نجم کاویانی

يادی از نوروز در کابل قديم

hosseinn — Mon, 18 Mar 2013 11:42:04 +0000

نجم کاويانی

نجم کاويانی-در کابلستان، نوروز (Nowruz) به عـنوان جشـن بهار، نمادی از فرهنگ پارينۀ بومی توسط پير و برنا با مراسم و آداب نوروزی برگزار می‌شد و می‌شود.

شهر کهنۀ کابل، قلب تپيندۀ کابلستان، پيشنۀ ۳۵۰۰ ساله دارد و در دامنه‌های کوه شيردروازه، کاسه‌برج و آسمايی در دو طرف دريای کابل از باختر به سوی خاور افتاده است. اين شهر یادگار و نمادی است از باشندگانِ اصلی کابل، باشندگانی که به فرهنگ‌پروری و خردورزی، عیاری و جوانمردی مشهورند. سهم کابليان در جنبش‌های آزادی‌خواهی، مشروطيت، دموکراسی و پيشرفت سرزمين ما چشم‌گير بود و هست. اين شهر در درازنای تاريخ شهر فارسی‌زبان بود و هست. معماری شهر کهنۀ کابل بسيار زيبا بود، اما دريغا بخش‌هایی از اين شهر تاريخی در جريان جنگ‌های بين تنظيمی مجاهدين در دهۀ هفتاد خورشيدی به خاک يکسان شده است. اميد بر آن است که به همت جوانان و فرهنگيان کشور ما بخش‌های از شهر کهنه کابل به عنوان يادگاری از گذشت‌گان بازساری و پاسداری شود و به موزيم تبديل گردد، نام‌های شخصيت‌های برازندۀ کابل و نام کوچه‌های آن، بر خيابان‌های جديد نيز گذاشته شود.

برگزاری نوروز نزد کابليان به عنوان نماد آفرينيش دوبارۀ طـبـيعت، مژدۀ شکوفه و باران، جشن تکابـو و کار، پيـا‌م آور مهر و هم‌دلی، رويداد شادی‌آفرين و شورانگيز بود و هست. من که زادگاهم شهر کهنۀ کابل است، روايت و داستان‌های زيادی دربارۀ برگزاری نوروز در کابل قديم از بزرگان خانواده شينده‌ام، اما در اين نوشته چشم‌ديد و برداشت‌های نگارنده از برگزاری نوروز در شهر کهنۀ کابل آمده است. البته هر شهر و برزنِ حوزۀ نوروز مراسم و آداب برگزاری ويژۀ خود را نيز دارد که به زيبایی نوروز می‌افزايد.

باغ نوروزی، معروف به باغ بابر، افتاده در وادی کوه‌شیر دروازه کابل

خوب به ياد دارم که در شهر کهنۀ کابل، در دهۀ چهل خورشيدی، کابليان يکی دو هفته پيش از فرا رسيدن نوروز به پيشواز بهار صندلی‌ها (کرسی) و بخاری‌ها را برمی‌داشتند و خانه‌تکانی می‌کردند، کوچه‌ها را پاک، ديگدان‌های آشپزخانه را رنگ، ظروف مسی را با قلعی سفيد می‌کردند، پيش از تاريکی چراغ روشن می‌نمودند و دکانداران دکان‌های خود را چراغان می‌کردند و می‌آرستند، دهقانان فرآورده‌های خود را در نوروز به نمايش می‌گذاشتند و جشن نهال‌شانی برپا می‌شد.

