ادبیات زندان

مرائی کافر است

hosseinn — Mon, 10 Sep 2012 19:09:50 +0000

داستان‌های زندان: مرائی کافر است، نوشته نسیم خاکسار

منیره برادران

منیره برادران - تواب پدیده بغرنج و بسیار تراژیک زندان‌های جمهوری اسلامی است که تأثیر تخریبی آن بر فرد و جامعه کمتر بررسی شده‌ است. باید اذعان کرد که پرداختن به آن هم ساده نیست. کسانی که تواب شدن را تجربه کرده‌اند، به‌ندرت توان آن را می‌یابند که به آن اعتراف کنند و آنچه را که بر آن‌ها گذشته شرح دهند. در نمایاندن این پدیده اما، ادبیات خلاق می‌تواند با دست بازتری عمل کند.

«یک‌باره احساس کردم سگ شدم. سگ نه به معنای حیوانی هار. نه! بر عکس، حیوانی مطیع و بدبخت.»

با این توصیف تکان‌دهنده داستان «مرائی کافر است» آغاز می‌شود. نسیم خاکسار در این داستان وضعیت بغرنج چند تواب را نشان می‌دهد. پیش از آنکه بدانیم چه بر راوی- محمد- رفته‌ است، با وضعیت کنونی او آشنا می‌شویم:

«حالا نشسته‌ام توی سلولم. باقر این طرفم نشسته. احمدی آن طرفم. روبرویم هم جوادی و یونس‌اند. کمی با فاصله از یکدیگر. پنج‌تایی سرگرم خواندن‌ایم. آن‌ها دارند کتاب‌های مطهری را می‌خوانند. من گناهان کبیره‌ آیت‌اله شهید دستغیب دستم است. همه‌مان از دم از آن آدم‌های سگ شده‌ایم.»
راوی در مرور خاطراتش خواننده را بیشتر با تواب‌ها و فضایی که حاج آقا‌ها در آن سال‌های اول دهه ۶٠، ایجاد کرده‌اند، آشنا می‌کند. دردناک‌تر آنکه، این فضای جهنمی با همکاری خود آن‌ها ساخته‌ شده ‌است. کارشان این شده که نماز و دعا بخوانند، همدیگر را زیر نظر بگیرند و هر عمل کوچک دیگری را به «برادر جمشیدی» گزارش کنند. بازجو و نگهبان‌ها را برادر خطاب می‌کنند و برای شلاق زدن زندانی از یکدیگر پیشی می‌گیرند. لاجوردی را ناجی خود می‌دانند. یونس به ملاقات خانواده و پدرش نمی‌رود و می‌گوید: «پدر واقعی من حاج آقاست.»

حالت‌های فردی که شکنجه می‌شود

پس از دستگیری، روزهای پیاپی محمد را با شلاق می‌زنند- به کف پایش که از هر عضو دیگر بدن حساس‌تر است. در توصیف شکنجه می‌گوید: «همه زیبایی وجودت را می‌سپارند به دست شلاق و تمام. خوب. این تن چقدر تاب بیاورد. گلوله نیست که ناغافل بخورد توی مغزت و تمامت کند. همین‌طور فرود می‌آید. ساعت‌ها. و جسم، جسم بدبخت و بی‌کس باید تک و تنها بار بکشد.»

گروهی از زندانیان سیاسی در اوین در سال‌های دهه ۱۳۶۰

ما پذیرفته‌ایم که شکنجه عملی زشت است، جنایت است و باید ممنوع شود. با این‌همه به ندرت از تأثیرات درد بر فرد شکنجه‌شونده، حس‌های او در آن حالت درماندگی و رابطه وی با شکنجه‌گر اطلاع داریم. گزارش‌ها و خاطرات زندان گرچه شهادتی هستند بر وجود شکنجه و انواع آن ولی در این نوشته‌ها به بخش روان‌شناختی آن کمتر پرداخته می‌شود. چرا که کسی که شکنجه را تجربه کرده، به‌سختی قادر است که حالت‌های خود را در آن موقعیت ترومای حاد شرح دهد. به ویژه وقتی نتیجه این نبرد نابرابر شکست و تسلیم قربانی باشد: تواب شدن.

نسیم خاکسار سعی می‌کند از زبان راوی، این حالت‌ها را نشان دهد. شاید اگر نویسنده، خود زندان و شکنجه را تحمل نکرده بود، نمی‌توانست با چنین دقتی این حالت‌ها را توصیف کند. (او سال‌هایی را در زمان شاه و دوره کوتاهی را در سال ١٣۵٨ در اهواز زندانی بوده است.) راوی برای بیان درد از فریاد‌هایش کمک می‌گیرد. «ضربه‌ها که بالا می‌رفت فریادهایی از حنجره‌ام بیرون می‌آمد که به صدای هیچ حیوانی شبیه نبود.»

روز چهارم و پنجم دیگر جای سالمی در بدنش نیست. با این‌همه او را از سلولش بیرون می‌کشند و باز شلاقش می‌زنند. در لحظه‌ای که او خود را از ادامه مقاومت ناتوان می‌بیند، حاج آقا، اسدالله لاجوردی، در نقش ناجی ظاهر می‌شود و دستور می‌دهد که شلاق زدن را قطع کنند. اینجا حالت درماندگی قربانی در زیر شکنجه و قدرت و اختیار مطلق شکنجه‌گر بر جسم قربانی خود را می‌بینیم. در لحظاتی که زندانی خود را بر لبه پرتگاه می‌بیند، اغلب مافوق شکنجه‌گر وارد میدان می‌شود. به فرمان او شکنجه می‌تواند تا بی‌‌نهایت ادامه یابد و یا یک اشاره او کافی است که شکنجه قطع شود. او در آن لحظه خداست:
«راستی به چه کسی بگویم، این من نبودم. این جسمم بود. پوستم، آه، پوستم بود. آن وقت حاج آقا مثل فرشته‌ای سر رسید. با دست‌هایم که آزاد بود زانو‌هایش را چسبیدم و با التماس گفتم: حاج آقا. حاج آقا تنهام نذارین.»

و حاج آقا مثل «پدری مهربان» دست روی سرش می‌کشد و قول می‌دهد که هیچ‌وقت تنهایش نگذارد. هیچ‌وقت.

راوی به جرگه تواب‌ها پرتاب می‌شود ولی آن‌ها، توبه‌اش را نمی‌پذیرند و او را «مرائی» –ریاکار- می‌خوانند. صحنه پایانی داستان در حسینیه اوین اتفاق می‌افتد. او را روی تخت خوابانده‌اند و شلاق می‌زنند. پیش از او جوادی را زده بودند. در اینجا راوی دچار اختلال حواس می‌شود و خود را جواد می‌بیند و با جواد هم‌هویت می‌شود.

گروهی از زندانیان سیاسی در اوین در سال‌های دهه ۱۳۶۰

این‌بار شلاق او را به راه دیگری می‌برد. رهایی؟ می‌شود خودش، محمد. بغض سر باز می‌کند:
«اشک گرم و داغ هنوز روی گونه‌ام روان است. اشکی آشنا؛ اشکی که از اعماق وجودم می‌جوشد و از چشمانم بیرون می‌زند. اشکی که استخوان‌های سرد و مرده‌ام را گرم می‌کند و بند بند آن‌ها را از هم می‌گشاید. حس می‌کنم آرام آرام دارم از جلد سگی‌ام بیرون می‌آیم.»

و نفرت فروخورده، تفی می‌شود و به صورت حاج آقا پرتاب می‌شود:

«درد تا مغز استخوانم پیچیده است. نفس حاج آقا که روی گونه‌هایم ول می‌شود، دهان باز می‌کنم و خون و آب غلیظ مانده در دهانم را با نفرت به صورتش تف می‌کنم. تف! و دیگر چیزی نمی‌فهمم.»

تواب یک قربانی و محصول شکنجه است

«تواب» واژه اسلامی است و در رابطه با گناه معنی می‌یابد، جایی که موضع‌گیری در مقابل حکومت اسلامی با ایمان و بی‌ایمانی تعبیر می‌شود. آن کسی که مخالف حکومت است، گناهکار و «فاسد» است و وظیفه حکومت ارشاد گناهکاران است، آن هم با شلاق و دیگر روش‌های شست‌وشوی مغزی. این‌ها البته با واژه‌های دینی اعمال می‌شوند تا به شکنجه بار الهی دهند: تعزیر، حد، توبه، مرائی و...
در هر حالت اما، مسئول و مقصر در این تغییرات مسخ‌کننده، شکنجه است. با هر واژه‌ای-شکنجه یا تعزیر- مسئله بر سر حفظ قدرت، سرکوب مخالفان و درهم شکستن انسان‌هاست. نسیم خاکسار نشان می‌دهد که تواب، قربانی است، قربانی وضعیتی جنایت‌بار.

گرچه مسئولیت فردی را هم نمی‌توان کاملاً ندیده گرفت اما جایگاهش در آن حداقل‌هایی است که در آن باریکه‌ای از اختیار تصمیم‌گیری وجود دارد.‌گاه این باریکه هم نیست، زمانی که شکنجه تعادل روانی زندانی را تا آنجایی به هم می‌ریزد که او دیگر اختیاری بر تصمیم و اراده‌اش ندارد. شکنجه هم‌ازین‌روی نکوهیده‌ترین سیاست و یک عمل ضد بشری است که می‌تواند چنین اثرات تخریبی به دنبال داشته باشد.

شخصیت‌های زندانی داستان، این جوان‌های تباه‌شده توانایی لذت بردن، آرزو و امید داشتن و چه بسا قدرت دوست داشتن را از دست داده‌اند. برای بسیاری از آن‌ها آینده هم تباه شده است. داستان «مرائی کافر است» قدرت انسان بودن و دوست داشتن را به نمایش می‌گذارد. در لحظه‌ای که مهر به دوست -جواد- پیروز می‌شود، راوی به خود می‌‌آید، اشک در چشمش روان می‌شود و خشمش را بیرون می‌ریزد.

گرچه «مرائی کافر است»، را به عنوان یک داستان باید نگریست، ولی صحنه‌ها و شخصیت‌های آن از دنیای تخیل سربرنیاورده‌اند. هر کسی که زندان اوائل دهه ۶٠ را دیده باشد، این صحنه‌ها و شخصیت‌ها را خوب می‌شناسد. آن‌ها واقعیت‌های زندان جمهوری اسلامی هستند.

زبانی که نسیم خاکسار برای این داستان برگزیده، در عین سادگی و بی‌تکلف بودن، حس‌های پیچیده انسان دربند را به خوبی به خواننده منتقل می‌کند. انتخاب نظرگاه اول شخص مفرد، داستان را شبیه یک نوشته مستند می‌کند و از طرف دیگر گزینش چنین نظرگاهی فضای بیشتری برای بیان حالت‌های درونی پدید می‌آورد.

«مرائی کافر است» را نسیم خاکسار در فروردین ١٣۶۵ نوشته و چندین بار از جمله در مجموعه داستانی به همین نام به چاپ رسیده است.

این داستان را در تارنمای «بیداران» می‌توانید بخوانید:

لینک: مرائی کافر است، نسیم خاکسار، بیداران

عکس نخست: خطاب و عتاب لاجوردی به سه زندانی سیاسی

زندان در آثار نسیم خاکسار

Wed, 22 Aug 2012 22:24:38 +0000

منیره برادران

منیره برادران - نسیم خاکسار بیش از هر نویسنده دیگری تلاش کرده که موضوع زندان را وارد ادبیات کند. حضور زندان در آثار او به ویژه در دوره‌ای از کار‌هایش که به سال‌های اول تبعید وی در دهه ۶٠ برمی‌گردد، چشمگیر‌تر است. پس از این دوره، تبعید موضوع محوری نوشته‌های او قرار می‌گیرد.

در این بررسی به رمان «دیروزی‌ها» و داستان «مرائی کافر است» که از مهم‌ترین آثار ادبیات زندان ما محسوب می‌شوند می‌پردازیم. این دو داستان برمحور موقعیت و حالت‌های انسان زندانی شکل می‌گیرند؛ انسانی که به خاطر آرمان‌های سیاسی‌اش در بند است. زندان به عنوان مکان و عامل حادثه، در خدمت بازآفرینی انسان دربند قرار می‌گیرد.

دیروزی‌ها

«دیروزی‌ها» که از بهترین رمان‌های زندان محسوب می‌شود، در فروردین ١٣۶۶ با کیفیت نازل چاپ، با خط ریز و غیر متعارف در ٨٢ صفحه منتشر شده است. به‌ندرت بتوانید آن را در بازار پیدا کنید، احتمالاً هیچ‌گاه تجدید چاپ نشده نباشد.

نسیم خاکسار

مکان داستان بند شش زندان قصر و زمان آن دهه ۵٠ است. نسیم خاکسار که در آن سال‌ها زندانی بوده و مدتی را در زندان قصر گذرانده است، تصویر دقیقی از مکان و فضای بند عمومی زندان و رفتار زندانی‌ها ارائه می‌دهد که قطعاً برای نویسنده‌ای که زندان را ندیده و در آن زندگی نکرده باشد، تا حدودی غیر ممکن می‌بود.

داستان بر محور چند شخصیت زندانی، که از «استخوان خردکرده‌های زندان» هستند، شکل گرفته است. این پیرمرد‌ها که بیشتر عمرشان را در زندان گذرانده‌اند، رفتارشان در تناقض با محیط قرار دارد، آن‌ها در گفتار روزمره الفاظ بزرگ به‌کار می‌گیرند ولی در رفتار ‌گاه به کودکان می‌مانند. هر یکی خود را نماینده «حزب» می‌داند و دیگری را «بریده» و نالایق.

در گذشته‌های دور آن‌ها افسران جوانی بودند یا مبارزانی که با جسارت کم‌نظیری گام در راه عدالت گذاشته و با دفاعیات جانانه‌شان دادگاه را به لرزه درآورده‌ بودند؛ و حالا بعد از نزدیک به سه دهه زندان به پیرمردهایی منزوی تبدیل شده‌اند که تاب دیدن یکدیگر را ندارند. آن‌ها هر کدام در تنهایی خود در برابر استبداد ایستاده‌اند. حکایت آن‌ها طنزی تلخ است و این طنز زندگی در جا‌ی‌جای زبان و تصاویر رمان

نمایان است.

از بیرون که نگاه کنیم این تناقض‌ها مضحک به نظر می‌رسند و حتی می‌توانند مایه تصاویری کاریکاتورگونه قرار گیرند. ولی زندانی کمتر قادر است از بیرون به خود بنگرد. ضد و نقیض‌ها و رفتارهای معصوم و کودکانه حوادث روزمره وی را تشکیل می‌دهند. «دیروزی‌ها» گرچه دریچه‌ای می‌گشاید از بیرون به درون زندان، اما به نگاهی از بیرون بسنده نمی‌کند. خواننده به زندان پرتاب می‌شود و در کنار دربندیان قرار می‌گیرد؛ نگاهی با فاصله اما نه جدا از آن‌ها.

حافظه گم‌شده

حوادثی که بستر رمان واقع می‌‌شوند، مثل اعتصاب، به‌هم زدن جشن‌های شاهی در زندان به مناسبت‌هایی چون ٢٨ مرداد، انفرادی و شلاق، حاصل تخیل نویسنده نیستند. این حوادث در آن سال‌ها در هر بندی اتفاق می‌افتاد. ولی نسیم خاکسار در پی مستند کردن این حوادث و مکان‌ها و زمان‌ها نیست. این‌ها را می‌توان در خاطرات زندان آن دوره یافت. خاکسار در این رمان انسان زندانی را به تصویر می‌کشد و به جنبه روان‌شناختی او نظر دارد به تأثیر دنیای بسته بر زندانی؛ انسانی که خاطرات بیرون از زندان و حتی مبارزه و دفاعیات پرشور او در سال‌های اول دستگیری رو به محو شدن می‌رود. در این رمان انسان‌هایی را می‌بینیم که روزمرگی زندان حافظه‌شان را ربوده است. روز‌ها تکرار می‌شوند مثل راه رفتن در طول راهرو‌ها که رفت و برگشت در آن به پاندول ساعتی می‌ماند که «باید سال‌های سال تا آن زمان که چرخ و دنده‌اش می‌چرخند مسیر ثابتی را رفت و برگشت کند.» ص۴۴

صفائی به کتاب خودآموز انگلیسی‌اش دل خوش کرده است. سال‌ها آن را دوره کرده و باز دوره می‌کند. او با کت و شلوار و کفش‌های واکس‌زده، هر روز و هر سال، در همان نقطه از حیاط زندان، و با همان لباس در راستای باریکی از حاشیه باغچه قدم می‌زند. زمستان‌ها یک شال تیره رنگ هم دور گردنش می‌اندازد. اسداللهی عادت دارد موقع قدم زدن رب‌دوشامبر کرکی‌اش را بپوشد و تسبیح بگرداند. الهیاری که سال‌هایی را در شوروی گذرانده، به ایران آمده بود تا روی وضعیت اقتصادی – اجتماعی در روستاهای ایران مطالعه کند. جباری روستازاده است که با خان‌ها جنگیده است. با‌‌ همان سادگی و خلق و خوی‌گاه زمخت و‌گاه مهربان و همچنان مثل درخت ایستاده و نسشته بر روی چارپایه‌اش به دنیا می‌نگرد. ساکت است و جز چند کلمه از زبانش چیزی نمی‌شنوی. اما با همین چند کلام عصاره فکر و وجودش را بیرون می‌ریزد. فقط اوست که احترام زیادی نزد همه دارد و کمتر در نزد همرزمان سابقش. او خود را در دنیای تنهائی امن‌تر می‌بیند. می‌گوید: «از همه شون خسته‌ام. همه شون» و می‌خواهد کاری به کارش نداشته باشند.

شخصیت‌های داستان

دیروزی‌ها، نوشته نسیم خاکسار

کسی که در زندان شاه بوده باشد این شخصیت‌ها را به رغم نامهای دیگری که نویسنده برای آن‌ها برگزیده، به نام می‌شناسد و شخصیتهای حقیقی چون صفر قهرمانی، شهیدزند، علی خاوری، عزیز یوسفی و... را در رمان بازمی یابد. ولی «دیروز‌ها» یک رمان است، رمانی که مهر تاریخ بر خود دارد و مربوط به زمان و مکان و موقعیت معینی است.

شخصیت‌های دیگر در «دیروزی‌ها» جنبه سمبلیک دارند. شیخ مرتضی نماینده قشر تنگ‌نظر مسلمان زندان است. کاری به امور سیاسی زندان ندارد و نگرانی‌اش در این خلاصه می‌شود که مبادا تن‌اش به تن چپی‌ها بخورد و نجس شود. همیشه و هر جا کتاب دعایی در دست دارد که دوره کردن آن برایش تمامی ندارد.

حمید نماد نسل جوان چریک‌ها است. او سرشار از انرژی و امید تلاش می‌کند که در زندان مقاومت صدایی بلند داشته باشد. او زندان را برکه‌ای بسته نمی‌خواهد. باید نسیمی بر آن وزاند و‌ گاه طوفانی؛ پیمان‌هایی برای مقاموت و مبارزه. دکتر صفوت با حمید همفکر است ولی برخلاف او و دیگر جوانان، دکتر این توان را دارد که با مردان دیروزی نشست و برخاست داشته باشد. حتماً که حرفه‌اش در جلب اعتماد آن‌ها بی‌تأثیر نبوده است. او می‌کوشد تا دنیای این مردان دیروزی را بشناسد و آن‌ها را از دنیای خیالیشان بیرون آورد و با واقعیات روز سازگاری دهد. به الهیاری می‌گوید: «یک آدم شکنجه‌شده هم می‌تونه خیلی چیز‌ها را نبینه. چرا دو دستی به گذشته چسبیده‌این. چهره تو. من. چهره‌ ما هنوز شکل خودشو نیافته. در آیند‌ه‌س که نقش خودشو پیدا می‌کنه. کدام اهریمن پایان این نبرد رو اعلام کرده. اگه لازمه چیزی ویران بشه، بگذار ویران بشه. چه هراسی است. از چه می‌ترسیم. دوباره می‌سازیمش. این بهتره تا آدم جغد ویرانه‌ها باشه.» ص٣۴

در همین زمینه

داستان‌های زندان از منیره برادران در زمانه

نامه‌های زندان

Sat, 07 Jan 2012 01:15:12 +0000

زندان‌نگاری بعد از ۲۲ خرداد

منیره برادران

منیره برادران - از اسناد زندان‌نگاری بعد از ۲۲ خرداد، نامه‌هایی هستند پیرامون زندان و وضعیت زندانی‌ها و اعتراض به وضعیت موجود. این نامه‌ها عموماً مخاطب معینی ندارند و حتی برخی هم که خطاب به مقامات حکومتی و یا خامنه‌ای نوشته شده‌اند، هدفشان بیشتر توجه دادن افکار عمومی است.

سعید ملک‌پور در نامه‌ای از زندان، دستگیری و بازجویی‌اش را شرح می‌دهد:

"اکثر اوقات شکنجه‌ها به صورت گروهی انجام می‌گرفت و در حالی که چشم‌بند و دست‌بند داشتم چند نفر با کابل، چماق، مشت و لگد و گاهی شلاق ضرباتی به سر و گردن و سایر اعضای بدنم می‌زدند. این کار‌ها به منظور وادار ساختن من به نوشتن آنچه توسط بازجویان دیکته می‌شد و اجبار به بازی کردن نقش در مقابل دوربین طبق سناریو دلخواه و نوشته شده توسط آنان می‌بود. گاهی شکنجه‌ها توأم با شوک الکتریکی بود که بسیار دردناک بوده و تا چند لحظه پس از آن امکان حرکت نداشتم. یک‌بار در اواخر مهرماه ۱۳۸۷ هم مرا در حالی‌که چشم‌بند به چشم داشتم برهنه کرده و تهدید به استعمال بطری آب کردند."

و در نامه عاطفه نبوی از اوین، پاییز ١٣٨٨ می‌خوانیم:

"اینجا زمانی غمگین، مبهوتی که سهیلا قدیری در اوج ناباوری اعدام می‌شود و صبح روز اعدام همه آرام و بی‌صدا، با موهای ژولیده و چشم‌های ورم‌کرده و هر از گاهی سیاه از ریمل‌ها و خط چشم‌های ریخته شده و سیگارهای پیاپی، بی‌خنده و شوخی و دعوا می‌ایستند تا شمرده شوند و سرمای صبح پائیز استخوان‌سوز می‌شود. زمانی که ترس را در چشمان زیر حکمی‌هایی می‌بینی که در روزمرگی زندان آنچه را که انتظارشان را می‌کشید فراموش کرده بودند. و زمانی شادمانه می‌خندی که زنان و دختران شاد و لوده در جشن دهمین روز تولد کودکی که مادرش مظنون به قتل است می‌رقصند و ترانه‌های کوچه بازاری می‌خوانند! و یا قصاصی از بند رسته‌ای که به هیأت مردگان با رضایت شاکی از پای چوبه دار و گویی از سرزمین مرگ بازگشته و با سلام و صلوات و در میان اشک‌ها و آغوش‌ها به بند باز می‌گردانند!"

عاطفه نبوی - صبح روز اعدام همه آرام و بی‌صدا، با موهای ژولیده و چشم‌های ورم‌کرده و هر از گاهی سیاه از ریمل‌ها و خط چشم‌های ریخته شده و سیگارهای پیاپی، بی‌خنده و شوخی و دعوا می‌ایستند تا شمرده شوند

شبنم مدد‌زاده در نامه‌اش ماجرای دادگاه رفتن خود و برادرش را توضیح می‌دهد:

"دادگاه با حضور نماینده دادستان و بازجوهای اطلاعات برگزار می‌شود. کیفرخواست خوانده می‌شود. اتهامات محاربه و تبلیغ علیه نظام... در مقابل این اتهامات اجازه دفاع از ما سلب می‌شود. در مقابل دفاعیات فرزاد که من در مراحل بازجویی شکنجه شدم، مرا مورد ضرب وشتم قرار دادند، قاضی آثار شکنجه را می‌خواهد! و این در حالی است که یک سال از بازداشت ما می‌گذرد. در طول یک سال هر زخمی التیام می‌یابد الا زخم روح! اما کیست که آن را بشنود یا ببیند؟! در مقابل اعتراض ما قاضی جواب داد مشت و لگد که شکنجه محسوب نمی‌شود. دروغ می‌گویید! شما منافق‌ها همه اینطوری هستید! این چنین بود که قاضی، قضاوت نکرده رأی صادر می‌کرد و این به یقین‌ات می‌رساند که در وجدان قاضی تنها تصویری از دغدغه عدالت کشیده شده است. بازجو‌ها هم در عین نمایش قدرت نه تنها از جانب خود بلکه از جانب تمامی همکارانشان ادعا کردند که هیچگونه شکنجه و هیچ ضرب وشتمی در بازداشتگاه صورت نمی‌گیرد... داگاه تمام می‌شود و قاضی اعلام می‌کند که تا هفته آینده حکم صادر می‌شود. می‌دانیم همه چیز از پیش روشن است و حساب شده و پرده در لحظه‌ معلوم فرو خواهد افتاد. تنها چیزی که راضیمان می‌کند این است که بالاخره بعد از یک سال دادگاه تشکیل شد."

نامه‌های اعدام‌شدگان

نامه‌های فرزاد کمانگر از زندان مانند زندگی او در تاریخ ماندگار می‌مانند. او آموزگار، فعال سیاسی و اهل قلم بود. نامه‌های او زبان ادبی و شعرگونه دارند و سرشار از جلوه‌های طبیعت‌اند. او حتی در نامیدن مخاطبش از طبیعت و اسطوره بهره می‌گیرد.

"به ققنوس‌های دیار ما - نازنینم سلام، روز زن است،‌‌ همان روزی که همیشه خدا منتظرش هستم. در این روز به جای دستان مهربان تو، شاخه گل نرگسم را آراسته خیال پریشان‌تر از گیسوانت می‌نمایم. دو سال است که دستانم نه رنگ بنفشه به خود دیده است و نه عطر گل یاس (...) نازنینم نه صدای آوازم را می‌شنوی و نه می‌توانم شمعی برایت روشن نمایم، اینجا ارباب «دیوار‌ها» شمع‌ها را نیز به زنجیر می‌کشد شاعر هم نیستم تا به مانند آن پیر عاشق به کالبد باد، روح عشق بدمم تا نوازشگر جامه تنت باشد..."

جایی خطاب به دانش آموزانش در روستاهای کردستان می‌نویسد:

"بچه‌ها سلام، - دلم برای همه شما تنگ شده، اینجا شب و روز با خیال و خاطرات شیرینتان شعر زندگی می‌سرایم، هر روز به جای شما به خورشید روز به خیر می‌گویم، از لای این دیوارهای بلند با شما بیدار می‌شوم، با شما می‌خندم و با شما می‌خوابم. گاهی چیزی شبیه دلتنگی همه وجودم را می‌گیرد. رفیق، هم‌بازی و معلم دوران کودکیتان/ زندان رجایی شهر کرج/۹/۱۲/۱٣٨۶"

خدیجه مقدم: دلم می‌خواهد همه مردم بدانند که شیرین علم هولی را که دیروز ١٩ اردیبهشت ٨٨ اعدام کردند، بی‌گناه بود. (عکس: شیرین علم هولی)

و جایی به معلمان دربند می‌نویسد:

"این روز‌ها نیازی نیست برای سرودن یک شعر دور دنیا راه بیفتی تا ببینی کجا قلبت به درد می‌آید یا کجا تراوش قلم به فریادت می‌رسد، برای گرفتن یک عکس دیگر نیازی به سرک کشیدن به فلان نقطه بحران‌زده دنیا نیست، برای خواندن یک آواز یا ساختن یک آهنگ نیاز به لمس درد و رنج مردم فلسطین و عراق و افغانستان نیست، نت و ضرب آهنگت را می‌توانی با ضربان قلب مادران نگران این شهر هماهنگ کنی، صدای سنج و طبل آن را همراه با فرود آمدن «چوب الف» بر سر و گرده این مردم هم وزن کنی.... این روز‌ها هوای تموز ناجوانمرده خزانی شده، حکایت بیابان کردن جنگل است، می‌توان همه چیز را دید حتا اگر «تلویزیون کور باشد»، می‌توان همه چیز را شنید حتا اگر «رادیو هم کر باشد»، می‌توان ناخوانده‌ها و نانوشته‌ها را از لای سطور سیاه روزنامه فهمید حتا اگر «روزنامه هم لال شده باشد»، می‌توان همه چیز را لمس و درک کرد حتا اگر پیرامونت را دیوارهایی به بلندا و ضخامت اوین فرا گرفته باشد... این روز‌ها دیگر تنها در کوچه پس‌کوچه‌های شهرمان پرسه نمی‌زنم. دلم در میدان هفت تیر و انقلاب و جمهوری می‌تپد، در دستم شاخه گلی است تا به مادران داغدار این شهر نثار کنم./ زندان اوین، ۱۴ آذر ۱۳۸۸"

و فرهاد وکیلی، زندانی کرد دیگر در اوین می‌نویسد:

"یاد اولین روزهای انتقالم به ۲۰۹ را زنده می‌کرد. زمانی که پس از تحمل سخت‌ترین اعمال غیر انسانی اداره اطلاعات در سنندج برای تشدید فشار به اینجا منتقل شدم. با افرادی به عنوان کار‌شناس روبه‌رو شده و آنان پرونده پرافتخار خود را که حکایت از سال‌ها بازجویی‌هایشان بود را برای ایجاد رعب و وحشت بیشتر برای من تعریف کرده تا من باور کنم در این مکان هیچ‌کس نمی‌تواند چیزی را برای خود نگه دارد... روز‌ها و هفته‌ها و ماه‌ها تحمل سلول انفرادی، فشار همیشگی بازجویی و بی‌خبری از خانواده و دنیای بیرون از زندان فرصتی را برایم خلق کرد تا بتوانم بر خود و آنچه ایده‌آل وآرمانم بود فکر کنم. من باور کرده‌ام که گاهی اوقات سکوت تأثیری را خواهد داشت که بسیاری از میتینگ‌ها وتجمع‌ها و تحریر مقالات احساسی نمی‌توانند آن‌گونه تأثیری را داشته باشند. در طول مدت زندان بار‌ها خواستم بنویسم و بار‌ها نوشتم. ابتدا نوشتن سخت بود و در ‌‌نهایت از آنچه که صفحه کاغذ را سیاه کرده بود، احساس رضایت نمی‌شد. همیشه می‌دانستم در این نوشتن‌ها چیزی کم است آن هم یک مورد بسیار اساسی بود. من باید به آنچه می‌گفتم و می‌نوشتم خود ایمان داشته باشم که در غیر این‌صورت خود را فردی سست‌عنصر و خائن به تمامی ارزش‌ها می‌دانستم."

