گرفته شد، اما این روح خدا بود که انسان را انسان کرد، حال چه با دمیدن در پیکر سفالین در برداشت رایح و چه با دمیدن در سلاله انسان داخل لجن یک مرداب ساکت. اینجاست که هر جا نطفه‌ای پنهان بود حتی در تخم یک پرنده شایسته احترام و تکریم است. خدا هم تبریک «احسن الخالقین» را برای کامل کردن آفرینش انسان تا نطفه حیات دار و تشکیل جنین از نطفه برای خود نگاه داشت.

حال اگر به نمای بزرگ با وسعت کائنات نگاهی بیندازیم، می‌توانیم آن شگفتیی را تجسم کنیم که سیاره زمین نه تنها از دل تریلیون ترییلون... مواد و غبارهای سرگردان چند هزار درجه حرارت سربرآورد، که بطنش نیز برای شروع حیات آماده گردید. شاید در روزی که انشاء یونیورس ما از ذره‌ای آغاز شد، نقشه گونه‌های جنبندگان آینده در آن موجود بود. با این حساب عمر واقعی خلقت («نفس») انسان به ۱۳.۷ بیلیون سال می‌رسد. با خلق و انشای هر ستاره و سیاره‌ای مناسب برای حیات، از بطن آن سیاره می‌روییم.

این نوشتار شاید مفصل‌ترین نوشتاری باشد که مراحل مختلف خلقت را بر اساس آیات قرآن ارائه کرده است. البته تا آن حد جزییاتی که می‌توان از آیات قرآن گرفت. دریافتیم که در هیچکدام از این مراحل خلقت و انشاء، صحبت از مونث و مذکر هیچ «گونه» ای از مخلوقات نیست، چه خلق آسمانی انسان و چه خلق و انشای زمینی انسان. یک «نفس واحد» است و یک «سلایه» واحد است... تا پدیدار شدن زوجین. در گفتگوهای داخل جنت (اعراف:۱۹ تا ۲۵) نیز آدم و زوج او مخاطبند و هر «دو» زوجین هستند که «با هم» دچار لغزش می‌شوند و «با هم» از خدا طلب بخشایش می‌کنند. دستور سجده به فرشتگان نیز، سجده به «انسان» است: وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلآئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ. زوجین آدم نخستین ویرایش مخلوق جدید «انسان» را نمایندگی می‌کنند.

اعراف:۲۳

قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

گفتند پروردگارا ما بر خويشتن ستم كرديم و اگر بر ما نبخشايى و به ما رحم نكنى مسلما از زيانكاران خواهيم بود.

اعراف:۱۱

وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلآئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ

و در حقيقت، شما را خلق كرديم، سپس به صورتگرى شما پرداختيم آن گاه به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده كنيد. پس [همه‏] سجده كردند، جز ابليس كه از سجده كنندگان نبود.

حال کسانی که می‌گویند در خلقتِ انسان، مرد اصل است و زن فرع، بفرمایند روشن کنند که در کدام مرحله مرد اصل بوده است و زن فرع؟ در [۲] موارد آیات غیرخلقتی که با استناد به آن مرد را فرادست و زن را فرودست فرض می‌کنند بحث تفصیلی شده است. برای مثال اینجا به مسئله «نکاح» رایج در جامعه جاهلی در مقایسه با «ازواج» مورد نظر قرآن در آیه روم:۲۱ اشاره‌ای می‌کنیم. در بخش ۲.۴ این نوشتار در رابطه با اصل زوحیت زوحیت و خلقت انسان از نفس واحده آیاتی آورده شد. در آیه روم:۱۴ آمده است که خدا مودت و رحمت بین ازواج قرار داده است: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً. یعنی بنیان سکینه (Tranquility) در زندگی مشترک، «مودت» و «رحمت» بین «ازواج» است که جمع دو نفر «زوج» می‌باشد. حال اگر به آیات نساء:۲۲ تا ۲۸ نگاهی بیندازیم و «نکاح» مورد بحث در این آیات را با «ازواج» مورد نظر در روم:۲۱ مقایسه کنیم، خواهیم دید که دو «مفهوم» کاملا متفاوت می‌باشند. «نکاح» در جامعه جاهلی مورد خطاب پیامبر، رابطه بین «زوجین» (یک مرد و یک زن) نبوده است. بلکه رابطه «یک» رجل و «چند» زن باضافه چند «کنیز» بوده است. مبنای آن هم شهوت بوده است نه مودت و رحمت. «مودت» و «رحمت» از اسمای «حسنی» خدا می‌باشد. در آیات نساء:۲۲ تا ۲۸ می‌توان تصویری از «وضعیت موجود» مردان ثروتمند زیاده خواه را در رابطه با زنان آن جامعه به روشنی دید. هیچ مرزی برای این زیادت خواهی وجود نداشته است. در این آیات تا حدی که زیادت طلبی شامل محارم و مواردی چون دو خواهر همزمان و زنان شوهردار... نباشد، بسنده شده است. غیر از این موارد گفته است هر کسی را که می‌خواهید با «مال خود» طلب کنید. بنابراین می‌بینیم «ازواج» و «ازدواج» بر مبنای فلسفه خلقت، «مفهوم» و یا کانسپتی بسیار متفاوت از مفهوم و یا کانسپت «نکاح» رایج در آن جامعه بوده است. البته قرآن در جهت تغییر تدریجی در آن جامعه تا جایی که زورش به رجال متمول و پرنفوذ قریش می‌رسیده، راهکارهایی را ارائه داده است:

- اولا آن‌ها را از «نکاح» با محارم و مواردی چون زن شوهردار و دو خواهر همزمان... منع کرده است،

-دوما تعداد زنان غیر کنیز را به چهار محدود کرده است به «شرط رعایت عدالت» بین زنان،

-سوما تاکید کرده است که هر چه هم کوشش کنید نمی‌توانید بین آن‌ها عدالت برقرار کنید.

به عبارت دیگر خواسته است این «تغییر» کانسپت «نکاح» جاهلی رایج در آن جامعه به «ازدواج» بر مبنای فلسفه خلقت انسان، «مرحله ای» صورت گیرد، بدون این که در افراد متمول و بانفوذ آن جامعه مقاومت ایجاد کند و بر ستیزه جویی با پیامبر افزوده شود. خدا اگر می‌خواست می‌توانست در آن‌ها فوت کند و یک دفعه جامعه جاهلی آن‌ها را به یک جامعه قابل قبول متحول کند. اما این فوت کردن با «اختیاری» که به انسان در خلقت داده شده است تناقض ایجاد می‌کند. همانطور که خلق مفهومی «گونه» انسان باید بیایید روی زمین و با قوانین جهان «هستی» به طور تدریجی و در فرآیند انشاء و با رشد و تغییر، انسان واقعی شود. چرا که با «هست» کردن مخلوقات است که خدا زیبایی و عظمت و دانش خود را به نمایش می‌گذارد. و جهان هستی نمایشگاه توانایی‌های خدا می‌شود. و برای مخلوق انسان جهان هستی یک کتاب بزرگ می‌شود. همانطور که در این نوشتار اشاره شد، در آیاتی چون نحل:۷۲ و نساء:۱ دلایل دیگر فلسفه زوجیت در خلقت، تکثیر و ادامه نسل انسان و همچنین ایجاد خانواده و داشتن خویشان و بستگان بیان شده است.

در [۲] نیز پیرامون سایر ابهاماتی که در اثر آن دین رایج مردان را برتر و مسلط بر زنان می‌داند، بحث شده است.

اگر نتوانیم بین آیاتی که برای «تغییر» در آن جامعه نیمه بدوی و رهایی آن مردم از نکبت و تباهی نازل شده است، و «دین فطری» تمایز قائل شویم، دین می‌شود حمّال نکبت‌های آن جامعه عقب مانده و ریختن نکبت هایشان بر سر مردمان این زمانه. بدون هیچ تردیدی «ثمر» حمالی نکبت، چیزی جز تباهی نخواهد بود. طبق قرآن «کلمات» خدا بیکران است (کهف:۱۰۹ و لقمان). از طرف دیگر طبق قرآن «کلمه طیبه» نه تنها رشد می‌کند و شاخ و برگ می‌دهد، که مبنایی «استوار» دارد و باید «ثمر» دهد (ابراهیم:۲۴ و ۲۵). آن چه اغلب به آن توجه نمی‌شود، «ثمردهی» کلمه است. سمت و سوی کلمه طیبه تعالی بیشتر است و عمل صالح به آن رفعت می‌بخشد: يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ (فاطر:۱۰). به عبارت دیگر برای سنجش کلمه طیبه شاخص وجود دارد: استواری و بنیان کلمه، ثمردهی کلمه، و کنش صالح که از درون کلمه بیرون می‌آید و خود کلمه را به مرتبه‌ای بالاتر می‌برد. اگر کلمه‌ای را به خدا نسبت می‌دهیم که جز نکبت و تباهی برای جامعه ثمری ندارد، کلمه «خبیثه» است. تا زمانی که متولیان رسمی دین، قرآن و رابطه ساختاری بین آیات را عمیقا نفهمند، راه و روشی را که قرآن برای کشف و توسعه «کلمات» طیبه ارائه می‌دهد هرگز نخواهند فهمید. همین مورد «زوجیت» در قرآن مثال گویایی است. امید است بیاندیشند.

پانویس‌ها

[۱] قرآن و آفرینش تدریجی: «انشاء» در خلقت (بخش اول)

[۲] سلطه و برتری مردان بر زنان؟ - واکاوی آیات یکم و سی و چهارم سوره نساء، آرش سلیم، در دست انتشار

قرآن و آفرینش تدریجی: "انشاء" در خلقت‌ (۱)

Thu, 10 May 2012 19:57:58 +0000

آرش سلیم

آرش سلیم − موضوع خلقت در آیات قرآن و به ویژه مطالعات پیرامون خلقت و پیدایش انسان و سایر جانوران در کره زمین، بخش مغفول مانده مهمی از آیات قران را تشکیل می‌دهد. در این نوشتار، که در دو قسمت منتشر می‌شود، با ارائه بخشی از آیات مربوطه تصویری کلی از چرخه پیدایش و رشد تدریجی انسان از بدو ورود به زمین تا مرگ و بازگشت او ارائه می‌گردد و به طور خلاصه درباره آن بحث می‌شود.

تحت تاثیر داستان خلقت ناگهانی «آدم» از گِل و سپس ورود زوجین آدم به «جنت» و سپس از جنت به زمین، موضوع «انشاء» یا پرورده شدن تدریجی انسان و سایر جانوران، یا خوب فهمیده نشده است و یا به آن پرداخته نشده است. و این در حالی است که در راستای به تعقل و تفکر واداشتن مخاطبین، قرآن در آیات زیادی مخاطب خود را به مشاهده در آیات گوناگون جهان هستی دعوت و یا سفارش کرده است! نگارنده مقاله دیگری درباره تساوی مرد و زن و عدم تبعیض و برتری و سلطه یکی بر دیگری از منظر خلقت انسان در قرآن در دست تالیف دارد. این نوشتار بخشی از آن مقاله [۱] است که برای طولانی نشدن مقاله به طور مجزا منتشر می‌شود. بخش بزرگی از متولیان رسمی دین در اثر گمان خلق «حوا» از بخشی از «آدم»، که در قرآن هم نیامده است، و همچیین با استناد به برخی از احادیث و روایات بر این باورند که طبق قرآن «در خلقتِ بشر مرد اصل و زن فرع می‌باشد». مطالعه خلقت انسان در آیات قرآن در راستای بررسی درستی و یا نادرستی این ادعاست. اما نظر به اهمیت موضوع «انشاء» در خلقت، برای اطلاع دین پژوهان و علاقه مندان منتشر می‌شود.

این مقاله در دو قسمت منتشر خواهد شد. در بخش اول چرخه خلق، انشاء، و بازگشت انسان در آیات قرآن ارائه می‌گردد. در بخش دوم مقایسه و بحثی خواهیم داشت درباره «داستان» آدم به عنوان تمثیلی از فرآیند خلقت و انشاء! همچنین موضوع آفرینش انسان از «نفس واحده» و پدیده «زوحیت» در آیات قرآن مورد بحث قرار خواهد گرفت . خواهیم دید که مفهوم «نکاح» جاهلی عرب بر خلاف مفهوم «زوجیت» و «ازواج» است که خلقت انسان در فطرت بر آن بنا شده است! «ازدواج» پیوند «یک زوج» مرد و «یک زوج» زن است بر اساس «مودت» و «رحمت» بین زوجین برای «سکینه» همدیگر. در حالی که «نکاح» رابطه همزمان «یک» مرد است با «چند زن» به اضافه «چند کنیز» بر اساس توانایی «مالی» مرد و برای «شهوترانی» مرد!

همین جا تاکید می‌شود که هدف این نوشتار مقایسه تطبیقی پدیده «انشاء» با «تکامل» و یا خورانیدن نظریه تکامل انواع داروین به آیات قرآن نیست. قرآن نه کتاب علمی است و نه مخاطبان «امی» قرآن در سطحی بوده‌اند که قران بخواهد برای آن‌ها نظریه‌های علمی پیشرفته زمانه ما را بیان کند و یا به آن‌ها بیاموزد! اما در راستای به تفکر و تعقل واداشتن مخاطبین خود، در آیات زیادی آنان را به مشاهده و تفکر در آیات جهان هستی فراخوانده است. همچنین در برخی آیاتی که برای هشدار دادن و بشارت دادن به مخاطبین آمده است، به برخی پدیده‌های هستی اشاراتی داشته است. به عبارت دیگر هدف از نزول آیات خلقت در قرآن، آموزش پدیده‌ها و قوانین فیزیکی حاکم بر جهان نبوده است. این نوشتار بر اساس یک مطالعه روشمند پیرامون آیاتی که به گونه‌ای به موضوع خلقت اشاره‌ای دارند و البته در رابطه با سایر آیات قرآن، تالیف شده است. آیاتی که به خلقت ربط داشته اند، کنار همدیگر در یک رابطه ساختاری نظام وار، و همراه با سایر آیات قرآن خوانده شده است.

