مصطفی خلجی

آلبر ممی: «اصلاح دینی یک خیال باطل است»

hosseinn — Tue, 26 Mar 2013 03:59:00 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- بسیاری از علاقه‌مندان به ادبیات، مخصوصاً آنهایی که با ادبیات فرانسه آشنایی دارند، گمان می‌کنند «آلبر ممی» مرده است؛ برایشان سخت است تصور زنده بودن نویسنده‌ای که اسمش در زمان آلبر کامو، ژان پل سار‌تر، ناتالی ساروت و رولان بارت بر سر زبان‌ها بود.

اما آلبر ممی زنده است؛ هر چند که کامو و سار‌تر دیگر نیستند تا بر کتاب‌های ممی مقدمه بنویسند، با این حال، او در نود و سه‌سالگی مثل دوران جوانی‌اش همچنان جسورانه می‌نویسد و از انتشار آرای جنجالی‌اش واهمه‌ای ندارد.

زندگی و آثار

آلبر ممی، که سال پانزدهم نوامبر سال ۱۹۲۰ در شهر تونس، پایتخت کشور تونس به دنیا آمده، بی‌شک نه تنها مطرح‌ترین نویسنده تونسی است، بلکه از نویسندگان مهم شمال آفریقا نیز به‌شمار می‌آید؛ هر چند که پس از مهاجرت به فرانسه در سال ۱۹۵۰ و گرفتن ملیت فرانسوی در سال ۱۹۶۷، او را بیشتر هم‌ردیف نویسندگان فرانسوی قرار می‌دهند.

آلبر ممی، در خانواده‌ای یهودی و عرب‌زبان به دنیا آمد، اما در دوران کودکی به مدرسه فرانسوی‌زبان تونس رفت و بعد در دانشگاه الجزیره، پایتخت الجزایر، فلسفه خواند و این رشته را در سوربن ادامه داد.
ممی از‌‌ همان دوران جوانی در معرض فرهنگ‌های مختلف بود و بعد‌ها نیز آثارش را بر اساس یافتن تعادل میان دو دنیای متفاوت شرق و غرب بنا نهاد.

آلبر ممی پس از اتمام تحصیلاتش در فرانسه به تونس بازگشت و در دبیرستان «کارنو» این شهر مشغول تدریس شد. اما پس از استقلال تونس، دوباره به فرانسه آمد و این‌بار در دانشگاه نانتر در حومه پاریس تدریس را ادامه داد.

●«چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»

یکی از آثار مهم آلبر ممی

●آلبر ممی نسبت به تحول

نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست.

از نظر او، هرگز نمی‌توان آن

اصلاح دینی را که در اروپا

صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.
همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها،

یک امر دور از ذهن است،

زیرا ارتباط میان دین و جامعه

در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب

نقش بسته و محکم

و استوار شده است.

مهاجرت ممی درست پس از استقلال کشورش نشانگر آن است که او به عنوان یک یهودی دیگر جایی برای خود در کشور تقریباً اسلامی تونس، علی‌رغم ظاهر لائیکش، نیافت.

این نویسنده زندگی خود را در اولین رمانش با عنوان «مجسمه سنگی» شرح داده است؛ رمانی که آلبر کامو بر آن مقدمه نوشته است. ممی در یکی از مصاحبه‌هایش که با ترجمه سیروس سعیدی به فارسی هم منتشر شده، در این‌باره می‌گوید: «از کامو خواهش کردم مقدمه‌ای برای چاپ جدید کتاب من بنویسد. کامو هم بدون آنکه نیازی به اصرار من باشد و با گشاده‌رویی‌ای که سخت برایم خوشایند بود، آن را پذیرفت. بعداً وقتی مقدمه او را خواندم، به لطف او پی بردم.»

کامو در آن زمان به آلبر ممی، برای موفقیت در نویسندگی، دو توصیه می‌کند: «هر روز باید سر ساعت مشخصی پشت میز کار خود نشست» و دیگر اینکه «نویسنده واقعی به ندرت بیرون غذا می‌خورد و هیچ‌وقت در محافل همکاران خود شرکت نمی‌کند.» البته ممی می‌گوید که دومین توصیه کامو، مبین «آرزوی باطنی تحقق نیافته» خود او بود، چون کامو «اهل معاشرت» بود.

اما رمان «مجسمه سنگی» پیش از آنکه کامو بر آن مقدمه بنویسد، توسط ژان پل سار‌تر در مجله «له‌تان مدرن» منتشر شده بود. آلبر ممی پس از اقامت در پاریس، به واسطه آشنایی با ژان پل سار‌تر، وارد حلقه نویسندگان «له‌تان مدرن» ‌شد.

دوستی آنان تا جایی پیش رفت که سار‌تر پس از نخستین ملاقاتش با آلبر ممی از او خواست که به مناسبت خودمختار شدن تونس، مسؤولیت انتشار یک شماره از «له‌تان مدرن» را ویژه تونس بر عهده بگیرد، اما به دلایلی این شماره هرگز منتشر نشد.

علی‌رغم وجود علاقه شدید میان این دو نویسنده، ممی چشم خود را به روی ضعف‌های سار‌تر نبسته بود و به قول خودش آن‌ها را با «صراحت زننده‌ای» بیان کرده است: «بعضی از کارهای سیاسی نسنجیده سار‌تر مرا ناراحت می‌کرد، اما همین کارهای نسنجیده هم از روی بزرگواری صورت می‌گرفت و سار‌تر از این نظر معرف بسیاری از روشنفکران فرانسه است.»

به مرور زمان، ممی از حلقه اطرافیان سار‌تر فاصله گرفت: «باید اذعان کنم که محیط آنجا برایم مناسب نبود. سار‌تر را مثل یک بت می‌پرستیدند و گویی جز او کسی وجود نداشت (...) به نظر من، سار‌تر، علی‌رغم میل خود، جوانانی را که پیرامون او بودند به معنای واقعی کلمه قربانی می‌کرد.»

اما شهرت واقعی آلبر ممی که فرا‌تر از مجامع روشنفکری رفت، مدیون انتشار کتابی با عنوان «چهره استعمارگر» است که در سال ۱۹۵۷ منتشر شد. این کتاب که بعد‌ها کامل‌تر شد و با عنوان جدید «چهره استعمارگر و چهره استعمارشده» انتشار یافت، ‌به همراه مقدمه‌ای که ژان پل سار‌تر بر آن نوشته، پیش از انقلاب ایران به قلم هما ناطق به فارسی برگردانده و منتشر شده است.

ممی با انتشار این کتاب، که در آن با شرح روابط میان کشورهای استعمارکننده و کشورهای استعمارشونده، از جنبش‌های استقلال‌طلبانه دفاع کرده، الهام‌بخش بسیاری از نویسندگان برای نوشتن درباره استعمار شد. با این حال، سار‌تر در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشت، تأکید کرد که در کتاب ممی نوعی «ایده‌آلیسم» به چشم می‌خورد. همچنین پس از انتشار این کتاب، آلبر کامو در دیداری که با ممی داشت، از او مثل سابق استقبال نکرد: «با سردی به من سلام کرد و من فوراً علت آن را حدس زدم. از سردی برخورد او ناراحت شدم اما اصراری نکردم. هنگام نوشتن آن کتاب، من از اصلی که هر دو به آن اعتقاد داشتیم پیروی کرده بودم. آن اصل این بود که نوشته ما الزاماً نباید خوشایند دیگران واقع شود.»

همچنین یکی دیگر از کتاب‌های معروف آلبر ممی «آنتولوژی ادبیات شمال آفریقا» است که جلد اول آن در سال ۱۹۶۵ و جلد دومش در سال ۱۹۶۹ انتشار یافت.

اما به غیر از موضوع استعمار، موضوع «یهودی بودن»، به ویژه از اوایل دهه هفتاد میلادی، یکی دیگر از دغدغه‌های اصلی آلبر ممی است. این نویسنده با نوشتن کتاب‌هایی همچون «چهره یک یهودی»، «آزادی یهود»، «یهودیان و اعراب» و «یهودی و دیگری»، متفکران هم‌عصر خود را به تفکر در این زمینه واداشت. در واقع، ممی خود را فقط یک یهودی نمی‌داند، بلکه به نظرش بیشتر «ناقد یهودیان» است.
اما فارغ از تمامی موضوعات و مضامین آثار آلبر ممی، که تعداد آن‌ها به حدود ۴۰ کتاب می‌رسد و به ۵۰ زبان ترجمه شده‌، آنچه برای این نویسنده بیش از هر چیز دیگر اهمیت داشته، خود «نوشتن» بوده است: «مطمئن بودم که نویسنده خواهم شد؛ اطمینانی که شاید ساده‌لوحانه ولی تزلزل‌ناپذیر بود.»
به باور آلبر ممی، ادبیات جزء لاینفک زندگی روزمره است؛ او می‌گوید: «ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است. یک نوع بودن است»، یا در جای دیگر می‌گوید: «تمام زندگی‌ام در جنون نوشتن خلاصه شده است. بدون ادبیات، تباه می‌شدم.»

مسائلی که آلبر ممی در آثارش مطرح کرده، نشانگر آن است که او «نویسنده‌ای متعهد» است، اما تعهد نویسنده از نظر او با تعهد یک شهروند عادی، فرق می‌کند. او علایق سیاسی و اجتماعی‌اش را با امضای طومار‌ها اعلام نمی‌کند، بلکه تعهدش در شیوه بیان و مفهوم آثار او مستتر است: «اثر ادبی، دفاعیه نویسنده و در نتیجه، یک سند اجتماعی است.»

همچنین آلبر ممی برای مردم و به ویژه خوانندگان آثارش جایگاهی ممتاز قائل است: «مردم و خوانندگان جدا از آثار ادبی نیستند، آنان ادامه اثر ادبی‌اند و برای آن ضرورت دارند.»

آلبر ممی و بهار عربی

مجسمه سنگی، آلبر ممی

«ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است.

یک نوع بودن است»

آلبر ممی نیم قرن پس از انتشار کتاب معروف «چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»، کتاب دیگری با همین سبک با عنوان «چهره کشورهای اسلامی- عربی استقلال یافته» در سال ۲۰۰۴ منتشر کرد.
این کتاب، در واقع، محصول سال‌های استادی آلبر ممی در دانشگاه و برخورد او با جوانانی است که از کشورهای اسلامی- عربی به فرانسه مهاجرت کرده‌اند. او در این کتاب از واقعیت تلخی سخن می‌گوید؛ اینکه چرا اعراب نمی‌توانند ارزش‌های غربی را بپذیرند. ممی علت اصلی این امر را «دیگری‌هراسی» اعراب می‌داند.

همچنین آلبر ممی در این اثرش، نسبت به تحول نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست. از نظر او، هرگز نمی‌توان آن اصلاح دینی را که در اروپا صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.

همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها، یک امر دور از ذهن است، زیرا ارتباط میان دین و جامعه در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب نقش بسته و محکم و استوار شده است.

ممی می‌گوید نقد و تفکر به معنای واقعی در کشورهای اسلامی- عربی شکل نگرفته، و هنوز اینکه آیا عقل و دین با هم سازگارند یا نه، گفتمان غالب در این کشورهاست. به عقیده او، علت اصلی این عقب‌ماندگی فکری، ناسازگاری اسلام با نقد و انتقاد است.

آلبر ممی از آنچه که در قرون وسطی به عنوان «تمدن اسلامی» یاد می‌شود، تعریف دیگری به‌دست می‌دهد؛ اینکه این تمدن چیزی نیست جز «برتری نظامی». ممی می‌گوید اعراب مسلمان با حمله نظامی به ایران و اسپانیا، در واقع، آنچه را که از قبل در آنجا بود به خدمت گرفتند. به همین دلیل «عصر طلایی» مسلمانان چندان طول نکشیده است.

از نظر ممی، قرآن به عنوان متن مقدس مسلمانان، چندان آنان را در حل مسائل اجتماعیشان یاری نمی‌دهد.

اما به غیر از این کتاب، آلبر ممی پس از وقوع اعتراضات به هم پیوسته کشورهای عربی- اسلامی که «بهار عربی» نام گرفته، بار دیگر درباره این کشور‌ها و تحولاتشان اظهار نظر کرده است.

ممی در یکی از کنفرانس‌هایی که در زمینه بهار عربی در پاریس برگزار شد، وقوع «انقلاب» در کشورهای عربی را منکر شده، و گفته است آنچه اخیراً در برخی از کشورهای عربی روی داده، صرفاً یک «شورش» است، زیرا انقلاب تعریف و پیش‌نیازهای خاص خود را دارد. همچنین تلقی ممی از انقلاب، دگرگونی در تمامی رفتارهاست، نه صرفاً جابه‌جایی قدرت بین چند گروه سیاسی.

آلبر ممی با اصطلاح «بهار عربی» چندان موافق نیست. زیرا به عقیده‌اش، هر بهاری، یک «تابستان» به دنبال دارد، حال اینکه اعتراضات کشورهای عربی، تابستانی ندارد که بهار نامیده شود.

او در مورد آینده کشورهای عربی، به ویژه زادگاهش، تونس، هم چندان خوشبین نیست، زیرا هیچ «تغییرات سیاسی اساسی» در این کشور، از زمان سقوط زین‌العابدین بن‌علی تا کنون مشاهده نمی‌کند. آلبر ممی معتقد است که تونس همچنان وام‌دار و میراث‌خوار دوران زمامداری حبیب بورقیبه است؛ و هر دستاورد مدرنی که دارد، به ویژه در زمینه حقوق زنان، محصول آن دوران است.

این نویسنده یهودی درباره یهودی‌ستیزی در تونس پس از بن‌علی نیز می‌گوید که این پدیده به تونس بازنگشته، بلکه یهودی‌ستیزی در این کشور مسلمان -عرب همواره وجود داشته است. او به طعنه می‌گوید انتظار ندارد که اعراب مسلمان رفتارشان را در این زمینه تصحیح کنند، اما دست‌کم آتش این یهودی‌ستیزی را شعله‌ور‌تر نسازند.

یکی از دلایلی که آلبر ممی از به کار بردن «انقلاب» برای تحولات کشورش خودداری می‌کند، همین رعایت نشدن حقوق اقلیت‌ها در تونس است؛ همچنین نپذیرفتن جدایی دین از سیاست از سوی جامعه تونس و دیگر جوامع کشورهای عربی.

او با اشاره به اتحاد و همبستگی یهودیان، از این نظر که یک یهودی لائیک هم خود را جزو یهودیان می‌داند، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که آیا روزی خواهد آمد مسلمانان هم یک مسلمان لائیک را جزو جامعه خود بدانند و دیگر او را طرد نکنند؟

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

فؤاد عروی: «بهارعربی، یک "تیک زبانی" است»

hosseinn — Mon, 18 Mar 2013 20:28:43 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - فؤاد عروی، اول فوریه سال ۱۹۵۸ در شهر «وجده» در مراکش به دنیا آمد. او پس از گذراندن دوران دبیرستان در کازابلانکا یا دار البیضا، به فرانسه آمد و در اکول ملی راه‌سازی پاریس مشغول تحصیل شد.

عروی پس از اتمام تحصیلاتش در فرانسه و اخذ مدرک مهندسی، به وطنش بازگشت و در سال ۱۹۸۶ مدتی مدیریت یک کارخانه فسفات را بر عهده داشت. اما دوباره خیلی زود کشورش را ترک کرد و به پاریس، کمبریج و سپس یورک رفت و برای ادامه تحصیل مجدداً وارد دانشگاه شد.

عروی پس از گرفتن دکترای اقتصاد، از سال ۱۹۸۹ ساکن آمستردام شده و در دانشگاه به تدریس اقتصاد و سپس ادبیات فرانسوی‌زبان (فرانکوفون) و همچنین فرهنگ و تاریخ عربی می‌پردازد.

فؤاد عروی که علاوه بر کتاب‌های تحقیقی، تاکنون چندین رمان و داستان نیز نوشته، آثار ادبی‌اش را به زبان فرانسه و آثار دانشگاهی‌اش را به زبان انگلیسی می‌نویسد. هر چند که او یک مجموعه شعر به زبان هلندی هم منتشر کرده است.

این نویسنده درباره ویژگی‌های نوشتن به زبان فرانسه می‌گوید: «این زبان به من توانایی بازی واقعی با کلمات را می‌دهد؛ ارجاعات بسیار که فقط در زبان فرانسه ممکن است.»

از آثار ادبی عروی می‌توان به به رمان «دندان‌های نقشه‌بردار» (۱۹۹۶) که برنده جایزه آلبر کامو شده، اشاره کرد. او بیش از ده رمان و مجموعه داستان دیگر نیز نوشته که «یک سال پیش فرانسوی‌ها» (نامزد جایزه گنکور)، «از عشق زخمی»، «مراقب چترباز‌ها باشید» و «ثروتمند‌ترین زن یورکشایر» از جمله آنهاست.

همچنین این نویسنده به طور پیوسته برای بخش ادبی هفته‌نامه «ژون افریک» و رادیو مراکشی «مدی ۱» می‌نویسد.

فؤاد عروی و بهار عربی

●به‌نظر عروی، بسیاری از اعراب معترض، علیه آن چیزی که درونشان نهادینه

شده قیام کرده‌اند.

●او می‌پرسد:

«آیا می‌توان خواستار برابری شهروندان شد و همزمان به پایمال کردن

حقوق دیگران پرداخت؟

آیا می‌توان مدام واژه "عدالت" را بر زبان آورد، و در عین حال نوبت را در هیچ‌جا رعایت نکرد و برای خود همواره

حق تقدم قائل شد؟ آیا می‌توان

به اسراف در اموال عمومی اعتراض کرد

اما از دولت، آن هم دولتی که توانش را ندارد، خواست که زندگی آنهایی که هیچ کاری نمی‌کنند را تأمین کند؟

آیا می‌توان طرفدار آزادی بیان بود اما تحمل نقد افراط‌گرایی مذهبی را نداشت؟»

●او در تعریف اسلامگرایی می‌گوید

این پدیده نه تنها استفاده سیاسی از اسلام است، بلکه برداشت مؤمنان

از مقوله ایمان را نیز

دستخوش دگرگونی می‌کند

و مورد تعرض قرار می‌دهد.