بهمن احمدی امویی:"می‌گویند زندان اوین در دهه چهل شمسی ساخته شده است. و ما، یعنی تمام ساکنان گذشته و حال این زندان، انگار با هم در یک زمان در آن بوده‌ایم، هر گوشه‌اش یاد و خاطره‌ای باید نهفته باشد. می‌نشینم و روی آجرهای سردش دست می‌کشم. شاید چیزی احساس کنم."

از شیرین علم هولی دو نامه در دست است. نامه اول شرح شکنجه و فشار‌ها است و نامه دوم دادخواستی است علیه بی‌عدالتی‌هایی که بر او رفته است. این نامه‌ها سندی است مهم بر جنایت‌های جمهوری اسلامی و نیز نشان مقاومت او:

"من در اردیبهشت ١٣۶٧ در تهران توسط تعدادی از مأموران نظامی و لباس شخصی دستگیر شدم و مستقیماً به مقر سپاه منتقل شدم. به محض ورود و پیش از هر گونه سؤال و جوابی، شروع به کتک زدن من کردند. من در مجموع ٢۵ روز در سپاه ماندم. ٢٢ روز آن را در اعتصاب غذا به سر بردم و تمام آن مدت متحمل انواع شکنجه‌های جسمی و روحی شدم. بازجو‌ها مرد بودند و من با دستبند به تخت بسته شده بودم. آن‌ها با باتوم برقی، کابل، مشت و لگد به سر و صورت و اعضای بدنم و کف پا‌هایم می‌کوبیدند. من حتا در آن زمان به راحتی نمی‌توانستم فارسی را بفهمم و صحبت کنم. زمانی که سؤال‌‌هایشان بی‌جواب می‌ماند، باز مرا به باد کتک می‌گرفتند تا از هوش می‌رفتم. صدای اذان که می‌آمد برای نماز می‌رفتند و تا زمان بازگشتشان به من فرصت می‌دادند به قول خودشان فکر‌هایم را بکنم و زمانی که بازمی‌گشتند، دوباره کتک، بی‌هوشی، آب یخ و ... /شیرین علم هولی، بند نسوان اوین، ٢٨/١٠/١٣٨٨"

و در نامه دوم به تاریخ ١٣ اردیبهشت ١٣٨٩، پنج روز قبل از اعدام می‌نویسد:

"دوران زندانیم وارد سه سالگی خود شده است، یعنی سه سال زندگی زجرآور پشت میله‌های زندان اوین، که دو سال از آن دوران زندان را بلاتکلیف بدون وکیل و بدون وجود داشتن حکمی مبنی بر قرار بازداشتم گذراندم. به من می‌گویند بیا و کرد بودنت را انکار کن، پس می‌گویم: اگر چنین کنم خودم را انکار کرده‌ام"

فرزاد کمانگر، فرهاد وکیلی، علی حیدریان، شیرین علم هولی و مهدی اسلامیان در روز ۱۹ اردیبهشت سال ۱۳۸۹ اعدام شدند.

خبر اعدام آن‌ها خیلی‌ها را در ماتم برد. در کردستان مراسم بزرگداشت برای آن‌ها برگزار شد، به یاد فرزاد کمانگر روز ۱۹ اردیبهشت روز معلم آزاده نام گرفت و نوشته‌های زیادی درباره او منتشر شد. کسانی که در زندان اوین با شیرین علم هولی هم‌بند و هم‌سلول بودند، در رثای او و از خاطراتشان با او نوشتند. سیلوا هارطونیان شیرین را فرشته نگهبان نامید.

خدیجه مقدم نوشت: "دلم می‌خواهد همه مردم بدانند که شیرین علم هولی را که دیروز ١٩ اردیبهشت ٨٨ اعدام کردند، بی‌گناه بود... شیرین را از نزدیک شناخته بودمش. با هم همسفره شدیم و هر روز در حیاط زندان همراه هم قدم زدیم، درد دل کردیم، بحث کردیم، با هم آواز خواندیم، خندیدم، گریه کردیم و به هم امید دادیم که دنیا اینجور نمی‌ماند، دنیا تغییر خواهد کرد زندگی ما هم تغییر خواهد کرد."

و نگین شیخ الاسلامی: "از تیر ماه، هنوز یک ماه از دستگیریم نگذشته بود که شیرین را به بند من آوردند، فقط پوست و استخوان بود. از بس شکنجه شده بود نای حرف زدن هم نداشت. ریه‌هاش خونریزی کرده بود، مرتب دوچار شوک می‌شد... در حیاط بند، در میان لباس‌های شسته‌شده‌ سیلوا بر روی طناب، صلیبی را که خود آن را درست کرده بود، به یادگار برای سیلوا بر جای گذاشت. او به سیلوا نشان داد در کشوری که اقلیت‌ها را نادیده می‌گیرند و در میان زندانی که زندانبانان آن سیلوا و مهوش و فریبا را نجس می‌دانند و به عقایدشان بی‌حرمتی می‌کنند، او از میان سلول‌های آهنی و دیوارهای خاکستری هدیه‌‌ای از صلیب برای او به یادگار می‌آورد."

به رغم دستگیری‌های وسیع بعد از ٢٢ خرداد ۸۸، هنوز اما، نوشته‌هایی که جنبه خاطره‌نویسی داشته باشند، از زندان این دوره بسیار اندک است. سایه زندان در بیرون از زندان هم حی و حاضر است و بی‌انتها. زندان مخوف و مخوف‌تر‌ شده است.‌گاه انسان قادر نیست درد و سوزش زخمی را که هنوز باز و ترمیم نیافته است، توصیف کند. شاید زمان لازم است تا کسانی که این دوره سیاه را از سرگذرانده‌اند و کسانی که هنوز در زندان هستند با احکام حبس‌های طولانی، بتوانند از تجربه‌های پردردشان بنویسند.

در بین اندک زندان‌نگاری‌های دوره اخیر، نامه بهمن احمدی امویی که به تاریخ آبان ۱۳۹۰ از زندان به همسرش ژیلا بنی یعقوب نوشته، تصویری از زندگی زندان را به‌دست می‌دهد. او می‌نویسد که در اتاق ۹، بند ۳۵۰ اوین، ۱۸ نفر با هم زندگی می‌کنند. در همین نامه کوتاه ما با ترکیب زندانی‌ها، بازی‌های جمعی، دلتنگی‌ها و حس‌های زندانی‌ها آشنا می‌شویم. او تسلسل زندان را در دیوارهای اوین می‌بیند و می‌خواهد که آن را حس کند.

"می‌گویند این زندان در دهه چهل شمسی ساخته شده است. و ما، یعنی تمام ساکنان گذشته و حال این زندان، انگار با هم در یک زمان در آن بوده‌ایم، هر گوشه‌اش یاد و خاطره‌ای باید نهفته باشد. می‌نشینم و روی آجرهای سردش دست می‌کشم. شاید چیزی احساس کنم."

در همین زمینه:
::مقالات منیره برادران پیرامون زندان‌نگاری‌های زندانیان سیاسی در دفتر خاک، رادیو زمانه::

زندان‌نگاری‌های بعد از ٢٢ خرداد (۱)

Fri, 23 Dec 2011 11:53:11 +0000

منیره برادران

منیره برادران - بعد از ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ دستگیری و شکنجه ابعاد هولناکی به خود گرفت. تلویزیون به محلی برای به نمایش درآوردن اعترافات و کیفرخواست جمعی شد. ما آن نمایش‌های تراژیک را دیدیم که با بی‌شرمی تمام عیاری سازمان داده شده بودند، پشت صحنه را باید خود می‌خواندیم.

آن اعترافات البته فقط برای ارعاب جامعه و شکستن روح و روان زندانی‌ها نبود، بهانه‌ای هم بود برای اعدام. محمدرضا علی زمانی و آرش رحمانی‌پور شاید هرگز فکر نمی‌کردند که آن نمایش‌های ساختگی، بهانه اعدامشان خواهد شد.

وضعیتی که پیش آمد کم و بیش یادآور جنایت‌های دهه ۶۰ بود و حافظه گم‌شده دهه ۶۰ را دوباره زنده کرد. با این تفاوت که این‌بار جنایت پوشیده نماند، در‌‌ همان روز‌ها گزارش‌هایی از دستگیری و شکنجه‌ها به سرعت به بیرون درز پیدا کرد، پرده‌ها را کنار زد و به‌طور وسیعی انعکاس یافت. پیش از آنکه "جنگ سایبری" عرصه وب‌لاگ‌نویسی اعتراضی را مسدود کند و پیام‌های اینترنتی را مورد کنترل شدید خود قرار دهد، جنایت رسوا شده بود.

ویژگی گزارش‌های این دوره سرعت و شتاب در نوشتن است و در عین حال فضاسازی و به‌کارگیری زبان عامیانه و بی‌اعتنایی به قواعد و دستور زبان. چند نمونه را ببینیم:

"ما رو انداختند توی یه مینی‌بوسی که پر از آدم کتک‌خورده و شل و پل بود مثل خود ما. مینی‌بوس ما رو به یه کلانتری برد. انقدر کتک خورده بودم که نفهمیدم کجا بود. بعد ما رو اونجا کنار دیوار چیدند و منو دوستم کنار هم وایسادیم. بعد یه لباس شخصی قوی هیکلی اومد و یکی در میون می‌کشید بیرون و با تک پا سوار مینی‌بوسمون کرد و اون لحظه دیگه از دوستم خبر نداشتم و ندارم ما رو به همراه ده‌ها نفر دیگه به اردوگاه کهریزک بردند. باور نمی‌کنید حداقل اون اتاقی که ما رو بردند ۲۰۰ نفر بودند. همه زخمی و باتوم‌خورده. صدای ناله همه جا رو فرا گرفته بود. با خودم گفتم اینا می‌خوان چی به سرمون بیارن. شاید فردا بریم دادسرایی. خدایا ما رو از شر اینا راحت کن. باورم نمی‌شه که ۲۴ ساعت پیش کجا بودم. رضا یاوری (نام مستعار من)، ۶ مرداد ماه ساعت ۱: ۱۰ دقیقه بامداد"

و گوشه‌ای از یک گزارش تکان‌دهنده از شکنجه‌ دانشجویان در زیرزمین وزارت کشور (سایت اخبار روز، آدینه ۱۹ تیر ۱٣٨٨)

"توی سلول در هم می‌لولیم. بوی گند دستشویی حالمان را به هم می‌زند. هر از گاهی دست و پای یکی از بچه‌ها می‌خورد به پای شکسته‌ و ناله‌ جگرسوز... بچه‌ها خسته شده‌اند. حال و حوصله رسیدگی به کسی که پایش شکسته را ندارند. احساس می‌کنیم که از زندگی ساقط شده. با اون پای شکسته و سر و کله خونی و هیکل استخوانی‌اش اصلاً به چشم نمی‌آید. به یک تکه گوشت تبدیل شده. یکی از بچه‌ها بغلش کرد آورد توی سلول. بیچاره را باتوم می‌زدند تا بلند شود اما بنده خدا نمی‌توانست تکان بخورد."

و در همین گزارش دانشجوی دیگری از شکسته شدن توهمش می‌نویسد:

"اگر رفقای ما فلان جایشان را از ترس خراب کردند، حق داشتند. چرا که نمی‌دانستند با چه کسانی روبرو شده‌اند. چه بسیار امثال من که منکر شکنجه‌های حکومت بودند و آن شب همه‌اش را باور کردند حتی از فلان آویزان کردن را... "

مریم صبری، از قربانیان تجاوز جنسی که این تابو را شکست

و گزارش رکسانا از خیابان، در آن خرداد ۸۸:

"خیلی خندیدیم، آنقدر خندیدیم که یادم بره قد خر ترسیده بودم، همون اول کار یارو با اسپری فلفل زد تو چشم رابی، فقط می‌گفت دارم می‌سوزم، از ترس حلقم خشک شده بود. بعد اومدیم بریم سمت راست میدان که گیر افتادیم. جلوی کرکره‌های یک مغازه بسته داشتن می‌زدند، من فقط می‌گفتم نزنین، نزنین. تو چشمش اسپری زدن، اونا هم می‌زدن. دختر و پسر و پیر و جوون... چقدر ترسیده بودم خوبه؟ خیلی... بعد باتوم‌ها رسید به من، یکی روی بازوی راست، یکی پشت کمر، یکی به پا، پشت هم... اون وقت آنقدر درد نداشت. پیچیدیم تو کوچه، یکی با لگد گذاشت تو کمرم، قبلاً ولی حواسم بود یکی با لگد زد تو کمر رابی... بعدش خیلی خندیدیم، تمام مدتی که از این کوچه می‌رفتیم اون کوچه، از این خیابان به اون خیابان من چرت و پرت می‌گفتم که بخندیم که یادم بره چقدر ترسیده بودم و چقدر پر از نفرتم..."

زهره تنکابنی چند روز بعد از آزادی در زمستان سال ۱۳۸۸می نویسد:

"۴۵ روز بهای ناچیزی بود که برای در کنار مردم بودن پرداختم. ولی دلم گرفته نه از بابت خودم و نه از بابت ۴۵ روزی که به عبث گذشت. برای نظام جمهوری اسلامی که دوست و دشمن، پیر و جوان و نخبه و عامی را به یک چوب می‌راند. خشونت فقط باتوم، زنجیر و نهایتاً کشتن نیست، بلکه به بند کشیدن و اتلاف عمر انسان‌ها بویژه جوانان هم در مقوله خشونت می‌گنجد... دلم گرفته اصلاً خجالت می‌کشم که مرا با این سنم آزاد کردند اما جوانانی پر شور و نخبه و وطن‌پرست را در بند نگه داشته‌اند... نفیسه دختری ٢٣ ساله، نفر پنجم کار‌شناسی ارشد مهندسی شیمی شریف و شاگرد بر‌تر المپیاد سراسری که با گرایش نفت و گاز یعنی مهم‌ترین گنجینه این کشور، دارد روزهای بدی را که بیش از پنجاه روز است به بطالت در بند می‌گذراند... دلم سخت آرزوی دیدارش در آزادی را دارد. پریسا دختری سخت با فرهنگ و صبور و صادق است که تمام هم و غمش مراقبت از اجرای حقوق بشر بود. هر دوی آن‌ها صادقانه در پی احضار تلفنی بازداشت شدند. نفیسه نماز ظهر عاشورا را به همراه بسیجیان دانشگاه تهران برگزار کرد."

بهاره مقامی: "شقایق پرپر شده ایران"

از مشخصه‌های زندان تابستان ۸۸ تجاوز و آزار جنسی بطور سیستماتیک است. در زندان‌نویسی‌های دهه ۶۰ هم از آزار جنسی و تجاوز سخن به میان آمده است، ولی آنطور که از گزارش‌های تابستان ۸۸ متوجه می‌شویم، تجاوز و آزارهای جنسی این‌بار جنبه سیستماتیک پیدا کرد و مردان هم مورد تجاوز قرار گرفتند. نکته در خور تأمل این است که از تابو‌ها کاسته شده است، قربانیان تجاوز زبان به افشا گشوده، سکوت را شکسته، حرف می‌زنند و می‌نویسند. مریم صبری در یک مصاحبه راه دور با تلویزیون صدای آمریکا گفت که در زندان از طرف بازجوهای مختلفی به او تجاوز شده است. بهاره مقامی نوشت که از طرف حسین طائب فرمانده‌ وقت بسیج مورد تجاوز قرار گرفته است. وی همچنین از تجاوز به دختر جوان دیگری به نام مهسا گزارش داد و مرد جوانی در برابر دوربین گفت که در زندان مورد تجاوز قرار گرفته است.

به اشکال دیگری هم زندانی مورد آزار و شکنجه جنسی قرار می‌گیرد: زندانی را مجبور می‌کنند با شکنجه و تهدید به تجاوز، که به همخوابگی با همکاران و همفکران خود "اعتراف" کند. سعیده کردی‌نژاد می‌نویسد:

"فریبا گریه می‌کرد و می‌گفت به من گفته‌اند اعدام می‌شوی باید اقرار کنی و بگی که با خبرنگارهای خارجی رابطه نامشروع داشتی و علاوه بر این واسه‌شون جاسوسی هم می‌کردی مثل اینکه فریبا وقتی خبرنگارهای خارجی می‌آمدند ایران با مجوز وزارت ارشاد به عنوان راهنما همراهیشون می‌کرده شوهر فریبا یک آدم بسیار مذهبی بود و مسئول بسیج دانشگاه سوره و فیلمساز فیلم‌های دفاع مقدس بوده و حالا بعد از این جریانات که خبرنگارهای خارجی اخراج شدند رفته بودند سراغ خبرنگارهای داخلی که با اون‌ها کار می‌کردند و هرگونه تهمتی را واسه انتقام بهشون می‌چسبوندن"

نوشتن در باره این موضوعات وقتی قربانی نه دیگری، نه یک بی‌نام، بلکه تو هستی خود تو با نام ونشانت، جسارت بیشتری می‌طلبد. در نوشته فرشته قاضی و محبوبه عباسقلی‌زاده این گام برداشته می‌شود.

فرشته قاضی می‌نویسد: "صدای مردی را از پشت سرم می‌شنوم که می‌گوید: در افغانستان با چه کسانی دیدار داشتی و برای چه سازمانی جاسوسی می‌کردی؟

از شوک اول خارج نشده، مجدداً شوک دیگری وارد می‌شود. می‌گویم: من خبرنگار سایت امروز هستم و به همین دلیل بازداشت شده‌ام و... هنوز حرفم تمام نشده فریاد می‌کشد: چند بسته قرص ضد بارداری با خود برده بودی؟ من ناباورانه می‌شنوم، اما به آنچه می‌شنوم باور ندارم. تکرار می‌کند و من اعتراض می‌کنم اما با لحن مشمئزکننده‌ای می‌گوید: یا جاسوسی یا روابط نامشروع. انتخاب با خودته!

"چند سال پیش و هنگام جنگ افغانستان به عنوان خبرنگار همشهری، به این کشور سفر کرده‌ام و امروز با گذشت سال‌ها با چنین اتهامی مواجه می‌شوم یعنی مرا به خاطر سفر به افغانستان بازداشت کرده‌اند؟ اما چرا چند سال دیر‌تر؟

فرشته قاضی، روزنامه‌نگاری که وقایع جنبش را لحظه به لحظه در تویتر گزارش می‌داد

هر چه سعی می‌کنم بر خود مسلط باشم، نمی‌شود. بار‌ها توضیح می‌دهم که نه جاسوسی در کار بوده و نه رابطه نامشروعی و... اما فایده‌ای ندارد. بازجویی که او را نمی‌بینم شروع به تعریف جزئیاتی می‌کند که گویا در فیلم‌های پورنو دیده است؛ و با لحنی مشمئز کننده... و شروع می‌کند به تعریف یک فیلم سکسی با جزئیات یک رابطه جنسی و از من می‌خواهد بنویسم. جزئیاتی که بیان می‌کند به شدت تهوع‌آور است. حالم به هم می‌خورد. واقعاً بالا می‌آورم. چشم‌بندم را بالا می‌کشم و بلند می‌شوم، اما هنوز کامل نایستاده‌ام که ضربه‌ای از پشت وارد می‌شود و با شدت به میز صندلی‌ام می‌خورم و خون از دماغم سرازیر می‌شود. می‌افتم و چند ضربه با پا به پهلو‌ها و پشتم می‌زند و زنان زندانبان را صدا می‌کند. مرا با آن حال به سلولم می‌اندازند.

تمام لباس و تنم خونی است، اما اجازه حمام کردن نمی‌دهند. لباسی هم ندارم که عوض کنم. از درد به خودم می‌پیچم. دوباره سراغم می‌آیند. همین که وارد اتاق بازجویی می‌شوم، می‌گویم: چرا از من نمی‌پرسید چه کرده‌ام و چه نوشته‌ام؟ با تمسخر می‌گوید: مهم نیست چه کرده‌ای. آنچه را که من می‌خواهم باید بنویسی در غیر این صورت می‌اندازمت توی سلولی که تا حد مرگ بهت تجاوز کنند... قلبم به شدت می‌زند شاید متوجه می‌شود رنگم به یکباره می‌پرد که می‌گوید: ما مردان زیادی اینجا داریم که سال‌هاست زنی را ندیده و تشنه زن هستند و...."

و محبوبه عباسقلی‌زاده: "روزهای اول بازداشت دو گزینه در پیش روی من بود: یا اعتراف در مورد اینکه مزدور خارجی هستم و از بعضی از رهبران اصلاح‌طلب دستور می‌گیرم، یا بگویم که بی‌حجابم، شرب خمر می‌کنم و روابطی با این و آن دارم و برایش جزئیات آن را باز کنم... روز بعد بازجو آخرین برگ برنده‌اش را برای شکستن دیوانگی‌های من رو می‌کند، مواجهه با جوان له شده‌ای که پس از روز‌ها مقاومت باید در برابر همه می‌گفت با من رابطه داشته است، همه یعنی بازجو، زن زندانبان، زندانی دیگری از‌‌ همان جوانان که نفهیمدم بودنش در آنجا برای شکنجه او بود یا نه و دوربین.

در گزارش محبوبه عباسقلی‌زاده "من"ِ راوی آزاردیده برجسته است

بعد‌ها فهمیدم بازجو بار‌ها با آن جوان له شده بازی کرده بود، بار‌ها او را به پشت در اتاق بازجویی من آورده بود، شکنجه‌اش داده بود و به او گفته بود: «باید این زن را بشکنی، فهمیدی باید این زن ج... را بشکنی، خرد کنی...» هرگز گمان نمی‌کردم برای منی که تلاش کرده بودم «زنا»، «اقرار به رابطه»، و.. را به سخره بگیرم این مواجهه مسخره تا این حد گران باشد. رفتار غریزی‌ام آنچنان از عقلانیتی که در این چند هفته مرا در برابر شکستن حفظ می‌کرد سبقت گرفته بود که خود نفهمیدم چه می‌کنم. خشمی که نمی‌دانم از کجا سر باز کرده بود، به فریادهای هیستیریک مکرر تبدیل شده بود و در تمام زندان می‌پیچید. نیرویی چند برابر پیدا کرده بودم که از دستانم، گلویم و چشمان از حدقه در آمده‌ام بیرون می‌پاشید. این همه وحشی شدن را در خود سراغ نداشتم وقتی خطاب به آن جوان فریاد می‌زدم که «قسم می‌خورم تو را خواهم کشت. تو را در هرجا که باشی پیدا می‌کنم و می‌کشمت.»"

در گزارش عباسقلی‌زاده "من" راوی حضوری پررنگ دارد. او از این "من" می‌نویسد، از چالش‌هایش و به گونه‌ای که گویا آن را از بیرون می‌نگرد. محبوبه عباسقلی‌زاده در نوشته خود نه تنها تصویری از شیوه‌های بازجویی ارائه می‌دهد، بلکه یک بحث روانشناسانه اجتماعی را مطرح می‌کند و سعی دارد از نگاه فمینیستی به موضوع بنگرد. به ارزش‌های خود مراجعه می‌کند و به چالش با خود و این ارزش‌ها می‌پردازد و در پایان می‌کوشد خود را بازسازی کند و نیز این چالش‌ها را از خودش فرا‌تر برده و آن را موضوعی اجتماعی کند.

"بیان این تجربه‌ها و تحلیل جنسیتی آن باعث می‌شود که گفتار جنسیتی جنبش سبز نیز همچون ادبیات، موسیقی و فرهنگ مردمی‌اش به موازات رشد جنبش شکل بگیرد و برای عمق بخشیدن به مبارزه‌ای که نظام بنیادگرای مسلط را به چالش می‌کشد، مهم‌ترین عنصر هویت بخش آن یعنی عورت‌انگاری زن و نگاه بیمارگونه‌اش را به مقوله سکسوآلیته واکاوی کند."

ادامه دارد

اینجا بند نسوان است

Mon, 12 Dec 2011 21:51:44 +0000

ادبیات زندان و زندان‌نگاری‌های سال‌های دهه ۸۰

منیره برادران

منیره برادران - در دهه ۸۰ شاهد گسترش فعالیت‌های مدنی و در رأس آن‌ها مبارزات برابری‌خواهانه زنان و نیز گسترده‌تر شدن عرصه‌های اعتراض رسانه‌ای به برکت وبلاگ‌نویسی هستیم. با سرکوب و دستگیری کنشگران این عرصه‌ها در کشوری که حکومتش هیچ حرکت مستقل و انتقادی را برنمی تابد، نسل جدیدی از زندانی سیاسی پدید آمد.

این نسل متفاوت با پیشینیان خود زندان را تجربه کرد که در زندان‌نگاری این دوره منعکس است. از ویژگی این نوشته‌‌ها تر و تازه بودن‌شان در زمان نگارش آن‌هاست. راویان گزارش خود را چند روز بعد از آزادی و ‌گاه حتی در زمان حبس می‌نوشتند و بلافاصله از طریق رسانه‌های اینترنتی در دسترس همگان قرار می‌دادند. جنبه ژورنالیستی این نوشته‌ها بیشتر از وجه خاطره نویسی آن‌هاست. راویان عمدتاً زن هستند.

در همین‌جا تذکر این نکته را ضروری می‌بینم که کاربرد واژه "نسل"، شامل همه زندانی‌های سیاسی یک دوره نمی‌شود. در همین دوره زندانیان متهم به براندازی، وابستگی به سازمان‌های سیاسی مخالف و یا زندانیان کرد، زندان را جوری دیگر تجربه کردند تا فعالان مدنی.

در نیمه دوم دهه ۸۰ که کارزار زنان با شکل‌گیری "جنبش یک میلیون امضاء" و "کمپین علیه سنگسار" جنبه بیرونی به خود گرفت، بازداشت گسترده کنشگران زن را در پی داشت. در زندان آن‌ها با زنانی که قربانی فقر، محرومیت و قوانین تبعیض‌آمیز بوده‌اند، هم‌بند شدند.

هم‌بندی با زندانیان غیر سیاسی شاید برای مدتی کوتاه قابل تحمل و حتی پرماجرا باشد ولی در درازمدت فرسایش مضاعفی برای زندانی سیاسی ایجاد می‌کند. مردان زندانی سیاسی عموماً این اقبال را دارند که با هم‌سنخی‌های خودشان هم‌بند شود مگر در موارد تنبیهی. ولی در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ برای زندانیان زن چنین نبود. در زمستان ۱۳۸۸ زنان زندانی سیاسی در اعتراض به این امر و خواست داشتن بند مستقل دست به اعتصاب زدند.

زندان میدان کارزار

برای دختران جوانی که در کارزار "یک میلیون امضاء" برای تغییر قوانین نابرابر تلاش می‌کردند، اما، هم‌بند شدن با زنان محروم و دیدن چهره عریان نابرابری و خشونت دلیلی بود بر حقانیت باور‌هاشان. آن‌ها این فرصت را به تداوم کارزارشان تبدیل کردند. آن‌ها برای زنانی که به آن‌ها هیچ‌وقت فرصتی برای آگاهی به حقوقشان داده نشده، از حق برابری گفتند و از رنج‌ها و بی‌حقی‌هایی که قوانین و فرهنگ مردسالار بر این زنان تحمیل کرده، نوشتند. این گزارش‌ها فصل تازه‌ای در ادبیات زندان را گشوده که ممکن است به چند هفته یا حتی چند روز حبس مربوط باشد. کم شدن دامنه مسائل، این امکان را به راویان می‌دهد که در نوشته‌شان بر روی یک یا چند موضوع تمرکز و تعمق کنند.

مریم حسین‌خواه:آن‌ها من را فرستاده بودند آنجا تا تنبیه شوم، من اما آنجا بودم تا آدم‌هایی را ببنیم و بشناسم که هیچ جای دیگر و هیچ‌وقت دیگر نمی‌شد که بشناسمشان

تفاوت آشکاری در نوشته‌های پیش از ٢٢خرداد ١٣٨٨و بعد از آن وجود دارد که گویای تغییر شرایط زندان است. در این بررسی این دو دوره را از هم جدا می‌کنم.

