امیر رسولی

مو یان: «وقتی همه گریه می‌کنند، می‌بایست یک نفر باشد که گریه نکند»

hosseinn — Wed, 12 Dec 2012 18:13:12 +0000

حاشیه‌های اهدای نوبل ادبی ۲۰۱۲ به مو یان نویسنده چینی، در دهم دسامبر (۲۰ آذر ماه ۱۳۹۱)

امیر رسولی

امیر رسولی - روی پیشخان کتابفروشی‌های فرودگاه پکن رمان‌ها و مجموعه مقالات مو یان دسته دسته عرضه می‌شود. اعلان‌های قرمز رنگ به طرز چشمگیری روی جلد کتاب‌های مو یان خودنمایی می‌کنند: اولین نویسنده چین که نوبل ادبی را از آنِ خود کرد.

در کتابفروشی معروف «سانلایان» در پکن هم ده‌ها جلد از آثار مو یان عرضه می‌گردد. «قورباغه»، رمانی که به‌تازگی از مو یان توسط سه ناشر مختلف به چاپ رسیده، از دیگر آثار او فروش بیشتری دارد. (منبع)

موضوع این داستان انتقاد از سیاست «تک‌فرزندی» در چین است و مانند دیگر داستان‌های مو یان در دهکده «گائومی» که زادگاه او هم هست اتفاق می‌افتد. داستان از دریچه چشم یک خانم پزشک روایت می‌شود که به خاطر سقط جنین اجباری اهالی دهکده احساس عذاب وجدان می‌کند. «سینه‌های ستبر و باسن بزرگ» - رمان دیگری از مو یان - هم فروش خوبی دارد. این رمان را مو یان در ستایش مادرش نوشته است. او در این داستان مادرش را به شکل زنی نشان می‌دهد که به فرزندش اخلاق و انسانیت می‌آموزاند.

پیش از اهدای نوبل ادبی به مو یان، او در یک نشست رسانه‌ای در استکهلم شرکت کرد و سخنانی گفت که بسیاری از مخاطبانش را برآشفت. مو یان در این نشست رسانه‌ای سانسور را با بازرسی مسافران در فرودگاه‌ها مقایسه کرد و گفت سانسور هم مثل بازرسی در فرودگاه‌ها مردم را به زحمت می‌اندازد اما ضروری‌ست. او با این تشبیه شرم‌آور تلویحاً از سانسور آثار ادبی، هنری و فرهنگی در چین دفاع کرد و موج عظیمی از انتقاد در شبکه‌های اجتماعی و در وبلاگ‌ها را پدید آورد. همچنین بسیاری از روشنفکران، هنرمندگان و نویسندگان از او انتقاد کردند. (منبع)

او همچنین گفت: «همه اطلاعات نادرست، افترا و تهمت‌زنی‌ها، شایعه‌پراکنی‌ها و سخنان توهین‌آمیز می‌بایست سانسور شوند.» (منبع)

پاتریک پون، رئیس هیأت دبیران کانون نویسندگان مستقل چین در هنگ‌کنگ گفت: «وقتش رسیده که از خودمان بپرسیم که آیا به‌راستی چنین نویسنده‌ای شایستگی دریافت نوبل ادبی را دارد؟ چون هر چه باشد، نویسنده‌ای که نوبل ادبی را از آن خود می‌کند، فقط نباید از توانایی در نویسندگی برخوردار باشد، بلکه نظرش نسبت به آزادی بیان هم تعیین‌کننده است.» (منبع)

ران یون‌فای، نویسنده چینی که در شهر چنگدو، واقع در جنوب غربی چین زندگی می‌کند، در تویتر نوشت: «مو یان دیوان‌سالاری چین را حقیقتی مطلق می‌پندارد.» (منبع)

مو یان: «وقتی همه گریه می‌کنند، می‌بایست حتماً یک نفر باشد که گریه نکند»

مو یان همچنین از دفاع از لیو شیائوبو، فعال حقوق بشر و زندانی سیاسی که از ۱۱سال پیش تاکنون زندانی‌ست و همسرش، لیو شیا هم ۲۶ ماه است که در حصر خانگی به‌سر می‌برد خودداری کرد. او گفت: اجازه نمی‌دهد وادارش کنند از حقوق کسی بر خلاف میلش دفاع کند. از آن پس بود که موج انتقادات بر ضد مو یان بالا گرفت و منتقدان از او به عنوان نویسنده‌ای که در نظام دیوان‌سالاری چین ریاست هیأت دبیران کانون نویسندگان چین را به عهده دارد و برای حفظ این منصب خودفروشی می‌کند یاد کردند.