چندی پس از وقوع اعتراضات اخیر در برخی از کشورهای عربی، از جمله مراکش، زادگاه فؤاد عروی، این نویسنده خطاب به هموطنانش و همچنین دیگر اعراب یادداشتی با عنوان «دوست عزیز، تو یک دموکرات خواهی بود...» در روزنامه لیبراسیون منتشر کرد.

فؤاد عروی در ابتدای یادداشت‌اش، با زبانی خودمانی، با مرور قیام اعراب، به خیابان آمدن آنان و فریاد‌ها و شعار‌هایشان، به ستایش از رفتار همزبانان خود مخصوصاً هموطنانش پرداخت: «به لطف تو، کشور دگرگون شد، خیلی زود، قانون اساسی جدید نوشته شد و انتخابات برگزار شد. آفرین.»

به‌نظر می‌رسد این نویسنده در ابتدا قصد دارد اعتماد و نظر مخاطبان خود را جلب کند: «تو راست می‌گویی، مبارزه ادامه دارد، حتماً همین‌طور است. به قول تو، انقلاب مثل دوچرخه‌ای است که اگر بایستد، سقوط می‌کند.»

پس از این مقدمه تحسین‌آمیز و صمیمی، فؤاد عروی این پرسش را مطرح می‌کند که پس از این پیروزی، تکلیف چیست؟

او برای پاسخ به این سؤال به ذکر خاطره‌ای می‌پردازد: «یک روز در پاریس در تظاهراتی علیه تغییرات آب‌ و هوایی شرکت کردم. شعاری که از همه بیشتر سر داده می‌شد این بود: «هوا‌شناسی، استعفا!» برگزارکنندگان تظاهرات سؤالاتی مطرح می‌کردند: «دولت در این زمینه چه‌کار می‌کند؟» یا «آیا ما در نوئل برف خواهیم داشت؟» اما در ‌‌نهایت، تظاهرات هیچ نتیجه‌ای نداشت. زیرا فردای آن روز، راه‌بندان بلوار سن میشل پاریس مثل روز قبل بود.»

عروی با بیان این مثال، می‌گوید که اغلب تظاهرات و اعتراضات مثل همین اعتراض به تغییرات غیر طبیعی جوی، یک «شوخی» است.

این نویسنده می‌گوید اکنون وقتی به اعتراضات مردم کشورش، مراکش، علیه فساد حاکم می‌نگرد، به غیر از اینکه یاد همین تجربه می‌افتد، این پرسش اساسی نیز در ذهنش ایجاد می‌شود که آیا هموطنانش دارند علیه طبیعت خود و «مشیت غیرقابل انکار الهی» قیام می‌کنند؟

از نظر عروی، بسیاری از اعراب معترض، علیه آن چیزی که درونشان نهادینه شده قیام کرده‌اند. او به عنوان نمونه، یک واردکننده جواهر را مثال می‌زند که هر بار به مراکش بازمی‌گردد برای فرار از پرداخت مالیات، به مأموران گمرک رشوه می‌دهد: «آیا این مرد شجاع به خیابان می‌آید و علیه فساد اعتراض می‌کند؟ در واقع آیا می‌توان تصور کرد که او علیه خودش قیام کند؟»

سپس این نویسنده مراکشی، با مثالی دیگر به نقد اسلامگرایان می‌پردازد. «در شهر الجدیده، همسایه‌مان عضو یکی از گروه‌های اسلامی است. او بار‌ها در راهپیمایی‌ها شرکت کرده و با مشت گره‌کرده، فریاد "دموکراسی و حقوق بشر" سر داده است. آفرین. همه ما آماده‌ایم که همراه او شویم. اما این آدم،‌‌ همان کسی است که زنش را از اولین روز ازدواج در خانه حبس کرده. او در خانه، دیکتاتور پستی است که کنیز ده‌ساله‌ای را به‌طرز بدی غذا می‌دهد و جای خیلی بدی برای او در نظر می‌گیرد، اما در عوض خیلی خوب کتکش می‌زند.»

عروی با توصیف رفتار و منش این اسلامگرا، اضافه می‌کند این فرد که شعار دموکراسی می‌دهد، وقتی قرار است در قانون اساسی کشورش، آزادی بیان تصریح شود، فریاد اعتراضش بلند می‌شود. «در واقع دموکراتی است که فقط به خودش اجازه می‌دهد به چیزهایی که دوست دارد فکر کند. یک دموکرات محدود.»

فؤاد عروی، در ادامه یاداشت‌اش، خطاب به مخاطبانش، یا در واقع معترضان جهان عرب، پرسش‌هایی مطرح می‌کند: «آیا می‌توان خواستار برابری شهروندان شد و همزمان به پایمال کردن حقوق دیگران پرداخت؟ آیا می‌توان مدام واژه "عدالت" را بر زبان آورد، و در عین حال نوبت را در هیچ‌جا رعایت نکرد و برای خود همواره حق تقدم قائل شد؟ آیا می‌توان به اسراف در اموال عمومی اعتراض کرد اما از دولت، آن هم دولتی که توانش را ندارد، خواست که زندگی آنهایی که هیچ کاری نمی‌کنند، تأمین کند؟ آیا می‌توان طرفدار آزادی بیان بود اما تحمل نقد افراط‌گرایی مذهبی را نداشت؟»

در واقع این نویسنده عرب با طرح این پرسش‌ها قصد دارد به اعراب بگوید که نمی‌توان دم از حقوق شهروندی و آزادی‌های اجتماعی زد، در صورتی که فرد معترض نه تنها به اصلاح خود نپرداخته، بلکه در ساختن جامعه نیز شرکت نکرده است.

عروی همچنین برای رساندن مقصود خود، از ضرب‌المثل‌ها و جملات قصار دیگران نیز کمک می‌گیرد: «نیکوکار خوب، از خودش شروع می‌کند»، «دموکرات باش قبل از آنکه خواستار دموکراسی شوی»، «خلایق هر چه لایق»، «خودت را تربیت کن، بخوان و بیاموز»، یا این جمله معروف جان اف کندی، رییس جمهور اسبق آمریکا: «آن چیزی را نخواه که کشورت باید برای تو انجام دهد، آن چیزی را طلب کن که خودت می‌توانی برای وطنت انجام دهی.»

عروی به میل و عطش اعراب معترض برای ساختن و بنیان نهادن نظام تازه برای کشورشان نیز اشاره می‌کند و می‌گوید که قبل از تغییر قانون اساسی باید رفتار‌ها تغییر کند. او برای بسط نظر خود به نظام سیاسی کشور هلند، جایی که اکنون در آن اقامت دارد اشاره می‌کند و می‌گوید این کشور علی‌رغم اینکه پادشاهی است اما یکی از نمونه‌های موفق دموکراسی در جهان است: «به لطف بلوغ فکری طبقه سیاستمداران و مردم آن.»

با این حال، عروی قصد ندارد که به‌کلی هموطنانش را ناامید کند، به‌خصوص به خاطر اینکه مراکشی‌ها تصور می‌کنند انقلابی در کشورشان رخ نداده و از نسیم «بهار عربی» که در کشورهای دیگر عربی وزیدن گرفته نصیبی نداشته‌اند و از ساکنان آن کشور‌ها عقب مانده‌اند.

این نویسنده با لحنی تسلی‌بخش به مراکشی‌ها می‌گوید نگران نباشند، «بهار عربی وجود ندارد» و این پدید فقط یک «تیک زبانی» است.

او به مراکشی‌ها می‌گوید حسرت بحرین را نخورند، زیرا اختلاط سنی‌ها و شیعیان، وضعیت این کشور را وخیم کرده است، یا لیبی که هر روز مردمش با ترس از ترور و انفجار زندگی می‌کنند. در کشور قبیله‌ای یمن هم که به‌طور معمول «صد سال از جهان عقب است» سعودی‌ها بر کشور مسلط هستند. در مورد سوریه هم دیدن تصاویر این کشور در تلویزیون گویای همه چیز است. «آیا در کشورت چیزی مثل آنچه در حمص یا حما اتفاق می‌افتد، سراغ داری؟»

این نویسنده که گویی از وخیم‌تر شدن اوضاع کشورش پس از اعتراضات به‌ویژه اعتراض اسلامگرا‌ها می‌هراسد، بار دیگر به هموطنانش توصیه می‌کند که بیشتر خودشان را ارزیابی کنند و بشناسند.

رد بنیادگرایی مذهبی

اما به غیر از «بهار عربی»، فؤاد عروی به دیگر حوادث جهان اسلام نیز واکنش نشان داده است. به عنوان نمونه، این نویسنده مراکشی ساکن هلند، پس از قتل «تئو ون‌گوک» فیلمساز هلندی منتقد اسلام، توسط یک اسلامگرا در دوم نوامبر سال ۲۰۰۴، کتابی درباره اسلامگرایی و بنیادگرایی مذهبی با عنوان «درباره اسلامگرایی؛ رد شخصی بنیادگرایی مذهبی» منتشر کرد.

نویسنده در این کتاب که سال ۲۰۰۶ در پاریس و به زبان فرانسه هم منتشر شده، تلاش دارد زوایای گوناگون ورود اسلام سیاسی به زندگی اجتماعی و حتی خصوصی انسان معاصر را بررسی کند.

فؤاد عروی‌‌ همان ابتدا اشاره می‌کند که این کتاب، حمله‌ای علیه اسلام به مثابه «ایمان» نیست، بلکه هشداری است نسبت به خطر بنیادگرایی یا آنچه نویسنده، «اسلامگرایی» می‌خواند. او خطر اسلامگرایی را خطری نوظهور می‌داند که آینده بشریت را تاریک کرده است.

عروی در کتابش می‌نویسد عمر واژه «اسلامگرایی»، چند دهه بیشتر نیست، و در ۱۹۷۹ با انقلاب ایران و به قدرت رسیدن آیت‌الله خمینی این واژه فراگیر شد.

او در تعریف اسلامگرایی می‌گوید که این پدیده نه تنها استفاده سیاسی از اسلام است، بلکه برداشت مؤمنان از مقوله ایمان را نیز دستخوش دگرگونی می‌کند و مورد تعرض قرار می‌دهد.

کتاب «درباره اسلامگرایی» پر است از ارجاعات تاریخی؛ از صدر اسلام گرفته تا سقوط امپراتوری عثمانی. همچنین نویسنده در این کتاب، به رابطه عشق و سکس با ایمان، به ویژه در دنیای جدید می‌پردازد.
در بخش دیگری از کتاب، با اشاره به فقیهان و رهبران اسلامگرایان، به ویژه آیت‌الله خمینی، احکامی که از سوی آنان برای امور پیش‌پاافتاده روزانه مسلمانان صادر شده، در جهت خلاف معنویت دین دانسته می‌شود؛ احکامی که گاهی بسیار تعجب‌آور است.

او در پایان کتابش، به مسلمانان توصیه می‌کند که اگر می‌خواهند تمدن گذشته‌شان را از نو بنا کنند، راهی ندارند جز آنکه از اسلامگرایی فاصله بگیرند.

به طور خلاصه، عروی، اسلامگرایی را نقطه مقابل ایمان و حتی تمدن توصیف می‌کند: «بنایی که به نظر محکم ساخته شده، اما بر هیچ چیز استوار نیست؛ ساختمانی از شن و باد، و همچون سراب.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

hosseinn — Mon, 11 Mar 2013 20:31:57 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- آثار ادبی عبداللطیف لعبی، یکی از بزرگ‌ترین شاعران معاصر عرب فرانسوی‌زبان، اکنون جزو آثار کلاسیک به شمار می‌آید و در کنار آثار شاعران بزرگ فرانسه نشسته است.

عبداللطیف لعبی در سال ۱۹۴۲ در شهر فاس مراکش به دنیا آمد. چهارده‌ساله بود که کشورش از استعمار فرانسه به استقلال رسید. در‌‌ همان روز‌ها، آثار داستایفسکی را کشف کرد. وقتی بزرگ‌تر شد برای تحصیل ادبیات فرانسه وارد دانشگاه رباط شد و در دانشگاه به همراه هم‌دوره‌ای‌هایش «تئا‌تر دانشگاهی مراکش» را تأسیس کرد.

پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی مشغول تدریس ادبیات فرانسه در یکی از دبیرستان‌های رباط شد و وقتی کشتار دانش‌آموزان و والدینشان در ۲۳ مارس ۱۹۶۵ اتفاق افتاد او در تظاهرات علیه نظام آموزشی مراکش شرکت کرد.

این شاعر، سال ۱۹۶۶ با تأسیس مجله «انفاس» نقش مهمی در جریان‌سازی ادبی در شمال آفریقا ایفا کرد. در این مجله، علاوه بر خود لعبی، و روشنفکران چپ، نویسندگان و شاعرانی چون طاهر بن جلون، مصطفی نیسابوری و محمد خیرالدین قلم می‌زدند که هر کدام از آن‌ها تأثیر به‌سزایی بر ادبیات کشورشان داشتند.

مجله انفاس پس از ۲۲ شماره به زبان فرانسه و هشت شماره به زبان عربی، متوقف شد.

عبداللطیف لعبی در کنار ادبیات به فعالیت و مبارزه سیاسی نیز می‌پرداخت. او ابتدا وارد «حزب آزادی و سوسیالیسم» شد، مدتی به عضویت حزب کمونیست درآمد و در ‌‌نهایت در سال ۱۹۷۲ به صورت مخفی، جنبشی را به نام «رو به جلو» با مواضع چپ افراطی علیه حکومت وقت مراکش تأسیس کرد. این اقدام لعبی موجب بازداشت و سپس زندانی شدن او گشت.

عبداللطیف لعبی،

شاعر سرشناس مراکشی

او معتقد است

هیچ دینی را نمی‌توان یافت

که اساساً ضد تساهل باشد.

لعبی در ابتدای دوران زندان، به شدت شکنجه می‌شد. در سال ۱۹۷۳ نیز به ۱۰ سال حبس محکوم شد، اما پس از هشت سال و نیم زندان، در اثر تلاش‌های بین‌المللی برای آزادسازی این شاعر، او و چند زندانی سیاسی دیگر آزاد شدند.

کتاب «وقایع‌نگاری قلعه تبعید» که سال ۱۹۸۳ در پاریس منتشر شد، مجموعه‌ای از نامه‌های عبداللطیف لعبی است که در دوران زندان نوشته است.

این نامه‌ها از نظر خود نویسنده «نامه‌هایی علیه نیستی» است. همچنین آندره کلاول، منتقد فرانسوی درباره این کتاب گفته است که نامه‌های لعبی، تصویر دیگری از زندان به دست می‌هد. این نامه‌ها علاوه بر اینکه گواهی ناب برای دوره‌ای از تاریخ مراکش است، تلاش‌هایی برای زنده نگاه داشتن امید و عشق، و ستایش زندگی در ‌‌نهایت تنهایی و انزواست. از این جهت، لعبی را در این کتاب همپای آراگون، ناظم حکمت، گورکی، نرودا و مایاکوفسکی دانسته‌اند.

در واقع در نامه‌هایی که در اوج بی‌عدالتی و ستمگری نوشته شده، «آزادی» و «آزادگی» موج می‌زند. مخاطب لعبی در این نامه‌ها اغلب همسرش است، اما برخی از نامه‌ها را نیز خطاب به سه فرزند خود نوشته که وقتی به زندان افتاد، بزرگ‌ترین آن‌ها هفت سال داشت و کوچکترینشان چند ماهه بود.
در یکی از این نامه‌ها، لعبی در پاسخ به فرزند بزرگ‌ترش که برای او شعری سروده و فرستاده، می‌نویسد: «اول از همه درباره شعری که برای من فرستادی صحبت کنیم. من آن را بار‌ها خواندم و به‌نظرم بسیار زیبا آمد. سبک نوشتن تو مدام در حال تغییر و رشد است. تو احساساتت را خیلی روان‌تر و ساده‌تر بیان می‌کنی. به علاوه، بر عکس شعرهای قبلی‌ات دیگر نمی‌خواهی از همه چیز همزمان حرف بزنی. این نشان می‌دهد که تو جدی‌تر به اطرافت نگاه و فکر می‌کنی. همچنین مشکلاتت دیگر مشکل شخصی نیست و از مشکلات همه می‌گویی. از این همه تغییر در تو خوشحالم.
اما یک نکته کوچک، انسانی که تو در شعرت توصیف و به پرنده‌ای تشبیه کرده‌ای، از آزادی‌ و صلح سخن می‌گوید اما به شیوه‌ای منفی. مثلاً گفته‌ای: «صلح، هیچ‌وقت آن را نخواهم داشت، آزادی، هرگز آن را نخواهم داشت.» در صورتی که انسان واقعی، مثل یک پرنده واقعی، بالاخره بعد از مدتی درمی‌یابد که موقعیتش موقتی است و در راه آزادی تلاش می‌کند. بنابراین مدام به این فکر می‌کند که روزی آزادی‌اش را بازخواهد یافت. شاید بهتر است پرنده شعر تو این سؤال را مطرح کند که "آیا روزی صلح و آزادی‌ام را خواهم داشت؟"»

پنج سال پس از پایان دوران زندان، یعنی در سال ۱۹۸۵ عبداللطیف لعبی به فرانسه مهاجرت کرد و در فرانسه فعالیت‌های ادبی خود را در زمینه‌های داستان کودک و نوجوان، رمان، شعر، نمایش‌نامه و نقد ادبی ادامه داد.

این شاعر در سال ۲۰۰۷ از سوی دانشگاه رن فرانسه دکترای افتحاری دریافت کرد و در سال ۲۰۰۷ جایزه شعر «روبر گانزو» به وی اهدا شد.

لعبی همچنین جوایز دیگری نظیر جایزه‌ دوستی فرانسه-عرب، جایزه بین‌المللی شهر رتردام، جایزه‌ ادبی آفریقا در آمریکا، جایزه آلبرت دورن، و جایزه‌ ولون در بروکسل را نیز دریافت کرده است.