این مقدمه و تاکید بر تمایز بین مطالب این نوشتار و نظریات علمی از آن جهت ضروری بود که این نوشتار همسنگ مطالب کسانی قرار نگیرد که خواسته‌اند دستاوردهای علمی بشر را به حساب قرآن بگذارند. کسانی که حتی با نیت خیر تلاش کرده‌اند بر اساس یک آیه و یا اشاره‌ای در قرآن، ادعاهای بی اساسی را در رابطه با کشفیات علمی جدید مطرح کنند. متدولوژی پژوهش و مطالعه‌ای که این نوشتار یکی از محصولات آن است، از دو منظر با بسیاری از کارهای رایج متفاوت است. نگارنده اولا خود معترض است بر روش کسانی که گاه با یک تک آیه و یا حتی پاره آیه ادعاهای گزاف را در رابطه با دین و اسلام مطرح می‌کنند! دوما با فرض این که قرآن سقف دانش پیامبر بوده است، هیچ جا حدیث و یا روایتی را که همه «نقلی» هستند (و نه مکتوب) وارد مطالعه و نتیجه گیری‌ها نمی‌کند. پس هدف این نوشتار تبیین پدیده «انشاء» در آیات قرآن است که تاکنون مورد مطالعه جدی نبوده است. در راستای این هدف، با استناد به آیات زیادی از قرآن پیرامون خلقت و همچنین در رابطه نظام وار با موضوعات مربوط دیگر، پدیده «انشاء» در قرآن را به طور خلاصه اما ساختاری در یک مدل ارائه می‌دهد. از علاقه مندان به این موضوع دعوت می‌شود با مطالعه بیشتر در سایر آیات قرآن به نقد مقاله بپردازند.

بنابراین بار دیگر تاکید می‌گردد که هدف این نوشتار تبیین و یا تفسیر و یا تاویل آیات قرآن بر مبنای فرضیه تکامل انواع نیست. اما این هم باید اضافه شود که آن چه آیات قرآن درباره پدیده انشاء بیان کرده است، با توجه به این که کتاب متعلق به چهارده قرن پیش می‌باشد، شاید موجب شگفتی منتقدان خداناباور نیز باشد! امید است مقاله با حوصله مطالعه شود. خواهیم دید آفرینش انسان در روی زمین و طی دو فرآیند تدریجی بوده است. خلقت انسان با یک ذره در محیط آب و گل در زمین آغاز، و با خلق اولین نطفه و اولین جنین در محیط جنین کامل شده است. تاسیس فرآیند خودکفای تکثیر جنینی موضوع اصلی خلقت انسان بوده است! داستان آدم «تمثیلی» است از این فرآیند که درباره آن بحث خواهد شد. مقاله در جاهایی ممکن است تخصصی به نظر آید. اما اگر مطلب ساختاری و با تجسم شکل ۱ دنبال شود، دارای نکات تازه و مهمی می‌باشد که امید است به کمتر شدن بسیاری از ابهام‌های موجود کمک کند! به ویژه در رابطه با رفع تبعیض جنسیتی، که در بیشتر کشورهای مسلمان زنان قربانیان آنند، امید است کمک خوبی باشد!

۱. بخش یکم: نگاهی به چرخه خلق، انشاء، و بازگشت انسان در آیات قرآن

در رابطه با «هست» شدن چیزها، آیات قرآن شامل سه موضوع اصلی زیر می‌باشد:

۱) «فطر»،

۲) «خلق»، و

۳) «نَشْأ».

در رابطه با آیات «فطرت» و آیات «خلقت» و تفاوت مفهومی آن‌ها مطالب زیادی نوشته شده است. ولی پیرامون آیاتی که موضوع آن پدیده «انشاء» در آفرینش است و یا آیاتی که به این پدیده اشاره‌ای دارند، کمتر بحث شده است! در تفسیرهای قرآن اغلب پدیده انشاء را معادل خلقت یا آفرینش فرض کرده‌اند و بر خلاف موارد دیگر که چندین صفحه درباره آن تفسیر نوشته شده است، از «انشاء» در تفسیرها مطالب زیادی به چشم نمی‌خورد!

لغت « أنشَأَ، يُنشِئُ، إنشاءً»، از ريشه «نشأ» می‌باشد. در لغت نامه دهخدا معنی لغوی آن چنین آمده است:

«انشاء. [ اِ ] (ع اِمص ) آفرینش. ایجاد.»،

«انشاء. [ اِ ] (ع مص ) بیرون آمدن از چیزی.»،

«انشا کردن . [ اِ ک َ دَ ] (مص مرکب ) آفریدن. خلق کردن.»!

تلاش این نوشتار این است که مستقل از معنی لغوی، مفهوم قرآنی انشاء و انشا کردن را ارائه دهد. چرا که به علت ابهامات و بدفهمی از آیات قرآن پیرامون فرآیند پیدایش و رشد تدریجی و کامل شدن موجودات زنده، معنی بایسته‌ای برای پدیده «انشاء» آن طور که منظور آیات قرآن است ارائه نگردیده است! خواهیم دید که تاسیس فرآیند خودکفای تکثیر جنینی موضوع اصلی خلقت انسان است! که البته در جنین هم فرآیند رشد و تبدیل تدریجی انشاء حاکم است! در انشاء «نخستین جنین»، هر مرحله در رشد جنینی، خودش یک خلق است با نام ویژه خودش!

بگذارید برای انتقال بهتر مطلب، با مثال ساده‌ای شروع کنیم. این مثال پاسخ دادن به پرسش معروف «مرغ اول؟ یا تخم مرغ اول؟ » است! اگر بخواهیم طبق پدیده «انشاء» که موضوع مورد بحث در این مقاله است به این پرسش پاسخ دهیم، پاسخ کوتاه می‌شود: «نه مرغ و نه تخم مرغ»! و پاسخ بلند به شرح زیر است:

۱) به وجود آمدن «تدریجی» زوجین نخستین مرغ از یک «ذره»، سپس

۲) به وجود آمدن اولین تخم مرغِ حامل «نطفه» از این دو زوج، سپس

۳) ادامه تکثیر «گونه» یا «نوع» مرغ از تخم مرغ!

در این مثال برای «حیات» بخشیدن به «ذره» اولیه، دخالت خدا لازم است. اما پس از آن این حیات در هر تخم مرغ نهفته و ادامه پیدا می‌کند! به طوری که برای تولید مثل و تکثیر «گونه» مرغ، برای حیات بخشی به هر جوجه نیاز به دخالت خدا نیست. همچنین تولید «ذره» اولیه کار خداست. «خلق» مفهومی مرغ که او را مثلا از «ذره» اولیه روباه متمایز می‌کند، در این «ذره» نهفته بوده است!

گفتیم که «داستان» خلق «آدم» در قرآن به نوعی اذهان را از توجه و مطالعه پدیده «انشاء» منحرف کرده است. در این نوشتار نخست تعدادی از آیات مربوط به چرخه انشاء انسان در زمین، که در هشت گروه دسته بندی شده است ارائه می‌گردد. در بخش دوم با نگاهی به «داستان» آدم، درباره جایگاه تمثیل گونه این داستان و مقایسه آن با مراحل خلق و انشاء واقعی مطالبی ارائه خواهد شد. به عبارت دیگر چگونه می‌توان بین محیط الهی خلق و محیط زمینی انشاء پل زد؟ اگر بخواهیم در محیط تمثیلی تبدیل ناگهانی پیکر گِلی آدم به موجود زنده سخن بگوییم، زوجین آدم چگونه به زمین آمدند؟ مسیر بین آسمان و زمین چگونه پیموده شد؟ سپس نگاهی خواهیم داشت به برخی موضوعات مربوطه چون: «نفس واحده» و ساماندهی آن توسط خدا، دمیدن روح خدا برای حیات بخشی در انشاء نخستین هر گونه، و «زوجیت در خلقت»! خواهیم دید در هیچ مرحله‌ای از خلقت و انشاء انسان بین زن و مرد تقاوتی نیست! در بخش پایانی با توجه به مطالب نوشتار نگاهی خواهیم داشت به تعمیم پدیده انشاء در آفرینش جهان و همجنین نگاهی کوتاه به «ازواج» مورد نظر قرآن بر مبنای فلسفه «زوجیت» انسان در خلقت، و آن چه که پیش از بعثت پیامبر در آن جامعه تحت عنوان «نکاح» رواج داشته است!

حال می‌پردازیم به ارائه خلاصه بحث «انشاء» با ارائه منتخبی از آیات مربوطه در قرآن. در این بحث اصطلاح «اول مرّه» یا «نخستین بار» جایگاه کلیدی ویژه‌ای دارد. در آیاتی از قرآن چنین گزاره‌هایی آمده است: «فطرکم اول مرّه»، «خلقکم اول مرّه»، و «انشاکم اول مرّه»! خواهیم دید این «اول مرّه» تصادفی و یک قید عام نیست. در یک رابطه ساختاری منسجم و یک پارچه بین آیات خلقت در قرآن، و طبق مدلی که ارائه می‌گردد دارای معنا و جایگاه تکنیکی ویژه‌ای است! باید بتوان بین خلق «نخستین بار» (خلقکم اول مره) و «خلق» فرق گذاشت. همچنین باید بین انشای «نخستین بار» (انشاکم اول مره) و «انشاء» فرق گذاشت. مثلا فرآیند انشاء برای خلق نخستین زوج انسان در زمین و پدیدار شدن نطفه «نخستین»، همان فرآیندی نیست که توسط نطفه و رشد جنینی در حالت عادی تکرار می‌شود و تا کنون میلیاردها انسان از آن تکثیر شده است. خلق و انشایی که مستلزم دمیدن روح خدا برای «حیات» بخشی نیست، انشاء و خلق از یک موجود حیات دار موجود است! اینجا اگر چه خلق جدید باشد، خلق نخستین نیست. بلکه خلق جدیدی است با تبدیل نسل موجود آن «گونه» یا مخلوق! عدم دقت در این باره به ابهام در فهمیدن آیات خلقت انجامیده و در نتیجه سردرگمی عجیبی در ترجمه‌های این گونه آیات قرآن وجود دارد. برای فهم بهتر آیات خلقت لازم است بین سه محیط زیر که انسان در آن خلق شد تمایز قائل شد:

الف) آسمان - برای تجسم بهتر بگذارید آن را خلقت مفهومی انسان از نفس واحده در محیط الهی تعریف کنیم (مثلا حجر: ۲۶ و ۲۷ و ۲۸ و ۲۹)

ب) زمین - خلقت در محیط طبیعی زمین از «سلاله» و رشد و تکامل آن (مثلا سجده: ۷و ۸ و ۹)

ج) جنین - خلقت اولین جنین از اولین نطفه و رشد در بطن مادر (مثلا مومنون:۲ ۱ و ۱۳ و ۱۴)

در محیط آسمان، انسان و سایر جانوران خلق مفهومی می‌شوند و نقشه خلق هر «گونه» و یا نوع جانور توسط ذره‌ای در فضای بین زمین و آسمان‌ها پراکنده می‌شود. این ذره که دارای حیات نیست در زمین قرار می‌گیرد. با پیدایش شرایط مناسب و در محیط خاک و آب، روح خدا در آن دمیده می‌شود و از این به بعد ذره حیات دار طبق نقشه هر نوع شروع به رشد و تکامل می‌کند تا به پیدایش نخستین زوجین از هر نوع می‌انجامد. آیات قرآن پیرامون چگونگی تغییر یک سلاله به زوجین ساکت است! همانطور که در «داستان» آدم روشن نیست پس از خلق انسان از «نفس واحده»، چگونه زوجین آدم در جنت ظاهر می‌شوند! البته جایی که آیات مربوط به انشاء ارائه شد می‌بینیم که در فرآیند انشاء همه جا زوحین هستند که با هم ظاهر می‌شوند! پیرامون پدیده «زوجیت» در خلقت که از یک «نفس واحده» اولیه به وجود می‌آیند در این نوشتار بحث کوتاهی خواهیم داشت. انگار پدیده «زوجیت» در خلقت پیشینی است. قانون عام آفرینش است که بر هر «هست» شدنی مستقل از نوع مخلوق خود بخود اعمال می‌گردد. یعنی با خلق و انشاء هر نفسی، زوجین اولیه آن نفس با هم به وجود می‌آیند!

«انشاء» که پروریده شدن تدریجی است، شامل مجموعه فرآینده‌هایی است که در محیط زمین «ب» و محیط جنین «ج» رخ می‌دهد. خلق در «محیط» الهی «الف» را در بخش دوم این نوشتار پیگیری خواهیم کرد.

همانطور که در شکل ۱ نمایش داده شده است، می‌توان آیات قرآن پیرامون انشاء را در هشت گروه دسته بندی کرد. همین جا یادآوری می‌گردد که هر گروه آیات بیانگر یک «مرحله» در خلقت تدریجی و یا انشاء نیست. چه بسا در یک مطالعه ریزتر بتوان هر گروه آیات را در چند گروه دیگر دسته بندی کرد! دسته بندی که در این نوشتار آمده است، صرفا برای ارائه بهتر و ساده تر مطلب در سطح عمومی می‌باشد! همچنین از مرحله‌ای شروع می‌شود که ذره هر «گونه» جانور در جهان «هست شده» ما به طور طبیعی پراکنده شده است. این که چگونه مشخصات و یا نقشه خلق هر گونه در یک ذره قرار گرفته است و چگونه در فضا پراکنده شده است نامعلوم فرض می‌شود. اما درباره آن چه در جهان الهی «فطر» و «خلق» انجام می‌شود، تا «گونه» انسان خلق شود، در بخش دوم این نوشتار بحثی ارائه خواهد شد.