مریم حسین‌خواه می‌نویسد: "آن‌ها من را فرستاده بودند آنجا تا تنبیه شوم، من اما آنجا بودم تا آدم‌هایی را ببنیم و بشناسم که هیچ جای دیگر و هیچ‌وقت دیگر نمی‌شد که بشناسمشان. آدم‌هایی که نیمه پنهان جامعه ما هستند که مثل یک زخم چرکین آن‌ها را از همه پنهان می‌کنیم و حتی بودنشان را به روی خودمان نمی‌آوریم."

جلوه جواهری زندگی‌های از هم پاشیده ساکنان اوین را گواه روشنی بر ناعادلانه بودن قوانینی می‌داند که برای تغییرش مبارزه می‌کند. او می‌نویسد:"اینجا بند نسوان اوین است، با بیش از هزار و یک قصه، قصه‌هایی تو در تو که در هزار توی هر بند و سلول در هم می‌آمیزند و دوباره تکرار می‌شوند. قصه‌های واقعی از زندگی زنانی که وقتی می‌فهمند برای نوشتن و گفتن از حقوق زنان، بازداشت شده‌‌ای، همه وجودشان همدردی می‌شود. اینجا در بند نسوان زندان اوین برای گفتن از خواسته‌هایمان نیازی به مثال آوردن نیست."

شاید برای خواسته‌هایی که بدیهی می‌نمایند، نیازی به مثال نباشد، ولی برای ما که سرگذشت‌های تلخ این زنان را اغلب از طریق صفحه حوادث روزنامه‌ها و در سطح می‌شناسیم، این مثال‌ها لازم است که نظری هم به عمق این زندگی‌ها داشته باشیم. زنان کنشگر در تصویر هم‌بندانشان به رابطه علت و معلولی ناشی از قوانین زن‌ستیز و فرهنگ مردسالار انگشت می‌گذارند.

"شوهرکشی"

"شوهرانمان در گورهای سربسته هستند و ما هم در گورهای سرباز، ما‌‌ همان روزی که شوهرانمان را کشتیم، خودمان هم مردیم."

محبوبه حسین‌زاده این جملات را از زنی نقل می‌کند که در تخت سه‌طبقه‌ روبروی او با کابوس‌های مرگ شوهرش شب را به صبح می‌رساند. او شوهرش را با ضربات چاقو به قتل رسانده است. در نگاه کنشگران به پدیده "شوهرکشی" که به یکی از جرائم متداول در بین زنان زندانی تبدیل شده، دقت و نگاه جامعه‌شناسانه مشهود است. شهناز غلامی درباره زندان تبریز می‌نویسد:

جلوه جواهری: اینجا بند نسوان اوین است، با بیش از هزار و یک قصه، قصه‌هایی تو در تو که در هزار توی هر بند و سلول در هم می‌آمیزند و دوباره تکرار می‌شوند

"در دهه‌های گذشته تعداد قاتلان زن در زندان بسیار معدود بود، (به عنوان مثال هشت نفر در سال ١٣۶٨) ولی امروزه چهل درصد زندانیان زن در بند مذکور را در شهر تبریز، زنان قاتل تشکیل می‌دهند. وجود چنین آماری آن هم فقط مربوط به یک بند از زندان بزرگ تبریز یعنی «بند هشت نسوان جرائم» تأمل‌برانگیز است و بیانگر وجود نا‌بهنجاری‌های عمیق اجتماعی حاکی از مدیریت ناصحیح جامعه می‌باشد. می‌توان گفت بیش از نیمی از این قاتلان به جرم همسرکشی به زندان آورده شده‌اند. این مسأله گویای این واقعیت به‌غایت تلخ است که زنان جامعه ما در نتیجه اعمال فشار از سوی فرهنگ مردسالارانه حاکم به اشکال مختلف مثل اجرا و تصویب قوانین تبعیض‌آمیز علیه زنان، بی‌‌تناسب با شرایط فعلی جامعه، نگرش جنسیتی تعصب‌آمیز و حاکمیت عرفی یک طرفه مردانه ناچار در خانواده‌هایی زندگی کنند که بسیار نابسامان و شکننده بوده و واکنش همسرکشی بازتاب شرایطی است که آسیب‌شناسی دقیق آن در این مجال نمی‌گنجد."

تقریباً در تمام نوشته‌های مورد نظر ما پدیده شوهرکشی که با عدم امکان حق طلاق گره خورده است، حضور اندوهباری دارد. جلوه جواهری می‌نویسد:

"بسیاری از زنان به زندان افتاده‌اند فقط و فقط برای اینکه حق طلاق نداشتند. آری، مقصر بسیاری از موارد همسرکشی در میان ساکنان بند نسوان، نداشتن حق طلاق است و بن‌بست‌هایی که جامعه و‌ گاه قوانین برای‌شان ایجاد کرده‌اند."

مریم حسین خواه می‌نویسد: "از زندان متنفرم به خاطر سمیرایی که وقتی به زندان آمد یک دختر ١٨ ساله چشم و گوش بسته بود و وقتی من دیدمش یکی از گنده‌لات‌های اوین که جرأت نمی‌کردم به او سلام کنم، پدرش را کشته بود. پدری که سال‌ها به او تجاوز می‌کرد، که باردارش کرده بود. زهر به پدر اثر کرد و سمیرا زنده ماند. می‌خواست هردوشان بمیرند. نشد. آمد زندان. نابود شد."

و ناهید کشاورز از "ژ" دختر جوانی می‌نویسد که به جرم معاونت در قتل شوهرش در زندان به سر می‌برد: "او تحصیلاتش را در دوره راهنمایی ناتمام نهاده است. ژیان سبزواری است. او در ۱۶ سالگی با شوهرش ازدواج کرده است. شوهری که به گفته او بسیار خشن بوده است. در آخر با همکاری مرد جوانی در ۱۸ سالگی شوهرش را می‌کشد. هم‌جرمش اعدام شده است. خودش می‌گوید: زندگی فعلی من در زندان خیلی بهتر از زندگیم با شوهرم است."

شهناز غلامی از از زبان خدیجه خانم که به جرم قتل شوهرش در زندان است، می‌نویسد: "ما در شرایط بسیار سخت اقتصادی به‌سر می‌بردیم من با بچه‌هایم در یک کارخانه آجرپزی در تبریز کار می‌کردم ولی شوهرم مرا به شدت کتک می‌زد و مورد آزار و اذیت قرار می‌داد. او بدون اجازه من همسر دیگری اختیار کرده بود و ما هرچه پس‌انداز می‌کردیم او همه را خرج خود و همسر دومش می‌کرد تا اینکه یک روز در دعوای هر روزه بیل را برداشتم و او را مصدوم کردم."

تبعیضات دیگر

همان‌قدر که بی‌مهری قوانین، نظام سیاسی و فرهنگ زن‌ستیز در زندان خشن‌تر و عریان‌تر است، جامعه و خانواده هم نسبت به زن "مجرم" بی‌رحم‌تر می‌شوند. جلوه جواهری می‌نویسد: "در هر گوشه اغلب زنانی را می‌بینیم که زیر ضرب و شتم شوهرانشان دست به جنایت زده‌اند، در حالی که نمی‌توانستند از حصار تنگی که دورشان را گرفته، رهایی یابند اما همین زنان را می‌بینی که به محض زندانی شدن، فراموش‌شدگان خانواده‌‌ همان شوهران و پدرانی هستند که آن‌ها را به اینجا کشانده‌اند."

ناهید کشاورز از "ژ" دختر جوانی می‌نویسد که به جرم معاونت در قتل شوهرش در زندان به سر می‌برد

مریم حسین خواه می‌نویسد: "بندی که ما بودیم بند محکومان مالی بود و بیشترشان یا به خاطر شریک شدن در معاملات مالی شوهر‌هایشان به زندان افتاده بودند. یا آقای شوهر از چک و امضای آن‌ها استفاده کرده بود. قسمت دردناک ماجرا هم آنجا بود که جناب شوهر خودش با وثیقه رفته بود بیرون و زن بیچاره داشت آب خنک می‌خورد و یا بد‌تر از آن زنش را طلاق داده بود."

زنان متهم به جرائم مربوط به مواد مخدر و فحشاء هم که از رایج‌ترین جرائم در زندان‌هاست، در اغلب موارد از طرف مردان خانواده وادار به این‌کار شده‌اند. با این‌همه عمدتاً آن‌ها هستند که باید بار مجازات را بر دوش کشند. همین تبعیض در مورد "جرائم" مربوط به رابطه نامشروع هم عمل می‌کند. مریم حسین‌خواه به نقل از دختر جوانی می‌نویسد: "خانه دوست پسرم بودم که ریختند و ما را گرفتند. فکر کنم همسایه‌ها خبر داده بودند. دوستم بعد یک هفته سند گذاشت و آزاد شد، ولی من هفت ماهه که اینجا هستم."

تأثیر زندان بر فعالیت کنشگران

مریم حسین‌خواه از آن چند هفته زندان، آنقدر خاطره و درد دارد که رد آن‌ها در یادداشت‌هایش در وبلاگ، هنوز هم پیداست: "اما وقتی مرا بازداشت کردند نمی‌دانستند مرا به کجا می‌فرستند، نمی‌دانستند بودن کنار این زنان برای همه عمر خواب آرام را از من خواهد گرفت. نمی‌دانستند با دیدن قربانیان برخی که می‌خواهم سرنوشتشان تغییر کند دیگر هیچ‌گاه نخواهم توانست شانه از زیر بار مسئولیت سنگین خود خالی کنم."

او در زندان تصمیم می‌گیرد کتابخانه‌ای برای بند زنان اوین راه‌اندازی کند و این‌کار را بعد از آزادی با یاری جمعی از فعالان حوزه زنان و اعضای کتابخانه صدیقه دولت‌آبادی پیش می‌برد.

زندانی شدن جلوه جواهری به ابتکاری از طرف او و دوستانش می‌انجامد. نمایشگاهی از آثار جلوه جواهری در دی ماه ١٣٨۶، زمانی که او هنوز دربند است، برپا می‌شود. هدف نمایشگاه کمک به زنان زندانی از طریق عواید حاصل از فروش این آثار است.

زنان قربانی و ناآگاهی به حقوق خود

در مورد مسئله ناآگاهی به حقوق و قوانین در میان زندانیان روایت‌ها متفاوت هستند. در مقابل بعضی روایت‌ها، مثلاً در روایت شهناز غلامی از زندان تبریز، که زنان هیچ آگاهی از حقوق خود ندارند، ناهید کشاورز عقیده دیگری دارد:

"همه این زنان خواهان قوانین بهتر و تغییر مناسبات اجتماعی هستند و به نوعی شاهد شکلی از آگاهی جنسیتی در آنان هستیم، گرچه برای درگیر شدن در مبارزه اجتماعی برای انجام تغییرات، هنوز این آگاهی را ندارند اما وقتی تو توضیح می‌دهی که برای چه چیزهایی مبارزه می‌کنی و چرا به اینجا آمده‌ای، با تو همدلی می‌کنند و به نوعی در تلاش‌های تو امید به تغییر زندگیشان را می‌بینند."

محبوبه حسین‌زاده هم ناآگاهی را مطلق نمی‌بیند:

"زن زندانی که هم‌اکنون او نیز مشغول ثبت خاطراتش در دفتر کوچکی است مرا به گوشه‌ای می‌کشاند و می‌گوید آیا من می‌توانم به شما برای جمع آوری امضاء کمک کنم و می‌خواهد هرطور شده برگه‌ای را به او برسانیم تا زنانی که خود در بن‌بست اوین گرفتار مانده‌اند برای دیگران روزنه‌ای بازکنند، با تک تک امضا‌هایشان"

محبوبه حسین‌زاده هم ناآگاهی را مطلق نمی‌بیند.

توجه به مسائل حقوقی در برخورد خود این کنشگران با زندانبانان هم مشهود است. آن‌ها از حقوق خود دفاع می‌کنند و به موارد نقض قانون اعتراض می‌کنند. نیلوفر گلکار در مصاحبه‌ای می‌گوید: "وارد اوین که شدیم به ما چشم‌بند زدند و گفتند باید چشم‌بند بزنیم. ابتدا چند نفر اعتراض کردند که این‌کار قانونی نیست ولی مسئولان اوین ما را مجبور به زدن چشم‌بند‌ها کردند."

این فضاهای باریک هم که بعد از دهه ۶۰ ایجاد شده بود، بعد از ٢٢ خرداد ٨٨ بسته شد و تجاوز، شکنجه، اعترافات اجباری، قتل و اعدام‌های سیاسی تداعی وضعیت آن دهه سیاه شد. "الان مثل دهه شصته یک طرفش محاربه هست که جرمش اعدامه و طرف دیگه‌اش هم توبه و اظهار پشیمانیه". این حرف بازجوست که سعیده کردی‌نژاد در نوشته‌اش آورده است.

این را هم فراموش نکنیم که در‌‌ همان زمان هم بودند زندانیانی با اتهامات دیگر و بازجویی‌هایی از نوع دیگر. آن‌ها شکنجه می‌شدند و به اعدام یا حبس سنگین محکوم می‌شدند. از نوشته جلوه جواهری درباره شیرین علم هولی، که بعد از اعدام او نوشته، متوجه می‌شویم که شیرین را برای اعتراف شکنجه می‌کردند.

بعضی از نوشته‌هایی که در اینجا به آن اشاره شد، در اینترنت هم به‌سختی قابل دریافت هستند. رسانه‌های اینترنتی این حسن را دارند که نوشته‌ای را در زمانی کوتاه در سراسر دنیا انتشار دهند، اما با حذف از حافظه اینترنتی، دسترسی به آن‌ها مشکل‌آفرین می‌شود. این یکی از مشکلات دنیای رسانه‌ای امروزی است که به ما گوشزد می‌کند برای ضبط و ثبت این نوشته‌ها که غیر از جنبه ادبی آن‌ها در زمره اسناد و مدارک قرار دارند، تدابیری بیندیشم. مثلاً از طریق ایجاد یک سایت آرشیو ویژه یا چاپ آن‌ها.

عکس نخست: نقاشی، اثر مینو خواجه‌الدین

در همین زمینه:
::مجموعه مقالات منیره برادران پیرامون ادبیات زندان در دفتر "خاک"::

ساکن شماره ۱۱۳۴۵ زندان اوین

Sat, 26 Nov 2011 10:23:18 +0000

بخش دوم مجموعه جستارهایی پیرامون ادبیات زندان و یادنگاری‌های زندانیان سیاسی در ایران

منیره برادران

منیره برادران - دارنده شماره ۱۱۳۴۵ مهرانگیز کار است که در بهار ۱۳۷۹ در بازگشت از کنفراس برلین دستگیر و محاکمه شد. در کتاب "گردنبند مقدس" وی مروری دارد به این دوره. جرم خانم کار ظاهراً شرکت در کنفرانس برلین است و به "بخش تحقیقات ویژه" که بخشی از دادگاه انقلاب اسلامی است، حواله داده می‌شود.

به عنوان وکیل و حقوقدان، مهرانگیز کار پیش‌تر هم شاهد بوده که در سیستم قضایی در پناه صفت "ویژه" هر بی‌عدالتی را برای تحکیم و توسعه قدرت انحصاری به کار می‌بردند و تبعیضات و ضعف‌های قانون و دستگاه قضایی را می‌شناخته و سال‌ها در نقد آن‌ها قلم زده است.

حال خود او در بند این "ویژه‌ها" گرفتار آمده است. "تحقیقات ویژه" یعنی ساعت‌ها سرگردانی در راهروهای بازجویی و دادگاه و شب‌ها خستگی و درماندگی در سلول انفرادی ۲۰۹. او در کمال ناباوری می‌بیند که بازجو موارد بازجویی‌های او را عیناً از نوشته‌های حسین شریعتمداری و روزنامه کیهان کپی‌برداری می‌کند و می‌نویسد: "کنفرانس برلین در واقع دست‌آویزی است برای حوادث بزرگی که در راه است. بی‌تردید اگر در کنفرانس برلین هم شرکت نمی‌کردم، به بهانه دیگری دستگیر می‌شدم."
مهرانگیز کار به مصائبی می‌اندیشد که موکلانش سال‌ها در برخورد با "ویژه"‌های سازمان‌های قضایی کشور تحمل می‌کردند. در "گردنبند مقدس" او با دقت و ریزبینی حرفه‌ای به عنوان حقوقدان، ابتذال دستگاه قضایی، مراحل بازجویی و محاکمه و نیز ناتوانی مطلق زندانی را در این سیستم بی‌داد شرح می‌دهد. به چشم می‌بیند که در صحن "دادگاه" حاکم شرع با متهمی معامله می‌کند. دادی در کار نیست و راه رهایی در "معامله" جست‌وجو می‌شود.

خلا زمانی

نحوه شروع کتاب یکی از دغدغه‌های نویسندگان است. سخن آغازین بیان رازی است که به‌تدریج در خوانش کتاب گشوده می‌شود. "گردنبند مقدس" با تحویل سال ۱۳۸۰ و نگاه راوی به سال پیش شروع می‌شود. مهرانگیز کار با ظرافت خاصی خلا زمانی آخر اسفند ۱۳۷۹ را که ساعت پنج و نیم است تا آغاز سال جدید که نیمه‌شب فرامی‌رسد، برای ورود به حکایت خود برمی‌گزیند. می‌نویسد:

"در آستانه سال ۱۳۸۰ بعد از عبور از زمان بی‌نام، هر چه تقویم رسمی را وارونه ورق می‌زنم، از روزهایی می‌گذرم که در آن روز‌ها اندیشه‌ای را به صلیب کشیده‌اند. به‌تدریج برگ‌های تقویم گزارشگر ده‌ها مصلوب خاموش می‌شوند. دستبند و چشم‌بند گاهی تمام سطح کاغذهای تقویم را پوشانده است." ص۱۴

دنیای بدیل زندانی

نوشتن درباره زندان، حتی اگر چند هفته یا چند ماه باشد، مانند گشودن دریچه‌ای است بر دنیایی که در یک سوی آن حاکمان و زندانبانان بی‌مانع و با دست باز عدالت را سر می‌برند و سوی دیگر محکومان هستند که در آن تاریکخانه بی‌عدالتی دست و پا می‌زنند، می‌خواهند تسلیم نشوند و بدیل خویش می‌جویند. حتی زندانیان غیر سیاسی هم به شیوه خود به مقاومت متوسل می‌شوند. مهرانگیز کار شاهد اتفاقات جالبی در این دنیای رویارویی‌هاست و آن‌ها را در کتابش ثبت کرده است. گرچه دوره دو ماهه زندان وی بیشتر در انفرادی و مدتی هم با یار دیرینش شهلا لاهیجی، که همچون او به جرم شرکت در کنفرانس برلین محاکمه می‌شود، می‌گذرد، ولی هواخوری و نیز صدای زندانیان سلول‌های دیگر به او امکان دیدن و شنیدن را می‌دهد.

منیره برادران: در جای‌‌جای "گردنبند" مقدس اتفاقات زندان با خاطره تلخ کنفرانس برلین به هم می‌آمیزد.

در هواخوری می‌بیند که از دریچه سلولی که مربوط به بخش مرد‌ها است، شورت و کرست زنانه‌ای به نمایش درمی‌آید. زندانی در ساعاتی که احساس می‌کرد زنان زندانی در هواخوری هستند این‌کار را می‌کرد. او یک مرد زن‌نما بود و دوست داشت او را "مینا" بنامند و معتقد بود که پدر و مادرش اشتباه کرده‌اند که اسم "محمود" را روی او گذاشته‌اند. مهرانگیز کار می‌نویسد:

"پرچم زنانگی این انسان که تکلیف خود را با جنسیتش به اراده خود تعیین کرده بود، همه را به خنده و شادمانی آشتی می‌داد (...) با صدایی که نازک می‌کرد با کرشمه از درون سلول برای زنان زندانی پیام می‌فرستاد: خواهرهای عزیز، مرا از خودتان بدانید. اسم من مینا است. هیچ‌کس نمی‌خواهد باور کند مثل شما‌ها ظریف و احساساتی هستم. خاک بر سرشان..." ص ۷۴

یادم هست که چند سال پیش در یکی از سمینارهای زنان، سخنرانی که صحبتش به موضوع ترانس‌سکسوال مربوط می‌شد، بحث خود را با این مثال از کتاب "گردنبند مقدس" آغاز کرد تا به روشنی نشان دهد که چگونه در جمهوری اسلامی انسان‌هایی که خود را در تناقض با جنستی که جامعه برایشان تعیین کرده می‌بینند، مجرم محسوب می‌شوند.

راوی در جایی دیگر از آوازخوانی دسته‌جمعی مردان زندانی می‌گوید که شب‌ها مایه تفریح راوی و دیگر زندانی‌ها می‌شوند. آوازه‌خوان در سلولش نغمه‌ای را ساز می‌کند، بشکن می‌زند و می‌رقصد و دیگران در سلول‌های دیگر با کاسه و بشقاب با او همراه می‌شوند.

برگشت به گذشته‌ها

مهرانگیز کار در "گردنبند مقدس" خود را محدود به حال – زندان ۱۳۷۹- نمی‌کند. از نامه "ما نویسنده‌ایم" یاد می‌کند که از امضاءکنندگانش بوده است و "انتشار آن در فضای اختناق‌آمیز سیاسی که درآمیخته با ترس و ارعاب بود، یخ‌های قرون را شکست." از شبی می‌نویسد که او و پنج تن دیگر که از اعضای کانون نویسندگان بودند در میهمانی وابسته فرهنگی آلمان غافلگیرانه با یورش مأمورین امنیتی مواجه می‌شوند و بازداشت می‌گردند. این‌ها از حوادث مهم تاریخ اهل قلم هستند که با قتل و توطئه‌های امنیتی مورد سرکوب وحشیانه قرار گرفتند.

در جای‌‌جای "گردنبند" مقدس اتفاقات زندان با خاطره تلخ کنفرانس برلین به هم می‌آمیزد. در دالان‌های ۲۰۹ در بازجویی‌ها و دادگاه انقلاب اسلامی، درد و زخم توهین‌هایی که از طرف معترضان کنفرانس برلین بر مهرانگیز کار و دیگر شرکت‌کنندگان آن کنفرانس بارید، او را‌‌ رها نمی‌کند. می‌نویسد:
"در ‌‌نهایت خستگی و بیزاری، صحنه‌هایی از کنفرانس برلین در برابرم جان می‌گرفت. به صدای آن مرد سپیدمو می‌اندیشیدم که در هنگام سخنرانی من نعره می‌زد و می‌گفت: زنیکه روسری‌ات را بردار." ص۵۴

او صدور چنین امر و نهی‌‌هایی را با نحوه بازجویی در تحقیقات ویژه هم‌ریشه می‌بیند: "هر دو می‌خواستند ایران در کام تک‌صدایی باقی بماند. هر دو برای جامعه پیچیده ایران نسخه می‌نوشتند. برای جامعه رنگارنگ و پرتنوعی که تاب و توان پذیرش نسخه واحد سیاسی را ندارد، حکم قطعی صادر می‌کردند." ص ۵۶

تجربه شخصی

"گردنبند مقدس" ضمن اینکه بیان درد عظیم بی‌عدالتی و ابتذال دستگاه قضایی در پناه قوانین اسلامی در جامعه است، روایت یک تجربه شخصی نیز هست. مهرانگیز کار در این کتاب تنها به عنوان یک حقوقدان سخن نمی‌گوید، از حس درماندگی خود به عنوان متهم، از اینکه به عنوان یک زن که از طرف حاکم شرع مورد تحقیر قرار می‌گیرد و از دلتنگی‌هایش در زندان می‌نویسد.

در این کتاب اشاراتی هم به زندان در دوره سیاه دهه اول بعد از انقلاب می‌شود که فراموش نکنیم پایه ننگین شکنجه و اعدام مخالفان را آن زمان بنا نهادند. مهرانگیز کار حتی خوانندگانش را به بعد از آزادی می‌برد به بیمارستانی که در آنجا به او خبر می‌دهند مبتلا به سرطان است که سلول‌های بیماری در زندان آغاز به رشد کرده است.

کتاب با سه پیوست پایان می‌یابد: "مکاشفات زندان" که گزارشی است به قلم مهرانگیز کار که پیش از انتشار این کتاب در نشریه حقوق بشر منتشر شده بود. دومی "اولویت‌ها در دستور کار مجلس ششم" که زبان حقوقی دارد و سرانجام "پایان یک رقص سیاسی"، کپی گزارشی است از کنفرانس برلین به قلم لیلی فرهادپور که متأسفانه به دلیل ریز بودن بیش از حد خط قابل خواندن نیست.

شناسنامه کتاب:
گردنبند مقدس، مهرانگیز کار، چاپ اول سال ۲۰۰۲، سوئد، نشر باران

در همین زمینه:
::"ادبیات و زندان" بخش نخست گفت‌و‌گوها و نقدهای منیره برادران پیرامون یادنگاری‌های زندانیان سیاسی در ایران، کتابخانه زمانه::

دانشجویان در بند

Wed, 09 Nov 2011 05:48:00 +0000

زندان‌نگاری‌های سال‌های دهه ۱۳۷۰

منیره برادران

منیره برادران - کتاب "اندیشه و تازیانه"، گزارش و شهادت اکبر محمدی بر بازجویی‌ها و شکنجه‌هایی است که در سال‌های دهه ۷۰ در زندان بر او رفت. او نوشته‌اش را با معرفی خود آغاز می‌کند:
"من اکبر محمدی هستم. بی‌گمان بار‌ها و بار‌ها نام مرا در پیوند با ددمنشی‌های رژیم جمهوری اسلامی از رادیو‌ها و تلویزیون‌ها شنیده و یا در روزنامه‌ها خوانده‌اید ولی مطمئن هستم از آنچه که در زندان‌های رژیم بر سرم آمده، آگاهی ندارید."

می‌نویسد در استان سرسبز و خرم مازندان در سرزمین مازیار" ‌زاده شد. از فعالان دانشجویی بوده و پنج روز بعد از ۱۸ تیر ۱۳۷۸ توسط وزارت اطلاعات دستگیر و به زندان توحید برده می‌شود.‌‌ همان زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری زمان شاه که در جمهوری اسلامی هم همچنان زندان بازجویی و شکنجه‌گاه ماند تا ۲۰ سال و حالا که به موزه عبرت تبدیل شده، در آن اثری از این دوره سیاه نیست. اکبر محمدی از شکنجه‌های خود می‌گوید که حدود سه ماه و نیم ادامه داشت:

"حدود بیست و هفت روز اول یک روز در میان با کابل به کف پای من می‌زدند. حدود بیست و هفت روز فقط روزی یک ساعت برای استراحت و خواب داخل سلول بودم..." ص ۲۱

به او دستبند قپانی می‌زنند، آویزانش می‌کنند، با مشت و لگد به او حمله می‌کنند، ترتیبی می‌دهند که شاهد شکنجه برادر و دائی‌اش باشد، تهدید و ناسزا، ماه‌ها انفرادی و... اثرات شکنجه بر تن جوان او ماندگار می‌شود: کمردردهای شدید که ‌گاه قدرت حرکت را از او می‌گیرد، ناراحتی روحی، بی‌خوابی و درد در ناحیه قلب.

بالاخره در دادگاهی که وکیل تسخیری نقش مأمور اطلاعاتی را دارد به ۱۵ سال زندان محکوم می‌شود. اکبر محمدی بار‌ها دست به اعتصاب غذا می‌زند. او در سال هفتم حبس در زندان درگذشت. مرگی مبهم.
این کتاب ظاهراً در زندان نوشته شده است، شش سال پس از دستگیری. نه راوی و نه ناشر، هیچ‌کدام در ابتدای کتاب توضیحی در این‌باره نمی‌دهند. این نکته با اهمیت را به‌طور تصادفی در سطری از صفحات پایانی کتاب متوجه می‌شویم. "و تا الان مدت شش سال و اندی است که در زندان هستم، لااقل ۱۰۰ بار مرا خواسته‌اند که تقاضای عفو نمایم..." ص ۹۲

محور نوشته اکبر محمدی شرح بازجویی‌هاست. از او می‌خواهند در مورد خودش و برادرش به نکرده‌ها اعتراف کند، خود را عامل بیگانگان بداند و نظیر این‌ها که شیوه‌های همیشگی حکومت اسلامی در سرکوب و تخریب مخالفان بوده است. این سؤال‌ها بار‌ها وبار‌ها تکرار می‌شوند. این شیوه بازجویی‌های اطلاعاتی را شاید همه شنیده باشیم. شنیدن ولی به معنای حس عذاب نیست. راوی کتاب اندیشه و تازیانه این تکرار عذاب‌آور را به‌طور مکرر و روزشمار نشان می‌دهد. صحنه‌ها و گفته‌ها آنقدر شبیه هم هستند که ممکن است در ابتدا خواننده آن را به بی‌دقتی نوشته نسبت دهد.

اگر از شیوه اغراق‌گویی در ارائه نقش خود و به ویژه نقش برادرش- منوچهر محمدی- بگذریم، گزارش اکبر محمدی سند مهمی از حوادث کوی دانشگاه در ۱۸ تیر و گواهی بر سرکوب و شکنجه دانشجویان است. در پایان این کتاب صحنه‌هایی از رویدادهای ۱۸ تیر ۱۳۷۸ به شکل تصویری نشان داده می‌شود.