در شـب و روز تدارک مقدمات برگزاری نوروز، بازارهای نوروزی شهر کابل گرم و پرتپش بود و كار پيشـه‌وران و بازاريان پررونق. برگزاری مراسـم نوروزی گردش چرخ اقتصاد و پويايی آن را نيز در پی داشت. بسياری از آنچه که به مناسبت و يا برای نوروز ساخته می‌شـد، کارهای دستی با بار هنری بود که دريغا در سال‌های پسين اين فرآورده‌های دستی-هنری زير سايۀ توليدات وارداتی و کلان رنگ باخته اسـت.
آيين نوروزی نقشِ پويا و نيرومند در انسجام و وفاق خانواده‌ها داشت و دارد. کابليان در نوروز تلاش می‌کردند که در هر جايی باشند، به خانه و کاشانۀ خود برگردند، تا در نوروز در جمع خانواده و در کنار سـفرۀ نوروزی باشند. کابليان فرهنگ و آداب نوروزی را رعايت می‌کردند، يادی از رفتگان، عيادت از بيماران، ديد و بازديد از دوستان و نزديکان همراه با آرزوی سلامتی و سال پربار برای تک‌تک آنها می‌پرداختند. محافل شادی و آواز‌خوانی برپا می‌داشتند. اين همه و همه در تحکيم صفا و دوستی، مهر و محبت ميان انسان‌ها نقش بارز دارد.

در روزهای بهاری، کابليان خانه‌ها را ترک می‌‌كردند و به دامان طبيعت پناه می‌برند و در كنار سبزه که نمادی از زندگی نو است، روز را سپری می‌کردند. آنها می‌خواستند که نوروز را در آغوش طبيعت جشن بگيرند و سرآغاز سال را با تجديد خاطره‌هایی از پيوند ديرينۀ انسان و طبيعت گره بزنند. کابليان بيشتر به گردش در دامنه‌های کوه خواجه صفا و سخی، تپۀ سياه‌سنگ و مرنجان، باغ‌ چهل‌ستون، باغ زنانه و باغ نوروزی (باغ بابر) ۱ می‌رفتند.

پيوند انسان با طبيعت، رمز پايداری و راز ماندگاری نوروز است که از آن به نام "فلسفۀ وجودی نوروز" ياد می‌کنند. انسان، با پايان يافتن شـب‌های سـرد و دلـگير زمستان و آمدن بهـار زنگارهای کهنه را از قلب و انديشـه برمی‌کند و با حركت نمادين خانه‌تكانی با طبيعت همگام می‌شـود و اين پيوند در شـعر و ادبيات سرزمين ما بازتاب گسترده دارد.

کابليان دو شب پيش از نوروز کشمش، زردآلو، شکرپاره و سنجد را پس از پاک کردن و شستن در درون يک ظرف با مقدار آب لازم می‌اندختند و يک شب پيش از نوروز بادام، چهارمغز (گردو) و پسته را پوست کرده همراه با قدری عرق گلاب با آن اضافه می‌کردند و آنرا هفت ميوه می‌ناميدند و در روز نوروز آن را روی سفره نوروزی می‌گذاشتند.

کابليان کوشش می‌کردند که در حد امکان جامۀ نو تهيه کنند و رخت تميز بر تن نمايـند، سبزی‌چلو را که نشانۀ از سال نيک و پربار اسـت، بپزند، خوان نوروزی بگسترانند و در کنار آن جمع خانواده با صفا و صميميت جمع آيند، گرد نفاق را بروبند، با مهر و دوستی دست يکديگر را بفشارند، يادی از رفتگان کنند و راهی عيادت بيماران و ديد بازديد دوسـتان شـوند.

هفت میوه:

کشمش، زردآلو، شکرپاره، سنجد، بادام، چهارمغز و پسته

در آن شب و روز بازار ماهی‌فروشان و جلبی‌پزان (زولبیا‌پزان) در کابل گرم بود. جوانان کابلی در ورزشگاه‌ها به ورزش ضرب ميل و پهلوانی می‌پرداختند و ديگران را به ورزش تشويق می‌کردند. کاغذ‌پران‌‌بازان (بادکنک‌بازان) با هوا کردن بادکنک شرط می‌بستند. کلچه‌پزان کلچۀ نوروزی می‌پختند.
در روز نوروز در ميان کابليان رسم بر اين بود که خانوادۀ ‌داماد ماهی، جلبی (زولبیا‌)، کلچه نوروزی، شيرينی را يکجا با رخت‌های زيبا برای عروس در پتنوس‌های بزرگ چوپی (خوانچۀ نوروزی) می‌گذاشتند و شماری از بانوان اين خوانچۀ نوروزی را بر سر گذاشته، همراه با دف و سرود آنرا از کوچه‌ها عبور می‌دادند و به خانۀ عروس می‌بردند.