در هر هشت قسمت این بخش، اول توضیحی درباره تعدادی از آیات هر گروه ارائه شده است، در حالی که می‌توان آیات هر گروه را پایین همان بخش مطالعه کرد. برای طولانی نشدن مطلب و جمع و جورتر بودن بحث تلاش شده است کمترین تعداد آیات و در حد ضرورت آورده شود! همچینین در حالی که هر دسته آیات می‌تواند برای هر «گونه» جانوران عمومیت داشته باشد، مواری که آیات مشخصا درباره «گونه» انسان است، درباره خلقت و انشاء انسان بحث شده است.

شکل ۱ دسته بندی آیات قرآن در رابطه با «انشاء»

۱.۱ پراکندن ذره یا دانه هر «گونه» از جانوران در فضا

از جهان هستی آغاز می‌کنیم و نقشه بزرگ «کیهان» ما که سیاره زمین در این تصویر بزرگ نقطه‌ای از آن هم به چشم نمی‌آید. برای جهان هستی در قرآن از اصطلاح «سماوات و ارض» استفاده شده است. برای مثال مواردی که از اصطلاح «آسمان‌ها و زمین و بین آن ها» استفاده شده است، منظور تمام موجودات جهان می‌باشد. در آیه شورا:۲۹ علاوه بر خلقت آسمان‌ها و زمین، پراکنده کردن جانوران در آسمان‌ها و زمین را از آیات خدا می‌داند. همین جا به گردآوردن دوباره همه آن‌ها نیز اشاره‌ای دارد. با تجسم یک تصویر بزرگ، می‌بینیم که اولا زمین تنها سیاره‌ای نیست که جانوران در آن پراکنده شده اند، دوما این پراکندن باید چیزی شبیه پراکندن بذر باشد تا پخش کردن موجود زنده در فضای کیهان! با همین تجسم، گردآوردن دوباره انسان پس از مرگ چیزی شبیه به این خواهد بود. در لقمان:۱۰ فقط از خلق آسمان‌ها سخن رفته است و این که در آسمان‌ها از هر جانور و یا جنبده‌ای پراکنده است. گزاره «وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ» در هر دو آیه مشترک است! با این تفاوت که در شورا:۲۹ «فیهما» برای آسمان‌ها و زمین و در لقمان:۱۰ «فیها» برای آسمان‌ها به کار رفته است. لقمان:۱۰ یک گام جلوتر می‌رود و تصویر را کامل تر می‌کند و می‌گوید که از آسمان آب فرستادیم تا از آن هر نوع زوج بروید. یعنی برای رشد هر نوع «دابه» از زمین آب لازم بوده است. این آب هم از آسمان آمده است! در بخش بعدی «خلق کردن» از «آب» را پی می‌گیریم! گام به گام تصویر‌ها را در کنار هم می‌گذاریم تا تصویر بزرگ کامل تر گردد. اینجا به قدرت تجسم نیاز بیشتری است تا دانش قرآنی. این گونه آیات قرآن آیات خدا را برای مخاطبش متذکر می‌شود و نه این که بخواهد درس کیهان شناسی و یا بیولوژی بدهد. به عبارت دیگر آیات دارند به آیات دیگر یعنی آیات خلقت ارجاع می‌دهند! هدف توجه دادن به خلقت و عظمت آن و به تفکر واداشتن مخاطب در این آیات و خالق این آیات است («وَمِنْ آيَاتِهِ»). این مخاطب است که اگر بخواهد درباره این آیات بیشتر بداند، باید درباره آن فکر و تعقل کند.

شورا:۲۹

وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِن دَابَّةٍ وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاء قَدِيرٌ

و از نشانه‏هاى او خلقت آسمان‏ها و زمين و آنچه از [انواع‏] جنبندگان در ميان آن دو پخش نموده است، و او هرگاه بخواهد برگردآوردن آنها قادر است

لقمان:۱۰

خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمْ،

وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ

وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ

آسمان‏ها را بى‏هيچ ستونى كه آن را ببينيد خلق كرد و در زمين كوه‏هاى استوار بيفكند تا شما را نجنباند،

و در آن از هر گونه جنبنده‏اى منتشر ساخت،

و از آسمان آب فرستاديم

تا در آن از هر نوع زوج کریمی بروید.

۱.۲ خلق هر جانور از آب

در نور:۴۵ آمده است که خدا هر جنبنده (جانوری) را از آب آفریده است. با پیوند این آیه با آیات شورا:۲۹ و لقمان:۱۰ می‌توان نتیجه گرفت که منشا خلقت و یا شروع خلقت همه جانوران آب بوده است. اینجا مشخصا جانورانی که از آب خلق شده‌اند به سه گروه کلی تقسیم کرده است:۱) خزندگان، ۲) چهارپایان، و ۳) دوپایان! درست است که اینجا نخست از خزندگان و سپس از چهارپایان و در آخر از دوپایان نامبرده است، ولی نمی‌توان از این آیه نتیجه گیری کرد که در این سه مرحله خزندگان به دوپایان تغییر و تکامل پیدا کرده‌اند. به ویژه این که می‌دانیم خدا «نفس» انسان را با ویژگی خودش و متفاوت با دیگر جانوران آفریده است. طبق این آیات انسان نیز به عنوان یک گونه «دابه» چون دانه‌ای در فضا پراکنده شده است و در آب حیات یافته و تدریجی در روی زمین شکل گرفته است. اما این نفس واحده انسان در خلقت او، از اول در بذر او می‌باشد. در آیه فرقان:۵۴ به طور مشخص بیان می‌شود که «بشر» از آب آفریده شده است! و قراردان قابلیت تولید مونث و مذکر، همان قرار دادن نسل بشر در «سلاله» است که برای ادامه نسل هر «گونه» ضروری است (سجده:۸)! البته می‌توان گفت چون درصد بزرگی از بدن انسان و جانوران از آب تشکیل شده است، اشاره آیات به این موضوع نیز می‌باشد. اما با کنار هم گذاشتن آیات قطعا شروع حیات و رشد تدریجی در آب بوده است. البته ادامه رشد و بقای هر جانوری هم در گروی آب است. در آیات بخش‌های بعد می‌بینم که آب هم برای حیات دادن لازم است و هم فراهم آوردن شرایط طبیعی مناسب برای «انشاء»:

نور:۴۵

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

و خداست كه هر جنبنده‏اى را از آب آفريد. پس پاره‏اى از آنها بر روى شكم راه مى‏روند، و پاره‏اى از آنها بر روى دو پا و بعضى از آنها بر روى چهار پا راه مى‏روند. خدا هر چه بخواهد مى‏آفريند. بى‏ترديد خدا بر هر چيزى تواناست!

فرقان:۵۴

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاء بَشَرًا

فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرً

و اوست كسى كه از آب بشر را آفريد

و در او [قابلیت] مونث و مذکر بودن را قرار داد، و پروردگار تو توانا بوده است!

سجده:۷و۸

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِينٍ

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاء مَّهِينٍ

همان كسى كه هر چيزى را كه آفريده است نيكو آفريده و آفرينش انسان را از طِينٍ آغاز كرد

سپس نسل او را از سُلَالَةٍ (جوهره) آبى ناچیز قرار داد

۱.۳ تبدیل دانه بیجان به ذره جاندار یا حیات دار در آب

آیات بخش قبل پیرامون خلقت از آب بود. در این بخش به موضوع «حیات» دادن با آب و در آب می‌پردازیم. می‌توان گفت ذره اولیه هر دابه برای حیات گرفتن به عنوان یک موجود زنده اولیه و شروع به رشد تدریجی نیاز به محیط آب دارد. اما اینجا باید بین دو عامل ۱) محیط آب و ۲) حیات گرفتن اولیه در آب، تمایز قرار قائل شد، اگر چه به هر دو نیاز است. یعنی باید محیط طبیعی لازم در زمین همراه با آب برای ذره اولیه فراهم گردد. اما آن طور که از آیات برداشت می‌شود، روح خدا در ذره در آب قرار گرفته شده دمیده شده تا حیات را در ذره به جریان بیندازد. حال ممکن است مدیای انتقال این روح آب باشد! یعنی این که خدا آبی را که از آسمان می‌فرستد چون یک کانال استفاده کند برای ارسال روح خودش! در انبیا:۳۰ آمده است به هر چیزی از آب حیات داده شده است، که می‌تواند نیاز هر موجود زنده‌ای به آب را برای ادامه حیات برساند. اما اگر به آیه یس:۷۹ دقت کنیم حیات دادن پس از مرگ را به حیات دادن [ویژه] در «انشاء نخست» تشبیه کرده است: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ! اگر آن را کنار آیات سجده:۷ و ۸ و ۹ بخوانیم می‌بینیم در یک مرحله از این انشاء، روح خدا در سلاله دمیده شده است. در سجده:۷ آمده است که خلقت انسان را از «طین» یا گِل شروع کرده است. در آیه بعد، «ثم» اشاره به مرحله بعدی یعنی تشکیل «سلاله» دارد. به عبارت دیگر مدتی طول کشیده است تا ذره اولیه یا دانه انسان در محیط گِل به سلاله تبدیل شود. اینجاست که سلاله آب مهین برای مرحله بعدی ساماندهی و دمیدن روح خدا در آن آماده می‌گردد. در مرحله بعدی (آیه سجده:۹) با دمیدن روح خدا حیات در سلاله شروع می‌شود. یعنی شرایط طبیعی آماده شده از بیجانی به جاندار بودن تبدیل می‌شود! اگر «بشر» را نسلی از انسان بدانیم می‌بینم بشری که از آب آفریده شده است (فرقان:۵۴)، نسلش از سلاله در آب مهین (سجده:۷) می‌باشد که با در محیط طین آغاز شد (سجده:۷) ! و این «انشاء نخستین» انسان می‌باشد (یس:۷۹)! :

انبیا:۳۰

وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ

در هر چیزی از آب حیات دادیم

نحل:۶۵

وَاللّهُ أَنزَلَ مِنَ الْسَّمَاء مَاء فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَسْمَعُونَ

و خدا از آسمان آبى فرود آورد و با آن زمين را پس از مردنش زنده كرد. قطعا در اين امر براى مردمى كه بشنوند نشانه‌ای است

انبیا:۳۰

أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ

آيا كسانى كه كافر شدند، نديدند كه آسمان‏ها و زمين بسته بودند و ما آنها را شكافتيم و هر چيز زنده‏اى را از آب پديد آورديم؟ پس آيا ايمان نمى‏آورند

فرقان:۵۴

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاء بَشَرًا

و اوست كسى كه از آب بشرى آفريد

سجده:۷و۸ و ۹

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِينٍ

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاء مَّهِينٍ

ثُمَّسَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ

همان كسى كه هر چيزى را كه آفريده است نيكو آفريده و آفرينش انسان را از طِينٍ آغاز كرد

سپس نسل او را از سُلَالَةٍ (چكيده) آبى ناچیز قرار داد

سپس او را سامان داد و روح خود در آن دمید

مرسلات:۲۰

أَلَمْ نَخْلُقكُّم مِّن مَّاء مَّهِينٍ

آيا شما را از آبى ناچيز نيافريديم

۱.۴ انشاء یا پرورده شدن تدریجی در زمین

در این بخش به آیاتی اشاره می‌شود که حاکی از انشاء انسان در زمین است. بخش قبل تصویری ذره بینی (میکرو) از داخل زمین و آب و گل و آب مهین در مقابل ما قرار داد. این بخش یک تصویر از ماکرو و آن چه بر روی زمین رخ می‌دهد در مقابل ما می‌گسترد! هنوز به آن بخشی که تخم کاشته شده (و روح داده) از زمین می‌روید نپرداخته ایم. اما چون در بخش قبل و در آیه سجده:۸ از شروع نسل انسان سخن رفت، اینجا به موضوع امکان تبدیل نسلی به نسل دیگر اشاره‌ای می‌گردد. در انعام:۹۸ آمده است که انسان از یک نفس واحده انشاء شده است و در یک مکان مطمئن قرار داده شده است. همانطور که در بخش قبل آمد، روح خدا برای حیات دادن و انشاء نحستین انسان در یک سلاله دمیده شد. بنابراین اینجا که آغاز انشاء نوع انسان است همه چیز از یک واحد و گوهر یگانه است. اگر به لایه خلقت مفهومی در آسمان هم برگردیم، خدا «نفس» یگانه انسان را سامان داد. یعنی برای مرد و زن دو نوع نفس قرار نداده است. همچنین صحبت از استقرار مکانی ویژه‌ای است. شاید اشاره به قرار دادن سلاله در یک مکان محفوظ است، برای حفظ و آسیب ندیدن از عوامل طبیعی مثل باد و باران و موج دریا! مثلا قراردادن آن در یک مرداب ساکن! در آیه هود:۶۱ بر انشاء انسان از زمین تاکید شده است. در انعام:۱۳۳ تاکید شده که انسان از نسل دیگری انشاء شده است: مَّا يَشَاء كَمَآ أَنشَأَكُم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ!

باید دقت شود که جایگزینی یک نسل در فرآیند «انشاء» فرق دارد با جایگزینی یک قوم! در آیاتی از قرآن به جوامع و یا اقوامی می‌گوید اگر بخواهیم شما را نابود و اقوامی دیگر را جایگزین می‌کنیم. ولی جایی که جایگزین کردن از راه «انشاء» آمده است باید صحبت از تبدیل در نسل انسان باشد! به هر حال اینجا نمی‌خواهیم با قطعیت سخن بگوییم. ولی آن طور که از آیه می‌آید هنوز احتمال تبدیل نسل کنونی انسان به نسل‌های دیگری از انسان وجود دارد! در آیات واقعه :۶۱ و ۶۲ نیز بر پدیده تبدیل و جایگزینی از طریق تبدیل و احتمالا تبدیل‌های آینده تاکید شده است. و اگر با واقعه:۶۲ که انشاء نخستین» انسان را یادآوری کرده است خوانده شود، قطعا به تبدیل از طریق انشاء مورد بحث این مقاله می‌رسیم. یعنی خلق تدریجی و تبدیل در این فرآیند آفرینش تدریجی! این بخش را با آیه عنکبوت:۲۰ جمع بندی می‌کنیم: بگو در زمین سیر کنید و ببنیند چطور خلقتی را آغاز کرد، سپس انشاء دیگری را انشاء کرد! (قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ! ). خلقت گونه‌ای آغاز می‌شود (مثلا انسان: وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِينٍ) و طی مراحل گوناگون انشاء و تبدیل ناشی از انشاء و جایگزینی با محصول انشاء قبلی کامل تر می‌گردد:

انعام:۹۸

وَهُوَ الَّذِيَ أَنشَأَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ

فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ

قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ

او کسی است که شما را از نفس واحده انشاء کرد،

و در یک مکان [مطمئن برای رشد تدریجی] به ودیعه قرار داد!