کم‌کاری دانشجویان در بند در زندان‌نگاری این دوره

متأسفانه زندان‌نگاری دهه ۷۰ بسیار اندک است و در این اندک نوشته‌ها، سهم دانشجویان، که بیشترین تعداد زندانیان آن دروه را تشکیل می‌دهند، کمتر است. سوای کتاب "اندیشه و تازیانه"، من کتاب یا گزارش‌های مکتوب دیگری پیدا نکردم جز نامه و مصاحبه‌هایی پراکنده. علی افشاری، فعال دانشجویی که در سال ۱۳۷۹ دستگیر شد، در نامه‌ای خطاب به رئیس قوه قضائیه شکنجه و وضعیت خود را در زندان شرح می‌دهد:

"... به بند انفرادی ۲۴۰ زندان اوین منتقل شدم و بازجویی امنیتی آغاز شد که از‌‌ همان ابتدا با فحاشی، توهین و برخوردهای اجباری همراه بود. پس از یک هفته بازجویی پیوسته و توأم با بی‌خوابی و ایستادن‌های ممتد مقابل دیوار و تهدید به انواع و اقسام شکنجه، به دلیل عدم پذیرش خواست بازجویان در قبول اتهام براندازی، پس گرفتن سخنان اعلام شده در سخنرانی فوق‌الاشاره، معذرت‌خواهی از رهبری و ریاست قوه قضائیه و پاسخگویی به سئوالات خارج از چهارچوب موضوع بازداشت، پس از ۲۴ ساعت بی‌خوابی در حالی که در صندلی عقب ماشین خوابانده شدم و چشم‌بند به چشم، در داخل پتو پیچیده شدم به مکانی که به قول بازجویان "تاریکخانه اشباح" بود و بعد‌ها فهمیدم بازداشتگاه ۵۹ سپاه پاسداران است، منتقل شدم. در‌‌ همان شب انتقال مورد ضرب و شتم و فحاشی از سوی چند نفر قرار گرفتم و مجبور شدم بر خلاف حقوق و تمایلم به پاسخگویی درباره موارد خارج از موضوع بازداشت بپردازم."

جمهوری اسلامی وادار کردن زندانی‌ها را به اعترافات اجباری که در دهه ۶۰ زیر شکنجه‌های طاقت‌فرسا صورت می‌گرفت، شیوه متداول خود ساخته و به ویژه در دوره‌های سرکوب گسترده به آن توسل می‌جوید. زندانیانی که تن به مصاحبه داده‌اند، بندرت پیش آمده که درباره آن سخن بگویند. علی افشاری یکی از کسانی بود که در مقابل دوربین تلویزیون "اعتراف" کرد. او سکوت را در این‌باره می‌شکند و در ادامه‌‌ همان نامه با صداقت از شکستن خود و شرایطی که وادار به اعتراف در جلوی دوربین شد، می‌نویسد:

"شدت و عمق فشارهای جسمانی و روانی، محرومیت‌ها و ایزولگی به‌تدریج و به صورت مستمر، چنان فزونی یافت که پس از یک ماه ایستادگی ناگاه مقاومتم شکست و شخصیتم فروریخت و چونان کودکی که در فضایی غریبه قرار گرفته است از فضای گذشته‌ام گسسته و تبدیل به موجودی مصلوب‌الاختیار و فاقدالاراده شدم که چون مومی در دستان بازجو بود و بازجو در موقعیتی مسلط قرار گرفت. در این وضعیت بحرانی همچون بیمار روانی سیر معکوس اجتماعی شدن را طی کردم و روز به روز فاصله بیشتری با شخصیت قبلی‌ام پیدا کردم. وضعیتم به‌گونه‌ای بود که توان مخالفت و ایستادگی در برابر بازجو را نداشتم و تنها توانم معطوف به کاستن از شدت و ابعاد خواسته‌های بازجو بود.."

او در ادامه می‌افزاید:

"روال انجام مصاحبه اجباری بدین ترتیب بود که نخست محور‌ها از سوی سربازجو دیکته شد و پس از چانه زدن با بازجو، متن اولیه مصاحبه با اعمال نظر تیم بازجویی تدوین شد و سه مصاحبه ویدئویی در داخل محیط بازداشتگاه با حضور تیم بازجویی صورت گرفت. فیلم‌ها برای تیم کار‌شناسی ارسال شد و مجدداٌ بر اساس نظر کار‌شناسان و تغییرات آن‌ها بر روی متن‌های پیاده‌شده مصاحبه‌ها، متنی جدید تهیه گشت و در اختیار اینجانب قرار گرفت تا آن را حفظ کنم و پس از یک روز تمرین به مکانی در داخل پادگان عشرت‌آباد منتقل شدم که قرار بود مصاحبه‌ای ویدئویی با یک تیم فیلمبرداری حرفه‌ای صورت گیرد، که ناگاه و بدون هیچگونه پیش زمینه قبلی با خبرنگار و تیم فیلمبرداری صدا و سیما مواجه شدم."

فقدان خاطره‌نویسی

زندان‌نگاری‌های دهه ۷۰ و بیش از همه نوشته‌های دانشجویان دربند این دوره، گزارش‌گونه و تنها بر روی بازجویی‌ها متمرکز هستند و از فضای بند‌ها و حضور دیگر زندانیان، زندگی جمعی و حس‌ها و برداشت‌های فردی، که در خاطره‌نویسی‌های دهه ۶۰ مشاهده می‌کنیم، اثری در آن‌ها نیست. این کمبود به ویژه در زندانیان اصلاح‌طلب مشاهده می‌شود. گویا در نگاه این رهاشدگان از بند، زندان به خودی خود به عنوان دوره‌ای درخور تأمل جای چندانی ندارد.

اندیشه و تازیانه، خاطرات اکبر محمدی، شرکت کتاب در لوس آنجلس، ۱۳۸۵
و نامه علی افشاری به آیت الله شاهرودی، به تاریخ ۲۳ مرداد ۱۳۸۴

یاس و داس

Wed, 26 Oct 2011 03:28:18 +0000

نگاهی به "یاس و داس" نوشته فرج سرکوهی، از مجموعه ادبیات زندان در سال‌های دهه ۱۳۷۰

منیره برادران

منیره برادران - بررسی ادبیات زندان را که تاکنون محدود به دهه ۱۳۶۰ کرده بودم، با زندان و زندان‌نگاری‌ها در دهه ۱۳۷۰ ادامه می‌دهم و سپس به دهه ۱۳۸۰ می‌پردازم.

چهره زندان سیاسی در دهه ۱۳۷۰ تفاوت‌هایی با دهه پیش از آن دارد. بعد از قلع و قمع سازمان‌های سیاسی مخالف و اعدام زندانیان سیاسی، مشخصه و ترکیب زندان سیاسی در دهه ۱۳۷۰تغییر کرد. از تعداد زندانیان سیاسی کاسته شد و‌گاه به جای حبس‌های طولانی‌مدت، سعی می‌کردند با ارعاب و کنترل و احضار‌ها مخالفان و منتقدان را ساکت و یا مجبور به ترک کشور کنند. به جای اعدام به شیوه قتل و ترور روی آوردند. از اواخر این دهه به ویژه با فعال شدن جنبش دانشجویی بر تعداد زندانیان سیاسی افزوده شد. بر خلاف دهه ۶۰ که زندانیان سیاسی را عمدتاً نیروهای وابسته به سازمان‌های مخالف تشکیل می‌دادند این‌بار وکلا، روزنامه‌نگاران، نویسندگان، دانشجویان و کارگران و فعالان مدنی زندانی می‌شدند. در نیمه دوم این دهه همچنین پای کسانی به زندان کشیده شد که از وابستگان حکومت بودند و بعضی حتی پیشتر‌ها در سرکوب نیروهای مخالف دست داشتند.

از دهه ۱۳۷۰ کتاب زندان‌نگاری زیادی در دست نداریم. من برای بررسی، سه کتاب را برگزیده‌ام که به ترتیب زمان بازداشت، به بررسی آن‌ها می‌پردازم. در این بخش "یاس و داس"، نوشته فرج سرکوهی را به دست می‌گیرم.

یاس و داس

فرج سرکوهی در این کتاب گذری دارد به زندگی سیاسی و فرهنگی خود از آغاز دوره جوانی در دهه ۴۰ تا زمانی که در سال ۱۳۷۷مجبور به ترک کشور شد. در این گذر، راوی گریزپا ما را با محافل و فضای ادبی و فرهنگی دهه ۴۰ آشنا می‌کند و سپس اشاره‌ای هم به فضای زندان سیاسی دهه ۵۰ دارد، که هفت سال از جوانی نویسنده در آنجا گذشته است. بعد از انقلاب او به فعالیت فرهنگی و روزنامه‌نگاری روی می‌آورد و از سردبیران نشریه آدینه می‌شود. تکیه کتاب "یاس و داس" اما بر تلاش او و سایر نویسندگان برای تجدید حیات کانون نویسندگان بعد از پشت سرگذراندن سال‌های سیاه ۶۰ تا ۶۴ و حوادث دردناکی است که در دهه ۷۰ بر آن‌ها گذشت.

تجمع نویسندگان که بعد از ممنوعیت کانون نویسندگان در سال ۶۰ به پراکندگی و یا حداکثر دیدارهایی به بهانه میهمانی محدود شده بود، می‌رفت که حضور خود را در جامعه علنی کند. این اقدام از‌‌ همان ابتدا مورد مقابله و یورش امنیتی‌ها قرار گرفت. علی اکبر سعیدی سیرجانی را به اتهامات ناروا دستگیر کردند. نامه‌ای که نویسندگان در اعتراض به این دستگیری نوشتند، با تهدید و اخطار‌ها انتشار علنی نیافت و سعیدی سیرجانی را در آذر ۱۳۷۳ در زندان به قتل رساندند.

ما نویسنده‌ایم

در همین زمان نامه "ما نویسنده‌ایم" منتشر شد که اعتبارش نه تنها به خاطر متن زیبا و لحن شجاعانه‌اش، بلکه فرا‌تر از آن به اعتبار امضای ۱۳۴ نفر از اهل قلم بود. این نامه به عنوان حادثه‌ای بسیار مهم در تاریخ قلم و کانون نویسندگان ایران ماندگار است. در این نامه به صراحت اعلام شده بود که: "آزادی اندیشه و بیان و نشر در همه‌ی عرصه‌های حیات فردی و اجتماعی بی‌هیچ حد و حصر و استثناء حق همگان است."

توافق بر سر آن نامه و امضا‌ها در شرایطی که حتی زندگی خصوصی روشنفکران منتقد و معترض زیر ذره‌بین امنیتی‌ها قرار داشت، کاری بود بس دشوار. فرج سرکوهی در "یاس و داس‌" روندی را که به نوشتن این نامه منتهی شد و از سختی‌هایی که با آن روبرو بودند، شرح می‌دهد:"در چندین جلسه نام‌ها را بررسی کردیم. حدود ۳۵۰ کس برای امضا کردن برگزیدیم. دعوت به امضا را بین خود تقسیم کردیم. کاری دشوار بود. با تلفن که کنترل بود نمی‌توانستیم حرف بزنیم. به خانه‌ها باید می‌رفتیم. بعضی‌ها در جریان نبودند و توضیح آنکه جمع مشورتی چه است و چه می‌خواهد و توضیح کلمه به کلمه متن وقت می‌برد. سوءتفاهم‌ها بود و ترس‌ها و تردید‌ها و اختلافاتی که از گذشته مانده بود و و و. سرانجام از آن ۳۵۰ نفر ۱۳۴ نفر متن را امضا کردند." ص ۱۳۰

فرج سرکوهی: دانستم که کار تمام است. ۴۸ روز زنده به گوری را با چشم‌انتظاری مرگ، با درد و شکنجه‌های آقای هاشمی و حاج اصغرآقا و دیگرانی که از آن‌ها تنها کابل‌هایشان را به یاد دارم و مشت و لگد‌هایشان و زجرآور‌تر از همه با زخم‌های دردناک مصاحبه‌های اجباری گذراندم

این نامه در آن دوره ارعاب و واهمه پس از سرکوب دهه ۶۰ تأثیر زیادی در شکستن آن فضا داشت و به اعتماد به نفس روشنفکران و اهل قلم افزود. این نامه که راهش البته به جراید داخلی بسته بود، در مدت کوتاهی انعکاس بزرگی یافت. در ایران دست به دست چرخید و رسانه‌های خارج از ایران در سطح گسترده‌ای به آن پرداختند. واکنش دستگاه سرکوب حکومت شدید بود. به هر حیله و جنایتی دست یازیدند: از شلاق و زندان و افترا و تهدید گرفته تا نقشه کشتار دسته‌جمعی نویسندگان با پرتاب اتوبوس حامل آن‌ها به دره، تا قتل احمد میرعلائی، غفار حسینی، احمد تفضلی، ابراهیم زال‌زاده، محمد مختاری، محمدجعفر پوینده، مجید شریف، حمید حاجی‌زاده و پسر ده ساله‌اش. و همزمان چهره‌های سیاسی شناخته‌شده‌ای چون پروانه و داریوش فروهر و نیز پیروز دوانی به طرز فجیعی به قتل رسیدند.

این حوادث نه مربوط به تاریخ دور، بلکه در گذشته‌ای نزدیک اتفاق افتادند و در حافظه ما هنوز تازه و زنده هستند. گفته‌ها و نوشته‌ها هم در این‌باره کم نیستند. "یاس و داس "ولی، حکایت این وقایع تلخ از زبان شاهدی است که در مرکز آن حوادث قرار داشته است.

زنده به گوری

فرج سرکوهی را ناپدید کردند و قصد کشتن او را داشتند. وقتی این طرح به همت تلاش‌های فریده زبرجد و دیگران نقش بر آب شد، وزارت اطلاعات با طرح توطئه‌ای از دستگیری فرج داستانی سرهم کرد و اعلام نمود که او به اختیار خود ناپدید شده است. این ماجرای بغرنج و پیچیده را سرکوهی در کتابش شرح می‌دهد و وضعیتی را که در آن دوره ناپدیدشدن در پائیز ۱۳۷۵ تجربه کرده است، به زنده به گوری تشبیه می‌کند:

"دانستم که کار تمام است. ۴۸ روز زنده به گوری را با چشم‌انتظاری مرگ، با درد و شکنجه‌های آقای هاشمی و حاج اصغرآقا و دیگرانی که از آن‌ها تنها کابل‌هایشان را به یاد دارم و مشت و لگد‌هایشان و زجرآور‌تر از همه با زخم‌های دردناک مصاحبه‌های اجباری گذراندم." ص۲۱۲

او را دو بار اعدام نمایشی می‌کنند:

"دیدم که چگونه مرگ‌آگاهی، جهان را رنگی دیگر می‌زند و زخم درمان‌ناپذیر داستایفسکی را فهمیدم که تجربه نادر چشم‌انتظاری مرگ را از سر گذرانده بود." ص۲۰۴

بعد از اینکه توطئه ناپدید کردن فرج سرکوهی برملا می‌شود، او را ظاهراً آزاد می‌کنند در حالیکه تحت کنترل شدید پلیس است. در وضعیتی که او خود را شکست‌خورده می‌بیند و امیدی به زندگی ندارد، نامه معروف خود را که به "زجرنامه فرج" شناخته شد، می‌نویسد و در آن از ماجراهای ناپدید شدن در فرودگاه مهرآباد، شکنجه‌ها و اعترافات پرده برمی‌دارد. این نامه یکی از اسناد مهم تاریخ زندان و شکنجه دوران ما است. نامه نه در رهایی بلکه در وضعیت برزخی نوشته شده و لحن نامه، تکرار جملات و خط‌خوردگی و حتی غلط‌های متن حکایت از وضعیتی دارد که راوی درگیرش بوده است.

نقد‌ها

"یاس و داس" در زمان انتشارش با انتقاداتی روبرو شد. چند نفری از یاران زندانی فرج سرکوهی در دوره شاه قضاوت او را در مورد بیژن جزنی سرسری و دور از انصاف خواندند. و چند نفر دیگر از یاران جمع مشورتی، نادرستی‌هایی در گزارش او از این جمع دیدند. به مثل اینکه بر خلاف گفته او جمع مشورتی در غیاب او تعطیل نشده بود.

ملاحظه و بررسی من اما، به بخش زندان‌نگاری این کتاب معطوف است. دستگیری‌های متوالی فرج سرکوهی در آن سال ۱۳۷۵ و توطئه‌هایی که برای قتل و یا شکستن او داشتند، در آن زمان بسیاری از ما را درگیر خود کرد. با انتشار نامه دی ماه- "زجرنامه فرج" - همه‌مان گریستیم و بعد‌ها بر آزادی‌اش شادی کردیم. چند سال پس از آزادی که او کتاب "یاس و داس" را بیرون داد، علاقمند بودیم که بدانیم چه بر فرج گذشت و انتظار داشتیم با تجربه‌های حسی و شخصی وی به ویژه در آن روزهای زنده به گوری و شکنجه آشنا شویم.

قلم سرکوهی در این بخش اما، با ابهام توأم است و بین گفتن و نگفتن می‌چرخد. هر جا که ردی از آن وضعیت نمایان می‌شود، او خواننده را به نامه دی ماه حواله می‌دهد. در حالیکه خواننده آن زجرنامه مشتاق بود که شاید روزی نویسنده در آزادی آن را رازگشایی کند.

شناسنامه کتاب:

یاس و داس، فرج سرکوهی، نشر باران۲۰۰۲

زندان، وضعیت برزخ

Tue, 04 Oct 2011 09:24:48 +0000

نقدی بر "جرقه‌هایی از خاطره از زندان‌های ایران" خاطرات زندان شهلا طالبی

منیره برادران

منیره برادران - کتاب Ghosts of Revolution (rekindled memories of imprisonment in Iran) که من آن را با برگردانی آزاد روح انقلاب (جرقه‌هایی از خاطره از زندان‌های ایران) می‌نامم، توسط شهلا طالبی نوشته شده است. او به مدت هشت سال در سال‌های دهه ۶۰ در زندان بوده است.

کتاب با آزادی او از زندان جمهوری اسلامی شروع می‌شود. بر خلاف تصور عمومی، آزادی در آن سال‌ها و به ویژه بعد از کشتار زندانی‌ها در تابستان ۱۳۶۷، با شوق و شادی همراه نبود. برای راوی راه زندان تا خانه از خاوران می‌گذرد. خاک خشک و بی‌نام و نشان این گورستان، صبورانه و پر اندوه به انتظار نشسته است. شهلا هم شنیده بود که مردگان در آنجا بی‌نام و نشان هستند و کاشتن درخت و گیاه ممنوع است. ولی مشاهده عینی پتکی است که حس را فلج می‌کند و بی‌رحمی را عریان و بارز‌تر نشان می‌دهد. او با ناباوری به پدرش نگاه می‌کند. نگاه پدر به گوشه‌ای می‌چرخد که درخت و سبزی در آنجا پیداست. شهلا هنوز نمی‌داند که در آنجا فقط بهایی‌ها دفن شده‌اند. حمید، همسرش آنجا در سایه درختی آرمیده است؟ فریبی به اندازه یک مکث.

این اولین آزادی راوی نیست. سابق بر آن هم او از زندان آزاده شده بود، در پائیز ۱۳۵۷ همراه با انقلابی که شعار آزادی هنوز ممنوع نشده بود. آن بار جمعیت بزرگی جلوی دروازه زندان قصر برای استقبال از زندانیان به انتظار ایستاده بودند. در آن روز با شاخه‌های گل از او استقبال کرده بودند و او غرق در آرزوهای شیرین انقلاب در میان جمعیت به دانشگاه رفته بود.
این‌بار اما، در بیرون دروازه اوین تنها خانواده در انتظارش هستند.

دو صحنه کاملاً متضادی که به موازات هم به تصویر کشیده می‌شوند و واقعیت تلخی را که با پیروزی اسلام‌گرایان در ایران حاکم شد، بیشتر ملموس می‌کنند. راوی که دو سال تجربه زندان شاهی و هشت سال زندگی در زندان‌های جمهوری اسلامی را پشت سر دارد، در مرور خاطرات خود از هر دو زندان یاد می‌کند و جا‌به‌جا تصویر‌ها را کنار هم قرار می‌دهد.

عادت‌زدایی در زندان‌نگاری

شهلا طالبی با انتخاب صحنه آزادی از زندان برای کتاب زندان‌نگاری به خواننده می‌گوید که کتابش نگاهی است از بیرون به زندان و تصاویر بازسازی‌شده و مجازی هستند. این نگاه از دور در روند کتاب هم حفظ می‌شود و می‌بینیم که اغلب رویدادی در بیرون از زندان باعث می‌شود که راوی در خاطره‌هایش دوباره به زندان پرتاب شود. مثلاً کابوسی که در آزادی در خوابش ظاهر می‌شود، او را به زیرزمین شکنجه می‌برد. دیدار تصادفی یک هم‌بندی در مینی‌بوسی در تهران، یاد "تخت‌ها"، "دستگاه" یا "جعبه‌ها" را در او زنده می‌کند.

خاطران زندان شهلا طالبی به زبان انگلیسی. شکستگی زمان و سیالیت ذهن. "می‌نویسد که نگاه خیره آن‌ها، که مرگ را انتخاب کردند، از آن او شد."

دامنه تخریبی آن دوره شکنجه روانی در سال ۱۳۶۳ با برچیده شدن آن به پایان نرسید. شهلا طالبی به تأثیرات آن دوره می‌پردازد و از کسانی سخن می‌گوید که تعادل روانیشان در اثر آن شکنجه‌ها ویران شد. از زنی به نام دنیا - فکر کنم مثل نام‌های دیگر مستعار باشد- می‌گوید که مرده بود قبل از آنکه مرده باشد. برای توصیف آن دوره واژه "تابوت" هم به کار گرفته شده است. شهلا طالبی در تأملی که روی این نام‌ها می‌کند، رد این واژه را در نوشته‌های مردان زندانی می‌یابد در حالیکه زنان، که خود این تجربه را پشت سر دارند، از واژهای دیگری استفاده کرده‌اند. (این شیوه شکنجه و همچنین "واحد مسکونی" تنها در مورد زنان به کار گرفته شد. (۱)

او در یاد‌هایش که به شیوه به اصطلاح "در بحر خود رفتن" همراه است ما را با احساسات و دنیای درونی خود آشنا می‌کند. خود را از آن سرگذشت‌ها جدا نمی‌داند. از خودکشی‌ها در زندان در تابستان ۶۷ می‌نویسد و از ردی که آن‌ها از خود برجا گذاشتند و می‌گذارد که آن‌ها از زبان او حرف خود را بزنند. می‌نویسد که نگاه خیره آن‌ها، که مرگ را انتخاب کردند، از آن او شد.

او در ضمن زنده کردن گوشه‌هایی از زندان به پرسش‌ها و تأملات خود می‌پردازد و ما را هم به تأمل وامی‌دارد. در توصیف صحنه‌ها یا دوره‌هایی از زندان واژه برزخ را به کار می‌گیرد و یکی از موقعیت‌های برزخی را که خود تجربه کرده است، شرح می‌دهد. در تابستان ۱۳۶۳ او و تعداد دیگری از زندانیان مقاوم را از اوین به قزل حصار منتقل می‌کنند. تمام صحنه‌سازی‌های زندانبانان حکایت از آن دارد که آن‌ها را به "دستگاه" اختراعی حاج داوود رحمانی می‌برند. سه روز آن‌ها را در یک قرنطینه نگه می‌دارند و این یک تجربه برزخی‌ست. آن‌ها نمی‌دانستند که با تغییراتی در مدیریت زندان قزل حصار آن دستگاه‌ها برچیده شده‌اند.

داستان یوسف

در لابلای روایت‌ها و خاطره‌های زندان، شهلا طالبی گریزی هم به دوران کودکی دارد که در روستایی در آذربایجان سپری شده است. خاطره هائی که از آن دوران برجسته می‌شوند، مثل تنبیهات سخت در مدرسه و خشونت پسر‌ها در بازی‌های کودکی، که در مقوله زندان و شکنجه تداوم می‌یابند. این تداوم در مورد داستان‌ها و اسطوره‌های مذهبی هم صادق است. خشونتی که بر یوسف پیغمبر رفت، بی‌رحمی ابراهیم، که برای دینش حاضر به کشتن پسر است و موسی اسطوره‌های ما هستند که مدام بازتولید می‌شوند.

دستخط حمید.شهلا طالبی و همسرش حمید، با هم راهی زندان می‌شوند. همسر در تابستان ۶۷ اعدام می‌شود. این حادثه و نیز اعدام هزاران زندانی دیگر در آن دهه ۶۰، که در بین آن‌ها دوستان راوی هم بودند و نیز خودکشی چند تن از هم‌بندی‌ها، باعث می‌شوند که مقوله مرگ، به مسئله و وسواس ذهنی او تبدیل شود.

پسران ده یوسف پسر همسایه را سخت کتک می‌زنند، چون محبوب خانه است. دیگر بچه‌ها و از جمله راوی هم از ترس چماق مسعود، پسربچه فرمانده عملیات، وادار به شرکت در این مراسم می‌شوند.
جایی دیگر یوسف عموزاده راوی، علیل مادرزاد، بهانه‌ای می‌شود برای تفریحات خشن اهالی ده. برادر‌ها و دیگر مردهای فامیل هم در این بزم‌های آزار شرکت دارند. سرگذشت این عموزاده که پایانی سخت تراژیک می‌یابد، به روشی داستان‌گونه و با توصیف صحنه‌ها، ما را با این سؤال مواجه می‌کند که آیا شکنجه در ناخودآگاه جمعی و تاریخی ما زنده نیست؟ البته راوی با آوردن این داستان واقعی، که طولانی‌شدنش حکایت زندان را دچار گسست می‌کند، وارد مقایسه آن با وضعیت زندان جمهوری اسلامی می‌شود. در آزار و شکنجه یوسف، که گناهش ناتوانی مادرزادی است - به دلیل ازدواج‌های مرسوم خانوادگی- همه مردان ده و فامیل شرکت دارند. این مسئولیت جمعی که راه فرار از عدالت را هموار می‌کند، در کشتار ۶۷ هم اتفاق افتاد. راوی اشاره می‌کند که در شلاق زدن زنان و در اعدام مردان، همه نگهبانان وادار به شرکت شدند.

نقل این تجربه‌ها و حس‌های دوران کودکی امکانی برای شناخت حسی و روان‌شناختی پدیده‌های زندان فراهم می‌کند. یوسف عمواقلی در رودررویی نزدیک با مرگ - برادر و عموزاده‌ها برای تفریح؟! او را به روخانه پرت می‌کنند- روانش را هم می‌بازد. تجربه مرگ یا‌‌ همان حالت برزخی در اعدام‌های مصنوعی هم اتفاق می‌افتد، شکنجه‌ای که در در زندان‌های جمهوری اسلامی در دهه ۶۰ به کار گرفته می‌شد.

عشق

شهلا طالبی و همسرش حمید، با هم راهی زندان می‌شوند. همسر در تابستان ۶۷ اعدام می‌شود. این حادثه و نیز اعدام هزاران زندانی دیگر در آن دهه ۶۰، که در بین آن‌ها دوستان راوی هم بودند و نیز خودکشی چند تن از هم‌بندی‌ها، باعث می‌شوند که مقوله مرگ، به مسئله و وسواس ذهنی او تبدیل شود.

شهلا باید بار سنگین روزهای بدون معشوق را به دوش بکشد. گذشت زمان قادر نیست عشق را به محاق برد. عشق به حمید همه جا حضور دارد، حضوری سخت اندوه‌بار. هر بار که راوی از حمید می‌نویسد حتی از زمان آشنایی و از زندگی مشترک، صدای درد عاشق را می‌شنویم. او می‌گذارد که خواننده در حس‌های او شریک شود و نامه‌ای از او را در کتاب می‌آورد.

عشق به پدر و مادر هم در کتاب نمایی پررنگ دارد. عشقی که با احترام و قدردانی توأم است. راوی با نشان دادن سختی‌هایی را که پدر و مادر پشت در زندان‌ها متحمل شدند، رنج خانواده‌های زندانیان سیاسی را بازگو می‌کند، رنجی که در خاطره‌نگاری‌های زندان کمتر به آن توجه می‌شود.

حضور فردیت

کتاب شهلا طالبی خاطره‌نویسی زندان، به مفهومی که سرگذشت و تجربه‌های خود را از ابتدای دستگیری تا به آخر شرح دهد، نیست. راوی خود را مقید به زمان نمی‌کند. او کتابش را با آزادی از زندان شروع می‌کند و در صفحات نزدیک به پایان از دستگیریش می‌گوید. در این جابجایی زمان او به خواننده می‌قبولاند که این کتاب گزیده‌هایی از خاطرات وی هستند گوشه‌هایی که با زندگی و حس‌های او سخت عجین شده‌اند. شاید از همین روست که در انتقال آن‌ها به خواننده تجربه‌های حسی او نقشی فعال دارند.

نامه حمید به شهلا."شهلا هنوز نمی‌داند که در آنجا فقط بهایی‌ها دفن شده‌اند. حمید، همسرش آنجا در سایه درختی آرمیده است؟ فریبی به اندازه یک مکث."