این بحث‌ها اما در رسانه‌های چین به هیچ‌وجه بازتابی پیدا نکرد. فقط روزنامه «هوانکیو شیبائو» نوشت که مو یان از اظهار نظر درباره لیو شیائوبو خودداری کرده است.

هرتا مولر نویسنده رومانیایی – آلمانی و برنده نوبل ادبی پیش از این، از اهدای نوبل ادبی به مو یان به عنوان یک «فاجعه» یاد کرده بود و به روزنامه «دگنس نی‌هیتر» چاپ سوئد گفته بود وقتی خبر اهدای نوبل به مو یان را شنیده، [از خشم] گریه‌اش گرفته است. (منبع)

مو یان اما بر خلاف انتظار همگان در یک نشست رسانه‌ای پیش از اهدای نوبل ادبی به او به این انتقادات پاسخ داد. او گفت: «احساس می‌کنم به دیدن یک نمایش آمده‌ام. روی صحنه برنده یک جایزه را می‌بینم که گلبارانش می‌کنند، اما در همان حال گنداب به سر و رویش می‌پاشند و به او سنگ می‌اندازند.» (منبع)

او در ادامه افزود: «ابتدا فکر می‌کردم این بحث‌ها به کردار و گفتار من ربط دارد. اما به‌زودی متوجه شدم که موضوع این انتقادات شخصی‌ست و هیچ ارتباطی با من ندارد.» (همان)

سپس حکایتی روایت کرد. گفت: «به دبستان که می‌رفتم، می‌بایست با همشاگردی‌هایم به دیدن نمایشگاهی می‌رفتیم به نام "رنج‌ها و محنت‌های خلق چین". هم‌شاگردی‌هایم موظف بودند اشک بریزند. همه اشک ریختند غیر از یک نفر.»

مو یان گفت: «من جزو کسانی بودم که آن هم‌شاگردی را لو دادم. اما بعد به شدت احساس شرمساری و گناه کردم. از آن پس آموختم که وقتی همه گریه می‌کنند، می‌بایست حتماً در آن میان یک نفر هم باشد که گریه نکند.» (منبع)

این خاطره بحثی را در شبکه‌های اجتماعی در چین برانگیخت. عده‌ای از کاربران، آن را به عنوان حمایت تلویحی مو یان از لیو شیائوبو تعبیر کردند. در هر حال این واقعیت دارد که مو یان با این خاطره از ضرورت تضارب عقاید و برحق بودن آن در جامعه سخن گفته است. این خاطره که از یک سویه اعترافی هم برخوردار است، به‌خوبی نشان می‌دهد که شهروندان در یک نظام استبدادی تا چه حد تحت فشار قرار دارند و گاهی چاره‌ای ندارند جز آنکه انتقادات و مخالفت‌شان را به شکل کنایی و استعاری بیان کنند.

شیائولو گوئو، نویسنده چینی در مقاله‌ای در دفاع از مو یان می‌نویسد: «مو یان به خاطر اثر حماسی "ذرت‌زاران سرخ" که در آن پیامدهای اصلاحات ارضی در چین در زمان مائو را نشان می‌دهد، نوبل ادبی را دریافت کرده است. آثار او مانند دانشگاهی‌ست که اگر از آن فارغ‌التحصیل شویم، تاریخ معاصر چین را درک کرده‌ایم.» (منبع)

مو یان اما به همین دلیل مخالفان و منتقدانش را متهم می‌کند که آثارش را نخوانده‌اند. او گفته است: «منتقدانم کتاب‌های مرا نخوانده‌اند. اگر خوانده بودند متوجه می‌شدند که تا چه حد نویسندگی در زندگی من کار پرمخاطره‌ای بوده است.» (همان)

او همچنین گفت: «من در چین که تحت سلطه حزب کمونیست است می‌نویسم. اما با این حال اجازه نداده‌ام حزب کمونیست آثارم را تحت تأثیر سیاست‌هایش قرار دهد.» (همان)

مهم‌ترین موضوع سخنرانی مو یان به مناسبت اهدای نوبل ادبی به او، زندگی در دهکده «گائومی» و رابطه عاطفی مو یان با مادرش بود. این نویسنده پنجاه و هفت‌ساله در فرازی از سخنانش گفت: «یکی از آرزوهای شاید جنون‌آمیزم این است که در آثارم از دهکده گائومی نماد و نشانه‌ای بسازم از کل چین و بدین ترتیب آن را به مکانی در گستره ادبیات جهانی فراز آورم.» (منبع)

یان لیانکه، نویسنده مبارز چینی: «متأسفم که مو یان این شهامت را نداشت که از اهدای نوبل به عنوان یک تریبون برای دست یافتن به آزادی بیان و رسیدن به ادبیات و هنر مستقل از سیاست‌های دولتی استفاده کند.»