هود:۶۱

... هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ

وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا

کسی که شما را در زمین انشاء کرد،

و شما را در آن اسکان داد!

انعام:۱۳۳

وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ

إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ

وَيَسْتَخْلِفْ مِن بَعْدِكُم

مَّا يَشَاء كَمَآ أَنشَأَكُم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ

و پروردگار تو غنى و صاحب رحمت است،

اگر بخواهد شما را مى‏برد

و پس از شما هر چه را بخواهد جانشين مى‏كند

آن چنان كه شما را نيز از نسل گروهى ديگر انشاء کرد!

واقعه: ۶۱ و ۶۲

عَلَى أَن نُّبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ

وَنُنشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى

فَلَوْلَا تَذكَّرُونَ

[و مى‏توانيم] امثال شما را به جاى شما قرار دهيم

و شما را [به صورت] آنچه نمى‏دانيد انشاء کنیم

و قطعا انشاء نخستين خود را شناختيد

پس چرا پند نمی‌گیرید!

عنکبوت: ۲۰:

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ!

بگو در زمین سیر کنید و ببنیند چطور خلقتی را آغاز کرد سپس پروریده دیگری را بپروراند

۱.۵ روییدن ازواج هر «گونه» از زمین

در بخش قبل بدون نوبت از میکروی داخل زمین به ماکرو و یا تصویر روی زمین و تبدیل نسل‌ها در روی زمین نقب زدیم. برمی گردیم به کشت دانه یا همان سلاله انسان که پس از دمیدن روح خدا در آن در جای محفوظی مستقر شده است و در حال رشد می‌باشد. آیات این بخش به روییدن دانه‌ها از زمین اختصاص یافته است! طبق نوح:۱۷ انسان توسط خدا از زمین روییده شده است! یس:۳۶ بیان می‌کند که خدا همه گونه‌ها را زوج، از زمین، و از نفس (گونه) خودشان می‌آفریند. در آخر به عواملی هم که انسان از آن مطلع نیست اشاره شده است! از آیه حج:۵ می‌توان نتیجه گیری کرد که زمانی زمین خشک و نازا بوده است. سپس با فرستادن آب، در دل زمین جنبشی آغاز شده است و ذره‌های داخل آن شروع به رشد و نمو کرده‌اند تا از آن هر گونه مخلوق زنده به صورت ازواج زیبا پدیدار گردد. مشاهده می‌کنیم که در مرحله‌ای از انشاء هر گونه منجمله گونه انسان، زوجین زیبای آن گونه بر روی زمین پدیدار می‌گردند. یعنی در فرآیند تدریجی انشاء از همان دانه و یا هسته اولیه که به سلاله تبدیل شد، پس از طی مراحلی یک جفت از پدیدار گردیده است! باز تایید دیگری است بر عدم تفاوت در خلقت زن و مرد. هیچکدام از زوحین از دیگری آفریده نشده است! می‌باید زوجین مراحل تکمیلی را طی می‌کنند تا بالغ شوند و بتوانند جفت گیری کنند. حال این رشد فقط در اندام‌ها نیست. چون یک طفل تازه به دنیا آمده، مراحل رشد شناختی را در تعامل با محیط و به کار گیری گوش و چشم و سایر حواس طی می‌کنند. شاید سال‌ها طول کشیده است تا به گفتار بیایند. یعنی خدا «بیان» را به آن‌ها بیاموزد و بتوانند از طریق واژه‌ها با هم ارتباط برقرار کنند. در این باره با استفاده از تمثیل آمورش اسما در جنت و همچنین القای کلمات به زوحین آدم، در بخش دوم مقاله بحث شده است:

نوح:۱۷

وَاللَّهُ أَنبَتَكُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا

و خدا شما را از زمین رویانید چون یگ رویش!

یس:۳۶

سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا

مِمَّا تُنبِتُ الْأَرْضُ

وَمِنْ أَنفُسِهِمْ

وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ

پاك است کسی كه همه زوج‏ها را آفريد،

از آنچه زمين مى‏روياند

و از نوع خودشان

و از آنچه نمی‌دانند!

حج:۵

... وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً

فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاء

اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنبَتَتْ مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

زمین را نازا می‌بینی؟

بر زمین آب فرستادیم

تا فعال شود و نمو کند و زوج‌های زیبا از آن پدیدار گردد!

۱.۶ خلق و انشاء نخستین نطفه و جنین

در این بخش به مرحله خلق و انشاء اولین نطفه می‌پردازیم. در قسمت پیس به مرحله‌ای رسیدیم که اولین زوج انسان از طریق انشاء تدریجی در زمین پدیدار گردیدند. البته طبق اقتضی «امر» خداوند در زمان مقرر زوج گونه‌های دیگر جانوران و گیاهان هم از زمین می‌رویند. از این مرحله به بعد تکثیر و ادامه حیات هر گونه مستلزم خلق و انشاء دیگری است. خلق از آب و سلاله مستلزم هر بار دمیدن روح خداست. و احتمالا زمان بسیار طولانی لازم دارد. خلق اولین نطفه و فرآیند انشاء جنینی انسان (پستانداران)، خلق نخستین دیگری است که سیستم خلق را از «گذار» مستلزم دخالت خدا به «قرار» درازمدت تکثیر و تکرار خودکفا می‌کشاند. در مورد تخم گذاران و گیاهان تشکیل اولین تخم نطفه دار و اولین دانه بذر قابل کشت، مشابه این مرحله در پستانداران است. آیه نجم:۳۲ بین انشاء انسان در زمین (دوران گذار فرآیند خلقت) و تکثیر از بطون مادران (دوران قرار فرایند خلقت) پل می‌زند. آیه مومنون:۱۴ مراحل مختلف خلق (و تبدیل) در رشد جنین را بیان می‌کند. می‌بینیم که برای هر مرحله خلق و تبدیل، جداگانه واژه «خلق» را به کار می‌برد. چرا که هر کدام خلق نخستین است. به عبارن دیگر فرآیند تدریجی انشاء نخستین از «نطفه» شامل چند خلق جدید است. تا مرحله‌ای که نخستین انشاء از نخستین نطفه با موفقیت به سرانجام می‌رسد و خدا برای خلق موفقیت آمیز «گونه» دیگری به خودش با عنوان «احسن الخالقین» تبریک می‌گوید: ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ، فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ! حال این «خلق دیگر» می‌تواند، تنها به خلق فرآیند جنینی و یا به کل فرایند خلق نخسین انسان اطلاق گردد. اینجاست که فرآیند خلقت انسان که سال‌ها طول کشید، با به سرانجام رسیدن خلق جنینی وارد مرحله تکثیر حیات بدون دخالت خدا می‌شود! با این حساب دست مریزاد برای خلق سومین انسان بود، انسان نطفه‌ای نه زوجین «گِلی»! به هر حال فرآیند خلقت توسط آسمان کامل و تکثیر و ادامه نسل مخلوق جدید به انسان تحویل داده می‌شود!

آیه حج:۵ نمای بازتری را از ابتدای خلقِ «گونه» انسان، تا در رحم قرار گرفتن هر فرد و تولد و مرگ او ارائه می‌دهد:

نجم:۳۲

... هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ...

او به شما زمانی كه شما را در زمين انشاء کرد و هنگامى كه به صورت جنين در شكم مادرانتان بوديد اگاه تر است...

مؤمنون: ۱۴

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً

فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً

فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا

فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا

ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ

فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ

سپس نطفه علقه را خلق کردیم

سپس علقه مضغه را خلق کردیم

و آنگاه مضغه را استخوانهايى ساختيم

بعد استخوانها را با گوشتى پوشانيديم

پس خلقی دیگر را انشاء کردیم

تبریک بر خدایی که بهترين آفرينندگان است!

حج:۵

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ:

فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ

ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ

لِّنُبَيِّنَ لَكُمْ

وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاء إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى

ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا

ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ

وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّى

وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا

اى مردم اگر در باره برانگيخته شدن در شكيد پس [بدانيد] که:

كه ما شما را از خاك آفريده‏ايم

سپس از نطفه، سپس از خون بسته، سپس گوشت پاره شكل يافته و شكل نيافته آفريده‏ايم

که براى شما بیان می‌كنيم!

و هر چه را بخواهيم تا زمانى معين در رحمها قرار مى‏دهيم

آنگاه شما را [به صورت] كودك برون مى‏آوريم

سپس تا به حد رشدتان برسيد و برخى از شما [زودرس] مى‏ميرد

و برخى از شما به غايت پيرى مى‏رسد به گونه‏اى كه پس از دانستن [بسى چيزها] چيزى نمى‏داند!

غافر:۶۷

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ

ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ

ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ

ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا

ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ

ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا

وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّى مِن قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُّسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

او همان كسى است كه شما را از خاكى آفريد،

سپس از نطفه‏اى،

سپس از علقه‏اى،

سپس شما را كودكى برمى‏آورد،

تا به كمال قوّت خود برسيد و تا سالمند شويد، و از ميان شما كسى است كه مرگِ پيش‏رس مى‏يابد، و تا [بالاخره‏] به مدّتى كه مقرّر است برسيد، و اميد كه در انديشه فرورويد.

قیامت:۳۷ و ۳۸ و ۳۹

أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِّن مَّنِيٍّ يُمْنَى

ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى

۱.۷ تکثیر و تبدیل هر گونه در زمین

آیات مومون:۷۹ و نحل:۱۳ از تکثیر در زمین و رنگ‌های گوناگون هر گونه سخن می‌گوید. البته رنگ‌های گوناگون انسان فرق دارد با مراحل «تبدیل» نسل انسان در انشاء، که در آن نسل جدیدی جایگزین نسل قبلی گردیده است. آیات نمونه مراحل تبدیل و انشاء از نسل قبلی در قسمت چهارهم همین بخش (۱.۴) آورده شده است! اگر بخواهیم به بحث رنگارنگی و فلسفه آن عمیق تر نگاه کینم، می‌توان به آیات چون روم:۲۲ و حجرات:۱۳ مراجعه کرد!

مؤمنون: ۷۹

وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

و او کسی است که شما را در زمین تکثیر کرد و به سوی او گرد آورده خواهید شد

نحل:۱۳

وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ

إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ

و از آن چه برای شما از رنگ‌های گوناگون در زمین تکثیر کرد

که در این‌ها آیتی برای پندگیران است!

فاطر:۱۳

وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ ...

و از انسان‏ها و جنبندگان و چهارپايان نيز همان طور رنگ‏هايشان گوناگون است...

روم:۲۲

وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ

و از نشانه‏هاى او آفرينش آسمان‏ها و زمين و اختلاف زبان‏ها و رنگ‏هاى شماست. قطعا در اين [امور] براى دانشوران نشانه‏هاست

حجرات:۱۳

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

اى مردم! ما شما را از يك مرد و زن آفريديم، و شما را تيره‏ها و قبيله‏ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، قطعا ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست. بى‏ترديد خداوند داناى آگاه است

۱.۸ بازگشت انسان پس از مرگ

آیه یس:۷۹ و آیات مشابه دیگر حاکی از آن است که انسان پس از مرگ دوباره زنده می‌شود. چگونگی این زنده شدن را مشابه انشاء «نخستین» می‌داند. در این آیه به «أَوَّلَ مَرَّةٍ» دقت شود. انشاء نخستین ناگهانی نبود. «تدریجی» و از یک ذره اولیه یا غبار بود. غباری که در فضا یخش شد. در آیه قیامت:۴ بر بازخلق هر فرد تا نوک انگشتان (اثر انگشت) او تاکید شده است! اگر نوک انگشت را یکی از «شناسه»‌های هر فرد بدانیم، این آیه دلیل دیگری است که «شناسه» هر فرد پس از خاک شدن جنازه او در خاک باقی خواهد ماند! آیاتی چون رعد:۵ و اسرا:۹۸ و سجده: ۱۰ بیانگر این است که هر فرد پس از مرگ به «تراب» (خاک) و استخوان پوسیده تبدیل و در زمین پنهان می‌شود و در روز قیامت برانگیخته و «خلق جدید» (بازخلق) می‌شود! در آیه ق:۵ آمده است: آیا در «خلق نخستین» درمانده شدیم که آن‌ها در «خلق جدید» در شک اند؟ همچنین در آیاتی چون بقره:۲۸ و روم:۱۹ جایی که بر حیات دادن به بی حیات اشاره شده است، به حیات دادن اولیه تاکید شده است: وَكُنتُمْ أَمْوَاتاً فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ!

از طرف دیگر از آیات دیگر قرآن می‌دانیم که روزی زمین (و آسمان ها) از هم خواهد پاشید: كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (فجر:۲۱ )! در نتیجه شناسه هر فرد همراه با گرد و غبار در فضا پراکنده خواهد شد. البته زمین و آسمان‌ها نیز به زمین و آسمان دیگری «تبدیل» خواهند شد (ابراهیم:۴۰). خاک آن برای انشاء سیارات و ستاره‌ها و کهکشان‌های جدید مصرف خواهد شد! چیزی برای همیشه از بین نمی‌رود! همزمان که انسان در جایی که نمی‌دانیم در حال انشاء و بازخلق است، جای دیگری امثال انسان قرار داده می‌شوند (واقعه:۶۱). کیهان‌های دیگر همچنان در کارند و کیهان‌های جدید در حال خلق و انشاء! خلق و انشاء دائمی است! کار خالق و پروردگار، خلق و پروریدن است! و البته هنرمند صورتگر: هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى (حشر:۲۴)! در این نوشتار به صورتگری پرداخته نمی‌شود. اما می‌بینم همردیف خلق و انشاء از آن نامبرده شده است!