بیان احساسات، در زندان‌نگاری و اصولاً در هر نوع خاطره‌نویسی اهمیت دارد و حکایت از حضور "من" راوی است. ولی در این کتاب، بیان حسی‌ گاه چنان پررنگ می‌شود که به استقلال خواننده برای دریافت‌های خود فضای کافی باقی نمی‌گذارد. شاید عجین شدن گذشته و حال باعث می‌شود که راوی نتواند با گذشته فاصله بگیرد، حدی از فاصله که لازمه احاطه بر گذشته و به تصویر کشیدن آن است. مشکل مشابه در خوانش کتاب – مشکلی که من با آن مواجه بودم- گم شدن در متن بود به دلیل تداخل خاطره‌ها و موضوعات در همدیگر. شیوه نگارشی که به حرکت سیال ذهن در ادبیات نزدیک است، ولی نامرسوم زندان‌نگاری.

کاستی در کتاب

هر کتاب زندان مستقل از سایر نوشته و مدارک زندان یک مستند است. به این مفهوم که خود به تنهایی گویای بخشی از زندان است که برای بازگویی برگزیده است. در کتاب روح انقلاب اما جابه‌جا به خاطره‌هایی از فاجعه ۶۷ و خاوران برمی‌خوریم که در متن و زمینه زندان قرار ندارند. مثلاً خواننده‌ای که از خاوران چیزی نداند متوجه نمی‌شود که آرمیدگان این گورستان را مردگان چپ به اتهام "کافر" بودن شامل می‌شوند، کشتگان ۶۷ در گودال‌های جمعی دفن شده‌اند و خانواده‌ها اجازه تجمع در آنجا را ندارند. یا اگر خواننده از اسناد و نوشته‌های دیگران درباره زندان بی‌اطلاع باشد، با خواندن این کتاب از فتوای قتل زندانیان و هیأت مرگ مطلع نمی‌شود، نمی‌فهمد که چرا حمید و دیگران را که پیشتر به حبس محکوم شده بودند، اعدام کردند و چرا زنان بی‌دین را برای نماز نخواندن به تازیانه محکوم کردند.
قرار نگرفتن حادثه در متن را در بررسی شخصیت‌ها هم مشاهده می‌کنیم. آن‌ها از زمین زندان کنده می‌شوند و در انتزاع نشان داده می‌شوند.

استفاده از نقاشی‌های زندان سودابه اردوان در این کتاب با انتخابی متناسب با موضوع، البته تا حدی به فضاسازی زندان کمک می‌کند.

نوشتن، چالش با خود

شهلا طالبی در فصل پایانی کتاب از درگیری‌هایی که با خود در پرداختن به خاطره‌های زندان داشته، می‌نویسد. زندگی با همه تناقض‌هایش در سرزمینی غریب و با زبانی بیگانه، محرکی می‌شود برای نوشتن و برای رهایی از کابوس‌ها. نوشتن برای او نقش طلسماتی دارد که به کودکان می‌بستند تا در مقابل شر و بیماری در امان باشند.

این‌کار اما اگرچه کاستن از درد‌ها و کمک به ادامه زندگی است، اما خود بی‌درد نیست. کتاب روح انقلاب تا انتشار راهی دراز پیموده است. اولین بخش‌های آن در سال ۱۹۹۹ و بخش‌های پایانی در سال ۲۰۱۰ نوشته شده‌اند.

نوشتن از زندان به زبانی دیگر، چالش‌ها و سختی‌هایی را با خود دارد، از طرف دیگر ولی زندان را از عرصه ایرانی‌ها فرا‌تر می‌برد. این کتاب که توسط یک انتشاراتی دانشگاهی منتشر شده، به ویژه می‌تواند عرصه گسترده‌ای را برای آشنایی با زندان‌های ایران فراهم کند.

کتاب جدید دیگری که به زبان انگلیسی به نگارش درآمده و در آمریکا منتشر شده است، خاطرات جعفر یعقوبی است با عنوان:
Let Us Water the Flowers (The Memoir of a Political Prisoner in Iran) Jafar Yaghoobi
و توسط انتشارات پرومتئوس در آوریل ۲۰۱۱ منتشر شده است.

۱- درباره این شکنجه‌ها و تأثیرات آن به کتاب دوزخ روی زمین، ایرج مصداقی مراجعه کنید.

Ghosts of Revolution (rekindled memories of imprisonment in Iran), by Shahla Talebi
Publisher: Stanford University Press, Fe. 2011-09-24

در همین زمینه:

::زندان و ادبیات، منیره برادران::

«تاریخ را آن‌گونه که روی داده به یاد آوریم»

Sat, 23 Jul 2011 05:33:36 +0000

گفت‌و‌گوی منیره برادران با محمد جعفری پیرامون کتاب «اوین، گاهنامه‌ی چند سال و اندی»، ادبیات زندان (۲۱)

منیره برادران

محمد جعفری، مدیر مسئول روزنامه انقلاب اسلامی، روز ۲۱ خرداد ۱۳۶۰ در کرمانشاه دستگیر و به تهران منتقل می‌گردد و به مدت پنج سال و اندی «خانه‌به‌دوش» زندان‌ها و بندهای مختلف می‌شود. راوی با دقت و جزئیات از موقعیت پرونده، بازجوئی‌ها و دادگاه خود می‌نویسد. محمد جعفری، که به ناگهان خود را در سلول انفرادی و زیر بازجویی می‌بیند، مدیر مسئول روزنامه‌ای بود که ارگان رئیس جمهور محسوب می‌شد. او که حرفه و فعالیت‌های خود را خارج از چارچوب قانون نمی‌بیند و حتی فکر می‌کند به‌زودی آزاد می‌شود، باید به‌سرعت دریابد که در زندان صحبت از قانون خود جرم به‌حساب می‌آید: «تا اندازه‌ای دریافتم که اوضاع در بیرون متشنج است و حساب و کتابی در کار نیست و بحث از قانون و لایحه مطبوعات و جرم مطبوعاتی مطرح نیست. حدس زدم که از این به بعد عقاید را به دادگاه می‌کشند و دادگاه‌های تفتیش عقاید به‌کار خواهد افتاد.» ص ۶۸
محمد جعفری به همین جرم به پانزده سال حبس محکوم می‌شود. از نزدیکان بنی‌صدر کسانی را اعدام می‌کنند، از جمله رشید صدرالحفاظی، منوچهر مسعودی، مشاور حقوقی ریاست جمهوری و ذوالفقاری، مسئول محافظان ریاست جمهور، که در کتاب از آن‌ها یاد شده است.

در ادامه نقد و بررسی کتاب «اوین، گاهنامه پنج سال و اندی»، گفت‌وگویی دارم با مؤلف آن آقای محمد جعفری:

منیره برادران - آقای جعفری، چه انگیزه‌ای باعث شد که خاطراتتان را از زندان به روی کاغذ بیاورید؟

محمد جعفری - وقتی به زندان افتادم، اصلاً انتظارش را نداشتم و نمی‌دانستم که از زندان جان سالم بدر می‌برم یا نه. این را در کتاب ننوشته‌ام، آقای لاجوردی اول برایم درخواست اعدام کرده بود و در کیفرخواست مرا مفسد فی‌الارض، محارب و یاغی شناخته بودند. اما به دلیلی که برایم روشن نیست آقای گیلانی مانع شد. اول حبس ابد دادند و بعد آن را به پانزده سال تقلیل دادند. در‌‌ همان یکی- دو ماه اول، در ذهن خودم فکر کردم، که اگر آزاد شوم، حداقل کاری که می‌توانم بکنم، این است که آن چیزهایی که من چه در زندان، چه در بیرون از زندان و چه از سال‌های گذشته که همراه انقلاب بودم و در آن دست داشتم یا از حوادثی اطلاع داشتم یا به نوعی با آن‌ها برخورد کرده و یا مطلع شده بودم، برای نسل حاضر و نسل آینده و برای ضبط در تاریخ، این‌ها را بنویسم و تقریباً طراحی اولیه چند جلد کتاب را در زندان در ذهنم پرورانده بودم – که در خود کتاب به این مطلب اشاره شده است - و از زمانی که بیرون آمدم هفت- هشت جلد از آن را منتشر کرده‌ام. بنابرین در خود زندان با خودم عهد کردم که تمام آن چیزهایی که من به چشم خود دیده بودم، بنویسم. فکر کردم شاید این تجربه‌ها به درد دیگران ونسل‌های آینده بخورد. از زندان که بیرون آمدم و امکاناتش فراهم شد، اقدام به نوشتن کردم. در نوشته‌ام کوشش کرده‌ام نه از خودم قهرمان بسازم و نه اینکه تا جایی که امکان دارد حقوق دیگری را تضعیف کنم یا از بین ببرم. با صداقت تمام - البته به زعم خودم - حوادثی را که بر من گذشته و یا من در جریان آن‌ها قرار گرفته و یا دیده و یا به نحوی مطلع شده بودم، به رشته تحریر درآورده‌ام. جلد اول را که شما مطالعه کرده‌اید اگر جلد دوم را هم مطالعه کنید می‌بینید که اطلاعاتی در آنجا هست و یا تحلیلی، که در نوع خود منحصر به فرد و برای اولین بار منتشر شده‌اند و به نظر خودم سبک خاصی است که از دیگر کتاب‌ها در این رابطه متفاوت است. بعضی‌ها که جلد دوم را خوانده بودند و با من رابطه داشتند، گفتند که تقریبا سوال‌هایی که ما نسبت به توبه کردن‌ها داشتیم، با خواندن کتاب شما برطرف شد.

من البته جلد دوم کتاب زندان شما را هم خوانده‌ام، که به نظرم بیشتر کلی‌گویی بود و چون در این سلسله نوشته‌ها، محور را روی خاطرات زندان گذاشته‌ام، از آن گذشتم.

به زعم من همه آن‌ها هم به زندان مربوط است و نتیجه تجربه‌های زندان. اول قصد داشتم که جلد دوم کتاب را در آخر فصل جلد اول بیاورم. بعد با سئوال‌هایی که چند نفر مطرح کردند، دیدم که ارزش دارد در جلد جداگانه‌ای منتشر شود. به خصوص برای اینکه کسانی که در زندان‌های استالین بودند و یا در زندان‌های اروپای شرقی، بعد که آمده بودند بیرون، کتاب نوشته بودند و نشان داده بودند که چگونه توبه کردن‌ها صورت می‌گیرد. من به این علت تصمیم گرفتم این‌کار را بکنم و این‌ها هم جزو خاطرات من است. علاوه بر این وقتی از زندان بیرون آمدم، خدا رحمت کند زنده یاد مهندس بازرگان را دیدم در جلسه‌ای که برای دعای کمیل گذاشته بودند و من هم در آن شرکت داشتم، کنار هم نشستیم و یک مقداری صحبت کردیم. او به من گفت: آقای جعفری، شما آیا چیزی از وضیعتی که در زندان گذشت، در ذهن دارید؟ گفتم: بله. گفت: به شما توصیه می‌کنم که آن‌ها را به روی کاغذ بیاورید. در مقدمه‌ی کتاب هم از آن مرحوم یاد کرده‌ام و همچنین از یکی -دو نفر دیگر که به من توصیه کردند خاطراتم را بنویسم.

برای نوشتن خاطراتتان باید گذشته را بازسازی می‌کردید. با چه مشکلاتی در این پروسه مواجه بودید؟

اتفاقاً من چندان مشکلی نداشتم. علتش هم آن بود که اگر الان هم بخواهم برای شما حرف بزنم، مثل اینکه در زندان هستم و‌‌ همان وقایع دارد بر من واقع می‌شود. وقتی از زندان بیرون آمدم، دوستان و رفقا- چه رفقای سیاسی و چه رفقای غیر سیاسی- که می‌آمدند، می‌پرسیدند که در زندان چه گذشت و من هر دفعه برای هر فردی یک دوره از آن خاطرات را شروع می‌کردم از نو گفتن و تقریباً کلیات آن‌ها برای من ملکه شده بود. شما حتماً می‌دانید که سولژنتسین زندانی دوره استالین بود که توانست از زندان استالین جان سالم بدر برد و بیاید خارج و کتابی منتشر کند که در نوع خود بی‌سابقه بود و در دنیا آن موقع بسیار سر و صدا کرد. وقتی از او پرسیدند که در زندان‌هایی که بودی و هیچ لوازم نوشتن و کتاب وجود نداشت، چطور توانستی این اطلاعات را به این درستی به بیرون منتقل کنی، در جواب گفت که هر خاطره‌ای که برایم اتفاق می‌افتاد، مرتب برای خودم تکرار می‌کردم که برایم بشود ملکه.

محمد جعفری: دولت‌های استبدادگر و به ویژه دولت مستبد ولایت فقیه با استبداد فراگیرخود کوشش می‌کند که نه تنها فجایع دهه ۶۰ فراموش شود بلکه دست به تحریف دوران شاه و دوران مصدق هم می‌زنند. ما مواجه هستیم با دستگاه سانسور همه جانبه‌ای. در کتاب‌های تاریخی مدرسه و دانشگاه و سایر کتاب‌ها، آن‌ها تمامی وقایعی را که جنایت است و در آن دست داشته‌اند، کوشش می‌کنند، به نوعی به فراموشی سپرده شود.

تقریباً برای من هم- نمی‌خواهم بگویم دقیقاً مثل او- چنین واقعه‌ای اتفاق افتاد. من هم وقتی آمدم بیرون، هر واقعه‌ای را اگر بگویم صد بار تکرار کردم، اغراق نگفته‌ام. علاوه بر این، در زندان که بودم فوق‌العاده دقت می‌کردم که زندانبان‌ها و افراد دیگر چطور با هم برخورد می‌کنند و آن‌ها را به ذهن می‌سپردم چون برای خودم بسیار اهمیت داشت. از نظر ذهن هم، یک مقدار ذهن آماده‌ای برای حفظ و نگهداری مطالب دارم. برای همین به مشکلات چندانی برنمی خوردم الا اینکه‌ گاه اتفاق می‌افتاد که می‌خواستم تقریباً تاریخ دقیق فلان حادثه را به یاد بیاورم، در اینجا کمی دچار مشکل می‌شدم. مراجعه می‌کردم، برمی‌گشتم، می‌آمدم، در ذهنم جلو و عقب می‌کردم تا تقریباً دقیق پیدا کنم که فلان مسئله در چه تاریخی اتفاق افتاده و یا اینکه در آن موقع من در کدام بند بودم و از این قبیل.

انتشار کتاب، تأثیری در کار و فعالیت شما داشت؟

منظورتان خیلی روشن نیست. چه نوع فعالیتی؟

منظورم این است که زندگی و نوع فعالیت شما تغییر کرد؟

در ایران که بودم، دیدم عملاً امکان اینکه چیزهایی را که در ذهنم به‌طور خام طراحی کرده بودم، منتشر کنم، نبود. بعد از خارج شدن از ایران چون نه وضع اقتصادی مناسبی داشتم نه کار مناسبی و چرخ زندگی خانواده هم باید می‌چرخید، برایم سخت بود. تا اینکه مقداری زندگی سر و سامانی گرفت و چرخ زندگی به راه افتاد بعد از آن شروع کردم به نوشتن. یادداشت می‌کردم و می‌گذاشتم کنار. آن موقع هنوز وضع کامپیو‌تر به این شکل نبود. بنابرین طبعاً مجبور بودم بخشی از وقتم را که بنا بود بگذارم برای معیشت خانواده، صرف این‌کار کنم. خانواده‌ام این را تحمل کردند. از آن‌ها تشکر می‌کنم که کمتر فشار آوردند تا از این کار‌ها دست بردارم. حتی زمانی که به کار مشغول بودم- شاید اغراق نباشد- بخش عظیمی از وقتم را صرف یادداشت، تحقیق و مطالعه و جمع و جور کردن، آنچه در بیست- سی سال گذشته اتفاق افتاده بود، می‌کردم.

آیا کتاب‌های دیگر خاطرات زندان را مطالعه کرده‌اید؟ اگر آری، چه تفاوت‌هایی در نگاه و نگارش آن‌ها با کتاب خودتان می‌بینید؟

تفاوت عمده‌ای در نوشته‌های دیگران با این نوشته وجود دارد. اولین تفاوت این است که من کوشش کرده‌ام که آنچه را که واقعیت است، بنویسم.

ببخشید این سؤال را می‌کنم. آیا کتاب‌های دیگران را خوانده‌اید؟

بله. قبل از انتشار کتابم، کتاب احسان نراقی از کاخ شاه تا اوین را خواندم. چون مدتی در سال ۶۰ و ۶۱ با هم هم‌بند بودیم، از او انتظار چنین کتابی را نداشتم به همین علت در جلد دوم- از صفحه ۱۳۷ تا ۱۳۸ آن کتاب را نقد کرده‌ام که چرا آقای نراقی به این سبک کتاب نوشته، یعنی اینکه بخشی از مطلب را گفته و از بخش دیگر طفره رفته است و این کتاب بیشتر به کار تبرئه‌ی جنایت‌های واقع شده در زندان جمهوری اسلامی می‌خورد تا حقایق واقع شده بر زندانی‌ها. بخشی از حقیقت را گفتن و از بخش دیگر آن طفره رفتن خود دروغ بزرگی است. بعد کتاب خاطرات زندان شهرنوش پارسی‌پور را خواندم و پشت دیوارهای بلند، خاطرات شجاع‌الدین شفا را خواندم که توسط همسرش خانم آذر آریان‌پور نوشته شده است. و جسته و گریخته کتاب‌های مصداقی و همچنین بیست سی جلد کتاب دیگر که بعضاً نکاتی داشته بعضاً نداشته. قضاوت را به عهده خواننده می‌گذارم. قضاوت خود من این است که تفاوت عمده‌ای که وجود دارد، این است که هیچگاه من نخواسته‌ام خلاف آن چیزی را که در زندان اتفاق افتاده، به روی کاغذ بیاورم یا از خودم قهرمان‌سازی کرده باشم. بلکه خواسته‌ام مسائلی را روشن کنم- حالا تا چه اندازه موفق بوده‌ام بستگی به نظر خوانندگان و کسانی که مطالب مختلف را مطالعه کرده‌اند، دارد. به همین علت تمام نکاتی را که چیزهایی را روشن می‌کرد بدون آنکه فکر کنم به دوستان یا شخص خودم بربخورد، آورده‌ام. نکاتی هست که به خود من برخورد دارد و یا ضعفی و اشتباهی را نشان می‌دهد، ولی به‌رغم این‌ها، آن‌ها را هم همانطور که اتفاق افتاده، نوشته‌ام. در کتاب‌هایی که خوانده‌ام، کمتر این را دیده‌ام. در کتاب شهرنوش پارسی‌پور، تقریباً احساسم این بود که او هم چیزهایی را که واقعیت داشته، نوشته، یعنی آب در مسئله نکرده است. اما وقتی کتاب آذر آریان‌پور همسر شجاع‌الدین‌ شفا را خواندم، برای من که اطلاع دارم تعجب‌برانگیز بود که درباره‌ی نویسنده نوشته که او از خاندان نایب حسین کاشی است که مدت‌ها علیه دولت در مناطق مرکزی و اطراف کویر جنگید. به نظرم این مسخره‌ترین چیزی بود که خواندم. من خودم که اهل کویر و روستای ماربین اردستان هستم، به چشم خودم افرادی را دیده و با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ام که وقتی نایب حسین کاشی می‌آمد، تمام امکانات آنجا را غارت می‌کرد و گوسفند‌ها و حشم آن‌ها را می‌برد. پدربزرگم و عمویم که الان زنده نیستند، برای من تعریف کرده‌اند این‌ها را. حالا این شده مبارزه با دولت. خب، طبعاً وقتی مسائل زندان هم مطرح شود، شاید همین شکل را پیدا کند.

یک تفاوت عمده دیگر کتابم این است که تمام کوشش من این بوده که پاسخ دهم چرا آدم‌هایی که دسته- دسته به زندان می‌آیند کارهای کرده و نکرده را به گردن می‌گیرند و بعد هم اعدام می‌شوند و در زندان اعلام می‌کنند که ما با میل خود و آزادانه دست به این اعترافات می‌زنیم. چندین نفر را در کتاب به نام آورده‌ام مثلاً حسین روحانی که با او چند روزی هم سلولی بودم. خودش به من گفت که حکمش اعدام تعلیقی است. من یقین داشتم که او را زنده نمی‌گذارند ولی نمی‌توانستم این را به او صاف و پوست کنده بگویم. جایش هم نبود. علاوه بر این خاطرجمع نبودم که اگر بگویم این حرف بیرون نخواهد رفت و پرونده مرا سنگین‌تر نخواهد کرد. عوامل دادستانی می‌خواستند تمام اطلاعات او را بگیرند. چرا وقتی بیرون هستند و امکان اطلاعات وجود دارد، توبه نمی‌کنند؟ در زندان چه اتفاقی می‌افتد؟ مثل آدمی که دارد غرق می‌شود، دست به هر کاری می‌زند که نجات پیدا کند. اینکه انسان کاری را که کرده به عهده بگیرد، از نظر من عیب نیست و ضرری ندارد. من خودم هم نگران نبودم اعمالی را که کرده بودم، به بازجویم بگویم ولی کاری را که نکرده بودم به هیچ وجه نه. چند بار اتفاق افتاد و شما مطالعه کرده‌اید که با اینکه احتمال می‌دادم ممکن است مرا اعدام کنند، نظرم را صریح و روشن گفتم. یکی دفاع از مهندس بازرگان دیگری هم دفاع از بنی صدر بود که از من می‌خواستند بیایم و در تلویزیون بگویم که او از خارجی‌ها پول گرفته است.

جاهایی بوده که خودتان را سانسور کرده باشید؟

ممکن است چیزهایی را ننوشته باشم. اما آن چیزهایی که ننوشته‌ام، از نظر خودم پیش پاافتاده بودند. چیزهایی را که فکر می‌کردم اهمیت و تجربه‌ای در بر دارند، بدون ذره‌ای سانسور منتشر کرده‌ام. حتی چند نفر از دوستانی که در ایران هستند، فوق‌العاده از کار من ناراحت شدند و پیام‌های متعددی برایم فرستاند و شاید هنوز هم دلشان به دلیل اینکه مسائلی در رابطه با آن‌ها عنوان کرده‌ام، از من صاف نشده باشد. خودم هم آگاه بودم که این اتفاق می‌افتد اما به خودم گفتم که اگر ما مسائل خودمان را نگوئیم و پنهان کنیم و اعمال خودمان را نقد نکنیم چه حقی داریم که مسائل دیگران را منتشر کنیم. بنابرین جواب سؤال شما منفی است. واقعاً به ذهنم نمی‌آید که مسئله‌ای را می‌دانستم و آن را سانسور کرده باشم و این چه به ضرر خودم بوده باشد و یا به ضرر کسان دیگر. حتی در مورد دوست و استاد و همکار خودم آقای بنی‌صدر هم که در واقع استاد ما بود و ما از سال ۵۲ تا به امروز رابطه‌ی تنگاتنگی با هم داریم، مطالبی که در مورد ایشان به ذهنم رسیده، نوشته‌ام. در کتابم خوانده‌اید که گفته‌ام وقتی از رادیو در سخنان فخرالدین حجازی در شب نوزدهم ماه مبارک رمضان سال ۶۰ شنیدم که او با مجاهدین رفته است، این خبر مثل پتکی بود که به سر من زده باشند هنوز هم ضربه‌ی آن را حس می‌کنم. با اینکه ممکن است کسانی از این خوششان نیامده باشد. البته آقای بنی‌صدر هم آن‌ها را با سعه صدر نگریسته و حتی انتقاد به اعمال خود را هم فهرست کرده است.

فجایع دهه ۶۰ در کشورمان به‌شدت مورد سانسور و تحریف واقع شده است. خیلی‌ها ترجیح می‌دهند که گذشته به فراموشی سپرده شود. فکر می‌کنید برای مقابله با فراموشی چه می‌توان کرد؟

این مردم نیستند که می‌خواهند آن فجایع فراموش شود. این دولت‌های استبدادگر و به ویژه دولت مستبد ولایت فقیه است که با استبداد فراگیرخود کوشش می‌کند که نه تنها فجایع دهه ۶۰ فراموش شود بلکه دست به تحریف دوران شاه و دوران مصدق هم می‌زنند. ما مواجه هستیم با دستگاه سانسور همه جانبه‌ای. در کتاب‌های تاریخی مدرسه و دانشگاه و سایر کتاب‌ها، آن‌ها تمامی وقایعی را که جنایت است و در آن دست داشته‌اند، کوشش می‌کنند، به نوعی به فراموشی سپرده شود. بنابرین نمی‌توانید از آن‌ها توقع داشته باشید.

از طرف دیگرهم کسانی که بیست و چهار سال دست اندر کار استقرار استبداد بوده‌اند و با دست آن‌ها استبداد مستقر شده و در تمام جنایت دهه ۶۰ و ۷۰ دست داشته‌اند، آن‌ها هم طبعاً مایل نیستند که مسائل آن دوران روشن شود. شما می‌بینید که وقتی قرار است اعدام‌های فله‌ای چند هزار نفری که در فاصله‌ی یک ماهی کمتر و یا بیشتر اتفاق افتاد گفته شود، حتی امروز بعد از سی سال اصلاح‌گرایان حاضر نیستند به روشنی آن مسائل را آن طور که واقع شده بیان کنند.‌گاه می‌گویند نمی‌دانستیم، اطلاعات نداشتیم و یا کار قوه قضائیه بوده و ما خبر نداشتیم و از این قبیل. حتی سران اصلاحات امروز هم حاضر نیستند که آن جنایت بی‌سابقه را محکوم کنند. وقتی کسی پُست مهمی داشت مثل وکیل مجلس بودن، مسئولیت قضائی داشتن، فرمانده سپاه بودن و نخست وزیر بودن و... نمی‌شود گفت اطلاع نداشته است. با وجود این آن‌ها هم می‌خواهند مسائل گفته نشود. چون اگر بخواهند این‌ها را عنوان کنند خب، مردم می‌پرسند شما پس چه کاره بودید؟ و آن‌ها باید پاسخ دهند. و اگر هم آن جنایت را محکوم کنند، طبعاً بایستی آمرین و عاملین آن را محکوم کنند که در درجه اول باید محکومیت خمینی صادر شود و با این کار نمی‌شود گفت که باید به دوران طلایی خمینی و یا اجرای بدون تنازل قانون اساسی برگردیم. می‌بینید که گیر کار اینجاست. اگر کسانی که دم از اصلاحات می‌زنند حداقل با خودشان و با ملت روراست باشند، می‌توانند بگویند در آن موقع به دلیل خاصی و روی اعتمادی که به آقای خمینی بود، ما این‌ها را ناخواسته و یا ناخودآگاه انجام دادیم. طبعا همین اندازه هم که بگویند، هم برای خودشان و هم برای ملت ارزش خودش را دارد. البته از آن‌ها هم نباید توقع چندانی داشت. توقع از کسانی است که اطلاعاتی دارند و آن‌ها را منتشر نمی‌کنند. برای آنکه این اطلاعات از بین نرود، وظیفه‌ی هر کسی است که مرتب و در مواقع مختلف این‌ها را یادآوری کند تا از حافظه حذف نشوند. نکته‌ای را بگویم ابوعلی سینا می‌گوید مردم دو خاصیت دارند و به دلیل این دو خاصیت مشکل پیدا می‌کنند. یکی اینکه زود فراموش می‌کنند. دوم اینکه نابینایی دارند. به این علت امروز با شما دوست هستند فردا دشمن می‌شوند و یا به عکس و نمی‌دانید چرا؟

باید تاریخ را آنطور که روی داده، نه اینکه آرزوهای خودمان را از تاریخ، به یاد نسل حاضر بیاوریم. حوادث باید در ظرف زمانی و مکانی خود توضیح داده شود. چون اگر شرایط عوض شود مسائل هم عوض می‌شود.

تنها راه آنکه فراموش نشود، نوشتن، یادآوری، کنفرانس دادن، تکرار کردن و در موقعیت‌های ویژه، تهیه فیلم، نمایشنامه و از این قبیل است. مثلاً ماجرای سینما رکس آبادان و اعدام‌های ۶۰ تا ۶۷ و به ویژه اعدام‌های بدون دادگاه و اعدام زندانیانی که در شرف آزاد شدن بودند، تجاوز به انسان‌ها در زندان، انواع و اقسام شکنجه‌ها. راه دیگری به نظر من نمی‌رسد. من هر چه در توان داشتم اگر مصاحبه‌ای داشتم یا اگر مطلبی نوشته‌ام، هر جا و هر موقع که لازم دیده‌ام، این‌ها را یادآوری کرده‌ام و باز خواهم کرد.

در همین زمینه:

::جرم، مدیر مسئول روزنامه انقلاب اسلامی، منیره برادران::

جرم: مدیر مسئول روزنامه‌ی انقلاب اسلامی

Sat, 16 Jul 2011 08:11:31 +0000

ادبیات زندان (۲۰)

منیره برادران

منیره برادران - «اوین، گاهنامه پنج سال و اندی»، جلد اول زندان‌نگاری محمد جعفری است که به حوادثی که در زندان بر وی گذشت، می‌پردازد و جلد دوم با عنوان جامعه‌شناسی زندانی و زندانبان به‌طور عام سیستم زندانه‌ای سیاسی تاریخ معاصر ایران را در نظر دارد. از آنجا که تمرکز این سلسله‌نوشته‌ها بر روی خاطره‌نویسی زندان قرار دارد، در اینجا به بررسی جلد اول اکتفا می‌کنم.