مو یان در سخنرانی نوبل ادعا کرد که فقط یک داستان‌گوست. یک وبلاگ‌نویس چینی واقعیت سیاسی و فرهنگی موجود در چین و حد مدارا در این کشور را به شکل طنزآمیزی بیان کرد. او نوشت: «اگر کسی در چین حقیقت را با صراحت بیان کند، به زندان می‌افتد، اما اگر آن را به شکل یک حکایت استعاری بیان کند، نوبل ادبی را به او اهداء می‌کنند.» (منبع)

یان لیانکه، نویسنده مبارز چینی که سرگذشتش به سرگذشت مو یان شباهت دارد و او هم در یک دهکده بالیده، به خدمت ارتش درآمده و سپس به نویسندگی روی آورده، اما برخلاف مو یان آثارش در فهرست سانسور قرار گرفته گفت: «متأسفم که مو یان این شهامت را نداشت که از اهدای نوبل به عنوان یک تریبون برای دست یافتن به آزادی بیان و رسیدن به ادبیات و هنر مستقل از سیاست‌های دولتی استفاده کند. با این‌حال داستان‌هایی که مو یان از مادرش روایت می‌کند مرا تحت تأثیر قرار دادند. اگر در خارج از چین زندگی می‌کردم ممکن بود از او بیشتر انتقاد کنم. اما، اینجا در چین حال و روز او را درک می‌کنم.» (همان)

یان لیانکه نویسنده‌ای‌ست که با رمان «رؤیاهای پدربزرگم» به یکی از مهم‌ترین تابوهای جامعه چین پرداخت. او در این رمان نشان داد که چگونه برخی از دهقانان چینی در اثر تزریق خون آلوده به ایدز مبتلا می‌شوند و در فقر و محنت جان می‌سپارند. یان لیانکه بر خلاف مو یان توانسته فاصله‌اش را با حکومت و همچنین با اپوزیسیون حفظ کند.

مویان در سخنرانی عاطفی‌اش به بازروایی خاطراتش پناه برد که از پاسخگویی به مهم‌ترین چالش‌های جامعه مدنی در چین بگریزد. او گفت: «روزی یک داستان‌گو به بازار آمد و من برای گوش کردن به داستان‌هایش پیش او رفتم. مادرم به خاطر فراموش کردن کارهایم از دستم ناراحت بود، اما آن شب وقتی زیر نور کم چراغ نفتی لباس‌هایمان را وصله می‌زد، نمی‌توانستم داستان‌هایی را که شنیده بودم تعریف نکنم.» (منبع)

او همچنین بارها از فقر و محنت در زمان کودکی‌اش و پیوند تنگاتنگ عاطفی با مادرش یاد کرد. در یکی از فرازهای سخنرانی‌اش گفت: « ما آنقدر فقیر بودیم که نمی‌دانستیم وعده‌ غذای بعدیمان از کجا تأمین می‌شود، اما مادرم هرگز درخواست مرا برای خرید کتاب یا نوشت‌افزار رد نمی‌کرد. با طبیعت سخت‌کوشی که داشت، کودک تنبل به دردش نمی‌خورد، اما تا زمانی‌که سرم در کتاب بود، ‌می‌توانستم از زیر کار در بروم.» (همان)

بخش عمده‌ای از سخنرانی مو یان معطوف بود به دوران اصلاحات ارضی در چین که انبوهی از دهقانان در اثر سیاست‌های مائو از گرسنگی مردند. به این جهت احتمالاً چینی‌های سالخورده برخلاف جوانان به مفهوم کنایی سخنرانی نوبل مو یان و حکایت‌های عاطفی او و تأکیدش بر فقر روستائیان بیشتر پی می‌برند.