پس اگر بخواهیم «بازگشت» را با تصویر «آغاز» تجسم کنیم، غباری از هر گور که شناسه هر «فرد» را با خود حمل می‌کند در فضا پراکنده می‌شود. این غبار به مقصد می‌رسد. مقصدی که اطلاعی از آن نداریم. در محیط مناسب با دمیدن روح خود هر فرد بازخلق می‌شود و فرآیند تدریجی «انشاء» (مثلا تا سنی) ادامه پیدا می‌کند. با توجه به آیات قرآن درباره «جنت»، شاید به جهانی دیگر می‌رود و در آن جاودانه زندگی می‌کند. اما این جاودانگی خود می‌تواند نسبی باشد. یعنی سالیان بسیار بسیار زیاد یا در دنیایی که زمان مفهوم دیگری دارد! ممکن است «تبدیل» ادامه داشته باشد! چرا که سرای «آخرت» عندالزوم سرای پایانی نیست. جهان «دیگری» است!

يس: ۷۹

قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ

وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ

بگو شما را زنده می‌کند مثل انشا کردن نخستین شما!

و او به هر خلقی اگاه است

ق:۵

أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِّنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ

آیا در خلق نخستین درمانده شدیم که آن‌ها در خلق جدید در شک اند؟

احقاف:۳۳

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

آيا نديدند آن خدايى كه آسمان‏ها و زمين را آفريد و در آفريدن آنها درمانده نشد، قادر است مردگان را زنده كند؟ آرى! او بر هر كارى تواناست!

قیامت:۳ و ۴

أَيَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ

بَلَى قَادِرِينَ عَلَى أَن نُّسَوِّيَ بَنَانَهُ

آيا انسان مى‏پندارد كه هرگز استخوانهاى او را جمع نخواهيم كرد؟

آرى قادريم كه حتى سر انگشتان او را [دوباره] سامان دهیم!

بقره:۲۸

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ

وَكُنتُمْ أَمْوَاتاً فَأَحْيَاكُمْ

ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ

ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

چگونه منكر خدا مى‏شويد

با آن كه بى‏جان بوديد پس شما را جان بخشيد،

و ديگر بار شما را مى‏ميراند و باز جانتان مى‏دهد

سپس به سوى او بازگردانده مى‏شويد

طه:۵۵

مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى

از اين [زمين] شما را آفريده‏ايم در آن شما را بازمى‏گردانيم و بار ديگر شما را از آن بيرون مى‏آوريم

روم:۱۹

يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ

زنده را از مرده بيرون مى‏آورد، و مرده را از زنده بيرون مى‏آورد، و زمين را بعد از مرگش زنده مى‏سازد و بدين گونه [از گورها] بيرون آورده مى‏شويد.

ابراهیم:۴۰

يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُواْ للّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ

روزى كه زمين به زمين ديگر و آسمان‏ها [به آسمان‏هاى ديگر] مبدل شود، و [مردم‏] در برابر خداى يگانه قهار ظاهر شوند

واقعه:۴۰

عَلَى أَن نُّبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ

بر اين كه امثالتان را به جاى شما قرار دهيم و شما را در جایی که نمی‌دانید انشاء کنیم!

آیات نوح:۱۳ و ۱۴ و ۱۵ و ۱۶ و ۱۷ و ۱۸ نمایی گسترده از رویش انسان از زمین، بازگشت او به زمین (با مرگ)، و خروج سرانجام و بازگشت سرانجام او ارائه می‌دهد. جالب است که بر «اطوار» در خلق انسان یعنی مرحله‌های مختلف در آفرینش انسان تاکید دارد:

نوح:۱۳ و ۱۴ و ۱۵ و ۱۶ و ۱۷ و ۱۸

مَّا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا

وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا

أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا

وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا

وَاللَّهُ أَنبَتَكُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا

ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيهَا وَيُخْرِجُكُمْ إِخْرَاجًا

شما را چه مى‏شود كه عظمت خداوند را نمی‌خواهید؟

حال آن که او شما را در مراحل (مختلف) آفریده است!

مگر ملاحظه نكرده‏ايد كه چگونه خدا هفت آسمان را توبرتو آفريده است

ماه را در آن پرتوافشان و خورشید را چراغی قرار داده است!

و خدا موجب شد که از زمین برویید چون روییدنی!

سپس شما را به آن [زمین] برمی گرداند و از آن شما را بیرون می‌آورد چه خروحی!

در پایان بد نیست یادآوری گردد که تفاوت زنده کردن و بازخلق انسان‌ها در روز قیامت، در مقایسه با خلق نخستین بار انسان، چگونگی دمیدن روح خدا در ذرات غبارهایی ست که انسان‌ها را با خود حمل می‌کند. در خلقت و انشای نخستین بار انسان، خدا روح خودش را فقط در یک «سلاله» دمید و سپس با رشد و تکامل تدریجی انسان کامل شد و با خلق نطفه روح خدا به انسان‌های بعدی منتقل شد. اما هنگامی که در روز قیامت کره زمین از هم می‌پاشد و شناسه میلیاردها انسان مرده همراه گرد و غبار در فضا پراکنده می‌شود، به جای این که روح خدا در یک یک ذرات دمیده شود، ممکن است همان تمثیل دمیدن یک باره در «صور» باشد!

در بخش بعدی و پایانی که هفته آینده منتشر خواهد شد، پیرامون سه دسته آیات خلقت در سه محیط: الف) آسمان، ب) زمین، و ج) جنین، بحث خواهد شد (جدول ۱). همانطور که دیدیم انسان در دو محیط زمین و جنین انشاء شد. آیات نمونه «ب» پیرامون فرآیند «انشاء» انسان است از «سلاله» تا پدیدار شدن زوجین انسان در زمین! آیات نمونه «ج» درباره فرآیند انشاء نخستین انسان جنینی است تا کامل شدن آن در جنین. البته گروه دیگری از آیات نیز به خلقت انسان از «منی» و «آب جهنده» اشاره دارد که مربوط به «تکثیر» انسان است و نه نخستین انشاء جنینی! سپس نگاهی خواهیم داشت به داستان آدم در قرآن و علت ابهام در فهم آیات «انشاء»! خواهیم دید که داستان آدم می‌تواند تمثیلی باشد از فرآیند خلقت و انشاء که با توجه به سطح فهم و سواد مخاطب «امی» قرآن به صورت «داستان» بیان شده است! سپس درباره «نفس واحده» و ساماندهی نفس واحده انسان به عنوان مخلوقی با کانسپت نو بر اساس «فجور» و «تقوا» مطلبی ارائه خواهد گردید. این که بدون اختیار و آزادی در فجور، تقوا بی معنی است. شیطان می‌تواند تمثیل «فجور» باشد در این مخلوق جدید! سپس به پدیده «زوجیت» در خلقت که شامل همه مخلوقات منجمله انسان می‌شود نگاهی خواهیم داشت. در پایان مقایسه‌ای خواهیم داشت بین «نکاح» جاهلی رایج در جامعه مخاطب قرآن و «زوجیت» و «ازواج» بر مبنای خلقت! خواهیم دید که مفهوم «نکاح» جاهلی عرب بر خلاف مفهوم «زوجیت» و «ازواج» است که خلقت انسان بر آن بنا شده است. «ازدواج» پیوند «یک زوج» مرد و «یک زوج» زن است بر اساس «مودت» و «رحمت» بین زوجین برای «سکینه» همدیگر. در حالی که «نکاح» رابطه «یک» مرد است همزمان با «چند زن» به اضافه «چند کنیز» بر اساس توانایی «مالی» مرد و برای «شهوترانی» مرد!

جدول ۱ سه محیط متفاوت در خلقت انسان و هست شدن او

پانویس:

[۱] سلطه و برتری مردان بر زنان؟ - واکاوی آیات یکم و سی و چهارم سوره نساء، آرش سلیم، در دست انتشار

ادامه دارد

حماقت بیکرانِ بشر

arezoo — Mon, 26 Dec 2011 15:12:44 +0000

بخش دوم و پایانی

مارک پیگل (Mark Pagel)

برگردان:

ونداد زمانی

ونداد زمانی - در بخش اول مقاله، مارک پیگل، زیست‌شناس تکامل‌گرا و استاد دانشگاه‌های اروپا و آمریکا تلاش کرده است تا از هراس خود از درجا زدن بشر به عنوان اشرف مخلوقات بنویسد و به حیات چند میلیاردسالی روی زمین بپردازد. او از کهنسالی زمین نوشته است که طی آن انسان‌ها‌ نیز با قابلیت‌های خودشان پا به عرصه وجود گذاشته‌اند.

از دید این زیست‌شناس، بزرگ‌ترین دستاورد انسان در این نهفته بود که توانست از عرصه بسیار کند "تحول ژنتیک" فاصله بگیرد و به یمن توانمندی‌اش در "یادگیری اجتماعی"، مسیر تحولات و تطبیق خود با محیط را بیرون از قرار و مدار ژن مهیا سازد.

ترس اصلی مارگ پیگل این است که قدرت یادگیری و تقلید از انسان‌های مبتکر، به اصل وجودی بشر تبدیل شده است و روز به روز با گستاخی کمتر و تنبلی بیشتر به سمت تقلید هرچه بیشتر می‌رود. این فاجعه‌ای است که به نظر او شاید ما را به سرنوشت نئاندارتال‌ها آگاه کند که به مدت ٣٠٠ هزارسال، حرف اول را در دوران خود می‌زدند ولی جعبه ابزارشان برای بقا تغییرچندانی نکرده بود و از بین رفتند.

مارک پیگل: نتیجه بی چون و چرا و ناخواسته "یادگیری اجتماعی" این است که با سرسختی و پشتکار تمام به دنبال تقلید از دیگران باشیم و بهای چندانی به قابلیت اصلی خودمان ندهیم که ابتکار و اختراع باشد. در عصر ما کافی است یک وسیله کشف شود و به سرعت توسط اکثریت مردم روی زمین مورد تقلید و استفاده قرار بگیرد.

اجازه دهید نگاهی به ارزیابی و شباهت بین انتخاب اصلح در ژن‌ها و شباهت آن با انتخاب ایده بهتر در فرهنگ بشری داشته باشیم. انتخاب اصلح در ژن‌ها که از طریق تولید و تکثیر انواع ژن‌ها فراهم می‌شود می‌تواند بالاخره به یکی از آنها تطبیق بهتر را عرضه کند. این ماجرا مترادف است با تولید و تکثیر انواع کنجکاوی‌ها و حدسیاتی که در ادامه به ایده بهتر در زندگی بشر نیز منجر می‌شود.

شاید بتوان اذعان کرد که روند خلاقیت و ابتکار ما نیز تصادفی است. ما می‌دانستیم نیزه بهتری می‌خواهیم ولی نمی‌دانستیم چگونه به آن دست بیابیم. این پدیده شاید نمونه‌ای باشد از نحوه سیستم تولید خلاقیت ما که شباهت بسیار به اتفاق تصادفی دارد که در ژن‌ها صورت می‌پذیرد.

ژن‌ها با داشتن قدرت تغییر و میل به تکثیر به فرایندی دست می‌یابند که در علم از آن با عنوان "جهش" نام می‌برند. دانشمندان می‌دانند که ژن یک نسل نسبت به نسل دیگر می‌تواند تغییر کند و این‌همه مدیون قابلیت شگرفی است که امکان تغییر و تنوع در ساختمان ژن فراهم می‌کند. عمل کور تکثیر و تنوع هرباره‌ ژن‌ها کاملاً بی‌هدف و بدون قرار از پیش تعیین شده اتفاق می‌افتد، ولی تصادف فرخنده‌ای است که هربار به انتخاب ژن سالم‌تر و تطبیق‌پذیرتر منجر می‌شود. انتخابی که به ساختمان سلولی افزوده چیزهایی را اضافه و همواره آنها را پیچیده‌تر می‌کند.

این اتفاق شگرف و فرخنده در دنیای غیر بیولوژیک و در درون فرهنگ بشری نیز صورت می‌گیرد. بشر به مدد قدرت یادگیری اجتماعی و ابتکار، همواره در حال تغییر و اصلاح ابزار و ایده‌های قبلی است. این همان روند بی‌معنایی است که میل به انتخاب اصلح در آن باعث تکامل بیولوژیک می‌شود در روند یادگیری بشر به تحول ایده‌ها می‌رسد.

ما می‌دانیم انواع ایده‌ها در اشکال مختلف تکرار می‌شوند تا آن که ایده‌ جدید راه خود را هموار می‌کند ولی بهتر است از خودمان بپرسیم ایده از کجا می‌آید؟ برای پاسخگویی به این سئوال اساسی اجازه دهید برگردیم به اولین اختراعات بشر، به تبر و نیزه و ابزار اولیه‌اش. انسانی که مجهز به قابلیت یادگیری است و به همین دلیل انسان شده است بر اساس تجربه یاد می‌گیرد یک تیر و کمان تیزتر برای شکار بسازد. سئوال این است: آیا او می‌داند نوعِ بهتری از ابزاری که ساخته است وجود دارد؟ ایا این ساختن‌های گوناگون و تمرین برای رسیدن به نیزه بهتر، به اندازه "جهش" ملکولی، تصادفی نیست؟

شاید بتوان اذعان کرد که روند خلاقیت و ابتکار ما نیز تصادفی است. ما می‌دانستیم نیزه بهتری می‌خواهیم ولی نمی‌دانستیم چگونه به آن دست بیابیم. این پدیده شاید نمونه‌ای باشد از نحوه سیستم تولید خلاقیت ما که شباهت بسیار به اتفاق تصادفی دارد که در ژن‌ها صورت می‌پذیرد.