محمد جعفری، مدیر مسئول روزنامه انقلاب اسلامی، روز ۲۱ خرداد ۱۳۶۰ در کرمانشاه دستگیر و به تهران منتقل می‌گردد و به مدت پنج سال و اندی «خانه‌به‌دوش» زندان‌ها و بندهای مختلف می‌شود: از بازداشتگاه کمیته مشترک (زندان توحید) که حالا به موزه عبرت تبدیل شده، تا اوین و قزل‌حصار. در کتابش، او در هر جابه‌جایی، زندان، بند و سلول خود را با دقت شرح می‌دهد و حتی شماره‌ی سلولش را به‌یاد می‌آورد و در مواردی هم‌بندی‌هایش را هم با نام برمی‌شمرد. راوی با دقت و جزئیات بیشتری از موقعیت پرونده، بازجوئی‌ها و دادگاه خود می‌نویسد. این‌ها برای درست‌نویسی تاریخ کشورمان اهمیت فراوانی دارد.

حوادث خرداد ۶۰ که با کودتا علیه رئیس جمهور بنی‌صدر همراه بود و موج گسترده‌ی دستگیری، شکنجه و اعدام‌های جمعی را در پی داشت، در تاریخ‌نگاری رسمی به‌شدت تحریف و مورد سانسور واقع شده است. محمد جعفری، که به ناگهان خود را در سلول انفرادی و زیر بازجویی می‌بیند، مدیر مسئول روزنامه‌ای بود که ارگان رئیس جمهور محسوب می‌شد. او که حرفه و فعالیت‌های خود را خارج از چارچوب قانون نمی‌بیند و حتی فکر می‌کند به‌زودی آزاد می‌شود، باید به‌سرعت دریابد که در زندان صحبت از قانون خود جرم به‌حساب می‌آید: «تا اندازه‌ای دریافتم که اوضاع در بیرون متشنج است و حساب و کتابی در کار نیست و بحث از قانون و لایحه مطبوعات و جرم مطبوعاتی مطرح نیست. حدس زدم که از این به بعد عقاید را به دادگاه می‌کشند و دادگاه‌های تفتیش عقاید به‌کار خواهد افتاد.» ص ۶۸

محمد جعفری به همین جرم به پانزده سال حبس محکوم می‌شود. از نزدیکان بنی‌صدر کسانی را اعدام می‌کنند، از جمله رشید صدرالحفاظی، منوچهر مسعودی، مشاور حقوقی ریاست جمهوری و ذوالفقاری، مسئول محافظان ریاست جمهور، که در کتاب از آن‌ها یاد شده است.

کاربرد دیالوگ در خاطره‌نویسی

بیشترین صفحات کتاب به موضوعات پرونده‌ی راوی و دیگر همکاران بنی‌صدر و شرح گفت‌وگوهای رد و بدل شده با بازجو‌ها مربوط است که به شیوه‌ی دیالوگ بیان شده‌اند. نمونه‌ای از گزارش بازجوئی:

«اولین سؤال این بود که از من پرسید: «نظر شما نسبت به گروگان‌گیری چیست؟» جواب دادم من نظرم را در سه مقاله روزنامه انقلاب اسلامی تحت عنوان «گروگان‌گیری» نوشته‌ام. شما می‌توانید به آن‌ها مراجعه کنید و نظر مرا که مدون و چاپ شده است ملاحظه کنید. بازجو فشار آورد که «خوب حالا خودت بگو نظرت چیست؟» باز گفتم من نظرم را همانجا مشروح با ذکر دلایل گفته‌ام ولی این مسئله نقاط مثبت و منفی همراه خودش را داشته است. سپس پرسید: «چه مقالاتی را شما در روزنامه خودتان نوشته‌اید؟» حدود یکصد و چندتایی از سرمقاله‌های روزنامه انقلاب اسلامی و مقالات مختلف دیگری با نام و بی‌نام و نیز بعضی از گزارش‌ها و تحلیل‌ها را خود نوشته بودم. سرمقاله‌ها اکثراً با ذکر نام خودم همراه بود. بنابرین تعدادی از سرمقاله‌ها را که خودم نوشته بودم نام بردم.» ص۴۵

در خاطره‌نویسی و ثبت حافظه، استفاده از روش دیالوگ چندان مناسب به نظر نمی‌رسد. بیشتر از این جهت که عین گفته‌ها و شنیده‌ها معمولاً در حافظه ثبت نمی‌شوند. البته از طرف دیگر این موضوع به سلیقه‌ی نوشتن هر کس و همچنین به نحوه‌ی ثبت رویداد‌ها در حافظه برمی‌گردد.

شرح‌حال‌نویسی یا خاطره‌نویسی؟

کتاب «اوین، گاهنامه پنج سال و اندی» بیش از آنکه خاطرات زندان باشد، شرح حال (اتوبیوگرافی) راوی در زندان است. خاطره‌نویسی، گرچه روایت تجربه‌ها و مشاهدات راوی‌ست و حوادث از زبان و نگاه راوی نقل می‌شوند، ولی به شرح دنیای خود محدود نیست. موضوع خاطره‌نویسی مشاهده و نقل حوادث بیرونی و انسان‌های پیرامون است. از این جهت خاطره‌نویسی با اتوبیوگرافی تفاوت دارد.
محمد جعفری اما در کتابش، جز در موارد اندکی از حضور و رفتار دیگر زندانیان و حوادث زندان سخن به میان نمی‌آورد. پنج سال زندگی در بند‌ها و زندان‌های مختلف و در بندهایی که جمعیتش همواره چند برابر ظرفیت معمول آن بوده است، باید پر از حوادث و خاطره‌ی همبندی‌ها باشد، ولی این خاطره‌ها در کتاب حضور ندارند. کسانی هم که به دفعات از آن‌ها سخن به میان می‌آید، همکاران راوی و بنی‌صدر هستند و اینجا هم موضوع پرونده و برخورد‌ها در بازجویی‌ها و مصاحبه‌ها در میان است.

منیره برادران: محمد جعفری بارها در کتابش از واژه‌ی «گروهکی» استفاده می‌کند. «گروهک» کلمه‌ای‌ست که رژیم جمهوری اسلامی و چه بسا حزب توده برای تحقیر سازمان‌های سیاسی ابداع کرده بود. این واژه هیچگاه به فرهنگ و زبان و اصطلاحات زندانیان غیرتواب راه نیافت. بی‌دقتی در کاربرد واژه‌ها در مورد همجنس‌گرایان هم صدق می‌کند. محمد جعفری از آن‌ها در کتابش با عنوان با «اواخواهر» یاد می‌کند...

محمد جعفری برای شرح حال خود با صداقت وارد می‌شود. از هراس‌هایش می‌نویسد، برای مثال از «ترس و وحشتی» که هر بار با بستن چشمبند در او ایجاد می‌شد؛ نوشتن نامه‌ی عفو برای آزادی را پنهان نمی‌کند؛ از مصاحبه‌ی تلویزیونی که در آن شرکت داشته، می‌نویسد و از صحنه‌بازی‌های آن. این مصاحبه حالت یک میزگرد داشت که کسان دیگری هم در آن شرکت داشتند و از تلویزیون سراسری پخش شد. جعفری می‌نویسد که وی در این میزگرد به سهم خود تلاش می‌کرده به نظراتش خیانت نکند و تنها به انتقاداتی که به بنی‌صدر داشته، به‌ویژه به نزدیکی او به سازمان مجاهدین خلق اکتفا کند. به نوشته‌ی او، آقای طاهر احمدزاده در این مصاحبه مجبور می‌شود به دروغ بگوید به هنگام فرار دستگیر شده است در حالی‌که او را در منزلش دستگیر کرده بودند. محمد جعفری که باید از حافظه‌ی خوبی برخوردار باشد، سؤال‌هایی را که ‌گاه و بی‌گاه برای سنجش عقاید زندانیان طرح می‌کردند، به‌یاد می‌آورد و جالب آنکه یکی از این سؤال‌ها مربوط بود به‌نظر زندانی - زندانی مرد- نسبت به حجاب.

واژه‌های تحقیرآمیز

طبق نوشته‌ی محمد جعفری، در تقسیم‌بندی بند‌ها، او را در بندهای «غیر گروهکی» جا می‌دادند. این بند‌ها «شامل ساواکی، ارتشی، جبهه‌ای‌، شریعتمداری، بختیاری، نوژه‌ای، نامارا، قطب‌زاده‌ای‌، مکتب قرآن (گروه کاک احمد یعنی احمد مفتی‌زاده)، بنی‌صدری‌ و جسته و گریخته چپی‌ و مجاهد بود». زندانیان این بند‌ها اگرچه از امکانات بیشتری و تنبیهات کمتری برخوردار بودند، ولی به نوع زننده‌ای از طرف نگهبانان مورد تحقیر قرار می‌گرفتند.

«ناگهان سر و کله آقای سلیمانی، آن پاسدار نجف‌آبادی در بند پیدا شد و یک‌راست رفت جلوی صف و جای امام جماعت قرار گرفت و نماز را شروع کرد و زندانیان هم از روی ترس و تقیه در صف‌ها پشت سر وی به نماز ایستادند (...) بالاخره آقای سلیمانی نماز را تمام کرد و طبق سنت بسیاری از پیش‌نمازان که بین دو نماز چند مسئله می‌گویند و یا موعظه‌ای کوتاه می‌کنند، برای اینکه نقش امامت خود را تمام و کمال به انجام رسانده باشد، درست نظیر سایر ائمه مساجد، برگشت رو به مردم ایستاد و گفت: «چند مسئله هم برای ثواب خواهم گفت.» رساله‌ای در دست داشت.
رساله را باز کرد و شروع به خواندن و توضیح دادن عملی مسئله‌ی استبرا و در حالی‌که داشت مسئله استبرا را توضیح می‌داد با دست خود عملاً آن را از روی زیرشلواری‌اش انجام می‌داد. کف دست خود را باز کرد و به زیر «دُبَر» خود برد و گفت: «نگاه کنید انگشت شست بالای خصیتین و انگشت پائین زیر آن قرار دارد و اضافه کرد "سه مرتبه عمل کنید" و با حرکت دست و انگشتان و بالا و پایین بردن آن‌ها، عملاً آن را نشان داد.» ص ۱۸۰

«گروهکی»، واژه‌ای که محمد جعفری بار‌ها در کتاب به‌کار گرفته، کلمه‌ی ابداعی رژیم جمهوری اسلامی و چه بسا حزب توده بوده که آن‌ها از سر تحقیر در مورد سازمان‌های سیاسی مخالف به‌کار می‌گرفتند. این واژه هیچگاه به فرهنگ زبان و اصطلاحات زندانیان غیرتواب راه نیافت. این بی‌دقتی در کاربرد واژه‌ها در مورد همجنس‌گرایان هم صدق می‌کند. محمد جعفری از آن‌ها با «اواخواهر» (گیومه از من است) یاد می‌کند و حتی در بخشی که آوردن آن‌ها را به بندشان توضیح می‌دهد، برای عنوان بخش، همین واژه‌ی تحقیرآمیز و تمسخرآمیز را به‌کار می‌گیرد.

یکی دیگر از مواردی که برای من جای تعجب داشت، اعتقاد آقای جعفری در زندان به موضوع نجاست و پاکی است. در هفته‌های اول دستگیری، وقتی او را با یک جوان چپی هم‌سلول می‌کنند، از جهت رعایت نجاست و پاکی دچار مشکل می‌شود و به این نتیجه می‌رسد که آن‌ها نمی‌توانند در یک سلول با مسالمت در کنار هم زندگی کنند و از بازجو می‌خواهد که سلولش را عوض کنند. مشکل یک‌بار دیگر، وقتی او را با یک بهایی هم‌سلول می‌کنند، به نحوی دیگر بروز می‌کند.

«بعد از آوردن این شخص بهایی به این سلول پیش خودم فکر کردم اگر این‌ها به آن چیزهایی که می‌گویند اعتقاد دارند، پس چرا مسلمان و بهایی و چپی را در یک سلول نگه می‌دارند؟ این‌ها که بهایی و چپی را نجس می‌دانند و می‌گویند نمی‌شود دست‌ تر به آن‌ها زد (...) پس معلوم می‌شود که این حرف‌ها برای عوام‌الناس است و نه اینکه اعتقادی در کار باشد و یا اینکه هر کسی را که بازداشت می‌کنند، او را کافر و نجس می‌دانند، که این به حقیقت نزدیک‌تر است.» ص۹۷

کودکی در بند مردان

در خاطره‌نویسی‌های زنان، از کودکانی که همراه مادرشان در زندان به‌سر می‌بردند، سخن رفته است. ولی نشنیده بودیم که پدری هم، فرزندش را در زندان نگهداری کند. محمد جعفری از پسربچه‌ی هشت- نه ساله‌ای یاد می‌کند که همراه پدرش، حاج کبیری، در زندان بود. مادر پسرک اعدام شده بود. من که سال‌ها با کودکان زندانی در بند‌ها زندگی کرده بودم، مشتاق بودم که از رفتار و مشغولیت‌های این پسربچه در بند مردان و رفتار زندانیان با او بدانم. متأسفانه اطلاعات بیشتری در مورد این پسربچه داده نمی‌شود حتی نام او برای ما پوشیده می‌ماند.

کتاب محمد جعفری نگرش و بیان ویژه‌ی خود را دارد که شاید تا حدودی با زندان‌نگاری‌های دیگر تفاوت داشته باشد. زندان‌های سیاسی دهه‌ی ۶۰ را ترکیب بسیار متفاوت و ناهمگونی از افکار و سازمان‌های سیاسی یا حتی غیر سیاسی تشکیل می‌داد. این تنوع و ناهمگونی خود را در زندان‌نگاری این دوره نمایان می‌سازد و این دستاورد بزرگی در ادبیات زندان است.

شناسنامه‌ی کتاب‌های محمد جعفری:

«اوین، گاهنامه‌ی پنج سال و اندی» و «جامعه‌شناسی زندانی و زندانبان»، محمد جعفری، انتشارات برزاوند، ۱۳۸۰

در همین زمینه:
::سایت محمد جعفری::

«دنیا کوچک شده بود»

Sat, 09 Jul 2011 12:54:10 +0000

گفت‌وگو منیره برادران با عفت ماهباز پیرامون زندان‌نگاری‌های او با عنوان «فراموشم مکن»؛ از مجموعه‌ی بررسی ادبیات زندان شماره‌ی ۱۹ در دفتر خاک

منیره برادران

منیره برادران در گفت‌و‌گو با عفت ماهباز - «فراموشم مکن» عنوان کتاب زندان‌نگاری عفت ماهباز، نام گلی است که تمنا و انتظار عاشق از معشوق را تداعی می‌کند. ولی این دو واژه‌ی آشنا بر روی جلد کتاب خاطرات زندان، تمنائی است فرا‌تر از رابطه‌ی دو فرد، انتظاری است از همه‌ی ما که فراموششان نکنیم.

زیر عنوان و روی جلد کتاب عکس راوی را می‌بینیم در کنار همسرش، نشسته دور یک سفره، سفره‌ای ساده در اتاقی نسبتاً خالی. کتاب را نخوانده، می‌دانیم که این سفره دیگر هرگز گسترده نخواهد شد. به‌رغم اختلاف در دیدگاه‌ها، سرگذشت‌های نسل راوی به‌هم شباهت دارند. دربدری‌های قبل از دستگیری، شکنجه و تنبیه‌های پایان‌ناپذیر و سایه‌ی اعدام پس از دستگیری. اعدام برادر و همسر، حد شلاق به جرم نخواندن نماز، بندهای دربسته و انفرادی‌ها، از تجربه‌های عفت ماهباز بوده است. «فراموشم مکن» اما، تنها حکایت این‌ها نیست. عفت عاشق است و هراسی از برملا شدن آن ندارد. با‌‌‌ همان حرکت پیش‌بینی‌نشده‌ای که یک‌بار در راهرو ٢٠٩ به سمت همسرش می‌دود و او را می‌بوسد، عفت از تمنا‌هایش برای ما حرف می‌زند. شور و عشقی در لابلای کلمات و سطور موج می‌زند که در کمتر کتاب خاطرات زندان سراغ داریم. با عفت ماهباز، نویسنده‌ی زندان‌نگاری «فراموشم مکن» گفت‌و‌گویی کردم که اکنون از نظر خوانندگان دفتر خاک می‌گذرد:

-------------------

منیره برادران - در مقدمه کتابت به دردسرهای نوشتن خاطرات زندان اشاره می‌کنی. می‌شود بیشتر توضیح دهی. در پروسه نوشتن با چه مشکلاتی مواجه بودی؟

عفت ماهباز- حتماً. آرزوی بسیاری از زندانیان است که روزی خاطراتشان را بنویسند. من هم چنین آرزویی در سر داشتم. در مرداد سال ۱۳۶۹ در‌‌ همان روزهایی که به عنوان مرخصی ده روزه از زندان بیرون آمده بودم، به یکی از آرزو‌هایم که رفتن به قله توچال بود، پاسخ دادم. همانجائی که از حیاط «آموزشگاه» اوین آن را چون تخم مرغی درخشان می‌دیدم. در همانجا یعنی بالای قله توچال روی تخته‌سنگی نام دوستان و عزیزانی را که در این سال‌ها کشته شده بودند، نوشتم و همانجا با خود عهد بستم که روزی هر آنچه را که دیده‌ام، بنویسم.

پس از رهایی، مدت‌ها درگیر درک واقعیت‌های زندگی در بیرون از زندان بودم، تلاشم این بود تا بتوانم دوباره ادامه تحصیل دهم. زحماتم برای رفع حکم اخراج که در زمان انقلاب فرهنگی برایم صادر شده بود، نتیجه نداد. تا زمانی‌که در ایران بودم، شرایط پیرامونم و بار و دردی که بر دوشم سنگینی می‌کرد، مانع از نوشتن می‌شد. در سال ۱۹۹۴ در آلمان بودم و دنبال شرایطی می‌گشتم که بتوانم خاطراتم را بنویسم. با یکی دو نفر از دوستانم در زمینه چگونگی نوشتن مشورت کردم حتی حدود ۱۵۰ صفحه‌ای هم نوشتم. ولی تطبیق با شرایط زندگی در سرزمین جدید آنقدر سخت بود که نتوانستم به این‌کار ادامه دهم. بار سنگین تنهائی همه جا همراهم بود و من بی‌قرار بودم. نمی‌توانستم جائی آرام گیرم. برای اینکه بتوانم بنویسم باید احساس امنیت می‌کردم و آرامش گم شده را به‌دست می‌آوردم. درگیر مسایلی شدم که با روح و روان من سازگار نبود. آموختن زبان و پذیرفته شدن در محیط غریب، فشار مضاعفی را بر من وارد می‌کرد. هر نوشته‌ای را که زندانیان می‌نوشتند، به‌دقت می‌خواندم، که ببینم آیا از دردهای من هم گفته‌اند. به خودم می‌گفتم کاش آن‌ها چیزهائی را هم که بر من و امثال من گذشت، می‌نوشتند. این آرزوی بیهوده‌ای بود. یک‌بار در گفت‌وگو با تو از کتابت انتقاد کردم که چرا در مورد شخصیت یکی از هم‌بندی‌هامان که هر دو او را می‌شناختیم، ننوشته‌ای. تو پاسخ دادی: «خوب، من این‌گونه نوشتم هر کسی باید خودش آنچه را که می‌خواهد منعکس کند، بنویسد.»

این حرف درست و دقیقی بود و من باید خودم می‌نوشتم و شرایطش را هم خودم باید فراهم می‌کردم. البته در آن دوره هم چیزهائی می‌نوشتم ولی نوشتن خاطرات زندان فرق می‌کرد. وقتی کتاب اولم را بردم برای نشر باران، فضای آنجا را طوری دیدم که احساس کردم انگار اینجا در امان هستم. فکر کردم اینجا می‌توانم بنویسم. با مسئول نشر باران، مسعود مافان، صحبت کردم. قبول کرد و حتی از نظر امکانات به من کمک کرد. رفتارش خیلی دوستانه بود. اوایل خانه یکی از آشنایان او بودم. بعد به‌طور اتفاقی یکی از دوستان قدیمی را دیدم که با یک سوئدی ازدواج کرده بود. نزد آن‌ها رفتم. آنجا به من آرامش می‌داد حتی حضور سه کودک در خانه برایم خوب بود. به این ترتیب توانستم کتابم را بنویسم و ادیت کنم.

اشاره کردی به کتاب اولت. چه کتابی بود؟

«چراغی در راه، چراغی در دست» که درباره‌ی زنان ایران و چگونگی گذارشان به فمینیسم است و شامل مجموعه مصاحبه‌هایی است با زنانی که امروز شخصیت‌های اثرگذار جنبش زنان هستند؛ به‌طور نمونه شیرین عبادی -در آن زمان هنوز جایزه نوبل نگرفته بود- مهرانگیز کار، نوشین احمدی، شهلا شرکت، نیره توحیدی، شهلا لاهیجی. در این مصاحبه‌ها، خواننده با روند مبارزات زنان در طی دوران بعد از سرکوب و بستن دفا‌تر زنان و شکل‌گیری دوباره فعالیت‌های فمنیستی در ایران آشنا می‌شود.

در صحبت‌هایت از احساس تنهائی بعد از آزادی گفتی. این حس از کجا می‌آید؟

همسر و عشق بزرگ زندگی‌ام را با اعدام وی از من ربوده بودند. در زندان فکر می‌کردم من واقعیت نبودن او را پذیرفته‌ام حتی بهتر از دوستان دیگرم در زندان. به دوستانی که همسرشان اعدام شده بود، می‌گفتم: باید زندگی کرد، همه آدم‌ها روزی از میان می‌روند و آن‌ها قطعاً از ما می‌خواهند به زندگی ادامه دهیم. دوستانم می‌گفتند که آزادی را بدون همسرشان دوست ندارند. و پاسخ من این بود: خب، چه می‌شود کرد باید این واقعیت هر چند تلخ را بپذیریم و ...

اما وقتی از زندان بیرون آمدم، انگار که تازه حس نبودن او را فهمیدم. دنیا در بیرون کوچک شده بود و دیگر جایی زیبا نبود. هر جا می‌رفتم سایه‌ی نبود او مرا آزار می‌داد. کوچه و خیابان و خانه هم بدون حضور او تنها شده بودند.

شاید حس تنهایی من دلیل دیگری هم داشت. ما در زندان زمانی که روزنامه داشتیم- البته در بندهای عمومی- خبر‌ها و تحلیل‌ها را با اشتیاق دنبال می‌کردیم که از حوادث جامعه دور نباشیم. یک چیز بزرگ را اما نمی‌دیدیم، مردم تغییر کرده بودند و ما در زندان این را ندیده بودیم. پیش از دستگیری ما با مردمی روبرو بودیم که با مردمی که مثلاً وقتی من در سال ۶۳ دستگیر شدم، فرق داشتند. برای بسیاری از آن‌ها آن مسائلی که زمانی ارزش بودند، دیگر ارزش به حساب نمی‌آمدند. ما در زندان از واقعیت جامعه بی‌خبر بودیم. دره و فاصله‌ای بود بین ما؛ و این حس تنهایی آدم را بیشتر می‌کرد. این تنهایی هنوز هم با من است. شاید اصلاً این فلسفه وجودی آدمی است و شاید هم مربوط به آن باشد که عزیزی را به صورت مرگ غیر طبیعی از من جدا کردند. اینگونه جدایی چیزی است که هیچ‌وقت نمی‌توان خلا آن را پر کرد.

چه مدتی طول کشید نوشتن کتاب فراموشم مکن؟

از زمانی که شروع به نوشتن کردم تا انتشار آن سه سال و نیم طول کشید. دلیل طولانی شدن هم این بود که نوشتن و یادآوری ان دوران برایم بسیار دشوار بود. دوباره می‌رفتم به آن خراب شده، «خراب‌آباد»ی که دوستش نداشتم. در زمان نوشتن حتی زندگی بیرون هم قادر نبود مرا از گذشته بیرون بکشد، حتی صدای کودکانی که دوستشان داشتم و در کنارم بودند، نمی‌توانست مرا شاد کند. انگار هر سطری جان آدمی را می‌ستاند. شش ماهه نوشتن مجموعه خاطرات را تمام کرده بودم ولی باید برمی‌گشتم و دوباره بازبینی می‌کردم. بعد از هفت بار بازبینی، در بار آخر به ناشر گفتم کاش کتاب را به ادیتور بدهند چون خودم قادر به ادیت آخر نبودم. امروز که کتابم را ورق می‌زنم، دلم می‌خواهد با برخی کلمات وربروم و چیزهایی را تغییر دهم. اما آن زمان انگار دیگر قادر نبودم، نمی‌توانستم.

نوشتن خاطرات زندان چه تأتیری بر زندگی تو داشت؟

احساس کردم بار سنگینی را از دوشم برداشتند و در واقع بخشی از دینی را که نسبت به خودم و بقیه داشتم، توانسته بودم ادا کنم. هر چند در حین نوشتن دلم می‌خواست حافظه‌ام یاری می‌داد و می‌توانستم چهره تک تک کسانی را که از نزد ما بردند و اعدامشان کردند، تصویر کنم همان‌گونه که برای همسرم کردم. ولی متأسفانه یارای آن را نداشتم و‌گاه جز نام کوچک آنان و خطوط چهره‌شان چیز دیگری را به‌یاد نمی‌آوردم.

چه تأثیری بر فعالیت تو داشت؟

بعد از آمدن به خارج از کشور، فعالیت در حوزه‌ی حقوق بشر و زنان همیشه جزو الویت‌های زندگی من بوده است. ولی چیزی که نوشتن و تجربه زندان به من آموخت، این است که چطور می‌توانیم با همدیگر تفاهم داشته باشیم.‌ گاه که از مرارت‌های خارج خسته می‌شوم به خودم می‌گویم این‌ها دوستان تو هستند تو باید جامعه را با آن‌ها بسازی. آن وقت کمی آرام می‌گیرم و دوباره انرژی می‌گیرم.
انتشار کتابم یک خوشحالی بزرگ درونی هم در من به وجود آورده و آن زنده کردن همسرم است و عشقی که به او داشتم. اخیراً نوشته‌ای از اسد سیف را به‌طور تصادفی در گوگول دیدم که درباره عشق در کتابم نوشته بود، با عنوان «عشقِ در بند». حس کردم ویس و رامینی در کتابم است که توانسته‌ام به خواننده منتقل کنم و شاید سال‌های دور، که دیگر ما نیستیم، از درون این کتاب عشقی را پیدا کنند که بر بستر زندگی واقعی و حقیقی جاری بود و حصار‌ها هم نتوانست آن را در خود خفه کند.

آذر سال ۱۳۶۰ برادرت علی ماهباز را اعدام می‌کنند. برادر من هم در همین زمان‌ها اعدام شد. می‌توانم تصور کنم چه حادثه دردناکی برای تو و خانواده‌ات بوده است. تو در آن زمان بر این نظر بودی- یا حداقل سازمانی که به آن تعلق داشتی بر این نظر بود- که حکومت اسلامی را باید حمایت کرد. همین حکومت برادر عزیز ترا اعدام کرد. این تناقض را آن موقع چطور دیدی؟ منظورم حس آن موقع است؟ حسی دوگانه نداشتی؟

هنوز پس از گذشت سال‌ها، سنگینی بار آن لحظه جلوی زندان اوین که وصیت نامه‌ها را می‌دادند، روی شانه‌های من است. دختر ۲۲ ساله‌ای بودم که ۷۰ ساله شدم. می‌خواستم درد بابا را التیام دهم، خواهرانم را که بزرگ‌تر از من بودند و مهم‌تر از همه همسر برادرم را که با دو بچه‌اش تنها مانده بود، آرام کنم. به او چه بگویم؟ چطور در چشمانش نگاه کنم من که به او قول داده بودم علی را اعدام نمی‌کنند؟ هنوز آخرین نگاه برادرم در روز قبل از دستگیری‌اش با من است. من و او همفکر بودیم.

آن موقع این‌گونه گمان می‌کردم که این حکومت در مقابل امپریالیسم امریکا ایستاده و ما باید از انقلاب دفاع کنیم و عناصری از حکومت با حرکاتی ناآگاهانه می‌خواهند انقلاب را از بین ببرند. در واقع نمی‌دیدیم آنچه که دارد قربانی می‌شود آزادی است. استبداد و تبعیض را نمی‌دیدم. در واقع ما این چیز‌ها را در مبارزه با آمریکا عمده نمی‌دانستیم.

در سال ۶۰ بعد از اعدام علی درد دیگری که هنوز با من است، این بود که از طرف سازمان- اکثریت- به من گفته بودند بروم سر کارش و تحقیق کنم و ببینم دلیل اینکه برادرم را اعدام کردند، چه بود. این برای من بسیار دردناک بود. برای چه می‌خواستند این کار انجام شود؟ من در صداقت برادرم به آرمانش شکی نداشتم. همسرم شاپور سعی کرد مرا آرام کند و گفت که بچه‌های سازمان مجبورند این تحقیق را بکنند. من به محل کار برادرم در سرخه‌حصار رفتم و از همکارانش تحقیق کردم. خوب بود که این کار را کردم و به اعدام او اعتراض کردم و دلایل اعدامش را خواستم.