اما مهم‌ترین جوایزی که این شاعر کسب کرده، یکی جایزه گنکور شعر، (مهم‌ترین جایزه ادبی فرانسه در زمینه شعر) است که آن را در سال ۲۰۰۹ به‌دست آورد، و دیگری جایزه فرانکوفونی (فرانسوی‌زبان) آکادمی فرانسه، که او دو سال پیش، یعنی در ۲۰۱۱ برنده آن شد.

عبداللطیف لعبی اکنون عضو آکادمی مالارمه و عضو انجمن نویسندگان پاریس است.

وجه انسانی آثار عبداللطیف لعبی بسیار برجسته و مضامین «آزادی» و «عدالت» نیز در اشعار و رمان‌ها و نمایش‌نامه‌هایش مشهود است.

انتشارات گالیمار در سال ۲۰۰۲، رمان «ته کوزه» را منتشر کرده که لعبی آن را بر اساس زندگی خود نوشته است. زبان ساده و توصیفات درخشان این کتاب از دوران استقلال مراکش و همچنین شهر فاس، باعث شد که خیلی زود مخاطب زیادی پیدا کند و پرفروش شود.

لوکلزیو، نویسنده معاصر فرانسوی برنده جایزه نوبل، درباره این رمان گفته که «عبرت‌آموز، خلاق و از نظر فلسفی جذاب» است. از نظر لوکلزیو، لعبی در این رمان به ما اطمینان می‌دهد که علی‌رغم رذایل روزگار، فضایل انسانی همچنان در مناطقی مثل کشورهای شمال آفریقا می‌درخشد.

آثار عبداللطیف لعبی که شامل ۱۶ مجموعه شعر، چهار رمان، چهار نمایشنامه و ده‌ها کتاب دیگر است، علاوه بر فرانسوی و عربی، به چندین زبان دیگر نیز منتشر شده، اما به‌نظر می‌رسد که هنوز کتابی از او به فارسی ترجمه نشده است. فقط دو شعر از او در یکی از سایت‌های ادبی با ترجمه «افسانه خاکپور» موجود است. در یکی از این شعر‌ها با عنوان «من بیهوده می‌کوچم»، این شاعر عرب مهاجر از بیهودگی مهاجرت می‌گوید:

...«در اتاقی که چشم می‌گشایم
همان اتاقی است که در آن به دنیا آمده‌ام
من بیهوده می‌کوچم
سِر پرندگان را درنیافته‌ام»...

مراکشی دیگر

لعبی در این کتاب معتقد است

که مبارزه برای آزادی که در کشورهای عربی به راه افتاده،

اکنون با رویشی دیگر در مراکش

هم پدید آمده است. با این تحولات بسیاری از تابو‌ها از بین رفته و میل به آزادی توقف‌ناپذیر شده است.

تازه‌ترین کتاب عبداللطیف لعبی، کتابی است درباره حوادث و تحولات اخیر کشورهای عربی و تأثیر آن بر روی مراکش، زادگاه نویسنده که با عنوان «مراکشی دیگر» به تازگی یعنی در ماه مارس ۲۰۱۳ از سوی انتشارات «دیفرانس» در پاریس منتشر شده است.

لعبی در این کتاب معتقد است که مبارزه برای آزادی که در کشورهای عربی به راه افتاده، اکنون با رویشی دیگر در مراکش هم پدید آمده است. با این تحولات بسیاری از تابو‌ها از بین رفته و میل به آزادی توقف‌ناپذیر شده است.

با این حال، از نظر لعبی، علی‌رغم تمامی تلاش‌ها و شجاعت‌هایی که در این راه به کار گرفته شده، جنبش نظری قدرتمندی در کشورهای عربی از جمله مراکش شکل نگرفته است. جنبشی که به صراحت، حقوق اساسی انسان را برای اعراب شرح دهد و مشخص کند؛ یک راهنمای گویا و ریشه‌دار که هدفش استقرار حکومت قانون و جامعه مدنی در کشورهای عربی باشد.

این شاعر به مردم کشورش این نکته ضروری را گوشزد می‌کند که می‌توان به صورت «صلح‌آمیز» به آن اهدافی که «بهار عربی» در نظر دارد رسید، به شرط آنکه آرزوهایی که ملت عرب طی سال‌ها در سر می‌پروراندند، عمیقاً درونی و در راهش تلاش شود.

عبداللطیف لعبی، اولین ضرورت کشورهای عربی را سازگاری سیاست این کشور‌ها با اصول لائیسیته می‌داند. او می‌گوید برای رسیدن به لائیسیته هم راهی نیست جز اینکه آزادی بیان و اندیشه در این کشور‌ها محفوظ نگاه داشته شود. بنابراین اولین مرحله «پروژه دموکراسی» در کشورهای عربی، رسیدن به لائیسیته است.

او البته تأکید می‌کند که نباید لائیسیته را با «کفر فعال» اشتباه گرفت، یعنی نباید به دشمنی با مؤمنان و مذهبی‌ها رفت، بلکه باید بر عکس به آنان اطمینان داد که در حکومت لائیک، پیروان هر مذهبی می‌توانند بهتر از هر زمانی به اعمال دینی خود بپردازند. باید به آنان اطمینان داده شود که حقوقشان با حقوق دیگران برابر خواهد بود.

همچنین باید در نظر گرفت که پیش بردن لائیسیته فقط وظیفه غیر مذهبی‌ها نیست، بلکه وظیفه همه و شاید مهم‌تر از همه وظیفه مذهبی‌هاست، زیرا لائیسیته پیش‌نیاز و ضامن آزادی‌های اصلی آنان است.

عبداللطیف لعبی درباره سازگاری اسلام و لائیسیته هم می‌گوید که تجربه هر چند ناقصی که از کشورهای ترکیه و تونس به‌دست آمده، نشان می‌دهد که لائیسیته، مانند دموکراسی، ناسازگار با اسلام نیست. او معتقد است که هیچ دینی را نمی‌توان یافت که اساساً ضد تساهل باشد.
این شاعر مراکشی در کتابش همچنین با بیان اینکه لائیسیته شامل تمامی جنبه‌های زندگی انسان، حتی هنگام مرگ هم می‌شود، خواسته‌ای شخصی را مطرح می‌کند؛ اینکه او را به پس از مرگش به سرزمین مادری‌اش منتقل کنند و بدون هیچ تشریفات اسلامی به خاک بسپارند.

عبداللطیف لعبی که به نظر می‌رسد با طرح این آرزو، خواسته که درس تسامح و مدارا بدهد، از مردمش می‌خواهد که فقط شعری از او را روی سنگ قبرش بنویسند.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

hosseinn — Mon, 04 Mar 2013 07:56:31 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - بدون شک الکساندر نجار، خالق «رمان بیروت»، را می‌توان راوی مصائب مردم لبنان در راه آزادی و استقلال دانست.

این نویسنده لبنانی که پنجم فوریه ۱۹۶۷ در بیروت به دنیا آمده و کودکی‌اش را در این شهر گذرانده، در جوانی برای تحصیلات دانشگاهی راهی فرانسه شد و در پاریس حقوق خواند. او مدتی نماینده لبنان در یونسکو بود و اکنون نیز در دو شهر بیروت و پاریس زندگی می‌کند.

نجار آثار ادبی‌اش را که شامل شعر، رمان تاریخی، زندگی‌نامه و داستان می‌شود به زبان فرانسه می‌نویسد. این آثار که تاکنون بیش از ۳۰ کتاب را در بر می‌گیرد، به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند.
«مجسمه‌ها چه رؤیایی در سر دارند؟» (شعر)، «ستاره‌شناس» (رمان)، «شارل دوگل و لبنان» (زندگی‌نامه)،‌ »رمان بیروت» (رمان) و «برلین ۳۶» (رمان)، از عناوین آثار الکساندر نجار است.

از میان آثار این نویسنده، به غیر از کتاب مشهور «رمان بیروت»، که موجب شهرت نویسنده در سی و هشت سالگی‌اش شد، دو کتاب از بقیه معروف‌تر است؛ یکی کتاب «خلیل جبران» زندگی‌نامه جبران خلیل جبران، شاعر لبنانی و دیگری کتاب زندگی‌نامه معمر قذافی، با عنوان «آناتومی یک دیکتاتور» که پس از وقایع بهار عربی منتشر شد. نجار در «آناتومی یک دیکتاتور» به شرح زندگی دیکتاتور لیبی از تولد تا مرگ می‌پردازد و لابه‌لای کتاب، به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر و موسولینی اشاره می‌کند. این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

علاوه بر کتاب «آناتومی یک دیکتاتور»، الکساندر نجار، مقالات و یادداشت‌هایی نیز درباره بهار عربی منتشر کرده و طی یکی دو سال اخیر، اعتراضات مردمی در کشورهای عربی، یکی از اصلی‌ترین مضامین آثار این نویسنده بوده است.

الکساندر نجار برنده چندین جایزه ادبی معتبر شده از میان آن‌ها جایزه مدیترانه و جایزه‌ای که از آکادمی فرانسه در سال ۲۰۰۹ گرفته، جزو مهمترین‌هاست. همچنین او از سال ۲۰۰۶ تاکنون، سردبیری نشریه ادبی «اوریان لیترر» را بر عهده دارد.

زبان خارجی به مثابه «اسب تروا»

الکساندر نجار، نویسنده لبنانی

●نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه

به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن

دیوارهای فرهنگی می‌شود.

آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

●الکساندر نجار جهان عرب را

به راه سوم فرامی‌خواند:

«خیابان‌های کشورهای عربی

انباشته از فساد و قبیله‌گرایی

و دروغ و تک‌حزبی و سانسور

شده است. اما این خیابان‌ها

دیگر فریب نمی‌خورند،

حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی

نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری

و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

«از نُه‌سالگی شروع کردم به نوشتن. سعی می‌کردم یادداشت‌های روزانه بنویسم و بدهم پسرعموهایم بخوانند.»

الکساندر نجار با این‌که در خانواده‌ای عرب به‌دنیا آمد، اما آشنایی‌اش در نوجوانی با زبان فرانسه موجب شد خیلی زود شیفته این زبان شود و به فرانسوی بنویسد. اما صرف‌نظر از زیبایی‌های زبانی، دلیل دیگری هم برای نوشتن به زبان فرانسه وجود داشت: «زبان فرانسه برای من، مثل خیلی از نویسندگان دیگر، همچون یک "اسب تروا" است؛ ابزاری که می‌توان فرهنگ شرق را در غرب شناساند.»
علی‌رغم این همه مراودات فرهنگی میان شرق و غرب، الکساندر نجار همچنان معتقد است که میان کشورهای شرقی و غربی یک «دیوار» وجود دارد که باید ویران شود، و از این نظر بر نقش و وظیفه نویسندگان عرب، به‌ویژه نویسندگان کشورهای حاشیه مدیترانه، نظیر لبنان و کشورهای شمال آفریقا، در ویران کردن این دیوار تأکید می‌کند.

نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن دیوارهای فرهنگی می‌شود. آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

به همین دلیل، عشق نویسندگانی مثل نجار به زبان‌های غربی، عشقی همراه با تعقل است که به عقیده این نویسندگان در نهایت به نفع زبان، فرهنگ و تمدن مادری‌شان است.

این طرز فکر درباره زبان‌های خارجی، اکنون و به‌ویژه پس از دگرگونی‌هایی که در برخی از کشورهای عربی اتفاق افتاده، منتقدانی پیدا کرده است. به عنوان نمونه، اسلامگرایان تونسی معتقدند که دیگر دلیلی وجود ندارد که در کشورهای عربی مثل تونس به زبان‌های غربی به‌ویژه فرانسه اهمیت داد؛ بلکه حالا که حکومت‌های نزدیک به غرب در این کشورها سقوط کرده‌اند، باید برای ساختن هویتی مستقل از غرب، زبان عربی را بیش از پیش تقویت کرد.

از بهار بیروت تا بهار عربی

از نظر الکساندر نجار،‌ ریشه‌های آن چه را که ما «بهار عربی» می‌خوانیم، نباید در تونس یا میدان التحریر مصر جست‌وجو کرد، بلکه باید آن را در اعتراضات مردمی سال ۲۰۰۵ در لبنان یافت که این نویسنده از آن، «بهار بیروت» یاد می‌کند.

این نویسنده لبنانی معتقد است که پس از ترور رفیق حریری، نخست‌وزیر سابق لبنان، صدها هزار لبنانی اعم از مسیحی و دروزی و مسلمان، برای اولین بار با هم متحد شدند و در یکی از میدان‌های مرکزی بیروت دست به تظاهرات علیه نیروهای سوری زدند، زیرا به عقیده آنان، سوریه در ترور نخست وزیر لبنان نقش داشت.

اعتراضات مردم لبنان که به «انقلاب درخت سدر» (Révolution du Cèdre) نیز مشهور شد و «جنبش ۱۴ مارس» را به وجود آورد، منجر به خروج کامل نیروهای سوری، و در نهایت استقلال لبنان شد.
این اعتراضات که در تاریخ معاصر لبنان سابقه نداشت، از نظر نجار «تصادفی» نبود و نتیجه منطقی سال‌ها زورگویی سوریه و همچنین مقاومت مردم لبنان به ویژه جوانان بود؛ جوانانی که شال‌های قرمز به دور گردن خود انداخته و با پرچم لبنان به خیابان‌ها ریخته بودند.

به نظر نجار، «بهار بیروت» اولین انقلاب کشورهای عربی بود که از سوی رسانه‌های نوین جهان عرب مورد تمجید قرار گرفت، تحسین دیگر اعراب را نیز برانگیخت و پیش خود گفتند «کی نوبت به ما می‌رسد؟» به همین دلیل، «بهار بیروت» را باید مادر «بهار عربی» دانست.

انتخاب «وبا» یا «طاعون»؟

● نجار در «آناتومی یک دیکتاتور»

به شرح زندگی دیکتاتور لیبی

از تولد تا مرگ می‌پردازد

و لابه‌لای کتاب،

به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر

و موسولینی اشاره می‌کند.

این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های

دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

«مشکل کنونی جهان عرب، که انقلاب‌هایشان را ناکام کرده، این است که در دوراهی انتخاب میان طاعون (دیکتاتوی) و وبا (اسلام‌گرایی) گیر کرده‌اند. هنوز از شر آن خلاص نشده، این یکی دارد شروع می‌شود!»

الکساندر نجار هم مثل لوئی آنتوان دو سن-ژو، یکی از انقلابی‌های دوران انقلاب فرانسه، معتقد است نیمی از کسانی که انقلاب می‌کنند، در واقع گور خود را می‌کنند! او بر همین اساس، به ناکامی هم‌وطنانش در بهار بیروت اشاره می‌کند و می‌گوید که با وجود خروج نیروهای ارتش سوریه از لبنان، کشور چند‌دسته شد و اکنون حزب‌الله لبنان به گونه‌ای دیگر مشکلاتی را برای لبنانی‌ها به‌وجود می‌آورد.

همچنین این نویسنده به هزینه‌های هنگفت دولت‌های اسلامگرا برای مقابله با یکدیگر در جهان اسلام اشاره می‌کند؛ مثلاً پول‌هایی که دولت عربستان برای ترویج وهابیت خرج می‌کند تا به نوعی از سلطه سیاست شیعه‌گرای جمهوری اسلامی جلوگیری کند. به قول علاءالأسوانی، دیگر نویسنده عرب که اهل مصر است: «در شبکه‌های تلویزیونی عربستان، ده‌ها نفر بیست و چهار ساعته به سئوالات مذهبی پاسخ می‌دهند، اما هیچ‌کس از حقوق شهروندی، حکومت مردم‌سالار، آزادی بیان، ممنوعیت شکنجه و بازداشت‌های غیر قانونی سخن نمی‌گوید.»

با این حال، الکساندر نجار می‌گوید همچنان که باید نسبت به ورود اسلام‌ سیاسی به بهار عربی هشدار داد، این نکته را نیز باید در نظر گرفت که تقریباً اغلب انقلاب‌های مهم تاریخ، این «گذر تاریخی» را داشته‌اند؛ گذری که اکنون در مورد کشورهای عربی باید گفت چیزی نیست جز «گرایش به اسلامگرایان». اما از آن‌جا که این گرایش موقتی است، کار اسلامگرایانی که به قدرت رسیده‌اند، بسیار سخت است: «از این پس اسلامگرایان روی لبه تیغ راه می‌روند.»

به عقیده نویسندگانی مثل الکساندر نجار، علاءالأسوانی و دیگر نویسندگان عرب لائیک، اسلامگرایان تندرو نظیر اخوان‌المسلمین دارند از زمینی که سال‌ها پیش دیکتاتورهای عرب در آن بذر می‌پاشیدند، برداشت می‌کنند، زیرا دیکتاتورهایی مثل حسنی مبارک و زین‌العابدین بن علی، سال‌های سال، رهبران کشورهای غربی را می‌ترساندند و می‌گفتند که اگر ما نباشیم اسلامگراها به قدرت می‌رسند. در واقع، انتخاب «وبا» یا «طاعون» را که اکنون بهار عربی با آن مواجه شده است، خود دیکتاتورهای پیشین به وجود آورده‌اند.

اما این نویسندگان، با تأکید بر این‌که بسیاری از روشنفکران و فعالان سیاسی عرب به ضرورت «سکولاریسم» واقف‌اند، می‌گوید لبنان، مصر، تونس، سوریه یا لیبی فقط سرزمین اسلامگرایی یا دیکتاتوری نیست و مردمان عرب، بزرگ‌تر از آن‌اند که لایق چنین انتخابی باشند.

الکساندر نجار هم جهان عرب را به راه سوم فرامی‌خواند: «خیابان‌های کشورهای عربی انباشته از فساد و قبیله‌گرایی و دروغ و تک‌حزبی و سانسور شده است. اما این خیابان‌ها دیگر فریب نمی‌خورند، حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

hosseinn — Mon, 25 Feb 2013 00:50:34 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- امین معلوف، نویسنده فرانسوی لبنانی‌تبار را شاید بتوان موفق‌ترین نویسنده عرب مهاجر نامید.