مو یان در فرازی دیگر از سخنرانی نوبل گفت: «مادرم که یک روستایی ساده‌دل بود می‌توانست بر نفرتش از دیگران چیره شود. او کینه‌توز نبود و با وجود آنکه در مضیقه قرار داشت و تنگ‌دست بود، اما در همان حال بخشنده و مهربان بود.» (منبع)

مو یان با بازروایی چنین خاطراتی می‌خواهد در فاصله بین سطرها بگوید به خاطر بهره‌مندی از تربیت مادرش در کشوری که زمانی نبرد طبقاتی و نفرت بر آن غالب بود، با ارزش‌های اخلاقی جهانی پرورش یافته است. شاید به همین دلیل است که رسانه‌های دولتی در چین سخنرانی نوبل مو یان را به طور گسترده‌ای بازتاب ندادند.

تماشای جهان با دو چشم

hosseinn — Wed, 03 Oct 2012 17:43:30 +0000

گفت‌و‌گو با ماندانا زندیان به مناسبت انتشار مجموعه شعر «چشمی خاک، چشمی دریا»

امیر رسولی

امیر رسولی - «چشمی خاک، چشمی دریا» مجموعه‌ای‌ست از اشعار ماندانا زندیان که به‌تازگی توسط نشر ناکجا در فرانسه منتشر شده است. این کتاب دربردارنده سه دفتر از اشعار شاعر است: «چشمی خاک، چشمی دریا» «در قلب من درختی‌ست» و همچنین «وضعیت قرمز». از این میان دو دفتر آخر پیش از این در لس‌آنجلس منتشر شده بود و اینک برای دومین بار انتشار می‌یابد.

اگر اشعار نخستین دفتر این مجموعه «چشمی خاک، چشمی دریا» عاشقانه‌هایی‌ست که شاعر با بهره‌گیری از طبیعت و تصویرپردازی‌های صمیمانه پرداخته، اشعار دفتر سوم، «وضعیت قرمز» حال و هوایی یکسر سیاسی دارد، بدون آنکه سیاست‌زده باشد یا خواسته باشد مبلغ و رواج‌دهنده یک سیاست مشخص باشد. معلوم است که شاعر تحت تأثیر مبارزات مدنی مردم ایران قرار گرفته و این تأثیرات را درونی کرده و اکنون در قالب اشعاری در یک دفتر جداگانه عرضه کرده است.

ماندانا زندیان در یکی از اشعارش در مجموعه «چشمی خاک، چشمی دریا» می‌نویسد:

من یک گناهکار طبیعی‌ام
که هر بار نام تو را می‌آورم
نقطه‌چین می‌شوم
بر کاغذ
بر دیوار
بر میدان انقلاب

دست‌هایت را نه
لب‌هایت را به من بسپار
این عشق است که از قطره‌های من سبز می‌شود
آزادی!

ماندانا زندیان در سال۱۳۵۱ در شهر اصفهان متولد شده و دانش‌آموخته‌ رشته‌ پزشکی در ایران است. پیش از این چهار مجموعه شعر به نام‌های «نگاه آبی» (نشر پژوهه – ایران / ۱۳۸۰) و «هزارتوی سکوت» (نشر پژوهه – ایران / ۱۳۸۳)، «وضعیت قرمز» (شرکت کتاب / لس آنجلس / ۱۳۸۴) و «در قلب من درختی‌ست» (شرکت کتاب / لس آنجلس /۱۳۸۸) از او انتشار یافته است.

خانم دکتر ماندانا زندیان در لس‌آنجلس آمریکا اقامت دارد، و افزون بر فعالیت‌های فرهنگی، به کار و پژوهش در زمینه‌ سرطان‌های پیش‌رونده مشغول است. با او درباره «چشمی خاک، چشمی دریا» گفت‌و‌گو کرده‌ایم:

●آغاز گفت‌و گو با ماندانا زندیان:

«چشمی خاک، چشمی دریا»، ماندانا زندیان، نشر ناکجا

خانم زندیان، شما در تصویر‌پردازی در اشعارتان از نشانه‌های طبیعی مانند ماه، شب، مهتاب، باران و درخت، خورشید و تاریکی، پروانه و پرنده بسیار بهره گرفته‌اید.