از این زاویه به بشر هوشمند و اشرف مخلوقات نگریستن همه نگاه ما را به جهان تغییر خواهد داد. به جای آنکه فکر کنیم ما همه جواب‌ها را می دانیم شاید بهتر است اعمال انسانی را به مثابه شانس و تصادف فرخنده‌ای بگذاریم که سلول‌های زنده جانوران را تکامل می‌بخشد. تصادفات و درهم‌آمیزی باورها و برداشت‌هایی که هربار باعث جهش در ایده های جدیدتر می‌شود.

مغز بشری که بر اساس آموزش و ابراز ایده‌های خام، سامان یافته است نمی‌توانست حدس بزند که سفینه فضایی و آی‌پاد خواهیم ساخت. پیشنهاد من در این زمینه به این مهم اشاره می‌کند که روند تکامل بر جست‌وجو و کشف ناشناخته‌ها تکیه دارد. خلاقیت از این منظر چیزی جز تلاش تصادفی یاخته‌های عصبی مغز برای تماس و تبادل اطلاعات، امکانات و در نتیجه گردآوردن ایده جدید نیست.

دستیابی به دانستنی‌ها و آشنایی با ایده‌های جدید هر روز ارزان‌تر و آسان‌تر می‌شود. این همان هراسی است که در تیتر مقاله اشاره کردم. به نظر می‌رسد وجود شبان- رمه‌گی ما گسترده‌تر می‌شود و ایده‌های جدید و خلق افکار جدید کمتر و سخت تر می‌شوند.

مغز ما در یک فرایند ناخودآگاه به گونه‌ای مکرر در حال خلق چاره‌های مختلف و سبک و سنگین کردن آنهاست. به قول کارل پوپر، فرق ما با دیگر حیوانات این است که فرضیه‌ها و حدسیات ما در ذهن ما باقی می‌مانند و به بیرون درز نمی‌کنند. ما قادر هستیم افکار و نیات خود را در ذهن خود آزمایش و همانجا نفی کنیم. همه حرفم این است که بتوانم خصیصه تصادفی بودن خلاقیت را با مکانیسم تصادف شرح دهم.

اینشتین به اعتراف خودش نمونه‌ای از ذهن خلاق است که می‌گوید: "من تفاوتی با دیگران ندارم فقط کنجکاوی بیشتری داشته‌ام." کنجکاوی‌ای که به او انگیزه داد تا انواع ایده‌ها، چاره‌ها و پاسخ‌های ممکن را به گونه‌ای تصادفی در ذهن خود به کنکاش بکشاند؛ روندی که امکان شکل‌گیری تصادف فرخنده را در تهیه ایده‌های مهم فراهم می‌آورد.

می‌خواهم دوباره برگردم به ادعای اصلی مقاله و بگویم همان دلایل شگرف و تصادفی که ما را صاحب ذهنی خلاق و آموزش‌پذیر ساخته‌اند، توانسته‌اند ما را تقلیدکننده خوبی هم بسازند. تاریخ تحولات تمدن‌ها نیز حکایت از آن دارد که همواره عده قلیلی کشف کردند و مبتکر بوده‌اند.

جمعیت ٨٠٠ میلیونی فیس‌بوک که در حال تبادل و تقلید و یادگیری ایده‌ها هستند و به سریع‌ترین زمان ممکن از دستاورد‌های جدید بهره‌مند می‌شوند کمتر انگیزه آن را می‌یابند تا خود مشکل‌گشا و چاره‌ساز باشند. همه به گوگل پناه می‌بریم تا به سرعت به سئوالات ما جواب دهد. دستیابی به دانستنی‌ها و آشنایی با ایده‌های جدید هر روز ارزان‌تر و آسان‌تر می‌شود. این همان هراسی است که در تیتر مقاله اشاره کردم. به نظر می‌رسد وجود شبان- رمه‌گی ما گسترده‌تر می‌شود و ایده‌های جدید و خلق افکار جدید کمتر و سخت تر می‌شوند.

متاسفانه کنجکاوی در حال رخت بر بستن است. از دید من، انسان به همان دلایلی که او را اشرف مخلوقات گرداند به ویژه تحت تاثیر قدرت یادگیری و تقلید، به انفعال و وابستگی هرچه بیشتر گرایش پیدا کرده است.

به دلیل سیستم جدید گردش آزاد و ارزان شدن دانستنی‌ها از تعداد مبتکران کاسته شده است. اگر در کنار این حقیقت بپذیریم که دانشمندان بزرگ فقط آدم‌های باهوش خوش شانسی بوده‌اند وضعیت هراسناک‌تر می‌شود. چون بلافاصله می‌توانیم حدس بزنیم که شاید همیشه خوش‌شانس نباشیم. هراسی که مرا وامی‌دارد تا باور کنم ما انسان‌ها، به خاطر قدرت یادگیری، به بطالت و تقلید هرچه بیشتر در خواهیم غلتید. این همان نگرانی‌ای است که مرا وادار می‌کند به این بیندیشم که ما موجودات بی‌نهایت احمقی هستیم. ما فراموش کرده‌ایم که قرار اولیه همه ما ابتکار و خلاقیت بود.

در همین زمینه:
بخش نخست: چرا ما بی‌‌‌نهایت احمق هستیم؟

منبع:

Mark Pagel,Infinite Stupidity, Edge Magazine

چرا ما بی‌نهایت احمق هستیم؟

arezoo — Fri, 23 Dec 2011 17:53:09 +0000

بخش نخست

مارک پیگل (Mark Pagel)

برگردان:

ونداد زمانی

ونداد زمانی – آنچه می‌خوانید دیدگاه استاد زیست‌شناسی تکاملی و سردبیر دائره‌المعارف "تکامل" دانشگاه آکسفورد، مارک پیگل است که در مقاله "حماقت بی نهایت بشر معاصر" ارائه شده است. این استاد زیست‌شناسی و عضو آکادمی علمی انگلیس، ضمن ارائه تصویری کوتاه از تاریخ حیات روی زمین و پیدایش انسان، به مسیر تحولی‌ای اشاره می‌کند که بشر را احتمالاً بی‌نهایت احمق کرده است.

مارک پیگل: من یک زیست‌شناس تکامل‌گرا هستم و کارهایم بیشتر روی اتفاق‌های بزرگی که در تاریخ زمین به وقوع پیوسته متمرکز شده است؛ ماجراهایی که زندگی ما را رقم می‌زنند و در جلوی چشمان ما قرار دارند. تخصص من بررسی پدیده‌های بدیهی هستند که توجه چندانی به آنها نمی‌شود. یکی از همین بدیهیات، قابلیت فرهنگی بشر است. اتفاقی که به راحتی می‌توان از آن به عنوان مهم‌ترین واقعه روی کره زمین یاد کرد. حالا که با این ادعا می‌خواهم نظرم را عنوان کنم و بد نخواهد بود اگر نگاهی فشرده و گذرا به اصل پیدایش زمین و حیات آن در طول حدود این چهار و نیم میلیارد سال بیاندازیم.

نشانه‌های حیات، آن هم در شکل بسیار ساده تک سلولی‌هایی که به خودتکثیری دست یافته بودند، به نزدیک به ٣.٦میلیارد سال پیش برمی‌گردد. این موجودات نزدیک به دو میلیارد سال تنها شکل حیات روی زمین بودند. آنها بیشتر شبیه اجداد قدیمی باکتری‌هایی هستند که هنوز روی زمین ما جولان می‌دهند. از ١.٥ میلیارد سال پیش نوع جدیدی از تک‌سلولی به نام ایکاریوتیک پا به عرصه وجود گذاشت که بدن ما هم از آنها ساخته شده است.

تک‌سلولی‌های جدید نیم‌میلیارد سال طول کشید تا به سلول‌های ترکیبی تبدیل شوند و دوباره نیم‌میلیارد سال دیگر گذشت و فقط از نیم میلیارد سال اخیر بود که اتفاق‌های جالب و پیچیده‌ای در سازمان چند سلولی‌ها رخ داد. از پانصد میلیون سال گذشته گیاهان شکل گرفتند، ماهی‌ها تحول پیدا کردند و خزندگان و پرنده‌ها به وجود آمدند. در ادامه، از هفت‌میلیون سال پیش، شاهد حضور پستانداران و بشرسانان روی زمین شدیم.

بشر به شکلی که می‌شناسیم از ٢٠٠ هزارسال پیش تا به امروز روی زمین قدم زده است. درحقیقت در طول میلیاردها سال عمر زمین، تولد بشر در یک‌هزارم آخر عمر کهنسال زمین به وقوع پیوسته است. با این وجود، طبیعت زمین به شکل فاحشی در طول همین مدت کوتاه دستخوش تغییرات وسیعی شده که مسبب آن بشر است. شیوه قدیم زندگی ژنتیک که حدود چهارمیلیون سال بر زمین تسلط داشت جای خود را به تحول جدیدی داده است که من با عنوان "تحولِ ایده" از آن یاد می‌کنم.

با تولد انسان، یک تکامل واقعی به وقوع پیوست که قادر بود انرژی تحولی‌اش را از ظهور و انتقال ایده از ذهنی به ذهن دیگر فراهم آورد، بدون آن که حیات سلولی‌اش مجبور باشد تغییرات ژنتیک خود را عوض کند. به همین خاطر جمعیت بشر اولیه به خاطر تحولِ ایده‌هایش توانست تطبیق بیشتری با طبیعت پیدا کند و تحولی گسترده‌تر و سریع‌تر از تکامل ژنتیک را سامان دهد.

تجمع اید‌ه‌های به سرعت ایجاد شده توسط انسان به یک "فرهنگ تطبیق" بدل شد. اتفاقی شگرف و فرخنده که البته یکی دیگر از حقایق بدیهی است که بدون بهای لازم به عظمت آن، هر روز به کار می‌بریم. همه جانوران دیگر لاجرم زندانی محیطی هستند که تحول ژنتیک برای‌شان مقدور ساخته است ولی بشر هر نوع محیطی را از طریق "فرهنگ تطبیق" متناسب با وضعیت خود می‌سازد. بشر به عنوان یکی از انواع جانوران، با به‌کارگیری تکاملِ "ایده" که جدا از قابلیت‌های ژنتیک برای خود فراهم کرده است توانست اشرف مخلوقات شود.

فقط بشر است که می‌تواند از طریق دیدن و تقلید رفتار جدید و حتی پیچیده آن را بیاموزد. مهم‌تر از آن اینکه بشر می‌تواند دلیل اعمالی را که تقلید می‌کند درک کند.

از دو میلیون سال پیش، بخشی از اجداد اولیه ما به نام "هومو اراکتس" در صحرای آفریقا، نشانه‌هایی از خود به جای گذاشته که حکایت از موجودی ابزارساز می‌کند که روی دوپا ایستاده است؛ ابزاری که از او به جای مانده است این واقعیت را برملا می‌کند که نزدیک به ١.٥ میلیون سال تغییر و تحولی در ابزار این موجود صورت نگرفته است. همین عدم تحول نیز باعث نابودی این نوع می‌شود.

هنوز معلوم نیست نئاندرتال‌ها که ابزار پیچیده‌تری ساخته بودند شانس به کارگیری تکاملِِ ایده‌ها را نصیب خود کرده باشند. به هرحال این نوع از اجداد بسیار قدیمی ما پس از ٣٠٠ هزارسال زندگی در اروپا، جعبه ابزارشان وسعت چندانی نیافته بود. در همان دوران، بشر فقط با کمی تفاوت ژنتیک با نئاندارتال‌ها توانست باقی بماند. تفاوتی که باستان‌شناسان و مردم‌شناسان از آن تحت عنوان "یادگیری اجتماعی" یاد می‌کنند. این توانمندی، همزمان برایش فرهنگ و تطبیق را نیز مهیا کرد.

تعریف پدیده "یادگیری اجتماعی" کمی مشکل است ولی ما انسان‌ها آن را درک می‌کنیم. به نظر می‌رسد فقط بشر قادر است ازاین توانمندی برخوردار باشد. فقط بشر است که می‌تواند از طریق دیدن و تقلید رفتار جدید و حتی پیچیده آن را بیاموزد. مهم‌تر از آن اینکه بشر می‌تواند دلیل اعمالی را که تقلید می‌کند درک کند.

منتقدینی هم هستند که به قابلیت یادگیری حیواناتی نظیر خانواده میمون‌ها، دلفین‌ها و سایر جانوران اشاره می‌کنند، اما نکته اساسی این است که سایر جانوران دلیل تقلیدشان بر اساس پاداشی است که دریافت می‌کنند. میمونی که به ازای یاد گرفتن شستن ظرف کثیف یک موز می‌گیرد برای گرفتن پاداش به شستن ظرف تمیز هم می‌پردازد. همین تفاوت کوتاه بین نوع تقلید بشر و سایر حیوانات آموزش‌پذیر، دره عظیمی بین بشر و دیگران ایجاد کرده است.

بشر بدون توجه و تمرکز بر انگیزه اولیه پاداش، امکان دست یافتن به انتخاب بهتر را دارد و می‌تواند انتخابش را برای خود قابل فهم کند. در همین مسیر انباشت دانش و انتقال آن به دیگری و از دیگری به خود است که انتخاب قبلی‌اش را باز هم بر اساس نیاز جدید تحول می‌بخشد، اما حیوانات یک عمل ژنتیک و حتی تقلیدی را به گونه‌ای مداوم فقط تکرار می‌کنند.

تاکید و علاقه‌ام به موضوع قدرت تکاملی "یادگیری اجتماعی" به این جهت است که باور دارم این قابلیت به‌طرز شگرفی باعث شکل‌دهی موجودیت انسانی و باور نکردنی ما شده است. من معتقدم این اتفاق به دو دلیل امکان‌پذیر شده است. به باور من، دو وسیله‌ای که قابلیت یادگیری را به ما ارزانی داشته "خلاقیت" و "اجتماعی بودن" ما است.