به این سؤال پاسخی دادند؟

بعد از مدت‌ها پاسخی که به من دادند این بود که برادرم در کردستان به مداوی کرد‌ها پرداخته است و مجاهدین را مداوا کرده است. البته اگر به مداوی آن‌ها هم پرداخته بود جزو کارش بود و قسم پزشکی که خورده بود. اگر نمی‌کرد جرمی مرتکب شده بود. البته باید بگویم برادرم هیچگاه به کردستان سفر نکرده بود و زمانی که او را دستگیر کردند، قرار بود ماه بعد برای مداوی زخمیان جنگی به اهواز برود. سال گذشته فردی در ایمیلی برایم نوشت که در لحظات آخری که برادرم را برای اعدام بردند در کنارش بوده است. نوشت که در غروبی که علی شعر «من بیجارکاری نکونم ماری» را می‌خواند او را صدا می‌کنند، همه می‌دانستند او را برای اعدام می‌برند. او نوشته بود که در دادگاه دو سؤال از علی کرده بودند: آیا او به سازمان برای کردستان کمک دارویی کرده و آیا سازمان فدائیان اکثریت را قبول دارد؟ جواب برادرم به هر دوی این سؤالات مثبت بود و او را به همین دلایل اعدام کردند. یادش گرامی

در کتابت از خاطرات تلخی که حاصل بایکوت و ایجاد حصار در حصار بود، یاد کرده‌ای. امروز توانسته‌ای از آن درد رهایی یابی؟

گذشت زمان درد‌ها را بهتر می‌کند ولی‌گاه می‌بینم خارج از کشور هم خود زندان دیگری است. در ایران که بودم برخورد مردم گونه‌ای دیگر بود. آن‌ها مرا در حصار اندیشه قرار نمی‌دادند. رفتار انسانی من ملاک بود و به من همان‌قدر محبت داشتند که به آن دیگری. اما بیرون از کشور، باز آن دیوار‌ها همه جا دیده می‌شود. من خیلی زود از سازمان‌های سیاسی و در واقع از «ایدئولوژی‌های بسته» کنار کشیدم. خود را به جنبش زنان و فعالیت‌های حقوق بشر نزدیک‌تر می‌دیدم. اما اینجا هم می‌بینم که آدم‌ها مرا و در واقع افکارم را نخوانده رد می‌کنند. همه جا می‌بینی آن سوی دیوار قرار گرفته‌ای. در این سال‌ها افکارم را نوشته‌ام به عنوان یک فعال علنی، افکار پنهانی نداشته‌ام. اما بسیاری هنوز مشکوک هستند. از کنارشان که رد می‌شوی، احیاناً فحشی زیر لب زمزمه می‌کنند. نمونه آن در یکی از سمینارهای زنان اتفاق افتاد که من به عنوان یکی از سخنرانان دعوت داشتم. از چند نفر به طرق مختلف تحقیق کرده بودند که آیا به ایران رفته‌ام یا نه؟ اگر ایران رفته بودم که خودم اعلام می‌کردم. من اعتقاداتم را با صدای بلند گفته و نوشته‌ام و نیازی نمی‌بینم که افکارم را پنهان کنم.

برخی از دوستان رادیکال، زنانی که شجاعانه از ایدئولوژی‌ها فاصله گرفته‌اند، و یا خود این را می‌گویند، ترا همیشه آن دیگری به حساب می‌آورند. هر جا که وارد می‌شوی این بیگانگی را حس می‌کنی. دیوار‌ها در بین ما زنان هم بسیار بلند است و در رابطه با فعالین زن هم که از ایران به این سمینار‌ها می‌آیند، دیده می‌شود. فضای بدبینی ایجاد می‌کنند و در این فضا این زنان برای اینکه از طرف آن دوستان رادیکال رانده نشوند، از من دوری می‌کنند.‌ گاه صحنه‌های خنده‌داری برایم پیش آمده و من قبل از اینکه این دوستانی که از ایران می‌آیند، چیزی بگویند، خود را از آن‌ها دور نگه می‌دارم. امیدوارم روزی بدانیم که این روش غلط دنیای تنگ و نامریی ایدئولوژی‌ها است که ما را گرفتار خود کرده است.

«به یاد آن روز‌ها و شب‌های سخت و هولناک است که می‌نویسم و برای آنکه فراموش نکنیم یاد یاران را و یاد بنفشه‌ها را.»

تو نوشته‌ای که به سهم خودت با فراموشی مقابله کنی. ولی خارج از سهم کم ما فجایع دهه ۶۰ در کشورمان بشدت مورد سانسور و تحریف واقع شده و می‌شود. خیلی‌ها ترجیح می‌دهند که گذشته به فراموشی سپرده شود. فکر می‌کنی برای مقابله با فراموشی چه می‌توان کرد؟

نوشتن و گفتن وسیله‌ای است که در دست ماست و همچنین به عنوان اکتیویست می‌توانیم با صدای بلند در خیابان‌ها و مکان‌هایی که می‌شود صدایت را به دیگران برسانی، حرف بزنیم تا حقایق پنهان نمانند. تا روزی که کمیسیون حقیقت‌یاب در کشور ما به کار افتد و مسایل ناگفته گفته شود، بخشی از تلاش ما باید همین صدا‌ها و نوشته‌ها باشد.

شناسنامه‌ی کتاب:

فراموشم مکن، عفت ماهباز، نشر باران، سال ۲۰۰۸

در همین زمینه:
::نقد «فراموشم مکن» خاطرات عفت ماهباز از زندان‌های جمهوری اسلامی ایران، منیره برادران::

عکس‌ها:

سفره‌ای که دیگر هرگز گسترده نشد، عفت ماهباز و همسرش که جمهوری اسلامی ایران او را اعدام کرد
عفت ماهباز، نویسنده‌ی کتاب «فراموشم مکن»
فراموشم مکن، زندان‌نگاری‌های عفت ماهباز
گردن‌بند، یادگاری از زندان‌های جمهوری اسلامی ایران
خانواده‌ی زندانیان اعدام‌شده در گورستان خاوران

فراموشم مکن!

Sat, 02 Jul 2011 09:56:13 +0000

بررسی «فراموشم مکن» زندان‌‌نگاری عفت ماهباز از مجموعه‌ی بررسی ادبیات زندان شماره‌ی ۱۸ در دفتر خاک

منیره برادران

«فراموشم مکن» عنوان کتاب زندان‌نگاری عفت ماهباز، نام گلی است که تمنا و انتظار عاشق از معشوق را تداعی می‌کند. ولی این دو واژه‌ی آشنا بر روی جلد کتاب خاطرات زندان، تمنائی است فرا‌تر از رابطه‌ی دو فرد، انتظاری است از همه‌ی ما که فراموششان نکنیم.

«می‌نویسم تا بخشی از بار سنگینی که بر دوش دارم بر زمین بگذارم. می‌نویسم از زخم‌ها و درد‌ها و شکنجه‌های روحی و روانی رفته بر انسان‌ها تا فراموش نشوند.» (ص۷)

زیر عنوان و روی جلد کتاب عکس راوی را می‌بینیم در کنار همسرش، نشسته دور یک سفره، سفره‌ای ساده در اتاقی نسبتاً خالی. کتاب را نخوانده، می‌دانیم که این سفره دیگر هرگز گسترده نخواهد شد.

به‌رغم اختلاف در دیدگاه‌ها، سرگذشت‌های نسل راوی به‌هم شباهت دارند. دربدری‌های قبل از دستگیری، شکنجه و تنبیه‌های پایان‌ناپذیر و سایه‌ی اعدام پس از دستگیری. اعدام برادر و همسر، حد شلاق به جرم نخواندن نماز، بندهای دربسته و انفرادی‌ها، از تجربه‌های عفت ماهباز بوده است.

عشق در زندان

«فراموشم مکن» اما، تنها حکایت این‌ها نیست. عفت عاشق است و هراسی از برملا شدن آن ندارد. با‌‌ همان حرکت پیش‌بینی‌نشده‌ای که یک‌بار در راهرو ٢٠٩ به سمت همسرش می‌دود و او را می‌بوسد، عفت از تمنا‌هایش برای ما حرف می‌زند. شور و عشقی در لابلای کلمات و سطور موج می‌زند که در کمتر کتاب خاطرات زندان سراغ داریم. این عشق «در بهار آزادی» در دفتر «پیشگام» شکل می‌گیرد و روزهای دربدری و ترس دائمی از دستگیری از سرمستی‌اش نمی‌کاهد. عاشقان دستگیر می‌شوند. سختی زندان اما از شور و شیفتگی آن‌ها نمی‌کاهد.

«به‌یاد او در سلول آوازهای عاشقانه می‌خواندم. بعضی شعرهای حافظ را در ذهنم مرور می‌کردم. یاد گرفته بودم که در سلول گلدوزی کنم. برایش شقایق‌زار دامنه‌ی دماوند را گلدوزی کردم. لابلای چکن‌هایش، طوری که به آسانی دیده نشود، نوشتم: به اندازه‌ی زندگی دوستت دارم. در یکی از دیدارهای کوتاه‌مان، آن را یواشکی به او دادم.» ص ۵٠

نامه‌های زندان، که راوی آن‌ها را در پیوست آورده شاهدی بر آن عشق است. آن دو در نامه‌هایشان عشق و آرمان را به هم پیوند می‌زنند و در بیان احساسشان از مظاهر طبیعت بهره می‌جویند: «کمی دلتنگم ولی وقتی به کوه استوار و بلند البرز و به شما و همه عزیزانم می‌اندیشم، دلتنگی‌ام را می‌زدایم.» (ص۳۰۷)

این داستان واقعی از عشق اما با دلهره و دغدغه‌ای همراه است که شما به ندرت در داستان‌های عشقی دیگر می‌یابید. عشقی که در بیرون از زندان دائم با هراس دستگیری و زندان توأم است، در زندان اسیر ترس و دلهره دیگری می‌شود: دلهره‌ی خیانت. خیانت معشوق به آرمان‌ها در زیر شکنجه. زندان بوته‌ی آزمایش سختی است برای عشق. تمنای تن را نمی‌توان از عشق گرفت. معشوق را زنده دوست داریم. اما زندان، میدان نبرد دائمی است. نبرد میان وسوسه‌ی زنده ماندن و وفاداری به آرمان‌ها. زندگی را دوست داریم، همه جا، و در زندان زندگی ارزش بیشتری می‌یابد، ولی در زندان هر لحظه ناچاریم به بهای آن نیز بیندیشیم:

«نگرانی ما شاید در آن لحظه [لحظه ملاقات] نه دوری از همدیگر و نه تیرباران شدن، بلکه شکستن در زیر شکنجه و فشار بود.» ص ٨٠

و وقتی عفت در راهرو ٢٠٩ یکباره و بی‌گدار دل به دریا می‌زند و به‌سوی معشوق می‌شتابد، در آن تنها فرصت کوتاه، به کوتاهی یک آن، نمی‌گوید دوستت دارم. می‌بوسدش و می‌پرسد: «سازمان را قبول داری؟»

شلاق در ازای نماز

این عشق سرنوشتی تراژیک می‌یابد. معشوق، علیرضا (شاپور) اسکندری در تابستان ۶۷ اعدام می‌شود. تابستان سیاه کش می‌آید. عفت هنوز خبر هولناک را نشنیده است که در «دادگاه» تفتیش عقیده به خاطر نخواندن نماز به حد شلاق محکوم می‌شود. عفت لحظه- لحظه این تجربه‌ی دردناک را برای ما شرح می‌دهد:

«گویی ساعت کش می‌آید. بسم‌الله می‌گوید و من خود را جمع می‌کنم و زوزه‌ی شلاق هوا را می‌شکافد. زوزه‌ی شلاق و آهنگران: تمام. بلند می‌شوم و به سمت سلول می‌روم. آهنگران صدایش زود‌تر از من به داخل سلول می‌رسد و نمی‌شود گوش نکرد. در گوش خانه می‌کند. نمی‌شود گوش را بست.» ص ١٩٨

«فراموشم مکن» برگی از جنایت‌های جمهوری اسلامی ایران را در آن تابستان شوم ۶٧ به نمایش می‌گذارد که در بررسی این جنایت کمتر به آن توجه شده است. مجازات حد شلاق برای زنان «مرتد».

منیره برادران: بعد‌ها زمانی که بر آن‌ها هم روشن شد که دشمن نه آن دور‌ها و در آن طرف اقیانوس‌ها، بلکه در همین خانه‌ی خودمان نشسته و می‌تازد بر همه‌مان و زمانی که رفتار و برخوردهای آن‌ها در زندان تغییر کرد و ایستادگی برای حقوق زندانی، از مرزهای «ما» و آن «دیگری» گذشت، باز مرز‌ها و دیوار‌های سخت‌جان باقی ماندند و سفره‌ها همچنان از هم جدا بود.

پس از آن قتل عام، زندان دیگر شور گذشته را ندارد. بیشتری‌ها در خود فرومی‌روند. جای خالی رفتگان بر همه سنگینی می‌کند. ورزش‌های عفت دیگر شور و رنگ رقص را ندارد: «ما با باری از درد و غم به زندگی ادامه می‌دادیم.»

بایکوت

رنج‌های مشترک اما باعث نگردید که رنج‌های آن «دیگری» را ببینیم. نگاه‌مان را از یکدیگر دزدیدیم و رنج‌های مشترک را ندیدیم. یا اگر دیدیم، حسشان نکردیم. مرز خصومت در بین هم‌زنجیران ‌گاه انتها نداشت. عفت ماهباز آن طرف دیوار بود و زندانی بایکوت‌شده. او از هواداران سازمان فدائیان/اکثریت بود که به همراه حزب توده در سال‌های سخت و سیاه سرکوب جمهوری اسلامی در سال‌های اول دهه‌ی ۶۰، این حکومت را تائید کرده بود. گرچه این بایکوت صرفاً ناشی از اختلاف نظر نبود، بلکه از تعلق سیاسی و حمایت و همدستی این سازمان‌های سیاسی با رژیم حکایت داشت، ولی می‌توانست تحریم غیرانسانی فرد زندانی دیگری را توجیه کند؟

بعد‌ها زمانی که بر آن‌ها هم روشن شد که دشمن نه آن دور‌ها و در آن طرف اقیانوس‌ها، بلکه در همین خانه‌ی خودمان نشسته و می‌تازد بر همه‌مان و زمانی که رفتار و برخوردهای آن‌ها در زندان تغییر کرد و ایستادگی برای حقوق زندانی، از مرزهای «ما» و آن «دیگری» گذشت، باز مرز‌ها و دیوار‌های سخت‌جان باقی ماندند و سفره‌ها همچنان از هم جدا بود. بایکوت تنها جدا کردن کمون و جمع‌های مشترک نبود. بایکوت، نادیده گرفتن حقوق آن «دیگری» و تحقیر و توهین آن‌ها بود. بایکوت نقطه‌ی مقابل بردباری است. بایکوت نادیده گرفتن فرد است، چرا که فرد را به وابستگی گروهی - که اغلب به گذشته تعلق داشت- تقلیل می‌دهد و اساس داوری‌اش بر پیش‌داوری است.

از بایکوت‌ها و پشت به‌هم‌کردن‌ها، دیگران هم نوشته‌اند. در کتاب عفت اما، بیهودگی و تلخی آن را بیشتر حس می‌کنیم:

«در آن اتاق کوچک [در زیرزمین مخوف ۲۰۹] که نفس‌هامان هر لحظه در هم گره می‌خورد، نگاه‌هامان را از هم دریغ می‌کردیم. بی‌هیچ سلامی و کلامی... در آن چهاردیواری کوچک و تنگ، نفس‌هامان به دیوار می‌خورد و برمی گشت. ما در دو سفره‌ی جداگانه غذا می‌خوردیم.» ص ٩٠

اغلب این قدرت جمع بود که ما را مطیع فضا و تصمیم‌های پنهانی خود می‌ساخت. وقتی از جمع دور می‌افتادیم، فرد بودیم. ‌گاه رفتارمان تغییر می‌کرد و می‌شدیم خودمان. عفت یک‌بار در سلول انفرادی، همسایه‌ای می‌یابد از هواداران خط سه. آن‌ها قبلاً هم‌بند هم بودند، اما بی‌هیچ سلامی و کلامی. در سلول انفرادی نیاز به هم‌صحبتی‌ گاه مرز‌ها را به هیچ می‌گیرد، به ویژه وقتی که یک دیوار سیمانی مانع آن است که چشم در چشم هم دوخته شود. در غیاب نفوذ جمع، یکباره چراغ رابطه روشن می‌شود. همسایه برای عفت مورس می‌زند و حتی خطر را به‌جان خریده، برایش در فرورفتگی دیوار حمام بریده‌ی روزنامه می‌گذارد:

«سختی دیوار سبب شده بود تا دیوارهای تصنعی بین ما فروبریزد. ما از پشت دیوارهای بلند سلول به هم دست دوستی دادیم.» ص٩٢

منیره برادران: اغلب این قدرت جمع بود که ما را مطیع فضا و تصمیم‌های پنهانی خود می‌ساخت. وقتی از جمع دور می‌افتادیم، فرد بودیم. ‌گاه رفتارمان تغییر می‌کرد و می‌شدیم خودمان

همیشه از خود پرسیده‌ام این بایکوت‌های غیرانسانی آیا فقط از آن گروهی خاص بود که در اکثریت قرار داشتند؟ یا اینکه هر یک از ما این پتانسیل را داشتیم که اگر در جایگاه قدرت قرار گیریم،‌‌ همان رفتاری را نشان دهیم که خود به‌عنوان قربانی، کراهت آن را با تمام وحود لمس کرده‌ایم؟ سلاح قدرت در بین زندانیان، اغلب چیزی نیست جز در اکثریت قرار داشتن. عفت هم از رفتار غیرانسانی مبرا نمی‌ماند. مدت‌ها بعد و شاید سال‌ها بعد، در انفرادی و در روزهایی که برایش جیره‌ی شلاق تعیین کرده بودند، متوجه رفتار زننده‌اش با جمیله می‌شود و با خود پیمان می‌بندند که در صورتی‌که زنده بماند و به بند عمومی برگردد از آن دوست متعلق به «آن دیگری» پوزش بخواهد.

عفت با خود به چالش می‌نشیند، مثل من و قطعاً مثل خیلی‌های دیگر. می‌نویسد: «بار‌ها از خود پرسیده‌ام آیا اگر من هم آن طرف خط بودم، در بر‌‌ همان پاشته می‌چرخید و من هم جزو تحریم‌کنندگان قرار می‌گرفتم؟ آیا رفتار من با جمیله در آن سلول نشان نمی‌داد که من هیچ بهتر از آن‌ها نبودم؟» ص٢١٨

کتاب می‌تواند ما را همه ما را به چالشی بزرگ فراخواند. امروز من فکر می‌کنم ریشه‌ی بایکوت را باید در دیدگاهی جست که به جای باور به دموکراسی از تعصب‌های فکری تبعیت می‌کند. در اکثریت بودن می‌تواند برای طرد «دیگری» وسوسه‌برانگیز باشد ولی قابل توجیه نیست. حتی حس خشم به دیگری که حسی انسانی است، نمی‌تواند بر درست بودن بایکوت صحه گذارد.

محیط تنگ زندان و بی‌پناهی در برابر فشارهای ضدانسانی حکومت زندانبان می‌تواند به خرده حسابهای بین زندانیان دامن زند، می‌تواند خشم را کینه توز کند و حس را مبنای قضاوت دهد. عفت ماهباز هم که ادعا می‌کند خشم و کینه‌ای نسبت به زندانیان دیگری که باعث آزارش شده‌اند، ندارد،‌گاه خود از این حس بری نیست. در واکنش به کسانی که از نوشتن تقاضای مرخصی خودداری کردند، می‌نویسد:

«[چپ‌های انقلابی] معتقد بودند که تنها خودشان باید مقاومت کنند و منتظر آزادی باشند تا لابد مردم آن‌ها را روی شانه‌‌هایشان ببرند. عده‌ای از آن‌ها چنین کردند و در زندان ماندند و متاسفانه بی‌آنکه مردم آن‌ها را بر دوش بکشند، بیرون آمدند!» ص ۲۵۶

ولی بایکوت، روشی که سال‌ها در زندان‌ها- به ویژه در زندان زنان- اعمال شد، ریشه در نگاه غیربردبار و استبدادی دارد.

کم دقتی‌ها

از آنجا که این چند نکته مربوط به حوادثی هستند که به لحاظ تاریخی دقت در آن‌ها اهمیت دارد، اینجا به آن‌ها اشاره می‌کنم:

در ص ۲۲۸ آمده: «در فروردین ۱۳۶۸ از طریق روزنامه‌های کیهان و اطلاعات از اختلافات درون حاکمیت باخبر شدیم. در روزنامه‌ها نامه‌ی اعتراضی آیت‌الله منتظری به آیت‌الله خمینی و شورای عالی قضائی درباره‌ی اعدام‌های گسترده‌ی زندانیان سیاسی، و بخش‌هایی از نامه‌ی استعفای میرحسین موسوی، نخست وزیر چاپ شده بود.»

در آن شماره از روزنامه که عفت ماهباز به آن اشاره دارد نه نامه‌های آیت‌الله منتظری، بلکه نامه‌های تند احمد خمینی به وی بود و خبر از آن می‌داد که منتظری به اعدام‌های ۶۷ اعتراض داشته است. انتشار این نامه‌ها به سال‌های بعد برمی‌گردد؛ یعنی به زمان انتشار خاطرات ایشان - و در این اعتراض، منتظری تنها ماند بنابرین «اختلافات درون حاکمیت» در آن زمان و حداقل در این مورد مشخص مصداق ندارد. همچنین میرحسین موسوی نه در فروردین ۶۸ استعفا داد و نه بعد‌ها. بلکه کنار رفتن او به دنبال حذف پست نخست‌وزیری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بود.

در صفحه ۱۸۳ از اعدام زندانی‌های چپ در مرداد ۶۷ سخن رفته است. در حالی‌که بنا به گواه زندانی‌ها و همچنین با استناد به گفت‌وگوی علی خامنه‌ای با آیت‌الله منتظری و با مراجعه به خاطرات ایشان می‌دانیم که اعدام زندانیان چپ در شهریور ماه بوده است.

در جایی دیگر - گرچه با اشاره‌ای کوتاه – قضاوتی دور از انصاف در مورد مردان زندانی که از قتل عام ۶۷ جان بدر بردند، به چشم می‌خورد. ماهباز ظاهراً به نقل از یکی از آن‌ها می‌نویسد «ما را شکنجه کردند و بردند برای تیرباران.» (ص ۲۷۴) و چند سطر پائین‌تر از تمسخر و بی‌اعتمادی خانواده‌ها و مادران نسبت به آن‌ها خبر می‌دهد و اینکه مادران آن‌ها را مقصر می‌دانستند. چنین حس‌هایی را که عمومی و آشکار هم بیان نشدند، می‌شناسیم ولی می‌دانیم که ربطی به واقعیت ندارند. و بسیار تجربه‌های دیگر خلاف این را می‌گویند. این پیش‌داوری‌ها، به دوره‌های آخر زندان راوی برمی‌گردند، به سال‌های بعد از اعدام همسر و کشتار هزاران زندانی در سال ۶۷؛ به زمانی که سایه‌ی سیاه اختلافات گروهیمان مانع شد تا درد و اندوه عفت در از دست دادن همسر و دوستانش را ببینیم و حس کنیم. سالهایی که هیچ حادثه‌ای، حتی خبر آزادی تعداد زیادی از هم‌بندانمان نمی‌توانست سنگینی جای خالی رفتگان را پر کند. و نیز نام «علیرضا تشید» به اشتباه «علیرضا تشیع» نوشته شده است.

«فراموشم مکن» با قلمی روان و یکدست و صمیمی نوشته شده است. به یاد آوردن آنچه در آن سال‌های سیاه اتفاق افتاد، از همه مهم‌تر یادآور آن است که می‌توانست آن جنایت‌ها اتفاق نیفتد و می‌بایست اتفاق نمی‌افتاد.

حکایت شب‌های هزار بار مردن

Sat, 25 Jun 2011 08:42:43 +0000

گفت و گوی منیره برادران با مهدی اصلانی از مجموعه خاطرات زندان در دفتر «خاک»، بخش هفدهم

منیره برادران

منیره برادران - مهدی اصلانی از زمستان ۱۳۶۳ که در ارتباط با جریان فدائیان خلق/ ۱۶ آذر دستگیر شد تا زمان آزادی در اسفند ۱۳۶۷ ساکن بندهای مختلف در زندان‌های تهران و کرج بوده و حوادث دردناکی را تجربه کرده است.

اصلانی پیش از پرداختن به این تجربه‌ها در زندان‌نگاری‌اش که با عنوان «کلاغ و گل سرخ» منتشر شده، ابتدا خود را به ما می‌نمایاند و از زندگی و فعالیت‌های سیاسی‌اش پیش از زندان می‌نویسد و به‌طور گذرا با نقل چند خاطره ما را با خانه و محله‌ی کودکی و جوانی‌اش، سه راه اکبرآباد، آشنا می‌کند. با وارد شدن به عرصه‌ی فعالیت سیاسی و سازمان محبوب یا خانه‌ی دوم راوی، یاد‌ها بسط می‌یابند.
عنوان «کلاغ و گل سرخ»، نام تابلویی از علیرضا اسپهبد را برگزیده است. بر روی جلد کتاب تصویر بازسازی شده‌ی این نقاشی قرار دارد و بهروز شیدا در پیشگفتار راز اسطوره‌ی «کلاغ و گل سرخ» را شرح می‌دهد. با مهدی اصلانی پیرامون زندان‌نگاری او در «کلاغ و گل سرخ» گفت‌¸گویی انجام دادم که می‌خوانید:
----------

●بعد از حدود بیست سال که به نوشتن خاطرات‌ات پرداختی، حافظه یاری‌ات می‌کرد؟

مهدی اصلانی - دلایلی چند برایم حکمِ تمرین حافظ و به گونه‌ای مقابله با خوره‌ی فراموشی و واکسینه شدن در مواجهه با آن داشت. یکی از اولین اقداماتِ من که پس از پرت شدن به تبعید، (که البته با سماجت و اصرار رفیقی که وامدارش هستم) فعلیت یافت، نقل خاطره و گفتن روایت‌های دوران حبس با تمامی جزیئات و ثبت آن بر روی کاست بود. ساعت‌ها لاجرعه و یک‌نفس گفتم و خود را سبک کردم. محصول کار به روی پانزده کاست یک ساعته ثبت شد و این به هنگامی بود که حافظه‌ام هنوز تاز‌گی‌اش را از دست نداده بود. دیگر آن‌که از‌‌ همان ابتدای حضور در تبعید همه ساله در یادمان‌های آن تابستان خونین مشاهدات خود گفته و می‌گویم. سالی را به یاد ندارم که در غربت تبعید و مراسم‌ سنتی پاسداشت جان‌باختگان تابستان شصت و هفت به عنوان شاهد واگویی حکایت درد نکرده باشم. مدام و به‌قدر بضاعت دانسته‌هایم، نوشته و گفته‌ام. این همه برایم حکمِ ورزشِ ذهنی را داشت تا با لاغر شدن حافظه مقابله کنم. به نابینایانی پهلو می‌زدم که بر حسب ضرورت هزاران شماره تلفن را در حافظه جای می‌دهند. افزون بر این، خاطره‌نویسی زندان به مدد تجارب ثبت شده‌ی دیگر همدردان این شانس را نصیب کسانی می‌کند که از نشر تجارب مکتوب ‌‌نهایت بهره را ببرند. این تأخیر ناخواسته البته برای من توفیق اجباری بود. در این فاصله‌ی دراز، خاطرات بسیاری قلمی شد و پاره‌ای از آن‌ها مورد نقد قرار گرفتند. نکات مثبت و منفی در ثبت هر یک از این روایات یاری‌رسان حافظه‌ی جمعی است. خاطره‌نویسی زندان را می‌توان به ذات، شخصی دانست اما برآمد حافظه‌ی جمعی‌ست. مکرر گفته و باور دارم، به تعداد زنده‌ماند‌گان زندان، روایت وجود دارد. روایت زندان بی‌انتهاست. زندان حرف آخر ندارد: «یک قصه بیش نیست و از هر زبان که می‌شنویم نامکرر است» به همین معنا زندان دانای کل ندارد. بندیان، نقالِ روایت خویش‌اند. اگر بتوان حرف آخری برای زندان در نظر داشت، حرف آخر نزد آخرین نقال به امانت مانده: «کسی راز مرا داند که از این سو به آن سویم بگرداند»

●بازسازی گذشته‌ی دردناک، زندگی امروز تو را مختل نکرد؟

گذشته‌ی دردناک هنوز با ماست و به پایان نرسیده. نقل روایت زندان کار ساده‌ای نیست، دست‌کم برای من. زندانی با نقل خاطرات خود درد را چون روحی سرگردان ظاهر می‌کند. می‌گویند یکی از بزرگ‌ترین ویژ‌‌گی‌های ذات آدمی عنصر فراموشی اوست. اگر قرار بود آدمیان همه‌ی ناهنجاری‌ها و دردهای حاصل از آن را به بوته فراموشی نسپرند و حامل درد باشند، در جهان جز مشتی روان‌پریش باقی نمی‌ماند.

مهدی اصلانی: مهم‌ترین خواست اما برای مقابله با فراموشی همانا جنبش داد‌خواهی‌ست. در دادخواهی عادلانه است که هرکس به قدرِ شراکتش در جنایات و پلیدی‌ها سهم خواهد برد. مقابله با خوره‌ی فراموشی و تاخت زدن یاد و حافظه با نسیان، موضوع کانونی جنبش داد‌خواهی‌ست.