او به‌عنوان یک خارجی، در فرانسه به هر چه که می‌خواسته رسیده است؛ از دریافت معتبر‌ترین جایزه ادبی فرانسه، یعنی «گنکور» برای کتاب «صخره‌ی تانیوس» در سال ۱۹۹۳، گرفته تا عضویت در معتبر‌ترین و قدیمی‌ترین نهاد ادبی فرانسه، یعنی آکادمی فرانسه در سال ۲۰۱۲.

آثار معلوف هم جزو پرفروش‌های بازار کتاب است و این روز‌ها در کتابفروشی‌های سراسر فرانسه، رمان «گمراهان» را جایی قرار داده‌اند که در بدو ورود، جلب توجه می‌کند. همچنین معلوف علاوه بر فرانسه در کشورهای مختلف جهان، از جمله ایران هم خواننده دارد و جوایز معتبر ادبی جهان نظیر جایزه ادبی بنیاد شاهزاده آستوریاس به وی اهدا شده است.

اما امین معلوف بودن هم مصائبی دارد؛ به‌تازگی دو خبر نه چندان خوب درباره این نویسنده منتشر شده است. یکی آنکه دولت ترکیه، مثل دیگر دولت‌های خاورمیانه که در زمینه انتشار کتاب چندان به آزادی بیان توجه نمی‌کند، پرونده‌ای علیه رمان «سمرقند» (یکی از آثار معلوف) به دلیل آنچه که «توهین به مقدسات اسلامی» خوانده، تشکیل داده است. معلوف در این کتاب به روایت زندگی عمر خیام، شاعر ایرانی می‌پردازد.

●امین معلوف

که از کودکی با سه زبان

عربی، فرانسوی و انگلیسی

و در واقع میان دو فرهنگ

شرقی و غربی بزرگ شده

مهم‌ترین ویژگی بهار عربی

را عدم خصومت اعراب معترض

با غرب می‌داند.

●معلوف به انقلاب ایران به عنوان

یک نمونه از آرمان‌گرایی صرف می‌نگرد.

او بر آن است که انقلاب ایران،

«انقلابی محافظه‌کار» بود

که توسعه اجتماعی و فرهنگی در آن

در نظر گرفته نشده بود.

این در حالی است که ابتدای ماه ژانویه امسال دولت آنکارا به ۵۰۰ کتاب که دچار سانسور شده بودند، اجازه نشر داد. با این وجود، در ترکیه همچنان ۲۰ هزار عنوان کتاب، از جمله «موش‌ها و آدم‌ها» اثر جان اشتاین بک و «درخت پرتقال زیبای من» نوشته ژوزه مائوروده واسکونسلوس در ترکیه پشت سد سانسور مانده‌اند و ممکن است با شکایت وزارت آموزش و پرورش که بر اساس درخواست پدر و مادر یک دانش‌آموز صورت گرفته، کتاب امین معلوف هم جزو کتاب‌های ممنوعه این کشور اسلامی شود.

و خبر دوم هم، خبر تخریب خانه امین معلوف در لبنان است که اوایل ژانویه منتشر شد. انگار کشورهای جهان سوم، با وجود تمامی شباهت‌ها و اختلافاتشان، در یک چیز بسیار به هم شبیه‌اند؛ و آن تحریب آثار تاریخی و مکان‌هایی که نماد فرهنگ و هویت ملی‌ هستند.

تخریب خانه امین معلوف در حومه شهر بیروت که قرار بود جزو میراث ملی لبنان باشد، از سوی یک شرکت‌ املاک و مستغلات صورت گرفته است.

امین معلوف و بهار عربی

«آنچه در سال ۲۰۱۱ برای کشورهای عربی اتفاق افتاد برای من مایه خوشبختی و غرور بود، اما ما اکنون شور ابتدایی‌ را که این حوادث ایجاد کرد گذرانده‌ایم و وارد دوران طولانی، سخت و حساس گذار شده‌ایم.» این بخشی از اظهارات امین معلوف در گفت‌وگو با نشریه هفتگی «ندای تونس» است که ژوئن سال ۲۰۱۲ منتشر شد.

او در این گفت‌وگو دوران گذار کنونی را برای تمامی کشورهایی که در بهار عربی دستخوش تغییر شدند، مهم و سرنوشت‌ساز می‌داند.

معلوف دو سرنوشت متفاوت را برای بهار عربی پیش‌بینی می‌کند، یکی اینکه تغییرات صورت گرفته به سوی شکل‌گیری یک جامعه مدرن، دموکرات و توسعه‌یافته حرکت کند، و دیگری اینکه تنش‌های موجود ادامه یابد و حتی خشونت‌ها و درگیری‌ها میان گروه‌های مختلف مذهبی و سیاسی بیشتر شود.
این نویسنده که زندگی‌اش در لبنان به او آموخته، به‌سادگی و سرعت درباره کشورهای عربی به‌ویژه کشورهایی که دارای فرقه‌ها و گروه‌های سیاسی مختلفی است، قضاوت نکند، زمان حال را زمان مناسبی برای پیش‌بینی آینده نمی‌داند و می‌گوید که علی‌رغم همه این ابهام‌ها، دگرگونی‌های بهار عربی را با اشتیاق زیاد دنبال می‌کند.

«من در آخرین کتابم نوشته‌ام که بزرگ‌ترین مشکل جهان امروز، فقدان مشروعیت رهبران کشورهای عربی است که فکر می‌کنم این عدم مشروعیت در بهار عربی برملا شد.»

معلوف که از کودکی با سه زبان عربی، فرانسوی و انگلیسی و در واقع میان دو فرهنگ شرقی و غربی بزرگ شده و رشد کرده است، مهم‌ترین ویژگی بهار عربی را عدم خصومت اعراب معترض با غرب می‌داند: «یک ماه عسل میان جهان عرب و غرب وجود داشت، تمامی اعتراضاتی که صورت گرفت، بدون شعاری علیه غرب بود و فکر می‌کنم که این موضوع بسیار دلگرم‌کننده و بسیار سنجیده است.»
البته معلوف ابراز امیدواری می‌کند که این وضعیت، یعنی عدم دشمنی با غرب در اعتراضات مردم عرب، ادامه داشته باشد، زیرا این نویسنده به خوبی می‌داند که برخی از گروه‌ها به‌ویژه گروه‌های تندرو اسلامی بدشان نمی‌آید که مسیر شعار‌ها و اهداف بهار عربی را به سمت خصومت با غرب منحرف کنند.
نمونه این انحراف، اتفاقی است که اخیراً در تونس روی داد؛ پس از ترور «شکری بلعید» یکی از رهبران مخالف دولت اسلامگرای تونس، حزب النهضه متهم به دست داشتن در این ترور شد. اما این حزب در واکنش به این اتهام، طرفدارانش را به سردادن شعار علیه دخالت‌های فرانسه در تونس دعوت کرد!
امین معلوف معتقد است که اگر در این برهه خصومتی با غرب صورت نگیرد، اعراب می‌توانند رابطه‌شان را با کشورهای پیشرفته غربی اصلاح کنند؛ به‌گونه‌ای که نفع بیشتری برای هر دو طرف داشته باشد.

زبان فرانسه در بهار عربی

یکی از نکته‌های جالبی که امین معلوف، این نویسنده فرانسوی‌زبان، درباره بهار عربی به آن اشاره می‌کند، حضور «کلیدی» زبان فرانسه در اعتراضات مردم کشورهای عربی حاشیه دریای مدیترانه است.
او می‌گوید اعتراضات بهار عربی با یک «شعار کلیدی» که به زبان فرانسه سر داده می‌شد، آغاز شد: برو گمشو! (dégage)

اولین بار این شعار را مردم تونس برای بیرون راندن زین‌العابدین بن‌علی به کار بردند. و بعد در دیگر کشورهای عربی مثل مصر، ترجمه عربی این کلمه مورد استفاده قرار گرفت: ارحل!
«من یادم است که اولین معترضان مصری این شعار را از تونسی‌ها یاد گرفتند. این شعار مثل یک جرقه بود.»

معلوف که در تمامی آثارش بر گوناگونی فرهنگی و تکثر هویت‌ها تأکید می‌کند، این شعار را نشانه‌ای بر اهمیت اختلاط فرهنگ‌ها می‌داند. به نظر او اساساً بهار عربی، طرح و نظری بود که از فرهنگی به فرهنگی دیگر به‌درستی منتقل می‌شد: «نظر‌ها باید در جریان باشند، زیرا ارزش‌های اساسی و بنیادین، مشترک و متعلق به تمامی فرهنگ‌ها و تمدن‌هاست.»

همچنین این نویسنده، در حوادث تاریخی مثل بهار عربی و همچنین ثبت آن‌ها نقش مهمی برای ادبیات قائل است. از نظر او، اولین کاری که ادبیات می‌کند، به تفکر واداشتن انسان در مورد جهانی به غیر از جهان پیرامونی‌اش است.

بزرگ‌ترین آسیب‌های بهار عربی

●سمرقند، رمان، امین معلوف
روایتی از عشق عمر خیام

به زنی به نام جهان،

چگونگی شکل‌گیری رباعیات او و درگیری‌اش با نظام‌الملک در قرن یازدهم

و همچنین چگونگی به وقوع پیوستن انقلاب مشروطه در ایران و غرق شدن کشتی تایتانیک و گم‌شدن دست‌نوشته‌های عمر خیام.

این رمان در ترکیه به دلیل «توهین به مقدسات اسلامی»

ممنوع‌الانتشار است.

امین معلوف در اظهار نظرهای مختلفی درباره بهار عربی، به آسیب‌های این دگرگونی‌ها نیز اشاره می‌کند. به نظر او، ‌درست است که میل شدیدی برای استقرار دموکراسی در کشورهایی که دست‌خوش بهار عربی شده‌اند وجود دارد و این میل را می‌توان در اشتیاق مردم به رأی دادن مشاهده کرد، اما آنچه بسیار تأسف‌بار و ناامیدکننده است، این است که آگاهی کافی درباره ضرورت مدرن شدن لایه‌های مختلف اجتماعی وجود ندارد.

اشاره امین معلوف به فرقه‌ای و قبیله‌ای بودن جوامع عربی است که هنوز هم، یعنی در قرن بیست و یکم، پیامدهای منفی‌اش گریبان‌گیر جهان عرب است. او این ویژگی کشورهای عربی را مهم‌ترین مانع در برابر شکوفایی بهار عربی می‌داند.

همچنین مشکل بزرگ دیگر بهار عربی از نظر معلوف، مسئله «لائیسیته» و «حقوق زنان» است. این نویسنده می‌گوید که از دو جنبه می‌توان پرسش‌های زیادی را در زمینه انقلاب‌های عربی مطرح کرد، اما با این حال قضاوت نهایی، حتی در این موارد، هنوز زود است.

به عقیده امین معلوف، این آرمان که استبداد سرنگون شود و کسی بر دیگری از نظر سیاسی سلطه نداشته باشد، به تنهایی کافی نیست. معلوف می‌گوید که متأسفانه این ویژگی عصر حاضر است که انقلاب‌ها در آن فقط بر اساس این آرمان شکل می‌گیرد. این نویسنده عرب به انقلاب ایران نیز، که در نوع خود یک انقلاب شکست‌خورده محسوب می‌شود، به عنوان یک نمونه از این آرمان‌گرایی صرف می‌نگرد. به این معنی که انقلاب ایران، «انقلابی محافظه‌کار» بود که توسعه اجتماعی و فرهنگی در آن در نظر گرفته نشده بود.

او همین توسعه نیافتگی در لایه‌های اجتماعی را موجب جنگ داخلی در سوریه می‌داند. به نظر معلوف، آنچه در سوریه اکنون تعیین‌کننده است دیگر آرمان‌هایی مثل آزادی و دموکراسی نیست، بلکه فرقه‌گرایی و گرد آمدن آدم‌ها حول مذهبی خاص است.

همچنین در دیگر کشورهای عربی نیز، این فرقه‌گرایی موجب بازتولید استبداد می‌شود؛ معلوف در این زمینه به اخوان المسلمین در مصر و سلفی‌ها در تونس اشاره می‌کند.

البته نگرانی‌های امین معلوف به عنوان یک لبنانی، بیشتر معطوف به سوریه است. او می‌گوید این روز‌ها تمامی لبنانی‌ها به‌‌ همان اندازه سوری‌ها نسبت به سرنوشت سوریه نگرانند. برخی از لبنانی‌ها خواهان سرنگونی بشار اسد هستند و برخی دیگر از عواقب این سرنگونی در هراس‌اند.

معلوف با تمثیل‌هایی نگرانی‌اش را نسبت به سرنوشت بهار عربی به خوبی توصیف می‌کند: «انگار برادر دوقلوی من برای مدت طولانی به کما رفته باشد، و همه پزشکان گفته باشند که او دیگر به هوش نمی‌آید.» با این حال، او امیدوار است که ناگهان این برادر به هوش بیاید و زندگی را از نو آغاز کند.
همچنین در جایی دیگر می‌گوید: «آنچه تاریخ در سال ۲۰۱۱ به ما عرب‌ها هدیه کرد، شمشیر بزرگ هومر بود، اما سال‌ها باید بگذرد تا ما با آگاهی کامل این شمشیر را به دست گیریم.»

به‌نظر می‌رسد، پس از فروکش کردن هیجانات بهار عربی، اکنون خواندن آثار امین معلوف، که فقط به رمان محدود نمی‌شود و نوشته‌های سیاسی و تاریخی را نیز در برمی‌گیرد، برای همه به‌ویژه اعراب، موجب از دست نرفتن نقشه راه می‌شود.
تمامی شخصیت‌هایی که معلوف در آثارش خلق کرده، قربانی عدم تفاهم فرهنگ‌ها و قومیت‌هاست، اما این نویسنده به‌درستی می‌آموزاند که همین چندپارگی جوامع می‌تواند منجر به عدم تعصب و سعادت مردمان شود.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

hosseinn — Mon, 18 Feb 2013 16:22:40 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- «بهار عربی، ۲۳ سال پس از بهار الجزایر اتفاق افتاد؛ بهار ما را طوفان و رعد در هم کوبید و در سرزمین ما، جای شقایق‌ها را، جوی‌های خون گرفت.»

یاسمینه خضرا، نویسنده عرب مهاجر، مثل دیگر اعراب سراسر جهان، این روز‌ها سرشار است از خوف و رجا. این نویسنده که آثارش درباره کشورهای عربی-اسلامی، از افغانستان و عراق گرفته تا سومالی و سودان و الجزایر است، در اظهارنظر‌هایش نسبت به «بهار عربی»، با وجود ابراز امیدواری‌، نسبت به خطرات پیش‌رو هشدار می‌دهد: «ترجیح می‌دهم صبر کنم، تا اینکه حرف‌های نامربوط بزنم.»
با این‌حال، خضرا که دغدغه اصلی‌اش برقراری صلح و آرامش در کشورهای جهان سوم، به ویژه کشورهای عربی و آفریقایی است، سخنانی را درباره بهار عربی و اوضاع سیاسی کنونی کشورش بیان کرده است.

زندگی و آثار

«در نوجوانی شازده کوچولوی سنت اگزوپری را خواندم، آن زمان در کالج نظامی محبوس بودم و با ناامیدی لابه‌لای رمان‌هایی که با ولع می‌خواندم، به دنبال اندکی آزادی می‌گشتم. بعد از خواندن این کتاب، سنت اگزوپری فرشته نجات من شد. شازده کوچولو معصومیتی را به من نشان داد که تا آن زمان فکر می‌کردم در سربازان دیگر وجود ندارد. این کتاب برای من مثل یک قالیچه پرنده شد و انگار با پوتین‌های مخصوصم که به سرباز صفر‌ها می‌دادند، روی باد قدم می‌گذاشتم. آن زمان بود که لبخند را کشف کردم و رؤیا‌پردازی را. از آن به بعد گاهی خودم را روباه فرض می‌کردم و گاهی هم ستاره‌ای درخشان در آسمان سربی‌ام.»

●محمد مولسهول،

نویسنده فرانسوی الجزایری‌تبار

با نام مستعار «یاسمینه خضرا»

●او با هر نوع «خصومت‌ورزی»

مخالف است.

می‌گوید:

«وقتی فرزندم در عقایدم

شریک نیست،

این دلیل نمی‌شود که در غذایم، در زندگی‌ام و در خوشبختی‌ام شریک نباشد.»

محمد مولسهول، نویسنده فرانسوی الجزایری‌تبار، دهم ژانویه ۱۹۵۵ در شهر قنادسه در استان بشار، واقع در غرب الجزایر به دنیا آمد. او بعد‌ها بر اساس دو نام کوچک همسرش، نام «یاسمینه خضرا» را برای خود برگزید.

پدر یاسمینه خضرا که افسر ارتش آزادی‌بخش الجزایر بود، سال ۱۹۵۸، در جریان جنگ با فرانسه، زخمی شد. او پسرش یعنی یاسمینه را که در آن زمان نه ساله‌ بود، برای اینکه مثل خودش افسر ارتش شود، به مدرسه نظامی فرستاد. یاسمینه خضرا در آن مدرسه، آموزش‌های نظامی را فراگرفت و به مدت ۳۶ سال در ارتش کشورش خدمت کرد.

طی جنگ داخلی الجزایر در دهه ۱۹۹۰، یاسمینه خضرا یکی از فرماندهان ارشد جنگ علیه نیروهای مسلح جبهه اسلامی نجات الجزایر (الجبهة الإسلامیة للإنقاذ) و همچنین گروه اسلامی مسلح (الجماعة الإسلامیة المسلحة) که هدفش استقرار یک دولت اسلامی در الجزایر بود، به‌شمار می‌آمد.

یاسمینه خضرا اولین کتاب مهم‌اش را در سال ۱۹۹۷ با عنوان «موریتوری» (Morituri) منتشر کرد. تا آن زمان هشت کتاب منتشر کرده بود. «موریتوری» یک واژه یونانی است به معنی «کسانی که می‌خواهند بمیرند». بر اساس این رمان که درباره جنگ داخلی الجزایر است، در سال ۲۰۰۷ فیلمی با همین عنوان ساخته شد.