بسياری از خانواده‌های کابلی يک و دو هفته پيش از نوروز مقداری گندم را در ظرفی می‌ريختند و روی آن را با پارچۀ ململ مرطوب و نازک می‌پوشاندند و انتظار می‌کشيدند که گندم جوانه بزند و ساقه‌های آن سبز شود. پس از سبز شدن ساقه‌ها، بانوان و دوشيزگان در حويلی (سرای) بزرگ‌تر يکی از همسايه‌ها جمع می‌شدند، از سر شب تا سپيده‌دم دسته‌جمعی با ساز و آواز مراسم پختن سمنک (سمنو) را که يکی از آيين‌های ديرپای نوروزی است، با کف‌زنی و پايکوپی شادمانه اجرا می‌کردند و ترانۀ ويژۀ سمنک را با هم زمزمه می‌کردند:

سمـنک در جـوش ما كپچه زنيم
ديگران در خواب ما دفچه زنيم
سمـنک نـذر بهار اسـت
ميلۀ شب‌زنده‌دار است
اين خوشی سالی يک بار است
سال ديگر يا نصـيـب.
سمـنک در جـوش ما كپچه زنيم
ديگران در خواب ما دفچه زنيم
آرزو امشب خـروشـد
سمنک در خود بجوشد
دل‌خوشی جامه بپوشد
سال ديگر يا نصيب
سمـنک در جـوش ما كپچه زنيم
دختران در خواب ما بوسه زنيم

بهـاران ۱۳۹٢ خجسته باد!

پانویس:

۱- دکتر احمد جاويد می‌نويسد: که نام قديم باغ بابر باغ نوروزی بود. از زمانيکه بابر در اين باغ دفن شد، معروف به باغ بابر شد. نگاه شود: نوروز خوش آيين، از انتشارات انجمن فرهنگ افغانستان، ١۹۹۹، ص ٤٤.

نگاهی به چالش‌های فراروی فارسی ‌دری در افغانستان

hosseinn — Sun, 25 Nov 2012 10:37:40 +0000

نجم کاویانی

نجم کاویانی - زبانِ فارسی‌ دری، امروز با چالش‌هايی[۱] جدی در افغانستان روبه‌رو است و آسیب‌هایی آن را تهديد می‌کند. اما با براندازی امارتِ اسلامی طالبان در ١٣٨٠خ/ ٢٠٠١م، خطر جدی که زبانِ فارسی‌دری را تهدید می‌کرد، تا حدی کنار زده شد و زبانِ فارسی در اين سال‌های پسين، به‌رغم چالش‌هايی جدی، شاهد دگرگونی‌ها و پيشرفت‌های با اهميتی در مرزوبوم ما بوده است.

در آغاز اشاره‌هايی به اين پيشرفت‌ها می‌کنم و در پی آن، نگاهی به مهم‌ترين چالش‌ها و ناهنجاری‌های ‌فرا‌روی زبانِ ‌فارسی‌دری می‌اندازم.

به باور من پيشرفت‌های زبانِ فارسی ‌دری در اين سال‌های پسين عبارت‌ اند از:

نشر و پخش ده‌ها روزنامه، هفته‌نامه، ماهنامه؛ راه‌اندازی ده‌ها رادیو و تلویزون‌ خصوصی؛ چاپ و ورود هزارها کتاب فارسی به کشور؛ فعال شدن ده‌ها چاپخانه؛ برگزاری همايش‌های ادبی و بزرگداشت از مفاخر ادبی؛ پايه‌گذاری و فعال شدن نهادهای ادبی؛ توجه به نقد و نقدپذيری در حوزه‌ی ادبيات؛ برگزاری نشست‌های مشترک با فرهنگيان، شاعران و نويسندگان ايران و تاجيکستان در کابل؛ فزونی امکانات دسترسی به رایانه، انترنت و رسانه‌های جهانی به زبان فارسی.