شعر پدیده‌ای زنده و پویاست و این توانایی را دارد که در فضاهای تازه‌ای که در بستر خود می‌آفریند، از تصاویری که شاید با واژه‌هایی آشنا مانند ماه، شب، درخت و صدا ارائه می‌شوند، معانی نامنتظر بسازد، و این به باور من نوعی ساروج کشیدن به زبان است- برکشیدن امکانات گسترده زبان از زیر لایه‌های بیرون از اندازه به کاررفته و رنگ باخته.

داریوش آشوری در «شعر و اندیشه» می‌گوید که تفاوت میان نویسنده و شاعر در این است که نویسنده از معنای واژه برای رساندن یک مفهوم بهره می‌گیرد؛ شاعر واژه را تسخیر کرده، معنای تازه‌ای به آن می‌بخشد.

به نظر من، انسان پاره‌ای از هستی بزرگ‌تری‌ست و در این میان طبیعت برای من نزدیک‌ترین و ملموس‌ترین فضا به آن و نیز به درونی‌ترین لایه‌های روان من است. هرچه می‌گذرد، بیشتر به طبیعت و شاید به خودم نزدیک می‌شوم.

آیا فکر نمی‌کنید از این نظر شعر شما به اشعار سال‌های دهه ۱۳۴۰، در سال‌های پس از کودتای ۲۸ مرداد که شاعران با دست و زبان بسته شعر می‌گفتند شباهت پیدا می‌کند؟

من این‌طور فکر نمی‌کنم. تفاوت میان ایماژهای پس از کودتای ۲۸ مرداد و ایماژهای شعر من در این است که زمستان و شب و ابر، در شعر من‌‌ همان اندازه ارجمند و دوست‌داشتنی‌اند که بهار و سپیده و نور؛ مرگ در شعر من فصلی از زندگی است و دوری و غیبت فصلی از عشق و در نتیجه این‌ها همه زندگی‌اند. من در شعرهای اجتماعی‌ام زبان روشنی دارم. اگر هم می‌گویم:

«بهار شد
ما زنده ماندیم و سبز شدیم
آن‌ها برای تفنگ‌هایشان سیاه پوشیدند.»

در سطرهای بالا‌تر در همین شعر، ساده و روشن گفته‌ام:

«گیسوانمان را پوشاندند
دست‌هایمان را بستند
گلویمان را سوراخ ‌کردند
و تفنگ‌هایشان که دست‌هایشان بود
آرامش آب را شکست»

در نتیجه، بهار و سبز و سیاه ایهام چندانی ندارند. شعرهای با ظاهرِ عاشقانه من، به معنای راستین واژه عاشقانه‌اند- عشقی زمینی میان دو انسان معمولی. زیستن در فضاهای آزاد، دست و زبان شعرهای اجتماعی- سیاسی مرا از پیچیدگی و ابهام رهانید.

در نخستین دفتر این مجموعه اشعار تغزلی فراوان یافت می‌شود، هر چه پیش می‌رویم از اشعار تغزلی کاسته می‌شود و بر شعرهای سیاسی افزوده. علت این دگرگونی در مضمون چیست؟

«چشمی خاک، چشمی دریا» مجموعه‌ای از سه دفتر شعر مستقل است. دفتر یکم، با همین نام، اشعار تازه و بیشتر منتشر نشده سه سال گذشته من است. دو مجموعه دیگر- «در قلب من درختی‌ست» و «وضعیت قرمز» برگزیده‌ای از دو دفتر شعر دیگر با همین عناوین‌اند که هر دو پیش‌تر (به ترتیب سال ۱۳۸۴ و ۱۳۸۸ خورشیدی) توسط شرکت کتاب لس آنجلس منتشر شده بودند و از آنجا که نسخه‌ای دیگر از آن‌ها باقی نمانده بود، به این شکل همراه اشعار تازه‌ام ارائه شده‌اند. در نتیجه آخرین اشعار کتاب، به سال‌های نخست پس از مهاجرت من بازمی‌گردند و حرف‌هایی دارند از جنس درد و جنگ و نابرابری و شکنجه و زندان، که می‌بایست به آن شکل و شیوه‌‌ رها می‌شدند و مرا رها می‌کردند. آن روز‌ها نوشتن برای من، تقریباً به تمامی، در شعر خلاصه می‌شد؛ و فکر می‌کنم درونیات هر فرد انسانی همچنان که از محیط زندگی‌اش اثر می‌پذیرد، بر آن محیط و هر آنچه به آن می‌افزاید، اثر می‌گذارد. این اندرکنش میان نویسنده و متن هم هست. نوشتن از انقلاب و جنگ و تبعید، شاید بیش از آنکه بازخوانی گذشته‌های من باشد،‌‌ همان پالوده کردن من و شعرم بود که این‌بار بیشتر در مضمون رخ می‌داد.