یاسمینه خضرا که موقع انتشار این رمان هنوز افسر نظامی بود، به این دلیل نام مستعار برای خود انتخاب کرده بود، که از زندگی نظامی «محمد مولسهول» فاصله بگیرد و همچنین در دام تحجر و حساسیت جامعه کشورش گرفتار نشود.

بالاخره یاسمینه خضرا سال ۲۰۰۰ از ارتش خارج شد و خود را وقف نوشتن، آن هم به زبان فرانسه کرد.
تا سال ۲۰۰۱ کسی نمی‌دانست که «یاسمینه خضرا» یک مرد است. تا اینکه این نویسنده با مهاجرت به فرانسه و با نوشتن زندگی‌نامه‌اش به نام «نویسنده»، در این سال هویت مردانه‌ نام زنانه‌اش را علنی کرد. بعد از انتشار این کتاب بود که آثار «یاسمینه خضرا» با استقبال گسترده‌ای مواجه، و در عین حال نقدهای بسیاری درباره این آثار نوشته شد.

یک سال بعد، یعنی در سال ۲۰۰۲، او رمان «کلاهبرداری کلمات» را منتشر کرد و در این رمان به انتقاداتی که متوجه گذشته‌ نظامی‌اش بود پاسخ داد.

شهرت بین‌المللی یاسمینه خضرا بیشتر به خاطر مجموعه رمان‌های پلیسی او و خلق کارآگاه «ابراهیم لوب» (Brahim Llob) است. علاوه بر «موریتوری» که در همین مجموعه محسوب می‌شود، «سفید دوگانه»، «پاییز اوهام» و «سهم مرگ» نیز جزو آثار پلیسی یاسمینه خضراست.

●سوءقصد، نوشته یاسمینه خضرا؛ گفت‌وگوی خاموش شرق و غرب

شخصیتی کارآگاهی که یاسمینه خضرا در این آثار خلق کرده، یک شخصیت فسادناپذیر است در جامعه‌ای که بر اثر جنگ و تعصب فاسد شده است. او با کنجکاوی در طبقات مختلف جامعه الجزایر، زخم‌های باز این جامعه را بررسی می‌کند و همین ویژگی‌اش، موجب استقبال گسترده از سوی مخاطبان شده است.

اما در برخی از آثار یاسمینه خضرا، یک مضمون شاخص نیز وجود دارد: «گفت‌وگوی خاموش شرق و غرب». این نویسنده در هر کدام از سه رمان «پرستوهای کابل» (که با ترجمه مهدی غبرایی به فارسی منتشر شده)، «سوء قصد» و «آژیرهای بغداد» به نوعی به تقابل شرق و غرب می‌پردازد.
یاسمینه خضرا در «پرستوهای کابل» داستان دو زوج افغان را در دوران حکومت طالبان بازگو می‌کند. در «سوءقصد» هم داستان یک پزشک عرب روایت می‌شود که شهروند اسرائیل شده و در جست‌وجوی حقیقت زنش با نام «کامیکازه» است. در «آژیرهای بغداد» نیز یاسمینه خضرا به تفصیل، نگرانی‌های یک جوان عراقی را می‌نویسد که حمله نیروهای آمریکا زندگی‌اش را تباه کرده است.

آثار یاسمینه خضرا در بیش از ۴۰ کشور جهان ترجمه و منتشر شده است. سال گذشته نیز فیلم «آنچه روز به شب مدیون است» بر اساس رمانی از خضرا با همین نام، ساخته و در سینماهای فرانسه اکران شد.

یاسمینه خضرا جوایز ادبی بسیاری را برده است که از آن جمله می‌توان به جایزه «بهترین رمان سال» در سال ۲۰۰۸ که به رمان «آنچه روز به شب مدیون است» تعلق گرفت، اشاره کرد. همچنین نشان افتخار دولت فرانسه (لژیون دونور) به این نویسنده اهدا شده است.

یاسمینه خضرا و بهار عربی

در میان جوایز مختلفی که یاسمینه خضرا دریافت کرده، یک جایزه، جنجال‌برانگیز شده است. سال ۲۰۱۱، همزمان با اهدای جایزه‌ای از سوی آکادمی فرانسه به یاسمینه خضرا، دولت بحرین نیز جایزه‌ای با عنوان جایزه آفرینش ادبی به این نویسنده تقدیم کرد. پس از اهدای این جایزه، بسیاری از او انتقاد کردند که چرا در بحبوحه سرکوب‌ معترضان بحرینی از سوی حکومت این کشور، یاسمینه خضرا به این کشور آشوب‌زده رفته و از دولت این کشور جایزه دریافت کرده است.

اما خضرا در پاسخ به این انتقاد‌ها گفت: «خیلی کنجکاو بودم که به بحرین بروم، و نبض کشوری را که از مدت‌ها پیش مورد توجه من بوده، بسنجم. قبلاً من به دوبی و ابوظبی و کویت رفته بودم.»
وی درباره اعتراضات بخشی از مردم بحرین نیز گفت: «اتفاقاتی که برای بحرین افتاد، شایسته این کشور نبود و از آسیب‌های فرعی "بهار عربی" بود.»

یاسمینه خضرا با دفاع از عملکرد حکومت پادشاهی بحرین، اضافه کرد: «مسلماً ما خیلی خوشحالیم از بیداری مردم عرب، اما این بیداری در مورد بحرین کاملاً بی‌ارتباط است. با‌ شناختی که من دارم، اشتباهی در هدف رخ داده است. بحرین قربانی مدارای خود شده است، زیرا حکومت این کشور با شیعیان برخورد خوبی دارد. زنان در این کشور نسبت به دیگر کشورهای منطقه آزادی بیشتری دارند،

●آژیرهای بغداد، نوشته یاسمینه خضرا.

خضرا: در کشورهای عربی به جای افراد و گروه‌های مشخص،

«توده نامشخص» حضور دارد.

آموزش در این کشور یک اولویت مطلق است، و پیروان ادیان مختلف در کنار هم زندگی می‌کنند.»
این نویسنده در کل درباره «بهار عربی» نیز معتقد است که این اتفاق در ابتدا یک «شورش گسترده» بود که پیش از آن غیر قابل تصور بود، زیرا مدت‌ها بود که مردم عرب مثل «حیوانات» در نظر گرفته می‌شدند. اما امروز اعراب، با تمام ساختار قبیله‌ایشان، در حال تغییر تصور دیگران نسبت به خودشان هستند.

خضرا دلایلی را نیز برای این نظرش که بهار عربی «انقلاب» نیست، بیان کرده است: «در یک انقلاب، بازیگران مشخص ایفای نقش می‌کنند، یک هدف سیاسی مشخص وجود دارد و یک نقشه راه که مسیر را تعیین می‌کند.» او با این تعریف از انقلاب، می‌گوید که در کشورهای عربی به جای افراد و گروه‌های مشخص، «توده نامشخص» حضور دارد.

یاسمینه خضرا درباره نتایج «بهار عربی» نیز معتقد است که دستاوردهای اعتراضات مردم، برای هر کشور، متفاوت است. ولی در عین حال، تأکید می‌کند که سرخوشی‌ها اغلب «کورکورانه» است و مسئله اساسی اکنون برقراری عدالت و حضور سیاسی یکسان در میان گروه‌های مختلف مردم است. او با اشاره به انتخابات آزاد، درباره سابقه رأی‌گیری در کشورهای عربی هم می‌گوید که در این کشور‌ها صندوق‌های رأی اعتبار خود را از دست داده، و چیزی جز ناامیدی نمی‌آفریند. بنابراین نباید از فرصت به‌دست آمده، چنان استفاده کرد که این ناامیدی در آینده نیز ادامه داشته باشد.

این نویسنده که سابقه نظامی و حضور در جنگ هم دارد، می‌گوید که درگیری‌ها و جنگ داخلی در هر کدام از کشورهایی که متأثر از بهار عربی شده‌اند، می‌تواند بر ثبات منطقه تأثیر بگذارد.

او در واکنش به این گفته که «بهار عربی تبدیل به پاییز اسلامگرا‌ها شده است» نیز می‌گوید: «ترتیب فصل‌ها، اقتضای گذر زمان است. از این تابستان تا تابستان دیگر، باید از پاییز هم گذشت.» با این حال، یاسمینه خضرا می‌گوید که در مورد بهار عربی می‌شود بدون اینکه دوران بد دیگری را سپری کرد به دوران بهتری رسید.

الجزایر یائسه نشده است

یاسمینه خضرا از کشورش دل پری دارد. او علاوه بر کتاب‌هایش، در تمامی مصاحبه‌هایش نیز از وضعیت کنونی الجزایر سخن گفته است.

این نویسنده معتقد است که الجزایر با تمامی اتفاقاتی که از سر گذرانده، نه تنها هنوز «یائسه» نشده، بلکه در حال زایش است. خضرا می‌گوید که آینده کشورش فقط به دست جوانان ساخته می‌شود و باید در این زمینه به همه الجزایری‌ها فرصت یکسان داده شود. «باید از رواج این تفکر جلوگیری شود که هر کس با برخی چیز‌ها موافق نیست، یک دشمن است.»

یاسمینه خضرا با توده‌گرایی نیز در هر حالتی مخالف است؛ چه توده‌گرایی در قدرت، چه توده‌گرایی در نیروهای اپوزیسیون. همچنین این نویسنده با هر نوع «خصومت‌ورزی» مخالف است. «وقتی فرزندم در عقایدم شریک نیست، این دلیل نمی‌شود که در غذایم، در زندگی‌ام و در خوشبختی‌ام شریک نباشد.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

hosseinn — Mon, 11 Feb 2013 09:21:10 +0000

«بهار عربی» و نویسندگان و شاعران عرب مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- ادریس شرایبی، برای ما فارسی‌زبان‌ها چندان آشنا نیست. به غیر از کتاب «در جست‌وجوی خرابکار» که رضا سیدحسینی آن را ترجمه کرده و در سال ۱۳۸۲ در تهران منتشر شده، از این نویسنده بزرگ مراکشی اثری به فارسی وجود ندارد.

محمدرضا شفیعی کدکنی هم در برخی از مقاله‌هایش درباره ادبیات عرب نامی از او برده، اما از آنجا که آثار شرایبی به زبان فرانسه نوشته شده، شفیعی کدکنی حساب او را از بقیه بزرگان ادبیات عرب جدا کرده است.

زندگی و آثار

ادریس شرایبی، یکی از نویسندگان بزرگ مراکشی قرن بیستم است که پانزدهم ژوئیه ۱۹۲۶ در شهر ساحلی الجدیده مراکش در خانواده‌ای مرفه اما پدرسالار به دنیا آمد و اول آوریل شش سال پیش، یعنی سال ۲۰۰۷ در هشتاد و یک‌سالگی در شهر دروم در جنوب فرانسه درگذشت. پیکر این نویسنده به مراکش منتقل شد و در قبرستانی در کازابلانکا در کنار قبر پدرش، به خاک گرم سرزمین مادری‌اش سپرده شد.

●«گذشته ساده» (۱۹۵۴)

نوشته ادریس شرایبی

از میان بیش از ۲۰ رمانی که ادریس شرایبی طی ۵۰ سال در نیمه دوم قرن بیستم نوشته، مهم‌ترین رمان او، رمان «گذشته ساده» (۱۹۵۴) است. در واقع شرایبی جزو معدود نویسندگان بزرگ دنیاست که شاهکارشان‌‌ همان اولین رمانشان است و با انتشار آن خود را به عنوان نویسنده تثبیت کرده‌اند.
«گذشته ساده» که به‌طور خلاصه، قصه طغیان پسر بر پدر (استعاره‌ای‌ از جامعه‌ای مردسالار، حکومتی مستبد، و مذهبی خشک و خشن) است، فوراً مورد توجه منتقدان ادبی فرانسه قرار گرفت، در زادگاه نویسنده که آن روز‌ها درگیر مبارزات استقلال‌طلبانه بود با استقبال مواجه شد، و به زبان‌های مختلف هم ترجمه گردید. اکنون نیز این رمان یکی از کتاب‌های مرجع در بررسی ادبیات مهاجرت جهان است و بر اساس آن در دانشگاه‌ها رساله‌های بسیاری در مقطع کار‌شناسی ارشد و دکترا نوشته شده است.
حضور ریاکارانه اسلام در جوامع عربی به‌ویژه مراکش در سال‌های دهه ۱۹۵۰، وضعیت اسفبار زنان مسلمان، بحران هویت ملت‌های عرب، و برخورد انسان عرب با دیگر فرهنگ‌ها به‌ویژه فرهنگ غربی، از مضامینِ «گذشته ساده» است. ادریس شرایبی اما در آثار دیگرش به موضوعاتی نظیر استعمار، دیکتاتوری و زوایای پنهان جوامع بسته جهان عرب هم می‌پردازد.

او که علاوه بر رمان، شعرهایی را نیز منتشر کرده و در آخرین آثارش به ژانر پلیسی گرایش پیدا کرده بود، و مدتی هم در دانشگاه لاوال کبک در کانادا ادبیات شمال آفریقا تدریس می‌کرد.

در کل، کتاب‌های ادریس شرایبی، همه نیش‌دار و تلخ است؛ اما او فقط در نقد سرزمین مادری خود بی‌رحم نبود، بلکه سرزمین رؤیاهایش، یعنی فرانسه را نیز به‌طور جدی نقد کرده است.

این نویسنده که ۳۰ سال برای شبکه‌های رادیویی مختلف فرانسه به‌ویژه «فرانس کولتور» نویسندگی می‌کرده، در رمانی با نام «بزهای نر»، برخورد دولت فرانسه را با مهاجران عرب شمال آفریقا نقد کرده است. زبانی که شرایبی در این رمان به‌کار برده، بسیار خاص است و در دیگر آثارش کمتر به چشم می‌خورد: زبانی جویده، بی‌رحم، دلخراش.

اما ادریس شرایبی فقط به این کتاب بسنده نکرد، و با رمان دیگری به نام «توده» در لفافه به نقد «ژنرال دوگل» قهرمان ملی فرانسوی‌ها پرداخت. قهرمان این رمان، یک آدم احمق است که به قدرت می‌رسد و هر بار که زبان به سخن می‌گشاید مردم او را تشویق می‌کنند.

از دیگر رمان‌های ادریس شرایبی می‌توان به «از تمام افق‌ها» (۱۹۵۸)، «مادر بهار» (۱۹۸۲) و «تولد در سپیده‌دم» (۱۹۸۶) اشاره کرد. آخرین کتاب این نویسنده نیز سه سال قبل از مرگش در سال ۲۰۰۴ با نام «مردی که از گذشته می‌آمد» در پاریس منتشر شد.

بهره‌هایی از دو دنیا

●ادریس شرایبی همواره

بر شانه‌هایش،

دو دنیا را حمل کرده است:

دنیای سرزمین مادری‌اش، مراکش،

و دنیای سرزمینی که در آن زندگی می‌کرد، فرانسه.

ادریس شرایبی همواره بر شانه‌هایش، دو دنیا را حمل کرده است: دنیای سرزمین مادری‌اش، مراکش، و دنیای سرزمینی که در آن زندگی می‌کرد، فرانسه. گستره آثار این نویسنده، محل تلاقی این دو دنیاست.

شرایبی با تمدن غرب، قدرت انتقاد و تحلیل خود را پروش داده و از سرزمین مادری‌، برای خلق داستان‌هایش الهام گرفته است. او به خوبی از میراث ادبی فرانسه درس گرفته بود، و مثل مارسل پروست در رمان «در جست‌وجوی زمان از دست رفته»، «من» راوی را به «من» نویسنده چنان پیوند داد که نه بیانگر قهرمان داستان است و نه بیانگر نویسنده، بلکه از زبان شخص ثالثی است به نام راوی که خاطرات نویسنده را دستمایه آفرینش رمان قرار می‌دهد.

نویسندگان مختلفی درباره این ویژگی آثار شرایبی نوشته‌اند. به عنوان نمونه، آلبر ممی (Albert Memmi) نویسنده تونسی فرانسوی‌زبان، که در قلمرو ادبیات شمال آفریقا، از نویسندگان هم‌نسل ادریس شرایبی به شمار می‌آید، درباره حضور نویسنده در آثار شرایبی، به دوران پس از استعمار در کشورهای عربی شمال آفریقا اشاره می‌کند و می‌نویسد: نویسنده‌های این کشور‌ها هم مثل دیگر مردمان آنجا در پی بازتعریف خود بودند، و چه چیزی بهتر از ادبیات برای شناخت دوباره انسان؟ به عقیده ممی و دیگر نویسندگان شمال آفریقا، نوشتن از «من» به نویسنده اجازه می‌داد تا تمامی پلیدی‌هایی که از سنت و دوران استعمار در درون آن‌ها رسوب کرده بود، دفع شود.

از این نظر می‌توان گفت که برای شرایبی، نوشتن‌‌ همان «استقلال» و «آزادی» است و پلی است میان گذشته و حال؛ گذشته‌ای که مرده و زمان حالی که نمی‌تواند بر جسد گذشته عزاداری کند، و چاره‌ای ندارد که از گذشته‌اش مستقل و آزاد باشد.

آزادی زنان عرب

«اینجا بهشتی است که زمانی در آن زندگی می‌کردم: دریا و کوهستان. اینجا تمام زندگی حضور دارد، پیش از دانش، پیش از تمدن، و پیش از شناخت. و شاید روزی برای یک مرگ آرام، به آنجا بازگردم.» این جملات، جملات آغازین کتاب «تمدن، مادرم!» نوشته ادریس شرایبی است؛ کتابی که باید برای شناخت این نویسنده حتماً آن را خواند.

●«تمدن، مادرم!»

نوشته ادربیس شرایبی:

آزادی زن در جوامع عربی

هیچ‌گاه بدون اصلاح دین

و اصلاح سیاست و همچنین

اصلاح رابطه این دو،

امکان‌پذیر نمی‌شود.