حقیقت وجودی "یادگیری اجتماعی" در این نهفته است که نقش آموزش و نحوه تبادل و ترکیب و در هم‌پیچی آن شبیه و مترادف همان سیستمی است که در حین انتخاب طبیعی و در درون ژن سلول‌ها به وقوع می‌پیوندد. انتخاب اصلح در طبیعت شیوه‌ای است که در بین احتمال‌های ممکن و موجود ژن را وامی‌دارد تا برای تنازع بقا، بهترین آنها را انتخاب کند تا بتواند در خود تغییر جدید را نیز فراهم بیاورد.

از این زاویه، شیوه رفتاری که منجر به "تحول بیولوژیک" می‌شود می‌تواند قابل مقایسه باشد با یادگیری اجتماعی بشر که منجر به "تحول ایده" بشر می‌شود. تحولی که با جست‌وجو و انتخاب جدید در بین ایده‌های محتمل و ممکن در بین فرصت‌ها و شرایط مختلف توسط ذهن بشر صورت می‌گیرد. ما با انتخاب بهترین ایده و با تقلید از آن و در نهایت با بهتر ساختن همان ایده با سرعتی سرسام‌آور همان مسیری را می‌رویم که تحول ژنتیک آن را به کندی دنبال می‌کند.

ما خیال می‌کنیم موجودات باهوش و مستعدی هستیم ولی قابلیت یادگیری از دیگران عمومی‌ترین خصیصه ما شده است و لازم نیست که خودمان انگیزه و انرژی لازم برای مبتکر بودن را داشته باشیم. اصلاً این سئوال هم ممکن است مطرح شود که چراخودمان نمی‌خواهیم مبتکر باشیم؟ پاسخ آن روشن است: برای اینکه اختراع و ابتکار کار سختی است و زمان زیادی می‌گیرد.

من فکر می‌کنم باید با این شکل قیاس با جدیت بیشتری روبه‌رو شد. همانطوری که انتخاب طبیعی در میان جمعیت ژن‌ها از گزینش نمونه بهتر تبعیت می‌کند و قابلیت جدید را موجودیت می‌بخشد یادگیری اجتماعی نیز روی جمعیت بشری و تحول انتخاب شده آن تاثیر می‌گذارد و نحوه بهتری از تطبیق را عرضه می‌کند.

منظورم از شکل‌گیری یک موجودیت جدید این است که دستخوش تغییری می‌شویم که از ما انسان جدیدتر می‌سازد. به همین دلیل که یادگیری اجتماعی از ما شخصیت جدیدی می‌سازد می‌خواهم نتیجه بگیرم که ما آنقدر که فکر می‌کنیم هوشمند نیستیم و در اصل، قابلیت یادگیری کم‌کم ما را کم‌هوش‌تر می‌سازد. من به عنوان انسان در میان جامعه‌ای زندگی می‌کنم که در آن شاهد اعمال دیگران هستم و اختراعات‌شان را تقلید می‌کنم. به این ترتیب بدون آن که خودم شخصاً به فکر حل مشکلات و کمبودهایم باشم با دردسر کمتر یاد می‌گیرم و صدالبته به نفع من است که تقلید کنم.

اگر قرار است نیزه‌ای درست کنم و ایده‌ای ندارم که چگونه نوع بهتری بسازم، با مشاهده افراد دیگر که به پاسخ تکنیکی بهتر رسیده‌اند مشکلم را برطرف می‌کنم. این بدان مفهوم است که "یادگیری از اجتماع" شرایطی را فراهم کرده است که در طی 200هزارسال گذشته، همواره چشم به عده قلیلی دوخته‌ایم که توانایی و پی‌گیری و از خودگذشتگی لازم برای اختراع و خلاقیت را ایجاد کرده‌اند.

ما خیال می‌کنیم موجودات باهوش و مستعدی هستیم ولی قابلیت یادگیری از دیگران عمومی‌ترین خصیصه ما شده است و لازم نیست که خودمان انگیزه و انرژی لازم برای مبتکر بودن را داشته باشیم. اصلاً این سئوال هم ممکن است مطرح شود که چراخودمان نمی‌خواهیم مبتکر باشیم؟ پاسخ آن روشن است: برای اینکه اختراع و ابتکار کار سختی است و زمان زیادی می‌گیرد. برای همین در جست‌وجوی افرادی هستیم که مصیبت‌های ابتکار و خلاقیت را به جان می‌خرند. ما دیگر لازم نیست اشتباه کنیم و وقت وانرژی ما تلف شود. بسیاری از ما همراهی و دنباله‌روی را ترجیح می‌دهیم. این رفتاری است که بخش عمده ما انسان‌ها، از بدو پیدایش با وجود داشتن قدرت ابتکار برگزیده‌ایم.

این نوع قضاوت، تصویر دیگری از ما انسان‌ها خلق می‌کند. اگر نقب صمیمانه‌ای به درون انسانی خود بزنیم پی می‌بریم که این نوع داوری با ما سازگاری بیشتری دارد. همه ما می‌توانیم به موارد و ابتکارهای مختلف بشری در طول تاریخ بنگریم و مثلاً ببینیم که اولین نیزه و سپر و تیرک‌مان را چه کسی ساخته است؟ طرح این سئوال هم ضروری است: چه تعداد از ما ایده‌هایی ارائه داده که زندگی بشر را دستخوش تغییر کرده است؟

البته همه اعلام خواهیم کرد که این توقع از تمامی بشر غیر واقعی و زیاد است. خب! بیایید از خودمان بپرسیم چه تعداد از ما ایده محدودتری را عرضه کرده که دیگران را متاثر و علاقه‌مند به تقلید از کار ما کرده است؟ نتیجه مشابهی را همه ما احساس خواهیم کرد. همه می‌دانیم که تعداد انسان‌های خلاق و مبتکر نادر کم است. یادگیری از اجتماع که در ذات پیچیده انسان تعبیه شده است ضرورتاً ما را به سمت آموختن، تقلید و دنباله‌روی سوق می‌دهد.

این ادعا به نظر سختگیرانه می‌آید که ما در طول 200 هزار سال گذشته بیشتر از هرچیز رمه‌های شبانان بوده‌ایم. ما اگر همین تئوری را در ادامه منطق خود جست‌وجو کنیم بر نگرانی‌های ما به ذات تقلیدکننده بشری افزوده می‌شود. آن هم وقتی که جوامع بشری مرتبط به هم، بیشتر و بزرگ‌تر و به همان نسبت راه‌های تقلید از دستاوردهای مبتکرانه دیگران، آسان ‌تر می‌شود.

منبع:

Mark Pagel, Infinite Stupidity, Edge Magazine

کشف کهن‌ترین شواهد وجود چشم در جانوران

arezoo — Thu, 30 Jun 2011 09:35:54 +0000

آنتونی کینگ (Anthony King)

برگردان:

احسان سنایی

آنتونی کینگ-بقایای چشمان فوق‌‌العاده پیچیده‌ای بر پیکره‌‌ی تعدادی فسیل ِ متعلق به نیم‌میلیاردسالِ پیش، که اخیراً در جنوب استرالیا پیدا شده‌اند؛ حاکی از تکوین و تحول سریع ِ قوه‌ی بینایی، در پی پیدایش نخستین جانوران پیچیده‌ی زمین می‌باشد. طبق پژوهش ِ جدیدی که توسط تیمی از دانشمندان، به سرپرستی ِ «مایکل لی» (Michael Lee)؛ دیرین‌شناس دانشگاه آدلاید انجام پذیرفته و در نسخه‌ی اخیر نشریه‌ی علمی ِ nature انتشار یافته؛ این فسیل‌ها، کهن‌ترین شواهد بازمانده از چشمان مرکب، در طول تاریخ زمین هستند.

این پژوهش همچنین نشان داده که حتی برخی از نخستین جانداران مفصل‌دار ِ زمین – از قبیل خرچنگ‌ها، حشرات، عنکبوتیان و هزارپاها – در آن زمان مجهز به چشم مرکب بوده‌اند. پیشینه‌ی این فسیل‌ها، به عهد اولیه‌ی کامبرین (در حدود 515 میلیون سال پیش) می‌رسد و با چنان ظرافتی محافظت شده‌اند که جزئیات ساختار اپتیکی ِ چشمان‌شان را هم به‌روشنی می‌توان دید. «جان پترسون» (John Paterson)؛ دیرین‌شناس دانشگاه نیوانگلند، در نیوساوث‌ولز ِ استرالیا، که یکی از نویسندگان مقاله‌ی مزبور هم بوده، در این‌باره می‌گوید: «این فسیل‌ها، حاکی از پیدایش ِ پیچیده‌ترین جوامع ِ جانوری و لذا سازه‌های کاملاً نوین زیستی در مقیاس‌های هرچه‌ظریف‌تر؛ طی اوایل عهد کامبرین بوده‌اند».

تا پیش از این کشف، دانسته‌هایمان از چشمان جانورانِ مربوط به عهد کامبرین، محدود به فسیل‌های ناقص و عاری از هرگونه جزئیاتِ مربوط به بندپایانی بوده که مجهز به چشمان مرکبِ نه‌چندان پیچیده، ولی نامتعارفی از جنس کلسیت بوده‌اند. چشمانی که به‌تازگی پیدا شده، مشتمل بر آرایه‌ی شش‌وجهی ِ فشرده و منظمی با 3000 عدسی ِ مجزاست. به‌گفته‌ی پترسون، این سازه را تنها می‌توان با چشمان مفصل‌داران نوپدیدِ زمین مقایسه کرد.

با وجود مزایایی که بینایی ِ نافذ یک جاندار، به‌منظور فرار از چنگ شکارچیان و مکان‌یابی ِ دقیق طعمه و سرپناهش می‌تواند داشته باشد؛ از سوی دیگر اما بایستی متحمل فشار فرگشتی ِ شدیدی به‌منظور تولید اندام‌های بینایی‌اش هم شده باشد. کشف این فسیل‌ها، همسو با فرضیه‌ای‌ست که طبق آن، پیشرفت قوه‌ی بینایی، به تحریک وقوع نقطه‌ی عطفی در تاریخ تکامل جاندارانِ زمین، موسوم به «انفجار کامبرین»، منتهی شده است.

«درک سیوتر» (Derek Siveter)؛ استاد علوم زمین دانشگاه آکسفورد، می‌گوید: «این [فسیل]ها، گواهی‌بخش ِ این حقیقت‌اند که عهد اولیه‌ی کامبرین، میزبان پیشرفت چشمگیر و سریع سامانه‌های دقیق ِ بینایی بوده است». به‌گفته‌ی سیوتر، این چشمانِ پیچیده، فوق‌العاده پیشرفته‌تر از چشمان بیو-معدنی ِ متعلق به «تریلوبیت‌»های عهد کامبربین بوده است (تریلوبیت‌ها، همان بندپایانِ زره‌دار و سوسک‌مانندی هستند که اغلب در نقاشی‌های مربوط به دریاهای عهد کهن، نشان داده می‌شوند).

دانشمندان، موفق به کشف هفت نمونه چشم، در خلال کاوش‌های چهارساله‌شان در مزرعه‌ای واقع در سواحل شمالی ِ جزیره‌ی کانگورو در خلیج ِ «اِمو»ی استرالیا شده‌اند. این فسیل‌ها، بر سنگ‌هایی نقش بسته‌اند که روزگاری، همان توده‌های ماسه‌ایِ خاکستری‌رنگِ پوشیده بر بستر گل‌آلود دریاهای کهن بوده‌اند. پترسون می‌گوید: «با توجه به این‌که ما مجموعاً موفق به جمع‌آوریِ بیش از 5000 نمونه‌ی فسیلی ِ گوناگون در این منطقه شده‌ایم؛ این نوع از فسیل‌ها، به‌شدت نادر هستند».

چشمان فسیلی، که طول‌شان حدوداً به 7 تا 9 میلیمتر می‌رسد، از باقی ِ بخش‌های بدن جاندار ِ میزبان‌شان، دورافتاده‌ترند. از این‌رو قیافه‌ی دقیق ِ جاندار ِ میزبان، مشخص نیست؛ هرچند که دانشمندان مطمئن‌اند از رسته‌ی مفصل‌داران بوده است. حدس پترسون این است، که جاندار مزبور، می‌توانسته یک حیوان شناور و میگومانند بوده باشد. او می‌گوید: «طراحی ِ اپتیکی ِ این چشم‌ها، نشانگر تعلق‌شان به شکارچی ِ فعال و شدیداً متحرکی با قابلیت مشاهده در نور کم بوده که این، خود نشان می‌دهد در عهد اولیه‌ی کامبرین نیز روابط صید و صیادی میان جانوران وجود داشته». این کشف، نشان می‌دهد که مفصل‌داران، در همان نخستین گام‌های تکاملی‌شان، مجهز به این بینایی ِ پیشرفته شده‌اند.

تئوریِ «ظهور نور»

هنوز هیچ مدرکی دال بر اینکه جانورانِ پیش از عهد کامبرین نیز مجهز به قوه‌ی بینایی بوده‌اند، وجود ندارد؛ از این‌رو کشفیات استرالیا، در مقیاس زمین‌شناختی، نشان از تکامل ِ فوق‌العاده سریع ِ چشم جانورانِ متعلق به آن دوران می‌دهند. این کشف، حمایت‌گر فرضیه‌ی «ظهور نور» است؛ که مطابق آن، پیدایش قوه‌ی بینایی، محرک اصلی ِ انفجار ِ جمعیت گونه‌های جدیدِ زیستی در عهد کامبرین، و ظهور اجداد جاندارانی که تا امروزه دوام آورده‌اند، بوده است. «دِرک بریگز» (Derek Briggs)؛ دیرین‌شناس دانشگاه ییل که متخصص ِ جانورانِ فسیلی ِ مربوط به منطقه‌ی «بورگس شیل» کانادا می‌باشد، این کشف را حتی با وجود عدم تعیین ماهیت این جانوران، «کشف حائز اهمیتی» می‌خواند و می‌گوید: «وجود چشمانی با ساختار اپتیکی ِ فوق‌العاده پیشرفته در یک جانور ِ مفصل‌دار از رسوباتِ خلیج اِمو، نشان می‌دهد که چه تکامل چشمگیری در سازگاریِ [جانوران متعلق به] عهد انفجار کامبرین، به‌وقوع پیوسته است.