اما نقل زندان حکایت دیگر است. زندانی از ابتدای حبس، ناچار است فراموش نکند و در نبرد و معامله‌ای نابرابر یاد و فراموشی را با هم تاخت بزند. وی تقابلی جانکاه با عنصر فراموش‌شدگی دارد. نباید هیچ چیز از حافظه برود، که فراموشی و مرگ زودرس یکی است. دژخیم و قرقبان می‌خواهد همه چیز از یاد ببری جز سبعیت جان‌سوزش را؛ تو را هیچ‌کس نمی‌بیند؛ همه فراموش‌ات کرده‌اند؛ اینجا انتهای دنیاست؛ و تو اما نباید فراموش کنی. با آنکه میل به گفتن مرا در رده‌ی شاهدانی نهاده که هر سال روایتگر درد بوده‌اند، با اینهمه نقل خاطره هماره برایم باز‌تولید درد بوده است. به هنگام ثبت خاطرات و قلمی کردن آن، دو بار کارم به بیمارستان قلب کشید. هنوز صدای دندان قروچه و خُر‌خُر رفیق نیست‌شده‌ام را به هنگام خواب می‌شنوم. زوزه‌ی تازیانه بر تن یار. قپانی و دست‌های از کارافتاده و بازوان بی‌رمق. کجا بودیم؟ چه سئوال کردید؟ زندگی؟ اخلال؟ همه جاده‌ای است بی‌بازگشت که جز رد پای دوست، نشانی بر آن نمی‌بینم.

●چه مدت نوشتن کتاب کلاغ و گل سرخ طول کشید؟

نوشتن کلاغ و گلسرخ در مجموع دو سال زمان برد. افزون از نیمی از زمان دو ساله صرف پرداختن به بخش آغازین کتاب شد که تحت عنوان «یاد‌مانده‌ها» آورده شده است. بی‌اغراق بگویم بخش اول کتاب، جدا از حجمی افزون از ۳۰۰ صفحه، یک سال زمان از من گرفت. از ابتدای نوشتن بر مبنای منطقی با خود قرار گذاشته بودم که کتاب ‌‌نهایت در ۵۰۰ صفحه و تنها در یک جلد منتشر شود. می‌خواستم کتاب پرتابل و قابل دسترس باشد. در قطار، اتوبوس، کنار تخت و... لمس و خوانده شود. این کتاب می‌توانست به‌راحتی در دو مجلد عرضه شود. روی آن ۳۰۰ صفحه یک سال کار کردم و برایم بسیار دشوار که حکم بر حذفش دهم. در ‌‌نهایت فشرده‌ی آن همه را در بخش آغازین کتاب مشاهده می‌کنید.

●در جای-جای کتاب از دوستان همبندی می‌نویسی که اعدام شدند؛ از کاظم خوشابی، سرخوش، مهدی فریدونی و دیگران. تو ما را وادار می‌کنی که آن‌ها را فراموش نکنیم. احساس نمی‌کنی باری را که سال‌ها بر دوش‌ات سنگینی می‌کرده، زمین گذاشته‌ای؟

تخت شکنجه‌گاه‌ها پر است از فریاد گمنامانی که اگر نه در هیچ چیز دیگر که در دفاع از شرف و کرامت انسانی هیچ کم نگذاشته‌اند. شاید بتوان در دسته‌بندی خاطراتِ مکتوب و ثبت شده‌ی تاکنونی زندان برای هریک از آن‌ها موضوعی محوری را درنظر گرفت. در میان خاطرات زندان آثاری هستند که جغرافیای زندان در آن برجستگی دارد. یا روابط میان زندانیان موضوع اصلیشان است و یا درگیری‌های میان گروهی در آن متمایز است و.... موضوعاتی از این دست. دغدغه‌ی «کلاغ و گل‌سرخ» و موضوع کانونی آن اما رفاقت بود و حرمت رفیق و البته یاد گمنامانی که کم‌فروش نبودند.

●در کشورمان، سال‌های دهه‌ی ۶۰ خط قرمزهای حکومت به‌شمار می‌آید. خیلی‌ها هم ترجیح می‌دهند که گذشته مسکوت بماند. اگر روزی تغییرات جدی به سمت آزادی در کشورمان روی دهد، فکر می‌کنی مهم‌ترین اقدام یا خواسته برای مقابله با فراموشی چه چیزی است؟

پاره‌ای کسان جدا از سکوت، به یک دلیل ساده به حذفِ تاریخی آن دوران کمر همت بسته‌ و هدفشان دستکاری حافظه و مخدوش کردن آن است. اینان باید حضور خود را در آن دوران به گونه‌ای توجیه کنند. با آنکه مخوف‌ترین جنایت تاریخ زندان‌ را کشتار دوزخ‌سال شصت و هفت دانسته و تاریخ زندان را به دلایلی چند به بعد و پس از آن بخش می‌کنم، لیک سیاه‌ترین دوره‌ی زندان حکومت اسلامی را دوره ۱۳۶۳-۱۳۶۰ می‌دانم. دوره‌ای که با درگیری‌های خیابانی پس از سی خرداد سال شصت آغاز و تا انتهای سال شصت و سه و برکناری حاج داوود رحمانی از ریاست زندان قزل‌حصار و اسدالله لاجوردی از مدیریت زندان اوین و دادستانی انقلاب به پایان رسید. شب‌های هزار بار مردن و تک‌تیرهای شمارش‌شده در اوین. سیاست تواب‌سازی و اوج جنون و جنایت در تابوت و قیامت و اتاق مسکونی و دیگر شکنجه‌های ابداعی در اوین و قزل‌حصار و دیگر زندان‌های شهرستان‌ها (که هنوز بسیار در موردش کم می‌دانیم) به تمامی محصول این دوران شوم است. در این دوران چپ‌های مسلمان دیروز که بعد‌تر با حذف از چرخه‌ی قدرت با شناسنامه اصلاح‌طلبی مورد شناسایی واقع شدند حضورِ مؤثر و پررنگ داشته‌اند. لذا ترجمان سکوت و نگفتن و کم گفتن را باید در معنای آن حضور جست. مهم‌ترین خواست اما برای مقابله با فراموشی همانا جنبش داد‌خواهی‌ست. در دادخواهی عادلانه است که هرکس به قدرِ شراکتش در جنایات و پلیدی‌ها سهم خواهد برد. مقابله با خوره‌ی فراموشی و تاخت زدن یاد و حافظه با نسیان، موضوع کانونی جنبش داد‌خواهی‌ست. در داد‌خواهی و محاکمه‌ی عادلانه است که زوایای پنهان و در سایه‌ی جنایت آشکار می‌شود و طشتِ آن از بام به زیر می‌افتد.

در همین زمینه:
::درآمد بهروز شیدا بر کلاغ و گل سرخ، گویا نیوز::
::کلاغ و گل سرخ، داستان یک خاورانی زنده::

::گفت و گو ناصر غیاثی با مهدی اصلانی درباره «کلاغ و گل سرخ»، رادیو زمانه::

::مصاحبه دویچه‌وله با مهدی اصلانی::
::نقد علی امینی بر کلاغ و گل سرخ در بی بی سی فارسی::

::معرفی و بررسی «کلاغ و گل سرخ»، منیره برادران، بخش شانزدهم مجموعه ادبیات زندان در دفتر خاک::

کلاغ، خبررسان حقیقت تلخ

Sat, 18 Jun 2011 13:12:40 +0000

نقد و بررسی «کلاغ و گل سرخ» نوشته‌ی مهدی اصلانی از مجموعه خاطرات زندان در دفتر «خاک»، بخش شانزدهم

منیره برادران

منیره برادران - مهدی اصلانی برای کتاب «زندان‌نگاری» (۱) خویش عنوان «کلاغ و گل سرخ»، نام تابلویی از علیرضا اسپهبد را برگزیده است. بر روی جلد کتاب تصویر بازسازی شده این نقاشی قرار دارد و بهروز شیدا در پیشگفتار راز اسطوره‌ی «کلاغ و گل سرخ» را شرح می‌دهد.

مهدی اصلانی از زمستان ۱۳۶۳ که در ارتباط با جریان فدائیان خلق/ ۱۶ آذر دستگیر شد تا زمان آزادی در اسفند ۱۳۶۷ ساکن بندهای مختلف در زندان‌های تهران و کرج بوده و حوادث دردناکی را تجربه کرده است. اصلانی پیش از پرداختن به این تجربه‌ها، ابتدا خود را به ما می‌نمایاند و از زندگی و فعالیت‌های سیاسی‌اش پیش از زندان می‌نویسد و به‌طور گذرا با نقل چند خاطره ما را با خانه و محله‌ی کودکی و جوانی‌اش، سه راه اکبرآباد، آشنا می‌کند. با وارد شدن به عرصه‌ی فعالیت سیاسی و سازمان محبوب یا خانه‌ی دوم راوی، یاد‌ها بسط می‌یابند. این دوران گرچه بخش کوتاهی از زندگی او را تشکیل می‌دهد، ولی سرنوشت و آینده او را رقم می‌زند.

«من به خاطر ریشه‌هایم به سازمان چریکهای فدائی خلق پیوستم. ریشه‌هایم مرا به زندان کشاندند. به خاطر ریشه‌هایم در زندان ماندم. فصل اول این کتاب ظرف فکری من را پیش چشم شما قرار می‌دهد...»

راوی در این بخش ضمن اشاراتی به خاطرات زندگی سیاسی‌اش، به مواضع سازمان اکثریت می‌پردازد که رهبری وقت آن «در گرگ تازی حکومت اسلامی، که سلاخی بهترین فرزندان این ملک بلاخیز را هدف داشت، طرف جنایتکار را گرفت.» (ص ۴۲) و بنا به این باور که «هر کس به سهم خود می‌بایست تاوان خطاهای گذشته خود را پرداخت کند» بر رویدادهای درون این سازمان مکث می‌کند. نثر طنز و شوخ‌طبع مهدی اصلانی وقتی نشریه‌های کار، ارگان سازمان فدائیان خلق اکثریت، آن زمان را ورق می‌زند، به تلخی می‌گراید: «سازمان اکثریت نه تنها در مقابل برق‌رفتگی در جامعه چراغی برنیفروخت، که تیغ به روی روشنایی کشید.» (ص ۴۹) و یا «نقش نشریه کار در آن دوران به پرده‌های دیواری‌ای که تعزیه‌گردان‌های دوره‌گرد در کوچه‌ها نصب می‌کردند، شباهت داشت.» (ص ۴۳)

روایت با شرح دستگیری، شکنجه و بازجویی‌ها ادامه می‌یابد و شیوه‌های پیچیده و کثیف امنیتی سپاه پاسداران را در تعقیب و گریز مخالفان برملا می‌کند. راوی این دوره را در بازداشتگاه کمیته مشترک – شکنجه‌گاه بدنام نظام شاهی و اسلامی- که بعد از انقلاب نام‌های مختلفی به‌خود گرفت و اکنون به «موزه عبرت» تبدیل شده است، می‌گذراند. بعد از بازجویی‌ها زندانی بندهای مختلف اوین، زندان قزل‌حصار و گوهردشت می‌شود. این دوره همزمان است با تعدیل نسبی سیاست اداره‌ی زندان‌ها، که مقاومت را در زندان‌ها بالا‌تر برده و آن را علنی‌تر ساخته است. این بخش از زندان‌نگاری اصلانی حکایت کمون‌ها، بحث‌های سیاسی، کتاب‌خوانی‌ها، ورزش، شوخی‌ها و به عبارت دیگر زندگی جاری در زندان‌هاست.

قتل عام زندانیان در تابستان ۶۷

قتل عام زندانیان در تابستان ۶۷ نقطه‌ی پایانی است به همه این‌ها. مهدی اصلانی در زندان گوهردشت است و شاهد و راوی جنایتی که در آنجا اتفاق افتاد.

منیره برادران: «پس از گذشت سال‌ها مهدی اصلانی از احساس گناه رهایی نیافته است. او می‌نویسد: کاش من جنوب شهری می‌دانستم و می‌توانستم آن لحظه از جای برخیزم و فریاد برآرم: آقا! برادر! هی حاجی! جانی! قاتل! جاکش! به جای اون من باید بروم چپ، صف در اثر اشتباه من جا‌به‌جا شده. جای من و اون باید تغییر کنه.»

«امروز یک هفته از قطع کانال‌های ارتباطی می‌گذشت. در این فاصله بچه‌ها کرکره‌های فلزی پنجره اتاق عمومی را با وسایلی شبیه به دیلم کمی بالا زده بودند. از آنجا می‌توانستیم محوطه بیرونی را به‌سختی به تماشا بنشینیم. ناگهان خبر رسید که کامیونی یخچال‌دار مقابل در اصلی آمفی تئا‌تر و حسینیه گوهردشت پارک کرده است. از لای کرکره‌های فلزی مشاهده کردیم که پاسداران مشغول جا‌به‌جا کردن و بارگیری محموله‌هایی هستند. در همان حال تعدادی دیگر از پاسداران، که نقاب‌هایی به صورت زده بودند، مشغول سم‌پاشی محوطه کناری حسینیه بودند. ما مسخ شده بودیم. نگاه می‌کردیم، اما نمی‌دیدیم.» (ص ۲۹۸)

پس از قتل عام زندانیان مجاهد در ماه مرداد، زندانیان چپ فراخوانده می‌شوند تا هیئت مرگ درباره‌ی مرگ یا زندگیشان تصمیم بگیرد. روز ۶ شهریور مهدی اصلانی و گروه دیگری از همبندی‌های او را چشم‌بسته بیرون می‌برند. او تصادفاً جلوی صف قرار می‌گیرد. در بین راه به «دادگاه» در یکی از پیچ‌های راهرو‌ها راوی به دنبال یکی از فرامین نگهبان به اشتباه به سمتی دیگر می‌پیچد. ترکیب صف به‌هم می‌خورد و جلودار جهان‌بخش سرخوش می‌شود. او اولین نفری است که به دادگاه فراخوانده می‌شود. چند دقیقه‌ی بعد راوی و دیگر زندانی‌ها می‌شنوند که جهان‌بخش سرخوش غر‌‌و‌لندکنان از اتاق خارج می‌شود. او را به سمت چپ راهرو هدایت می‌کنند. او می‌رود و دیگر کسی او را نمی‌بیند. او می‌توانست مهدی اصلانی باشد یا زندانی دیگری.
پس از گذشت سال‌ها مهدی اصلانی از احساس گناه رهایی نیافته است. «کاش من جنوب شهری می‌دانستم و می‌توانستم آن لحظه از جای برخیزم و فریاد برآرم: آقا! برادر! هی حاجی! جانی! قاتل! جاکش! به جای اون من باید بروم چپ، صف در اثر اشتباه من جا‌به‌جا شده. جای من و اون باید تغییر کنه.» (ص ۳۰۹)

چرا من زنده ماندم؟

حس گناه یا حس شرم پدیده‌ی رایج در میان بازماندگان قتل عام و جنایت‌های بزرگ است و ربطی به فرهنگ ما ندارد. پریمو لوی، از بازماندگان آشویتس، از این حس و پرسش دردناک نوشته است. چرا دیگران رفتند و من زنده ماندم؟ او که زنده ماندن خویش را مدیون یک تصادف است، وقتی از زبان یکی از آشنایانش که پس از رهایی از اردوگاه مرگ به‌دیدنش آمده، می‌شنود، که «یک معجزه باعث نجات او شده تا بتواند بر آنچه بر دیگران رفت، شهادت دهد»، سخت آزرده می‌شود. او که چنین حسی را در اظهارات دیگر بازماندگان آشویتس هم مشاهده کرده، می‌نویسد: «شاید این خیلی بی‌معنی باشد. ولی این‌طور است. او ضمن اینکه این پدیده را عمومی می‌بیند، ولی تأکید می‌کند که بروز آن در فرد می‌تواند متفاوت باشد.» (۲)

مهدی اصلانی: «من به خاطر ریشه‌هایم به سازمان چریک‌های فدائی خلق پیوستم. ریشه‌هایم مرا به زندان کشاندند. به خاطر ریشه‌هایم در زندان ماندم. فصل اول این کتاب ظرف فکری من را پیش چشم شما قرار می‌دهد...»

در زندان‌نگاری‌های ما هم، به‌ویژه در بین کسانی که قتل عام ۶۷ را در زندان تجربه کرده‌اند، پدیده‌ی حس گناه و شرم مشاهده می‌شود. یکی از دلایل نوشتن و بازگویی حوادث زندان هم می‌تواند تسکین این درد باشد. برای فرار از این حس که آدمی را از درون مثل خوره می‌خورد، هر کسی به چیزی پناه می‌برد. اصلانی بعد از آزادی، زمانی که در ایران بود و راه نوشتن بسته، تا سر حد اعتیاد به الکل شدن پیش می‌رود. ولی مشق سه‌تار و زخمه‌ی آن او را از الکلی شدن نجات می‌دهد. (ص ۳۴۱)

و‌ گاه بار تخریب، چنان قوی است که نوشتن و صد‌ها کار دیگر نمی‌توانند بر آن غلبه یابند. پریمو لوی و ژان آمری، که هردو کتاب‌ها و مقالات زیادی در بررسی تجربه‌ی آشویتس نوشتند، روزی که هیچکس انتظارش را نداشت، به زندگی خود پایان دادند.

خاورانی‌ها

لحن نوشته‌ی اصلانی وقتی از تابستان ۶۷ می‌نویسد، تغییر می‌کند. زبان شوخ می‌رود و طنین واژه‌ها پردرد می‌شود. او خود را «کلاغ شوم» می‌بیند. «بیست سال پیش اگر می‌دانستم روزی فرا خواهد رسید که مجبور به بازگویی حوادثی خواهم شد که شاهد بخشی از آن بوده‌ام، سعی می‌کردم همه‌ی آن لحظات را با همه وجودم ببلعم. آخر قرار نبود من مانند کلاغی شوم قاصد مرگ پاره‌های تن‌ام باشم.» (۲۸۶)

مهدی اصلانی نمی‌دانست، هیچ‌کس نمی‌دانست که روزی هم‌بندانشان که دوران محکومیت خود را می‌گذراندند، به مسلخ برده خواهند شد. ولی او بعد از بیست سال که آن سال‌ها را به‌یاد می‌آورد، از روحیات و زندگی آن انسان‌های آرمان‌جو یاد می‌کند پیش از آنکه از پایان زندگیشان خبر دهد: «خاورانی شد»

وقتی به مهدی فریدونی، پسر جنوب‌شهری که در زندان به «شامیت» معروف بود، می‌رسد، برای تصویر این شخصیت محبوب زندان، روش گفت‌وگو با وی را برمی‌گزیند، به زبان کوچه، که «شامیت» جز آن نمی‌شناخته است. در گفت‌وگوی بازسازی‌شده، «شامیت» از دستگیری‌اش می‌گوید: «تو خیابان پهلوی بالا روبروی آتلانتیک بساط داشتم. همه چی هم می‌فروختم. از نوارهای غیرمجاز هایده و پایده بگیر تا ساعت مچی و باطری قلب و کاست سراومد زمستون و نوار سخنرانی مسعود تو امجدیه.» (ص ۴۳۱)

«شاه‌میت» در یکی از یورش‌های مأموران، دستگیر می‌شود و به اتهام وابستگی به سازمان مجاهدین پانزده سال حکم می‌گیرد. در ۱۸ مرداد ۶۷ اعدام می‌شود. «نمی‌دانم کجا قایمت کردند. تو کدوم گورستان و کدام لعنت‌آباد دفن شدی؟»

زبان کوچه

ویژگی و زیبایی کتاب «کلاغ و گل سرخ» در زبانی است که اصلانی به‌کار گرفته است. بهروز شیدا آن را زبان کوچه می‌نامد. اصلانی سال‌ها با این زبان زیسته و آن را خوب می‌شناسد، ولی برای نوشتن روایت زندان، روی این زبان کار کرده، آن را با طنز آمیخته و زبانی ویژه‌ی خود از آن ساخته است. به این نمونه توجه کنیم:

«بعد از فرار رجوی و بنی صدر سازمان اکثریت «پشت دست» برنده نشست. تمام دارایی خود و «چپ» (اصطلاحی در قمار و به معنای کل موجودی قمارباز) خود را در نوبت بانک امام خمینی خواند، در این قمار خونین یازده یازده آورد و سوخت و سوزاند.» (ص ۴۲)

این زبان شیوا در کنار صداقت و تنوع در روایت، کتاب را به رمان نزدیک کرده و از تلخی سنگین زندان می‌کاهد و یکی از دلایل موفقیت کتاب «کلاغ و گل سرخ» بوده است. این کتاب در عرض کمتر از دو سال بعد از اولین نشر آن، به‌تازگی برای سومین بار تجدید چاپ گردید.
متأسفانه اما، راوی در به‌کارگیری زبان کوچه، در دو- سه جای کتاب نتوانسته از فرهنگ لودگی کوچه فاصله بگیرد. شوخی‌های مردانه‌ای که رنگ جنسی دارند، نقل می‌شوند که تناسبی با زندان‌نگاری ندارند. مثل لقب «برادر قاشقی» (ص۳۵۲)، شرح و بسط غسل‌های شبانه‌ی زندانی حزب الله (۱۵۶ تا ۱۵۹) و میل لواط در یک آخوند زندانی. (ص ۱۹۴ و ۱۹۵)

در دقت و وسواسی، که مهدی اصلانی روی زبان دارد، حضور زبان‌ها و گویش‌های مختلف در کشورمان را فراموش نمی‌کند. سخن یک ترک به ترکی نوشته می‌شود و ترجمه‌اش در پانویس. حرف یک اصفهانی را با لهجه‌ی شیرین خود او را می‌خوانیم. این نشان احترام به زبان‌ها و گویش‌های رایج در کشورمان و به رسمیت شناختن آن‌هاست.

عشق

در زندان‌نگاری مردان صحبت از عشق به میان نمی‌آید. مهدی اصلانی این تابو را شکسته و از عشق خود به مریم، دختر جوانی که ضمناً از رفقای تشکیلاتی اوست، سخن می‌گوید. دیدارهای آن دو همیشه با دلهره و نگرانی توأم بوده است. پیش از دستگیری خطر تعقیب و دستگیری همه جا آن‌ها را دنبال می‌کند و بعد از دستگیری نگرانی از لو رفتن مریم. راوی در سال‌های بعدی زندان کمتر از او یاد می‌کند. در شهریور ۶۷ که مرگ همه جا سایه افکنده و خواب را از زندانی‌ها ربوده است، بار دیگر یاد مریم زنده می‌شود. راوی آرزو می‌کند که بخوابد و او را خواب ببیند. بعد از آزادی آن دو همدیگر را می‌بینند ولی به نظر می‌رسد عمر عشقشان به‌سر آمده است. دختر راهی کاناداست.

دقت و بی‌دقتی

مهدی اصلانی در نوشتن کتاب «کلاغ و گل سرخ» ‌‌نهایت دقت را به‌کار برده است. در مورد هر حادثه‌ای که خود شاهد آن نبوده و نیز در نقل قول از دیگران یا سازمان‌ها، اصل ارجاع را فراموش نمی‌کند. او از بی‌دقتی‌های رایج در نوشته‌های مربوط به زندان و ارائه‌ی آمار نادقیق و اغراق دوری می‌جوید. این نکته‌ی مهمی است و حکایت از ‌آن دارد که زندان‌نگاری ما دارد از ادعاهای کلی و غیر مستند فاصله می‌گیرد. اصلانی در فصل آخر کتاب بی‌مسئولیتی‌ها و بی‌دقتی‌های سازمان‌ها را در ارائه‌ی آمار اعدامی‌های تابستان ۶۷، نشان می‌دهد و بعد از کنکاش در آمار و اسامی، اعدام‌شدگان این فاجعه را، برای دقت بیشتر با تفکیک سازمانی آن‌ها، ۳۷۰۰ نفر می‌داند.

یک اشتباه سهوی - شاید هم بر اثر یک اشتباه چاپی بوده- به تاریخ مقاله‌ی جنجالی «ایران و استعمار سرخ و سیاه»، که در دی ماه ۵۶ انتشار یافت، برمی‌گردد که در کتاب سال ۵۷ نوشته شده است. (ص ۴۰۳) و چند نکته‌ در مورد کاربرد نادرست ولی رایج بعضی کلمات در زبان محاوره‌ای و نیز ایراد به شیوه‌ی نوشتاری کتاب وارد است که می‌خواهم در اینجا مطرح کنم نه به قصد ایرادهای «ملالغتی»، بلکه دقت دادن ما، خواننده و نویسنده، به موضوع زبان و مسئولیت ما در قبال زبان.
واژه‌ی «درب» به جای کلمه «در» به‌کار گرفته شده است مثل درب سلول، درب اتاق، که باید باشد در سلول در اتاق و... درب در فرهنگ لغت فارسی به معنی دروازه آمده است و من فکر می‌کنم رواج آن در زبان محاوره‌ای از غلط‌های مصطلح زبان ما باشد.
راوی بر جدانویسی‌های کلمات ترکیبی اصرار دارد. اینکه این امر تا چه حد اسیر سلیقه‌ی نویسنده و روزنامه‌نگار واقع شده، اینکه تا کجا کاربرد آن به‌جاست و ضرورت دارد (به‌طور نمونه نگارش واژه‌ی «رهبر»، که کلمه‌ی ساده و جاافتاده‌ی فارسی است، به‌صورت «ره‌بر»)، اینکه آیا این جدانویسی‌ها خواندن را ساده‌تر می‌کند یا مشکل‌تر، چقدر در قاعده‌ی زبان فارسی می‌گنجد، بحث دیگری است که پرداختن به آن در صلاحیت من نیست. ولی باید دقت کرد که جدانویسی در نگارش، قواعد زبان فارسی را نباید زیر پا بگذارد. مثلا کلمات زنده‌گی، آهسته‌گی، مانده‌گار و نظیر این‌ها که جا‌به‌جا در کتاب به‌کار رفته‌اند، نادرست هستند. اینکه می‌نویسیم: زندگی، - و درست همین است- به‌خاطر حضور حرف گ است که به جای ه نشسته تا آن حذف شود.

شعر در کلاغ و گل سرخ

شعر در زندان حضوری زیبا داشت. زندانیان شعرهایی را که حفظ بودند در دفترچه‌هایی می‌نوشتند. در هر بندی از این دفترهای شعر چندتایی وجود داشت و دست به‌دست می‌چرخید. و نیز بر روی دیوار سلول‌ها به هر وسیله‌ی ممکن شعری ثبت شده بود. اصلانی که از حضور نوشته و شعر بر دیوار سلولش شگفت‌زده شده، می‌نویسد: «زندانی با هر وسیله‌ای که دم دستش بود به انتقال حس و آن خود پرداخته بود. عمده وسیله‌ی نوشتن بر دیوارهای سلول‌‌ همان قاشق روحی‌ای [که قاشق روئی باشد] بود که برای غذا خوردن در اختیار زندانی قرار می‌گرفت. هجوم این همه شعر بر دیواره‌های زندان شاید تأکیدی باشد بر درستی این معنا که تاریخ ذهنی انسان ایرانی زیر نگین شعر قرار دارد.» (ص ۱۱۹)

حضور فعال شعر در ذهن ایرانی،‌گاه اما، با عاریت و تداخل بیش از حد آن در درون نثر نه تنها به زیبایی نثر کمکی نمی‌کند، بلکه به استقلال و استحکام نوشته لطمه می‌زند. یک نوشته باید قادر باشد تا حد امکان با اتکا به خود حس نویسنده را بیان کند. در کتاب کلاغ و گل سرخ جا‌به‌جا از شعر بهره گرفته شده است، شعرهایی از شاعران بزرگ و آشنای ما، از حافظ تا شاملو و نیما و دیگران. در حالی‌که اصلانی با قلم توانای خود قادر به بیان خویش است، چه نیازی است به توسل به شعر دیگران، و آن هم در لابلای متن؟ این کار نه تنها کمکی به فضاسازی نمی‌کند بلکه حتی توجه خواننده را از محتوا و اصل دور می‌سازد و او را به دنیای شاعر می‌برد. البته استفاده از قطعه‌ای شعر مجزا از متن و در سر فصل کتاب و یا یک بخش از آن حکایت دیگری است.

پانویس:
۱- اصطلاح «زندان‌نگاری» را در صحبت‌های آقای ناصر مهاجر با رادیو دویچه وله در مورد کتاب «کلاغ و گل سرخ» شنیدم و از این پس آن را به جای «خاطرات زندان» به‌کار خواهم گرفت.
۲-از کتاب Die Untergegangenen und die Geretteten

شناسنامه‌ی کتاب:
کلاغ و گل سرخ، مهدی اصلانی، نشر مجله آرش، چاپ نخست: تابستان ۱۳۸۸
پخش سراسری: کتاب فروغ، کلن آلمان، تماس با نویسنده maslani@gmx.net

در همین زمینه:
::درآمد بهروز شیدا بر کلاغ و گل سرخ، گویا نیوز::
::کلاغ و گل سرخ، داستان یک خاورانی زنده::

::گفت و گو ناصر غیاثی با مهدی اصلانی درباره «کلاغ و گل سرخ»، رادیو زمانه::

::مصاحبه دویچه‌وله با مهدی اصلانی::
::نقد علی امینی بر کلاغ و گل سرخ در بی بی سی فارسی::

::گفت و گو منیره برادران با ایرج مصداقی پیرامون «نه زیستن، نه مرگ»، بخش پانزدهم مجموعه ادبیات زندان در دفتر «خاک»::