این رمان، داستان زنی مراکشی است که به‌واسطه دو پسرش از قیود اجتماعی کشورش‌‌ رها می‌شود. رمان از دو بخش تشکیل شده: فصل «بودن» و فصل «داشتن». در هر فصل، یکی از دو پسر این زن مراکشی، مادرشان را روایت می‌کند.

شرایبی از‌‌ همان اولین آثار خود به موضوع زن پرداخته و آزادی زنان، شاه‌کلید آثار ادریس شرایبی است. طاهر بن‌جلون، نویسنده مراکشی، درباره هموطن خود می‌گوید که شرایبی همواره در آثارش به طور غیرمستقیم دین را هدف می‌گرفت، از نظر او آزادی زن در جوامع عربی هیچ‌گاه بدون اصلاح دین و اصلاح سیاست و همچنین اصلاح رابطه این دو، امکان‌پذیر نمی‌شود. همچنین ادریس شرایبی بخش مهمی از آزادی زنان را در گرو تلاش آن‌ها برای شناخت خود می‌داند. در واقع، شرایبی در آثارش به زنان سرزمین مادری‌اش می‌گوید که «جرأت دانستن» داشته باشید، و تا وقتی این جرأت را نیافته‌اید، با شما «مثل یک حیوان» رفتار می‌شود.

شخصیت‌های زن موجود در آثار شرایبی به اغلب به شکل‌ واحدی در حال شناخت خود هستند. آن‌ها معمولاً از طریق دیگران به شناخت خود می‌رسند، مثل شخصیت مادر در رمان «تمدن، مادرم!» که از طریق دو فرزندش پی به وجود خود می‌برد.شاید از این نظر ادریس شرایبی را بتوان نقطه مقابل برخی از نویسندگان زن شمال آفریقا قرار داد که در آثارشان، به آزادی زنان به گونه‌ای دیگر پرداخته‌اند. به عنوان نمونه، آسیه جبار، نویسنده فرانسوی‌ الجزایری‌‌تبار و از معدود اعضای فرانکوفون آکادمی فرانسه، در آثارش بر «سخن گفتن» زنان عرب برای شناختن خود، تأکید می‌کند. به اعتقاد این نویسنده زن، گفتن از خود، تنها سلاحی است که زنان عرب با آن می‌توانند به مبارزه برای احقاق حقوقشان بپردازند: سخن گفتن بی‌وقفه از گذشته، از حال، و از همه مهم‌تر از سنت. با این حال، ادریس شرایبی هم در برخی از آثارش گفت‌وگوهای جذابی خلق کرده که یک سوی این گفت‌وگو‌ها زنانی هستند که پس از مدت‌ها تحمل فشار، زبان باز کرده‌اند.همچنین شرایبی همواره یادآوری می‌کند که آزادی همراه با درد است، مثل درد تولد. شرایبی خودش در بدو ورود به فرانسه هم کاملاً همین درد را حس کرده بود.

شرایبی به روایت شرایبی

با اینکه شرایبی در سال‌های پایانی عمرش در کتابی با عنوان «جهان حاشیه‌ای» به زندگی خود پرداخته، در گفت‌وگوهای معدودی نیز که از این نویسنده بر جای مانده، از زندگی‌اش سخن گفته است.
این نویسنده در لابه‌لای این گفت‌وگو‌ها، حرف‌هایی را بیان کرده که می‌توان با آن‌ها از جهان داستانی‌اش رمزگشایی کرد، مثلاً درباره دوران نوجوانی‌اش می‌گوید: «وقتی آثار لامارتین، ویکتور هوگو، موسه، و دیگر نویسندگان بزرگ فرانسوی را می‌خواندم، با زنانی آشنا می‌شدم که به علو درجات رسیده و همواره تحسین شده‌اند، اما وقتی به خانه می‌آمدم زن دیگری را می‌دیدم که چشمانش همیشه خیس بود و شب و روز گریه می‌کرد؛ پدرم زندگی را برای مادرم سیاه کرده بود.»
آنگونه که شرایبی تعریف می‌کند، مادرش تا وقتی که پدرش زنده بود هیچ‌وقت حق نداشت از خانه خارج شود. این فقط پدر شرایبی نبود که درهای خانه را بسته بود، بلکه قفل سنت و مذهب هم بر در‌ها بود.
شرایبی وقتی درباره جامعه‌اش صحبت می‌کند، به سار‌تر تعریضی می‌زند: «جهنم دیگران نیست، جهنم در درون خود ماست.» از همین روی، به نویسندگان جوان عرب توصیه می‌کند که از خودشان بنویسند. «من مطمئنم که نسل جدید نویسندگان عرب، بیش از نسل ما طغیان خواهد کرد.»
شرایبی همواره در ستایش از این «طغیان» سخن گفته است؛ چیزی که اعتماد به نفس می‌بخشد و راه را نشان می‌دهد.

شرایبی، سرکشی خود را تا پایان عمر حفظ کرد و حتی در برابر فرانسوی‌ها و ابررسانه‌هایشان کوتاه نیامد: «وقتی رسانه‌ای به سراغ شما می‌آید، شما را مقید به خود می‌کند. بعد از حادثه یازده سپتامبر و قضیه بن‌لادن، تلفنم را کشیدم و به هیچ خبرنگاری جواب ندادم.»

در این سال‌های اخیر، و با حمله آمریکا به افغانستان و عراق، که کشورهای عربی و موضوع گروه‌های تندروی اسلامی مورد توجه رسانه‌های جهان است، نویسندگان عرب مقیم غرب به قول شرایبی «نانشان در روغن» است، اما آن‌ها «روحشان را از دست می‌دهند.»

شاید ادریس شرایبی اگر هنوز زنده بود، در این دو سالی که «بهار عرب» وزیدن گرفته، به جای مصاحبه با رسانه‌های مختلف، فقط رمان می‌نوشت؛ رمان‌هایی که باز هم فریاد طغیان مردم سرزمین مادری‌اش باشد.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

hosseinn — Sun, 03 Feb 2013 23:40:07 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - حالا که شاعرانی مثل نزار قبانی و محمود درویش در میان ما نیستند، بی‌گمان آدونیس، محبوب‌ترین و شناخته‌شده‌ترین شاعر زنده دنیای عرب است و نیازی به معرفی ندارد، همین که بگوییم به سرنوشت اسلافش دچار شده و او هم ناگزیر تن به مهاجرت داده، کفایت می‌کند و همه چیز را به‌طور خلاصه گفته‌ایم.

آدونیس گرچه اکنون در پاریس زندگی می‌کند، اما دلش همیشه در گرو وطنی است که این روز‌ها زبانه‌های آتش در آن بالا گرفته و داغ دل او را هم بیشتر کرده است.

علی احمد سعید اسبر، که اول ژانویه ۱۹۳۰ در روستای قصابین از توابع شهر جبله در شمال سوریه در خانواده‌ای کشاورز‌ زاده شده، از‌‌ همان ابتدای جوانی یک چشم به ادبیات و یک چشم به سیاست دوخته بود. این‌را شاید از پدرش آموخته بود: «هیچ‌وقت به من دستور نمی‌داد، همیشه می‌گفت قبل از هر تصمیمی فکر کن.»

وقتی سیزده ساله بود برای رییس‌جمهور سوریه شعری نوشت و فرستاد: ‌ «او از من پرسید چگونه تشکر کنم؟ گفتم دوست دارم در مدرسه ثبت نام شوم. این شعر تمام زندگی‌ام را متحول کرد.»

سال ۱۹۴۷ به جای «علی»، نام «آدونیس» را که از اساطیر قدیم سوریه و لبنان برگرفته بود، برای خودش برگزید. این‌کار در آن زمان برای او و اطرافیانش یک انقلاب بود. می‌گوید: «احساس می‌کردم که عمیقاً بی‌دین شده‌ام.»

آدونیس دریافته بود که در دین، جایگاهی برای انسان خلاق وجود ندارد.

در‌‌ همان سال بود که اولین اشعارش را منتشر کرد و در سال ۱۹۵۴ نیز با لیسانس فلسفه از دانشگاه دمشق فارغ‌التحصیل شد.

در سال‌های ۱۹۵۵ و ۱۹۵۶ به خاطر هواداری از حزب ملی سوریه (حزب السوری القومی الاجتماعی) شش ماه به زندان افتاد و سپس به بیروت تبعید شد. یک سال بعد، مجله «شعر» را با همکاری دوست شاعرش «یوسف‌الخال» بنیان نهاد. او همچنین از سال ۱۹۶۹ تا ۱۹۹۵ مجله «مواقف» را منتشر کرده است.

●روی جلد مجموعه‌ای از

اشعار آدونیس به زبان انگلیسی

آدونیس در لبنان مشغول تدریس در دانشگاه لبنان شد و همزمان تحصیلاتش را در دانشگاه سن ژوزف بیروت ادامه داد و در سال ۱۹۷۳ مدرک دکترای ادبیات را به‌دست آورد.

در سال ۱۹۶۰ آدونیس برای نخستین بار مدتی به پاریس آمد و در این شهر اقامت گزید. هم‌زمان در همین سال انتشارات معتبر گالیمار مجموعه شعر «ترانه‌های مهیار دمشقی» را به چاپ رساند. دو سال بعد او ملیت لبنانی گرفت و در ۱۹۸۰ به دلیل جنگ‌ داخلی لبنان مجبور به ترک همیشگی این کشور شد.
در واقع اقامت واقعی آدونیس در پاریس از سال ۱۹۸۵ آغاز می‌شود. زندگی در فرانسه، آدونیس را بیش از پیش جهانی می‌کند. «الکتاب» یکی از مهم‌ترین کتاب‌های شعر آدونیس، که برای اولین بار به زبان عربی در سال ۱۹۹۵ در بیروت منتشر شده بود، موجی از تحسین را در فرانسه به دنبال داشت.

آدونیس طی دهه‌های گذشته، جوایز ادبی معتبری را از آن خود کرده و چندین سال است که از او به عنوان نامزد دریافت جایزه نوبل هم نام برده می‌شود. کتاب‌هایش نیز به زبان‌های مختلف از جمله فارسی ترجمه شده و چند سال پیش نیز به ایران سفر کرد و از جمله در شیراز به شعرخوانی پرداخت.

درباره نوگرایی و ابداعاتی که آدونیس در شعر معاصر عرب به‌وجود آورده، بسیار گفته و نوشته شده است. او علاوه بر اینکه عمیقاً وامدار و میراث‌خوار شاعران پیش از خودش است، معتقد است که نوگرایی شعر عرب و در کل نوگرایی عربی نباید جدای از نوگرایی غربی باشد.

اما فقط نوگرایی‌های ادبی آدونیس در تاریخ ثبت نشده است، بلکه نوگرایی‌های او در عرصه سیاست (جهان عرب) نیز توجه همه اندیشمندان هم‌زبانش را به خود جلب کرده است.

آدونیس در کنار کار ادبی‌اش، شدیداً دلبسته سیاست است و از هر مجالی برای بیان نظرات سیاسی خود استفاده می‌کند: در سفر‌ها، در سخنرانی‌ها، در گفت‌وگو با رسانه‌ها، در مقالات، و از همه مهم‌تر در اشعارش. ویژگی آدونیس در سیاست و ادبیات، علاوه بر نوآوری، بی‌پردگی و صراحت است. به عنوان نمونه در شعری که در سال ۲۰۰۳ به مناسبت حمله‌ نظامی آمریکا به عراق سروده، می‌گوید:

«قهوه را کنار بگذار
و چیز دیگری بنوش
و گوش بسپار به آنچه اشغال‌گران می‌گویند:
با کمک آسمان
جنگی آشتی‌ساز بر پا می‌کنیم
آب زندگی را از کرانه‌های هادسون و تایمز می‌بریم
تا در دجله و فرات جاری شود» (ترجمه حمزه کوتی)

آدونیس در جلد دوم «الکتاب» از المتنبی شاعر بزرگ عرب، به عنوان پیامبر یاد می‌کند؛ پیامبر شجاعت و سرپیچی. از نظر آدونیس، المتنبی نماد یک انسان طاغی، جست‌وجوگر و متعالی است.

در بخشی از جلد دوم مجموعه «الکتاب» می‌سراید:

«از سرنوشت حلب قدم‌هایم را بیرون می‌کشم
این است راه من و این است پایان کشورم
من خود را در زخم و در زبانم غرق می‌کنم
انگار قلبم فروافتاده زیر بار سنگین خانه‌ام.» (ترجمه مصطفی خلجی)

اما شاید آدونیس هیچ‌گاه به اندازه دو سال گذشته، اظهار نظرهای تند و صریح سیاسی نکرده است. او به فاصله دو ماه پس از آغاز اعتراضات مردم سوریه، یعنی در ژوئن سال ۲۰۱۱، نامه‌ای سرگشاده خطاب به بشار اسد، رئیس‌ جمهوری سوریه نوشت و آن را در روزنامه السفیر لبنان منتشر کرد. این نامه نقطه عطفی در فعالیت‌های سیاسی اخیر این شاعر به‌شمار می‌آید.

در این نامه آدونیس از بشار اسد خواست که دموکراسی را جایگزین نظام فعلی سوریه کند.

●علی احمد سعید اسبر،

شاعر سوری - لبنانی

با نام مستعار «آدونیس»
لا دین الا ادبیات. آدونیس

بر آن است

که دین او ادبیات است.

او نوشت: «هیچ عقل و واقعیتی تأیید نمی‌کند که بلافاصله پس از سرنگونی نظام سوریه، دموکراسی حاکم شود ولی جناب رئیس‌جمهور هیچ عقل و واقعیتی نیز تأیید نمی‌کند که نظام با خشونت امنیتی بتواند به بقای خود ادامه دهد.»

دو ماه پس از این نامه، آدونیس صریح‌تر شد و از بشار اسد خواست عرصه قدرت را ترک کند.
نامه آدونیس به بشار اسد که بر دو اصل «آزادی» و «حقوق بشر» بنا نهاده شده بود، مستقیماً اسد را مسؤول جنایات سوریه می‌دانست، اما چندان هم یکسویه‌نگر نبود. در حالی که انقلابیون سوری منتظر شکسته شدن سکوت چند ماهه شاعر بزرگشان بودند، آدونیس آب پاکی را بر دستان آن‌ها نیز ریخت؛ او همچنان که تأکید می‌کرد پیوستگی دین و سیاست در حکومت خاندان اسد و حزب بعث، چه مشکلاتی را برای مردم این کشور به بار آورده، نسبت به آمیزش بیشتر دین در حکومت احتمالی انقلابیون نیز هشدار داد.

پس از انتشار این نامه، شایعاتی مبنی بر دیدار احتمالی آدونیس و بشار اسد منتشر شد، اما این دیدار اتفاق نیفتاد و مشخص شد که نه بشار اسد دل خوشی از آدونیس دارد و نه شورشیان اسلامگرای سوریه.

این شاعر سوری، چندی پس از انتشار نامه‌اش در گفت‌وگو با روزنامه الرأی چاپ کویت، باز هم بر نظراتش تأکید کرد و علاوه بر اینکه از بشار اسد خواست از قدرت کناره‌ بگیرد، گفت اگر مدتی سکوت کرده بود، به این دلیل بوده که در اعتراضات سوریه نشانه‌ای از جدایی دین از سیاست، یا حقوق اقلیت‌ها و زنان نمی‌دیده است.

آدونیس گفت به‌نظرش مبارزان سوری به دنبال استقرار جامعه مدنی و دموکراسی نیستند، بلکه می‌خواهند با سقوط بشار اسد فقط دولت را به‌دست آورند. به‌نظر آدونیس، انقلابیون زیاده‌خواه، روی دیگر حکومت‌ رادیکال هستند، که هر دو، همه چیز را به تباهی می‌کشند.

او از معترضان سوری خواست که توضیح دهند مقصودشان از انقلاب چیست و نظرشان را درباره جامعه مدنی، کثرت‌گرایی، دموکراسی و جدایی دین از سیاست بگویند.

آدونیس در گفت‌وگو با روزنامه الرأی علاوه بر ارائه نظراتش درباره تفاوت‌های سیاست‌ورزی اسلامی و سیاست‌ورزی مدرن، هشدار داد که نباید تغییر چهره برخی از کشورهای عربی را که با پول نفت اتفاق می‌افتد، با روی دادن اصلاح دینی در آن کشور‌ها اشتباه گرفت. او با این حال نسبت به اصلاح دینی کمی با تردید سخن گفت و اکثریت اعراب را اسیر دین رسمی حکومت‌ها و مراکز دینی مثل الازهر دانست.

بدگمانی به دین رسمی آدونیس را به اسلامگراهای کشورش هم بدگمان کرده است: «در هیچ تظاهراتی که از مسجد آغاز شود، شرکت نخواهم کرد.» در سفرش به ایران نیز ضمن احترام به ادیان مختلف، بی‌پروا گفته بود: «من به دین مشخصی پایبند نیستم.»

همچنین پس از سخنرانی بشار اسد که بعد از هفت ماه در مقابل مردم سوریه ظاهر می‌شد، آدونیس در گفت‌وگو با هفته‌نامه فرانسوی لوپوئن، درباره این سخنرانی گفت برای او هیچ چیز عوض نشده و این سخنرانی نکته تازه‌ای نداشته است.

او دوباره در این گفت‌وگو هم به حکومت بشار اسد و هم به نیروهای انقلابی تاخت و گفت انقلاب بدون جدایی دین از سیاست شدنی نیست. او همچنین اظهار تعجب کرد از اینکه برخی از رسانه‌های غربی‌ از تحولات سوریه به عنوان «انقلاب» یاد می‌کنند.

آدونیس درباره اقلیت علوی که بشار اسد نیز خود از همین اقلیت است، می‌گوید نباید تصور کرد که علوی‌ها همگی طرفدار بشار اسد هستند، بلکه این اقلیت خود در صف دشمنان حکومت سوریه ایستاده‌اند.