بعد‌ها، با کار پیگیر و مستمر مطبوعاتی در کنار شعر، نوشته‌های مربوط به امر عمومی را به مقاله‌ها یا مصاحبه‌های بسیارم سپردم و شعر هر چه گذشت درونی‌تر و شخصی‌تر شد. هرچند هنوز هم مثلاً در روزی از ماه خرداد که ماه نسل ماست، شعر دیکتاتور را نوشتم؛ ولی در یک نگاه فراگیر، این تقسیم‌بندی بی‌دخالت من در اندبشه و عاطفه‌ام رخ داده است.

شما در لس‌آنجلس به‌سر می‌برید و در کار پژوهش علمی هستید. اما در برخی اشعار شما، برای مثال شعر شانردهم از دفتر دوم به خوبی دلبستگی و آغشتگی شما به فرهنگ ایرانی در متن زندگی سنتی پیداست. اگر بگویند مهاجرت شاعر به غرب به بیگانگی او از فرهنگ ایرانی می‌انجامد، چه پاسخ می‌دهید؟

ماندانا زندیان: زیستن در فضاهای آزاد، دست و زبان شعرهای اجتماعی- سیاسی مرا از پیچیدگی و ابهام رهانید.

ایران برای من، تنها، یک قطعه خاک نیست که دوری‌اش به بیگانگی بینجامد. ایران همین واژه‌هایی است که شما و من می‌نویسیم؛ همین زبانی که با آن صحبت، بلکه فکر می‌کنیم؛ همین حس وصف‌ناشدنی که هنگام اعلام نام سرزمینمان در جایگاه برنده جایزه اسکار غرق خوشبختیمان می‌کند. ایران تار علیزاده و شعر سپهری و نثر گلستان است؛ و با این تعریف شاید بسا کسان دررون مرزهای این سرزمین، و بیگانه با فرهنگ آن زندگی کنند.

ایران برای من ایده‌ای است باشکوه که فکرمی‌کنم هر اندیشه و رفتار نیک و پاکیزه می‌تواند به زیباترشدنش کمک کند. یک حرکت انسانی کوروش بزرگ، دو خط شعر سعدی، انقلاب مشروطه، جنبش سبز ایران... این‌ها بدون در نظر داشتن اندازه به نتیجه رسیدنشان، به گفته دکتر داریوش همایون، سرمشق‌های زنده‌ای هستند که باید از آن‌ها پیش‌تر رفت؛ سرمشق‌هایی که ایده ایران را زیبا‌تر کرده و ما را در مسیر رسیدن به آنچه می‌خواهیم پیش برده‌اند.

برای من مسئله این نیست که آیا شخص من روزی بر این خاک و در این ایده زندگی خواهد کرد؛ دلم می‌خواهد نام ایران، ایده ایران را آن‌گونه که شما و من آرزو داریم به یاد تاریخ بیاورد.

دریافتن خوبی‌های فرهنگ این سو و تلاش برای پالایش فرهنگ خود، تماشای جهان با دو چشم است و افزودن آن خوبی‌ها به گنجینه ارزشمند زیبایی‌های فرهنگ ایرانی، فرهنگ‌سازی برازنده انسان ایستاده بر بام هزاره سوم.

«خاک» در شعر شما بسامد بالایی دارد. یک جا هم می‌سرایید: خاک بوی حقیقت می‌دهد. تداعی شما از «خاک» چیست؟

خاک معصوم و فروتن و بخشنده و پذیرنده است. آغاز و انجام هستی به خاک بازمی‌گردد. گیاه جانِ خاک را می‌شکافد، می‌روید، می‌بالد، دور می‌شود، بر خاک پامی‌گذارد- مانند ما انسان‌ها- و این هنوز خاک است که زندگی گیاه را، در خلوتی پنهان، در تاریکی و تنهایی، بی‌آنکه دیده شود، جاری نگاه می‌دارد؛ و باز این خاک است که همه ما را پس از مرگ به خود می‌پذیرد.

و شاید به همین دلیل، خاک، پس از مهاجرت، مرا به یاد ایران می‌اندازد: آغاز و انجامی که هر اندازه هم از آن دور شوی، همواره و بی‌ هر ادعا، زندگی را در ریشه‌هایت جاری نگاه می‌دارد؛ و به شاخه‌ها و برگ‌ها و میوه‌هایت، رنگ و عطر آشنا می‌دهد.