خودداری از کاربُرد واژگان بيگانه و به‌کارگيری برابرهای فارسی آن‌ها، کوشش برای گسترش کاربُرد واژه‌های فارسی و استفاده از داده‌های نو قلمرو زبان، ساده‌نويسی، کوتاه‌نويسی، کوشش برای نزديک ساختن زبان گفتار و نوشتار و کاهش ترکيبات عربی از سوی شماری از رسانه‌ها در چند سال پسين، فرآيند دلگرم‌کننده است. حضور نسل جوان و آگاه در حوزه‌ی رسانه‌ها و ادبيات، بلند رفتن آگاهی و شم زبانی در جامعه اميدوارکننده‌ است.

به باور نگارنده، زبانِ فارسی ‌دری‌ به‌رغم همه‌ی اين پيشرفت‌ها در اين سال‌های پسين، با چالش‌ها و ناهنجاری‌هايی جدی در افغانستان روبه‌رو است. بخشی از آن عمدتا برخاسته از سياست‌های غلط حکومت‌های ديروز و امروز است و بخشی از آن ناشی از تحولات جهانی در سده‌ی بيست‌ويکم.

من در اين نوشته کوشش کرده‌ام نگاهی به مهم‌ترين مشکلاتِ و چالش‌های زبانِ فارسی ‌دری در افغانستان بيندازم.

ورود بی‌رویه‌ی واژه‌های بيگانه

پيشرفت‌های پرشتاب علمی، نوآوری‌های فناوری و جهانی شدن در مجموع، زبانِ فارسی را در مسير دگرگونی‌های جدی قرار داده است و در اين فرايند صدها واژه‌ی بيگانه بی‌حساب و کـتاب وارد زبان‌ شده‌اند. در اين روند، تأثيرگذاری گویشوران زبان فارسی و به‌ويژه درس‌خواندگانی که در تماس با گويندگانِ زبان‌های ديگر که شاهد اين دگرگونی‌ها و نوآوری‌ها در حوزه‌ی علم و فناوری‌ اند، برجسته است. مزيد بر آن با برگشت مهاجران از کشـورهای مختلف و متاثر از زبان‌های گـوناگـون و دوام حـضـور "بیگانکان" همراه با بالا رفتن نياز فراگیری یک زبان بین‌الملـلی و بی‌برنامگی حکومت افغانستان در حوزه‌ی زبان، انتظار هجـوم بيشتر واژه‌هـای بیگـانه را نـیز باید داشـت.

ورود بی‌رویه‌ی واژه‌های زبان‌های بيگانه و شامل شدن آن‌ها در نظام اداری، آموزشی و مطالب رسانه‌های کشور، روندِ خطرناک است. "اما خطر بزرگ‌تر این است که به سبب ارتباط ناگهانی و وسیع مردم افغانستان با دیگر ملل گیتی‌، زبانِ انگلیسی نفوذ و گسترشی بی‌سابقه در افغانستان یافته و در بسیاری از مؤسساتِ غیردولتی به زبانِ رسمی بدل شده است‌. هیچ دور از تصور نیست ... به‌گونه‌ای که انگلیسی هم زبانِ دانش و آموزش باشد و هم زبانِ رسانه‌ها و در مواردی زبانِ اداری‌."[۲]

ورودِ واژه‌های انگليسی حتا دامنِ لوحه‌های شهرها را نيز در برگرفته است. "بسیاری از لوحه‌ها در کابل، به زبانِ انگلیسی است که به رسم‌الخطِ فارسی دری نوشته شده است. از این رو خواندن آن‌ها گاهی برای استادان زبان نیز دشوار می‌نماید ...."[۳]