●ویدئو: سخنرانی آدونیس

در تگزاس در سال ۲۰۱۰

(به زبان عربی و با ترجمه انگلیسی)

در اینکه آدونیس با مداخله نظامی خارجی در سوریه مخالفت دارد، هیچ شکی نیست. او معتقد است که دخالت نظامی غرب در سوریه «بیهوده‌ترین» و «مسخره‌ترین» راه حل است، زیرا غرب نتوانسته تاکنون در کشورهایی که مداخله کرده، مثل سومالی و عراق، مشکلات را حل کند. با این حال به‌نظر آدونیس، کشورهایی مثل فرانسه باید از جریان‌های سکولار، دموکراتیک و کثرت‌گرا در کشورهای عربی دفاع کنند و از این نظر، فرصت برای غرب کم نیست، زیرا هنوز در بسیاری از کشورهای عربی، حکومت قانون جاری نیست و آن کشور‌ها دارای یک قانون اساسی هم نیستند. در واقع نقدی که آدونیس به غرب وارد می‌کند این است که غرب به جهان عرب به عنوان یک موقعیت استراتژیک می‌نگرد، نه یک موقعیت انسانی. آدونیس موقعیت جهان عرب را بسیار پیچیده می‌داند. در این کشور‌ها، دموکراسی هیچ‌گاه تجربه نشده، نه در تاریخش و نه در فرهنگش.

به‌رغم چنین کنش‌های سیاسی آدونیس خود را سیاستمدار نمی‌داند. می‌گوید: «من در شعر‌ زاده شده‌ام، سرزمین من کره خاکی نیست، شعر است.»

او به عنوان یک شاعر برای آزادی فرد، لائیسیته و حقوق زنان اولویت‌ قائل است و حتی در موضع‌گیری‌های سیاسی‌اش تأکید می‌کند که بیش از همه شاعر است و شاید به همین دلیل هم نظر متفاوتی دارد.

آدونیس معتقد است که مردم عرب را فقط می‌توان از خلال اشعار آن‌ها شناخت، نه از حکومت‌هایشان. در شعر عربی است که بر خلاف سیاست، بسیاری از آزادی‌ها وجود دارد. با این حال آدونیس هجوم دین (اسلام) به شعر و فرهنگ عرب را ضایعه‌ای بزرگ برای شعر و فرهنگ در جهان عرب می‌داند. او به شعر به عنوان یک ابراز نمی‌نگرد. می‌گوید: «تجربه تاریخی نشان داده که شعر متعهد، هیچ است.»

به نظر او دین و سیاست باید در مقابل شعر سر خم کنند. او بر آن است که اهمیت یک شاعر به مراتب بیشتر از اهمیت یک سیاستمدار است و می‌گوید: «سیاست به مردم چیزی می‌گوید که مردم از قبل می‌دانستند؛ یعنی سیاست تقلید می‌کند. در حالی‌ که شعر مثل عشق قابل تقلید نیست و بازتولید نمی‌شود؛ شعر به ما کمک می‌کند که بی‌وقفه خود را تازه کنیم. شعر مثل عشق‌ورزی‌ست و هیچ‌وقت به یک شیوه نیست.»

آدونیس بر آن است که دین او ادبیات است، در ادبیات است که او «آدونیس» و «سیزیف» است، در این معنا که در اوج نومیدی می‌آفریند برای امید.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

hosseinn — Thu, 31 Jan 2013 00:26:11 +0000

«بهار عربی» و نویسندگان و شاعران عرب مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- با آغاز انقلاب تونس و حوادث پس از آن در جهان عرب، دو سال است که توجه رسانه‌های جهان بیش از همیشه به کشورهای عربی معطوف شده و همه جا سخن از آینده کشورهایی است که طی این دو سال دستخوش اعتراضات مردمی شده‌اند.

اما روند کند اصلاحات و تغییرات در این کشورها، آن‌گونه که هنوز هیچ کدامشان قانون اساسی خود را به تصویب نرسانده‌اند، پرسش‌ها و نگرانی‌هایی را درباره «بهار عربی» مطرح کرده است: آیا دموکراسی غالب می‌شود یا این‌که فقط سکته خفیفی در مسیر خودکامگی حاکمان روی داده است؟ جایگاه اسلام در کشورهای مسلمان عربی چه تغییری می‌کند، پررنگ‌تر خواهد شد یا این‌که خودآگاهی مردمان این کشورها، و پیش رو داشتن تجربه کشوری مثل ایران، تلفیق دین و سیاست را سخت‌ می‌کند؟ تکلیف «نان و آزادی» دو انگیزه اصلی شروع اعتراضات چه می‌شود؟

آن‌چه به این نگرانی‌ها دامن می‌زند نبود جامعه مدنی در کشورهای عربی است که سرنگونی حاکمان مستبد را به فرصتی برای جان گرفتن گروه‌های اسلامی تبدیل کرده است؛ گروه‌هایی که در ابتدا نقشی در شکل‌گیری این اعتراضات نداشتند.

اما از همه بیشتر، خود اعراب، به ویژه روشنفکرانشان، بیمناک‌ و نگران‌اند. این نگرانی هم فقط محدود به این دو سال نمی‌شود. آنها که پیش از ما ایرانیان و فارسی‌زبانان در معرض دنیای مدرن و تمدن غرب قرار گرفته‌اند، همواره به موانع موجود در جامعه در راه رسیدن به جامعه آزاد و آباد اندیشیده‌اند.
این «درد مشترک» اعراب که به نوعی ایرانیان معاصر هم به آن مبتلا هستند، در آثار متفکران و نویسندگان عرب به چشم می‌خورد.

در این میان، آن دسته از روشنفکران و نویسندگان عرب که توانسته‌اند به جهان غرب راه یابند و آثارشان را به زبانی غیر از عربی بنویسند، شاید با صدای رساتری این درد را فریاد زده‌اند.

آثار این نویسندگان از دو جنبه مهم است؛ یکی زاویه دید بیرونی این نویسندگان نسبت به جهان آباء و اجدادی‌شان، و دیگری تأثیرگذاری این آثار بر مردمان کشورهای عربی که گرچه به زبان آنها نوشته نشده، اما در واقع مخاطب اصلی این کتاب‌ها هستند.

آثار این نویسندگان، اگر چه تأثیر توده‌ای ندارد، اما برای جوان عربی که به دنبال راه تازه و صلح‌آمیزی برای خروج از بن‌بست معضلات هویتی خویش است، چراغی راهنما به شمار می‌آید. به همین سبب، نگاه و مروری به آثار و دنیای برخی از نویسندگان عرب که در غرب زندگی می‌کنند و به زبانی غیر از عربی (در اینجا فرانسوی) آثارشان را می‌نویسند، می‌تواند در شناخت بیشتر مسائل و مشکلات دنیای جدید کشورهای عربی ما را یاری رساند و حتی آموزنده باشد.

●طاهر بن جلون (۱ دسامبر ۱۹۴۴) نویسنده و روان‌درمانگر مراکشی

و از مهم‌ترین

نویسندگان فرانسه‌زبان

در جهان عرب.

● جایزه گنکور

به خاطر رمان «شب مقدس»

● بحران هویت

از مهم‌ترزین درونمایه‌های آثار اوست

●در سال ۲۰۱۱

از او کتاب «بهار عربی»

انتشار یافت.

در این کتاب بن‌جلون

تحلیلی از «بهار عربی»

ارائه می‌دهد.

طاهر بن ‌جلون از جمله این نویسندگان است. او با آثار بسیاری که نوشته، جایگاه ویژه‌ای را در میان نویسندگان عرب مهاجر به خود اختصاص داده است.

بن‌ جلون، نویسنده، شاعر و مقاله‌نویس عرب فرانسوی‌زبانی است که سال ۱۹۴۴ در شهر «فاس» مراکش به دنیا آمد و پیش از آن‌که کار نوشتن را آغاز کند، در رشته‌های فلسفه و روانشناسی اجتماعی تحصیلاتش را به پایان رسانده است.

این نویسنده که به‌خاطر رمان «شب مقدس» برنده جایزه معتبر گنکور شد و اکنون عضو آکادمی این جایزه است، در آثارش به مضامین جوامع عرب به‌ویژه آن‌چه در زادگاه‌اش با آن روبه‌روست پرداخته؛ تقابل فرهنگ‌ها، ادیان و نژادها، فقر و بیکاری، مهاجرت، تبعیض جنسیتی، و آداب و رسوم عقب‌مانده در سرزمین‌های عربی، از جمله این مضامین است.

همچنین بحران هویت، یکی از اصلی‌ترین بن‌مایه‌های داستان‌های بن‌جلون است. در برخی از داستان‌های این نویسنده، مانند «فرزند خاک»، شخصیت‌ها از جامعه خود بیزارند و گاهی برای دست‌یابی به یک هویت جعلی دست و پا می‌کنند. در این میان، استبداد موجود در جوامع عربی و رفتارهای ناهنجار رایج، بر بحران‌های شخصیتی و هویتی آنها می‌افزاید.

بن ‌جلون در تازه‌ترین رمانش با نام کنایه‌آمیز «خوشبختی زناشویی»، که مثل اغلب آثارش در مراکش می‌گذرد، زندگی مشترک را بهانه‌ای برای پرداختن به معضلات اجتماعی موجود در جوامع عربی کرده و این‌بار تباهی را در برزخی که یک زوج گرفتار آن شده‌اند، مجسم کرده است.

درباره جهان داستان‌های بن جلون بسیار نوشته شده، اما آنچه که اهمیت این نویسنده را اخیراً دوچندان کرده، واکنش او به عنوان اولین نویسنده عرب به اعتراضات کشورهای عربی است.
بن‌ جلون بلافاصله پس از پیروزی انقلاب تونس دو کتاب را به صورت همزمان منتشر کرد؛ یک داستان بلند به نام «با آتش» و یک مجموعه مقاله با عنوان «بارقه؛ اعتراضات در کشورهای عربی». او به‌ویژه در داستان «با آتش»، که در آن زندگی محمد بوعزیزی را روایت کرده، تلاش کرد دلایل اعتراضات اعراب را به‌روشنی بیان کند و به‌طور ساده بگوید که بیکاری و فقر، دلیل اصلی این اعتراضات است، نه چیز دیگر.
بن جلون با آفریدن یک فرد غیر مذهبی به‌عنوان شخصیت اصلی «با آتش»، در واقع بر جنبه‌های غیر مذهبی اعتراضات تأکید کرده و به‌گونه‌ای نمادین بیانگر این معناست که نه تنها دین، موضوع مرکزی اعتراضات کشورهای عربی نیست، بلکه این دو چندان به هم ربط ندارند.

تصویری که بن جلون در این رمان از محمد بوعزیزی به‌دست می‌دهد جوانی است که از دین دور شده و رفتار اسلامگرا‌ها، او را نسبت به اسلام بدبین کرده است.

با این‌حال با گذشت زمان، و رسیدن دامنه اعتراضات به کشورهای دیگر عربی به ویژه سوریه، آن‌چه نظر طاهر بن جلون را به خود جلب کرد، سودی است که این اعتراضات برای گروه‌های مذهبی به ویژه اسلامگراها دارد. این نویسنده در مقاله‌ای که در روزنامه لوموند نوشت، این پرسش را مطرح کرد که چرا مبارزان اسلامی که در هیچ‌کدام از این اعتراضات شرکت نداشتند، اکنون صاحب انقلاب‌های کشورهای عربی شده‌اند؟

●مصطفی خلجی،

روزنامه‌نگار و نویسنده

●از او کتاب «این‌تونسی‌ها»

منتشر شده است.

●«این‌تونسی‌ها»

روایتی است

از چگونگی شکل‌گیری «بهار عربی»

در تونس

از دریچه چشم یک مسافر

●مجله ادبی زمانه

ویژه داستان‌خوانی

مصطفی خلجی (نوامبر ۲۰۱۲ )

را می‌توانید

از طریق فایل صوتی

زیر بشنوید:

اولین علتی که بن جلون برای این پدیده مطرح می‌کند، فقدان فرهنگ دموکراسی در کشورهای عربی است. او می‌گوید تا پیش از این، در جهان عرب هیچ دولتی، دولت قانون و برآمده از رأی مردم نبوده است.

بن جلون علت دوم را نیز چهره‌ای می‌داند که اسلامگراها برای خود ساخته‌اند. او این چهره را «چهره متافیزیکی» می‌خواند که در نتیجه بحران‌های امروز جامعه جهانی به ویژه بحران فراگیر اقتصادی است.
شاید بتوان گفت که تمام تلاش بن جلون و دیگر نویسندگان عرب لائیک، شکستن این «نقاب جعلی» است که بر صورت اسلامگرایان نشسته است.

همچنین بن جلون تأکید می‌کند که اگر مردم تونس یا مصر به اسلامگرایان رأی بیشتری داده‌اند، لزوماً به معنی کارآیی سیاسی یا اقتصادی اسلام نیست، بلکه این عده از مسلمانان، اسلام را به عنوان «هویت» اصلی‌شان در نظر می‌گیرند. به این ترتیب، بن جلون باز به مهم‌ترین معضل فرهنگی اعراب، یعنی بحران هویت اشاره می‌کند که باید برایش چاره‌ای اندیشید.

بن جلون در زمینه نفوذ مفاهیم غربی در اعراب نیز می‌گوید از آنجا که دیکتاتورهای کشورهای عربی به گونه‌ای مورد حمایت سیاستمداران کشورهای غربی (کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی) بوده‌اند، اعراب دل خوشی از غرب نداشته و حتی در مورد فرهنگ و تفکر غرب نیز با پیش‌زمینه و پیش‌داوری برخورد می‌کنند. بنابراین شاید یکی از دلایل عدم استقبال از آموزه‌های جهان‌شمولی که فیلسوفان و نویسندگان و متفکران غربی مطرح می‌کنند، از سوی اکثریت عرب‌ها، همین چهره دوگانه غرب باشد.
در این وضعیت آشفته، مسلم است که حرف اسلامگراها نفوذ بیشتری پیدا کند. بن جلون درباره موضع اسلامگراها درباره لائیسیته می‌گوید که آنها این مفهوم را به صورت دیگری برای مخاطبانشان تعریف می‌کنند. اسلامگراها از لائیسیته جدایی دین و سیاست را نمی‌فهمند، یا اگر می‌فهمند، این‌گونه برای مردم نمی‌گویند، بلکه آنها می‌گویند که لائیسیته یعنی «دشمنی با دین». بر اساس همین تعریف غلط است که گفتمان لائیسیته در کشورهای عربی پذیرفته نمی‌شود و اقلیت لائیک در این کشورها، همواره قربانی خشونت اکثریت مسلمان است.

همچنین آن‌طور که بن جلون می‌گوید «وهابی‌ها» و «سلفی‌ها» مانع مهمی بر سر راه شکل‌گیری روحیه تسامح و تساهل در میان مسلمانان کشورهای عربی هستند.

این نویسنده که خودش هم در یکی از جوامع مسلمان برآمده، تأکید می‌کند که برای رسیدن به دموکراسی در کشورهای عربی باید با هوشیاری از اسلام به‌عنوان یک مرحله، گذر کرد و در این مرحله باید توجه داشت که چگونه می‌توان روند گذار را بی‌خطرتر و مطمئن‌تر کرد.

در این مورد، یکی از نکاتی که بن جلون مطرح می‌کند این است که در غرب نباید روحیه اسلام‌ستیزی از سوی افراد و گروه‌های رادیکال تقویت شود، و اسلام به عنوان تهدیدی برای غرب در نظر گرفته شود. او می‌گوید که ترس از اسلام در اروپا و آمریکا که در برخی از کشورها مثل نروژ به اتفاقاتی منجر می‌شود، در نهایت به نفع اسلامگراها است.

بن جلون هشدار می‌دهد که برخی از اسلامگراها، از همین اسلام‌هراسی استفاده می‌کنند تا به جنگ هر آنچه در غرب تولید می‌شود به ویژه ارزش‌هایی مثل آزادی، لائیسیته، دموکراسی و گفت‌وگوی ادیان بروند.

شاید برای کاستن همین ترس بود که طاهر بن جلون، سال‌ها قبل، یعنی دقیقاً پس از حمله تروریستی یازده سپتامبر ۲۰۰۱ در نیویورک، کتاب «شرح اسلام برای کودکان و والدین» را نوشت.

این نویسنده که معتقد است «اسلام‌هراسی» جنبه دیگری از «نژادپرستی» است، پیش از آن، یعنی در سال ۱۹۹۷ کتاب دیگری با عنوان «شرح نژادپرستی برای دخترم» نوشته بود.

در کتاب «شرح اسلام برای کودکان و والدین» جنبه جهانی‌تری از مشکلات کشورهای عربی مطرح می‌شود و آن چیزی نیست جز تروریسم. موضوعی که فراتر از مرزهای کشورهای مسلمان عربی رفته و دنیا را نگران کرده است.

بن جلون در این کتاب با توضیح برخی از مفاهیم و موضوعات اسلامی، تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه ارزش‌های یک دین به خدمت متعصبان و خشک‌اندیشان در می‌آید.

جالب اینجاست که در مقدمه این کتاب، که برای چاپ جدید آن یعنی سال ۲۰۱۲ نوشته شده، بن‌جلون از انقلاب ایران به عنوان نقطه عطفی در اسلام سیاسی نام می‌برد. همچنین معتقد است که این انقلاب، تصویر اسلام را در نظر اسلام‌شناسان تغییر داد. به عنوان نمونه، بن جلون به ماکسیم رودینسون اشاره می‌کند که در کتاب «محمد» (۱۹۷۹) از پیامبر اسلام به عنوان «پیامبر مسلح» نام می‌برد.

همچنین بن‌جلون با اشاره به تحولات دیگری که پس از انقلاب ایران در کشورهایی مثل افغانستان و پاکستان به‌وجود آمد، تأکید می‌کند که مسائل اجتماعی رابطه‌ای مستقیم با نزدیکی افراد به جریان‌ها و گرایش‌های مذهبی دارد.

بن جلون به ابن‌ خلدون، که از او به عنوان نخستین جامعه‌شناس مسلمان نام برده می‌شود، اشاره می‌کند و می‌گوید که ابن خلدون به ما آموخت که هر کسی به چیزی که به‌طور تاریخی در قوم و قبیله و جامعه‌اش ساخته شده تمایل دارد و به این شیوه در پی همبستگی‌ اجتماعی است.