خاک، مانند دست، می‌تواند استعاره‌ای از مهربانی و تواناییِ توأمان باشد- نوازش‌بخش و نیرومند.
من همیشه دوست داشته‌ام پس از مرگ، بی‌واسطه، در خاک دفن شوم تا همراه ذره‌های خاک در درخت و سبزه و قاصدک زندگی را تماشا کنم.

در «وضعیت قرمز» شعر شما به لحاظ تصویری اندکی افت می‌کند. آن تصویرپردازی‌های تفسیرپذیر جای خود را به زبانی صریح می‌دهد. گمان نمی‌برید که صراحت در شعر، شعریت شعر را نفی می‌کند؟

تصویرهای بدیع و غافلگیرکننده، تخیل نیرومند، و ایجاز را در شعر دوست دارم. شعرهای اجتماعی- سیاسی‌ام نیز تا اندازه‌هایی به ویژه به تصویرسازی پرداخته‌اند؛ ولی همانطور که می‌گویید بیشتر شعر روایی‌اند، حادثه‌هایی را تسخیر و ثبت کرده‌اند و این به‌نظر من نقش هنر است. هنر یا هر کار فرهنگی، از هر چشم‌انداز به آن نگاه کنیم، با امر عمومی می‌آمیزد و دشوار می‌تواند از آنچه در جامعه می‌گذرد، در مضمون و ساختار، دور بماند.

دهه‌های ۶۰ و ۷۰ دوران صراحت خشم و خشونت و نابرابری بود؛ و فکرمی‌کنم این‌ها همه بر شعر من هم آوار شده بود.

«وضعیت قرمز» روایت فرزندان انقلاب و جنگ و تبعید است، زخمی پاشیده بر پیکر جان و روان و واژه که باید باز می‌شد و این باز شدن به اندازه‌ای با درد و اندوه و‌گاه خشم همراه بود، که صریح رخ می‌داد. ولی همین دفتر مرا به تصویرهای آرام‌تر بعد رسانید.

در یک نگاه فراگیر، شاعرانگی یا شعریت به نظر من، گرچه با ایجاز و استعاره و تصویر و فضاهای آبستره در ارتباط است، نباید همراه رمانتیسم، یا سانتی‌مانتالیسم- بی‌آنکه به این دو ایرادی وارد آید- تعریف شود. این اتفاق در تعریف «استتیک« (Aesthetics) نیز پیش می‌آید که به نظر من نتیجه ترجمه نه چندان دقیق این واژه در زبان فارسی است. ما استتیک را «زیبایی‌شناسی» ترجمه می‌کنیم و زیبایی در نگاه فراگیر با زیبایی در نگاه هنر متفاوت است. در زیبایی‌شناسی هنر، پرده جنگ سالوادور دالی، با آن خشم و بیزاری کوبنده و صریح،‌‌ همان اندازه ارزشمند است که نیلوفرهای آبی مونه. مهم این است که هنرمند آنچه را حس کرده و دریافته چه اندازه به مخاطب منتقل کرده است؛ صمیمیت در تناسب میان اجزای گوناگون، بلکه بر ضد یکدیگر در یک اثر هنری است که مخاطب را غافلگیر می‌کند- واژه «آن» که می‌گوییم از همین اثرگذاری می‌آید.

نزار قبانی، عاشقانه‌سرای نام‌آشنای جهان عرب می‌گوید: «وظیفه شعر برانگیختن، انقلاب کردن و دگرگون ساختن است. برانگیختن انسان بر خود، بر پوست، بر استخوان، بر تاریخ و بر هر چه در درون آدمی لانه‌کرده ‌است. شاعر می‌آید تا چهره جهان را دگرگون‌کند. اگر پس از خواندن شعری جهان خواننده دست‌نخورده باقی بماند، اندیشه شاعر کهنه بوده است، باورهای او کهنه بوده است.»

این‌ها به باور من جز با صمیمیت و با درونی‌ترین حس و زبان انسان رخ نمی‌دهد و این حس و زبان در دوران‌های گوناگون زندگی متفاوت‌اند.

خانم دکتر زندیان، از شما سپاسگزاریم.

در همین زمینه:

چند شعر از ماندانا زندیان