«پاتریک اور» (Patrick Orr)؛ دیرین‌شناس یونیورسیتی-کالج ِ دوبلین، ماندگاریِ تا این حد خوبِ اندام‌هایی نظیر چشم، در فسیل‌های نیم‌میلیاردساله‌ی مربوط به عهد کامبرین را امر نامتعارفی می‌داند. خلیج ِ اِمو، چندان پیشینه‌ی خوبی هم‌تراز با مناطقی نظیر «بورگس شیل» کانادا و «چنگ‌ژیانگ» ِ چین، در استحصال فسیل‌های سالم ِ مربوط به عهد کامبرین ندارد و این نشان می‌دهد که از این پس، این منطقه را هم بایستی جدی گرفت. اور می‌گوید: «کشف خوبی مثل ِ این، بیش از هزار نظریه می‌ارزد» و این منطقه هم می‌تواند سهم چشمگیری در درک جاندارانِ مربوط به آن دوران ایفا نماید. به‌گفته‌ی وی، شواهد فراوانی دال بر این نکته وجود دارد که حیات اکوسیستم‌های عهد کامبرین، وابستگی ِ بیشتری نسبت به اکوسیستم‌های امروزی، به روابط صید و صیادی داشته؛ چراکه هضم مواد معدنی در آن زمان، از اهمیت کمتری برخوردار بوده و در این بین، نقش بینایی از همه مهم‌تر بوده است.

منبع: Cosmos Online

توضیح تصویر:
فسیل نیم‌میلیاردساله‌ی چشم مرکب، که نشانگر جزئیات بدیعی از سطوح بینایی‌ست. نقاط تیره‌رنگ، عدسی‌های مجزای چشم هستند / منبع: J. Paterson/Univ. of New England

فرگشت؛ از افسانه تا واقعیت

Babak M — Sat, 25 Dec 2010 18:35:04 +0000

فرگشت؛ از افسانه تا واقعیت – بخش اول

Michael Le Page

برگردان:

احسان سنایی

Michael Le Page- اگر «گمان» می‌کنید این فرضیه را فهمیده‌اید؛ حدوداً می‌توان گفت از آن چیز زیادی نمی‌دانید. زمان درازی از دویست‌سالگی ِ تولد «چارلز داروین» و ۱۵۰سالگی ِ نشر «منشأ انواع»؛ که می‌توان حتی به‌عنوان مهم‌ترین کتاب منتشرشده در تاریخ نیز از آن نام برد، نمی‌گذرد. داروین در این کتاب، ایده‌ای را مطرح کرده که هنوز هرکسی را شوکه می‌کند؛ این‌که سرتاسر حیات زمینی، از جمله آدمی؛ با «انتخاب طبیعی» تکوین یافت.

داروین، شواهد مباحثه‌برانگیزش در فرضیه‌ی «فرگشت» (Evolution) را در اثرش «منشأ انواع»، مطرح نمود و از آن پس این ایده شدیداً فراگیر شد. کشفیات بی‌پایانِ فسیلی به ما امکان ردگیری تکامل ارگانیسم‌های کنونی از گونه‌های باستانی‌ترشان را می‌دهد. ترتیب‌گذاریِ DNA نیز از سویی هرگونه شکی را درخصوص منشأ مشترک کلیه‌ی گونه‌های حیاتی مرتفع ساخته و نمونه‌های عملی ِ بی‌شمار فرگشت را می‌توان هرکجای پیرامون‌مان دید؛ از تطبیق «شب‌پره‌های فلفلی» (Peppered Moth) با آلاینده‌های جوی گرفته تا ویروس‌های سریعاً متغیری چون HIV، H5N1 و آنفلوآنزای مرغی. صحت فرضیه‌ی فرگشت، هم‌اکنون به همان اندازه بدیهی است که زمین را کروی می‌دانیم.

با این حال، علی‌رغم وجود شواهد فزاینده‌ی موجود؛ اکثریت مردم، اگر دست‌کم اسم‌اش را شنیده باشند، از حقایق پنهان در پشت این فرضیه مطلع نیستند. حتی نظرسنجی اخیری در انگلستان؛ زادگاه داروین و کشوری با جمعیتی تحصیل‌کرده‌، نشان می‌دهد که تنها کمتر از نصف مردم اعتقاد به صحت این فرضیه دارند.

برای آنان که هرگز فرصت فهم مفاهیم زیست‌شناختی و یا علمی را نداشته‌اند؛ دعاوی مطرح‌گشته توسط کسانی‌که به نظریات خلقت ماوراءالطبیعی معتقدند؛ متقاعدکننده‌تر به‌نظر می‌رسد. با این‌حال، مابین کسانی‌که فرگشت را پذیرفته‌اند هم تصورات نادرستی رایج است.

اغلب‌مان در قبال اعتراف به نفهمیدن فرضیاتی چون «فرضیه‌ی ریسمان» در فیزیک ابایی نداریم؛ ولی انگار که همگی به فهم فرگشت، متقاعد شده‌ایم. در حقیقت با وجود کشفیات فزاینده‌ی زیست‌شناسان؛ پیامدهای این فرضیه، بیگانه‌تر از تصورات رایج ماست. فرگشت، بایستی‌که شناخته‌شده‌ترین نظریه‌ی علمی باشد؛ هرچند هم‌اکنون کژفهمیده‌شده‌ترین‌شان قلمداد می‌شود.
از این‌رو مجموعه‌مقالات روشنگرانه‌ی نشریه‌ی علمی نیوساینتیست در خصوص رایج‌ترین افسانه‌ها و کژفهمی‌های پیرامون فرگشت، می‌تواند کمک شایان توجهی به خوانندگان‌شان در آشنایی با این فرضیه‌ی انقلابی به حساب آید. در اولین مقاله از این مجموعه، به مقوله‌ی «سازگاری» (Adaptation) می‌پردازیم.

آیا همه‌چیز، همان سازگاری‌ست؟

غالباً فرض‌مان بر این است که کلیه‌ی صفات گیاهان و جانوران، سازگاری‌هایی‌ست که از مسیر «انتخاب طبیعی» (Natural Selection) پدید آمده‌اند. در واقع باید گفت اکثر این ویژگی‌ها نه محصول سازگاری‌ است و نه انتخاب.

چرا اغلب‌مان پس از گذشت یک روز خسته‌کننده، خودمان را با یک چیز خوراکی، پیش روی تلویزیون ول می‌دهیم؟ چون این‌شکلی راحت‌تر است؟ یا که این کار، پیامد طبیعی ِ صدهاهزار سال تکوین انسان است؟

نخندید؛ احتمالاً خودتان هم همین مفروضات را مدنظر داشتید. چندان کار دشواری نیست که برای هر وجه از ساختار بدن و رفتارمان، حکایت «این است و جز این نیست» را برای توجیه دلیل پدید آمدن‌شان بتراشیم. ما تمایل داریم که برای هرچیزی هدفی تعیین کنیم؛ اما در این‌صورت غالباً در اشتباهیم.

مثلاً به نوک پستان پستانداران نر دقت کنید. آنان به‌وضوح از این عضو استفاده‌ای نمی‌کنند: این جانداران از آنجایی‌که گونه‌های مؤنث‌شان به این اندام مجهزند، آن را دارند و نیز از آنجایی‌که رشد چنین عضوی در بدن یک گونه‌ی نر، بهای سنگینی برای طبیعت برنمی‌دارد. از این‌رو اجباری در برابر دو جنس مخالف، از برای تکوین در دو مسیر فرگشتی ِ متفاوت و نتیجتاً «توقف» رشد نوک پستان در مسیری که گونه‌های نر از آن پدید آمده‌اند، وجود ندارد. حال، حس بویایی‌تان را در نظر بگیرید. آیا استشمام رایحه‌ی گل رز، کار سختی است و نیاز به دقت و کوشش دارد؟ در خصوص بویایی، افراد تا حد زیادی به‌واسطه‌ی جهش‌های تصادفی در ژن‌هایی که به‌منظور طراحی گیرنده‌های بویایی‌شان رمزگذاری شده‌اند؛ تفاوت دارند، نه به‌دلیل سازگاری.

با این حال، خصیصه‌های دیگری نیز محصول انتخاب است. مثلاً قد کوتاه «پیگمه‌»ها، می‌تواند در عوض سازگاری؛ اثر جنبی انتخاب طبیعی و معلول تولد زودهنگام نوزادان در جمعیت‌هایی بوده باشد که آمار مرگ و میر بالایی دارند.

دلیل دیگری که می‌توان بر اساس‌اش، سازگاری‌های ظاهری را اثر جانبی گزینش ویژگی‌های نامرتبط دانست؛ نقش متفاوت ژن‌ها طی بازه‌های زمانی ِ تحولی ِ گوناگون یا طی ساخت اجزای مختلف بدن دانست. از این‌رو انتخاب یک گزینه می‌تواند آثار ظاهراً نامرتبطی را به بار آورد. مثلاً همجنس‌گرایی در گونه‌های نر، احتمالاً هم‌پیوند با ژن‌های گوناگونی‌ست که قوه‌ی باروریِ جنس ماده را ارتقا می‌بخشند. یک ژن ناسازگار یا مضر، از سویی اگر متعلق به همان رشته از DNA باشد که گزینه‌ی مطلوب را در خود جای داده؛ می‌تواند سریعاً در میان یک جمعیت انتشار یابد. این، دلیلی بر اهمیت جفت‌گیری‌ست: وقتی‌که رشته‌های DNA، طی تکثیر جنسی، مابین کروموزوم‌ها معاوضه می‌شوند؛ متغیرهای خوب یا بدی ممکن است انتخاب شوند و این بسته به تصادف است.

ویژگی‌های دیگر گیاهان و جانوران همچون بال‌های شترمرغ، شاید روزگاری نتیجه‌ی سازگاری با محیط بوده‌اند؛ اما بنابه کاربرد مقتضی‌شان دیگر بلااستفاده مانده‌اند (شترمرغ پرواز نمی‌کند). این «نشانه‌»ها به‌دلیل خنثی‌بودن‌شان بقا یافته‌اند؛ چراکه تابع عملکرد دیگری گشته یا سیر فرگشت، به آن اندازه نبوده که به‌واسطه‌ی بلااستفادگی‌شان آن‌ها را بزداید. مثلاً زائده‌ی آپاندیس در انسان را درنظر بگیرید. دعاوی فراوانی مبنی بر کاربری‌اش ابراز می‌شود؛ اما شواهد امر از چیز دیگری حکایت می‌کنند: احتمال زنده ماندن‌تان در نبود این زائده بیشتر است.

پس چرا آپاندیس زدوده نمی‌شود؟ چون‌که فرگشت، بازی با تصادف است. جمعیت جهانی بشر، تا چندهزار سال پیش اندک بود و افراد، هر از چندگاه مابین هر نسلی، فرزندان اندکی داشته‌اند. این، به‌معنای شانس کمتر فرگشت در اِعمال جهش‌هایی در ژنوم انسان است که نهایتاً به امحای آپاندیس می‌انجامند و البته شانس کمتری برای این جهش‌ها تا به‌واسطه‌ی انتخاب طبیعی، مابین جوامع انتشار یابند. احتمال دیگر این است که ما در یک چرخه‌ی فرگشتی گیر افتاده‌ایم؛ چراکه هرچه زائده‌ی آپاندیس چروکیده‌تر می‌شود؛ عارضه‌ی تورم ِ این زائده محتمل‌تر گشته و نتیجتاً این چرخه به بقایش کمک می‌کند.

دندان عقل، نشانه‌ی باقیمانده‌ی دیگری‌ در انسان است. آرواره‌‌های کوچک‌تر و ریزتر، به اجدادمان امکان رشد بیشتر مغزشان را می‌داد اما فضای کمتری را برای دندان‌های آسیا باقی می‌گذاشت. هنوز در بسیاری افراد، رشد دندان‌ها علی‌رغم فضای ناکافی آرواره، دیده می‌شود و گاه حتی عواقب وخیمی به دنبال دارد. یکی از دلایل محتملی که چرا دندان عقل همچنان وجود دارد این است که غالباً پس از بلوغ افراد، این دندان پدیدار می‌گردد و این یعنی تأثیر انتخاب طبیعی در این سن ضعیف‌تر است.

به‌واسطه‌ی همگی این دلایل و بسیاری بیشتر؛ ما بایستی‌که نسبت به دعاوی مباحثه‌برانگیز مطروحه در خصوص توجیه فرگشتی ِ رفتارهای گوناگون طبیعت، مردد باشیم. خصوصاً روان‌شناسی فرگشتی، به‌واسطه‌ی تلاش‌اش در توضیح تمامی جنبه‌های رفتاری انسان؛ از کشاورزی تا تجاوز جنسی؛ به‌عنوان سازگاری‌هایی که برای اجدادمان هنگام حیات‌شان در دشت‌های آفریقا پدید آمد؛ بدنام شده است. نیازی به گفتن نیست که بی‌هیچ دلیل قانع‌کننده‌ای؛ دعاوی مطرح‌شده پیرامونِ مثلاً تحول فرگشتی ِ تماشای تلویزیون به‌هنگام غذا خوردن را بایستی‌که به دیده‌ی شک نگریست.

منبع

توضیح تصویر:

EVO1-1 – طرحی اثر چارلز داروین طی سفر تحقیقاتی‌اش به جزایر گالاپاگوس

در همین زمینه:

زمانه؛ اردیبهشت‌ماه 89 - «گونه‌هایی که ماندند»

زمانه؛ اسفندماه 88 - «خاستگاه گونه‌ها کجاست؟»

زمانه؛ آذرماه 88- «چرا تکامل، برابر درستی برای Evolution نیست؟»