او همچنین نداشتن آگاهی درباره دین را علت مهمی برای افراطی‌گری و جزم‌اندیشی عنوان می‌کند و به قرآن استناد می‌کند که در آن آمده به «جهل» پایان دهید.

بن جلون که شاعر توانایی هم هست و چندین مجموعه‌ شعر منتشر کرده، قرآن ‌را متن شاعرانه‌ای می‌داند که استعاره‌ها و نشانه‌های بسیارش موجب شکل‌گیری قرائت‌های گاه متضاد می‌شود. به همین علت است که تفسیر و آموزش قرآن اهمیت دارد و مهم‌تر از آن انتخاب کسی که قرآن را تفسیر می‌کند یا آموزش می‌دهد.

این نویسنده آموزش قرائتی غیر تبلیغی و صد درصد مبتنی بر عقل از قرآن را علاج جوامع اسلامی می‌داند و می‌گوید که هر رازی که در قرآن باقی بماند تبدیل به وهمی می‌شود که دیگران را می‌ترساند.

او علناً قرائتی را که دولت‌های اسلامی مثل جمهوری اسلامی یا عربستان سعودی از قرآن به‌دست می‌دهند زیر سؤال می‌برد و می‌گوید اسلام را باید در بستر تاریخی و فرهنگی‌اش مطالعه کرد.
این نویسنده عرب فرانسوی‌زبان همچنین از دولت‌های غربی نظیر دولت فرانسه می‌خواهد که در زمینه آموزش اسلام با روش‌های غیر اسلامی و غیر دینی توجه بیشتری کند تا هم زمینه برای گرایش‌های متعصبانه از اسلام آماده نشود و هم تصویر غربی‌ها از اسلام روشن‌تر شود.
با این وجود، شاید بتوان اصلی‌ترین تلاش طاهر بن‌جلون را در یک جمله خلاصه کرد: او مسلمانان و کسانی را که در جامعه اسلامی زاده می‌شوند، برای رهایی از مشکلاتشان به خواندن عمیق و بدون پیش‌داوری اسلام دعوت می‌کند.

مصطفی خلجی: «زوال دیکتاتوری در ناباوری اتفاق می‌افتد»

hosseinn — Tue, 16 Oct 2012 14:36:43 +0000

گفت‌و‌گو با مصطفی خلجی، نویسنده و روزنامه‌نگار درباره «این تونسی‌ها»، خاطرات سفر نویسنده به تونس در آستانه انقلاب در این کشور

امیر رسولی

امیر رسولی - «این تونسی‌ها» نوشته مصطفی خلجی (انتشارات مردمک) روایت زندگی روزانه نویسنده و همسرش در تونس، پیش از بهار عربی و در زمان حکومت بن‌علی‌ست. نویسنده به این تمهید، نه از منظر یک مسافر و یا یک رهگذر، بلکه از دریچه چشم یک روزنامه‌نگار علاقمند به فرهنگ و تاریخ و تحولات سیاسی شمال آفریقا گزارشی مستند از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم در تونس در زمان حاکمیت بن‌علی و در سایه تحولات آزادیخواهانه تونسی‌ها به‌دست می‌دهد.

فصل‌های هفت‌گانه «این تونسی‌ها» شخصیت‌محور است، اما هفت شخصیت‌: «رشید»، «مادام»، «نوال»، «علی»، «سمیره»، «عمار» و «هلا» بهانه‌ای هستند برای ورود به ژرفای زندگی روزانه مردم در تونس.

اگر مهم‌ترین ویژگی یک سفرنامه را کشف لحظه‌هایی فرض کنیم که فقط یک بیگانه ممکن است آن‌ها را دریابد، باید گفت که مصطفی خلجی در این مهم بسیار موفق است. در جای‌جای این کتاب می‌توان با نویسنده همراه شد و از دریچه چشم او سویه‌هایی از زندگی اجتماعی در تونس را که ممکن است فقط به چشم یک بیگانه کنجکاو بیاید، کشف کرد. یکی دیگر از ویژگی‌های مهم این کتاب اطلاعات مفیدی‌ست که نویسنده از تاریخ و فرهنگ و ادبیات و جغرافیا و شهرها و نقاط دیدنی تونس و همچنین دسته‌بندی‌های سیاسی در این کشور در سایه بهار عربی به‌دست می‌دهد. درباره این کتاب با مصطفی خلجی گفت‌و‌گو کرده‌ایم:

●گفت‌و‌گو با مصطفی خلجی

آقای خلجی، «این تونسی‌ها» پیش از سقوط بن علی اتفاق می‌افتد و به انقلاب تونس می‌انجامد. چطور شد که تصمیم گرفتید در آن زمان پرآشوب به تونس بروید؟

زمانی که تصمیم گرفتم به تونس بروم، این کشور اصلاً پرآشوب نبود. اتفاقاً یکی از کشورهای امن عربی و آفریقایی بود. انقلاب تونس خیلی زود اتفاق افتاد؛ زود شروع شد و زود تمام. در کمتر از یک ماه؛ و من شش ماه قبل از اینکه این انقلاب آغاز شود وارد تونس شده بودم.

وقتی به تونس وارد شدید، حدس می‌زدید بن‌علی سقوط کند؟

معمولاً در کشورهای دیکتاتوری نمی‌شود حدس زد که دیکتاتور چه زمانی سقوط می‌کند. بله، به گواه تاریخ یک چیز مشخص و حتمی است و آن سقوط دیکتاتور (هر چند که ممکن است با سقوط دیکتاتور، دیکتاتور دیگری متولد شود)، اما این را که دقیقاً این سقوط چه زمانی روی می‌دهد هیچ‌کس نمی‌داند، و مهم‌تر از آن خیلی‌ها به آن باور ندارند، حتی مبارزان سیاسی. مثلاً در انقلاب خودمان، یعنی انقلاب ایران، من خیلی‌ها را می‌شناسم که می‌گفتند تا چند ماه قبل از بهمن ۵۷، علی‌رغم مبارزه، باور نمی‌کردند که حکومت عوض شود. در موارد غیر از انقلاب هم همینطور. مثلاً هیچ‌کس باور نمی‌کرد صدام حسین این‌گونه سقوط کند. یا در طول بیش از ۴۰ سال استبداد معمر قذافی، هیچ‌کس نمی‌توانست دقیقاً بگوید که این استبداد چه زمانی تمام می‌شود. در مجموع، یک نکته در اینجا مشترک است: زوال دیکتاتوری‌ها در عین ناباوری رخ می‌دهد، زیرا دیکتاتور با سیطره‌ طولانی‌اش، علاوه بر غارت همه چیز، گاهی اعتماد به نفس مردم را هم از بین می‌برد.

«این تونسی‌ها» بیش از آنکه یک گزارش در فرمت‌های رایج مطبوعاتی باشد، یک اثر ادبی‌ست. آیا قصد داشتید یک گزارش ساده ژورنالیستی بنویسید یا می‌خواستید یک اثر ادبی خلق کنید؟

قطعاً نمی‌خواستم کارم در حد یک گزارش ژورنالیستی باشد، کما اینکه این‌طور هم نیست، چون گزارش اسلوب و اساس خود را دارد که «این‌ تونسی‌ها» چندان به آن پایبند نیست. اما نمی‌توانم هم ادعا کنم که یک اثر ادبی است، با حداقل خودم صلاحیت ندارم که ادبی بودن کتابم را تأیید کنم. اما آنچه قصد و انگیزه من در ابتدا بود، این بود که این کتاب روایت داشته باشد و سعی داشتم که روایتش آن قدر خودمانی و صمیمی باشد که خواننده با راوی همراه شود. راوی‌ای بهتر از اول شخص هم پیدا نکردم، چون نسبت به دیگر روایت‌ها ساده‌تر است و زود‌تر می‌توانستم کتاب را به سرانجام برسانم، ضمن اینکه قبلاً هم تجربه نوشتن این‌گونه روایت را داشتم.

این تونسی‌ها، مصطفی خلجی

فصل‌بندی «این تونسی‌ها» شخصیت‌محور است. اما خود روایت شخصیت‌محور نیست.

اگر منظورتان این است که در هر فصل، به هر شخصیت آن طور که باید پرداخته نشده، نظرتان را قبول دارم. هر یک از شخصیت‌های کتاب جا دارد که شخصیت اصلی یک رمان شوند. اما من به این امر موقع نوشتن کتاب تا حدود زیادی آگاهی داشتم، زیرا خود کتاب مجال پرداختن بیشتر را به من نمی‌داد. من باید در هر فصل، ضمن پرداختن به شخصیت‌ها و سرنوشت‌های مختلفی که برای آن‌ها پیش می‌آید، از ابعاد مختلف خود تونس نیز بگویم. ضمن اینکه چون راوی و شخصیت اصلی در تمامی کتاب خودم هستم، بالاخره بخشی از هر فصل به مسائل شخصی خودم مربوط می‌شود تا خواننده دقیقاً بداند که این کشور و آدم‌هایی که دارد می‌بیند، از دید چه انسانی است، این انسان چه ویژگی‌ها و چه شرایطی دارد. هر چند که نمی‌خواستم این کتاب معرفی شخص من باشد، اما فکر می‌کنم که من هم در مدتی که در تونس زندگی می‌کردم یک «تونسی» بودم و خواننده بد نیست بداند پیشینه و سرنوشت این «تونسی» چه بود و چه شد.

تونسی‌هایی که ما در روایت شما با آن‌ها آشنا می‌شویم، اسلام‌گرا نیستند. وضع اسلام‌گرایی در تونس را چطور ارزیابی می‌کنید؟

چهار شخصیت را در این کتاب می‌توانید پیدا کنید که مسلمان هستند. یکی، رشید که نماینده اسلام‌گرای عوام و متعصب است که من دقیقاً عوام بودن و تعصبش بر اجرای دقیق احکام را توصیف کرده‌ام. دومی، «مادام» است که گرچه‌ زاده یک خانواده مسلمان است، اما با تحصیلاتی که داشته، لائیک شده و از بیرون به اسلام می‌نگرد. سومی، عمار است که دقیقاً ابتدای فصل مربوط به او نوشته‌ام: «نمونه‌ یک اسلام‌گرای اهل مدارا بود.» و دیگری شخصیت «ریاض» در فصل «هلا»، که باز در کتاب نوشته‌ام مثل «حاجی بازاری‌«های خودمان بود، یک آدم منفعت‌طلب که به دین هم تا جایی که برایش سود داشته باشد پایبند است. اما درباره انواع اسلام‌گرایی در تونس هم من در فصل «عمار» مفصل توضیح داده‌ام. البته من درباره دیگر ادیان مثل یهودیت، مسیحیت و بهاییت هم در این کتاب توضیحاتی داده‌ام. حتی بعضی از شخصیت‌های کتاب یهودی و بهایی هستند.

بله. دقیقاً. علاوه بر این اطلاعاتی که شما در کتابتان از فرهنگ ادبیات و معاصر تونس به‌دست می‌دهید، بی‌نظیر است. وضع فرهنگی تونس را اگر بخواهید با وضع ادبیات و فرهنگ ما در ایران مقایسه کنید، به چه نتیجه‌ای می‌رسید؟

از مقایسه دو فرهنگ نتیجه چندانی حاصل نمی‌شود، مثلاً نمی‌شود فرهنگ معاصر فرانسه را با فرهنگ معاصر ژاپن مقایسه کرد. فرهنگ‌ها برای مقایسه نیستند، بلکه برای تبادل و مراوده‌ یا اصطلاحاً «گفت‌وگو» هستند. هر فرهنگی، هرچند کوچک و خرد، حرفی برای گفتن دارد که شنیدنش به غنای فرهنگی دیگر می‌افزاید. در مورد تونس و ایران هم همینطور است. فرهنگ تونس برای ما ایرانی‌ها و بالعکس فرهنگ ایران برای تونسی‌ها آن‌قدر ناشناخته است، که حالاحالا‌ها باید مردمان این دو فرهنگ برای یکدیگر از فرهنگ‌هایشان حرف بزنند.

مهم‌ترین اتفاقی که در «این تونسی‌ها» روی می‌دهد، انقلاب است. گاهی خواننده ممکن است احساس کند، نویسنده نسبت به انقلاب شیفتگی دارد. آیا انقلاب را دوست دارید؟

اینکه مهم‌ترین اتفاق این کتاب، انقلاب است درست است، اما من مطلقاً گرایش و شیفتگی به انقلاب ندارم و فکر می‌کنم خواننده اگر کتاب را با دقت بخواند متوجه خنثی بودن من نسبت به انقلاب بشود. نظر من درباره انقلاب که جایی از کتاب هم می‌گویم، این است که باید درباره انقلاب، تاریخی نگاه کرد. یعنی اگر در کشوری، انقلابی رخ می‌دهد، حتماً شرایط تاریخی آن به وجود آمده نه اینکه لزوماً این انقلاب خوب یا مفید باشد. اتفاقاً آنچه من در این کتاب به آن تأکید دارم این است که هر انقلابی چگونه سرنوشت آدم‌ها، حتی آدم‌هایی را که اصلاً نقشی در انقلاب نداشتند دگرگون می‌کند. تقریباً انقلاب بر سرنوشت تمامی شخصیت‌های کتاب «این تونسی‌ها» تأثیر گذاشته است، خودکشی، قتل، فرار و تجاوز، همه این‌ سرنوشت‌ها نصیب آدم‌های یک کشور دیکتاتوری و انقلابی می‌شود.

در روایت شما دلبستگی‌تان به تونس کاملاً پیداست. چه چیزی در تونس هست که این کشور را به نظر شما دوست‌داشتنی می‌کند؟

تونس فوق‌العاده جذاب و دوست‌داشتنی است. این را فقط من که علاقه‌هایم ادبی و فرهنگی است نمی‌گویم، بلکه از آدم‌های مختلف هم شنیده‌ام. اما علاوه بر جذابیت‌های آب و هوایی و طبیعی، همانطور که در جایی از کتاب هم اشاره می‌کنم، تونس برای دوره‌هایی، چهارراه فرهنگی بوده و این امر تأثیر زیادی بر تنوع فرهنگی این کشور گذاشته است. تونس معجونی از فرهنگ‌های عربی، اسلامی، اروپایی و آفریقایی است. از این نظر یک کشور بی‌نظیر است.

اثر شما از قلمرو سفرنامه‌نویسی می‌آید که در ادبیات ما سنتی بس دراز دارد. آیا وقتی که ایده این کتاب در ذهنتان شکل گرفت، به این سنت نظر داشتید؟

من روزی که از ایران خارج شدم، فقط توانستم چند کتاب را همراه خودم بیاورم که یکی از آن‌ها کتاب «ابن بطوطه» نوشته محمد علی موحد بود. همانطور که می‌دانید سفرنامه این بطوطه، یکی از مهم‌ترین سفرنامه‌های جهان است که دوره بسیار مهمی را به تصویر می‌کشد: دوره افول تمدن اسلامی و آغاز رنسانس. اما جدای از این و بیش از این‌که به پیشینه سفرنامه‌نویسی در ادبیات فارسی توجه کنم، تا حدودی به اهمیت سفر و سفرنامه، چه واقعی و چه تمثیلی، در ادبیات جهان واقف بودم؛ از سفرنامه سندباد در هزار و یک شب گرفته تا ‌سفرنامه‌های فلوبر و شاتوبریان. حتی می‌دانستم که مثلاً سفرنامه تمثیلی «سفرهای گالیور» نوشته «سویفت» چه تأثیر شگرفی بر ادبیات جهان گذاشته است. آنچه در سفر وجود دارد، یعنی «جست‌وجوی ناشناخته‌ها» می‌تواند برای ادبیات، غنی، سازنده و خلاق باشد.

با این حال این پرسش پیش می‌آید که سفرنامه‌نویسی تا چه حد به نظر شما مفید است؟ آن هم در دورانی که مرز‌ها تا حد زیادی برداشته شده و ارتباطات آسان‌تر شده. هر چی باشد در زمانه سعدی یا ناصر خسرو به سر نمی‌بریم.

اینکه سفرنامه تا چه حد می‌تواند مفید باشد، بستگی به خود آن سفرنامه دارد. به طور کلی نمی‌توان گفت که تمام سفرنامه‌ها مفیدند، بلکه ممکن است سفرنامه‌ای با پندار‌ها و عبارات قالبی نوشته شده باشد و حتی گمراه‌کننده باشد. همه چیز بستگی دارد به اینکه نویسنده چه‌قدر توانسته باشد در سفرنامه‌اش واقعیات را بازگو کند، چه واقعیات عینی و چه واقعیات ذهنی. در عصر حاضر هم سفرنامه، همچنان معنی، کارکرد و جذابیت خود را حفظ کرده است. تا انسان و جهان هست و چیز و جایی برای کشف و کسی برای کنجکاوی وجود دارد، طبعاً سفرنامه هم شکل می‌گیرد. در همین عصر ارتباطات و بی‌مرزی، همچنان خبرهای مربوط به کاوشگر مریخ‌پیمای ناسا که به تازگی روی این کره سرخ فرود آمده، پربیننده و پرمخاطب است. معنایش این است که هنوز انسان مشتاق خواندن سفرنامه است و این اشتیاق هیچ‌گاه از بین نمی‌رود. اما تفاوتی که سفرنامه‌های امروزی با سفرنامه‌های پیشین دارد این است که نوع نوشتار در سفرنامه‌های عصر جدید بسیار درونی شده است. انگار انسان بیشتر از اینکه مایل باشد جاهای جدید را کشف کند، دوست دارد ببیند درونیاتش در جا‌ها و زمان‌های مختلف چگونه تغییر می‌کند. در واقع انسان عاشق سفر به درون خود و شناختن خود انسان شده است.

در همین زمینه:

عقرب، این تونسی‌ها و ترس جان

«این تونسی‌ها» در انتشارات مردمک

گفت‌و‌گوهای امیر رسولی با شاعران و نویسندگان ایران در دفتر خاک

تماشای جهان با دو چشم، گفت‌و‌گو با ماندانا زندیان