به‌نظر می‌رسد که نفوذ زبانِ انگليسی در نظام اداری و آموزشی کشور و در مطالب شماری از رسانه‌ها گسترش می‌يابد و آرام آرام در برخی مؤسسات و دانشکده‌ها - از جمله دانشکده طب/پزشکی و انجنيری/مهندسی- جايگزين زبان فارسی می‌شود. نفوذ زبان انگليسی در نطام اداری، دانشگاهی و رسانه‌ای کشور می‌تواند پیامدهای منفی برای این زبان داشته باشد. در اين راستا ورود دانش‌واژه‌ها، يعنی مقوله‌ها و اصطلاح‌های علوم معاصر و فناوری برجسته است و اين امر بر بافت و ريخت زبان تأثير وارد می‌کند، از اين‌رو مسأله‌ی دانش‌واژه‌ها يک مسأله‌ی مرکزی تکامل زبانِ فارسی به‌عنوان زبان دانش و فن است.

●مسأله‌ی دانش‌واژه‌ها يک مسأله‌ی مرکزی تکامل زبانِ فارسی به‌عنوان زبان دانش و فن است.

●بهسازی و به‌روز کردن زبانِ فارسی‌دری‌ ضرورت پایه‌گذاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی‌ را در افغانستان پيش می‌کشد.

●پايه‌گذاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی به‌عنوان يک بنياد ملی و راهبردی و سياست‌گذاری زبان مرکب از اهل فن و زبان‌شناسان که برای تقویت و رشد زبان‌ کار کند، سياست‌های زبانی را برنامه‌ريزی و مديريت کند و به روزمر‌گی پايان بدهد، نياز مبرم و جدی است.

●بی‌توجهی به امر ویرایش در کشور ما، بخشی ديگر از مشکلاتِ زبانِ فارسی‌دری است.

زبان فارسی، ظرفیت و توانایی گسترده‌ای در امر ساختن دانش‌واژه‌ها از درون‌مايه خود دارد. اما در افغانستان نهادی وجود ندارد که بر ورود بی‌رويه‌ی واژه‌های خارجی نظارت کند و برای آن‌ها واژه‌های تازه و برابر‌های مناسبی در فارسی بيابد و زبان را با نيازهای دوران پيشرفت شتابنده‌ی علوم و فناوری همگام بسازد و به آموزشِ واژه‌گزينی علمی در دانشگاه‌ها و هم‌سو کردن کتاب‌های درسی و رسانه‌های گروهی با دگرگونی‌های زبانی ياری برساند.

برای جلوگيری از ورود بی‌رويه‌ی واژه‌های بيگانه و يافتن برابرهای مناسب، طرح و اجرای یک برنامه‌ی همه‌جانبه و از جمله پايه‌گذاری يک نهاد مرکب از زبان‌شناسان و دست‌اندرکاران حوزه زبان و بازنگری بر کتاب‌های درسی نياز جدی است. به‌نظر می‌رسد که تا طرح و اجرای چنين برنامه‌ای، رسالت پاسداران زبان و ادب فارسی است که اين وظيفه را به عهده بگيرند و در کل گويندگان زبان با شم زبانی واژه‌های خودی را از بيگانه تشخيص بدهند.

ناهمگونی‌ها

ناهمگونی‌های املایی، کاربُرد نادرست واژگان فارسی‌، نارسایی‌هايی دستوری، ناهمگونی در نوشتن جمع واژگان مذکر و مؤنث تازی، نوشتن يک واژه به شيوه‌های گوناگون، عدم رعایت درست‌نویسی و درست‌گویی و نشانه‌گذاری و هم‌چنين ناهمگونی در نگارش متن‌های رياضی، فيزيک، کيميا و مهندسی که آميزه‌‌ای است از جمله‌های فارسی و نماد‌های رياضی و حروف لاتين، بخشی از نابه‌سامانی‌های زبانِ فارسی‌دری در کشور ماست. شيوه‌های گوناگون نوشتن يک واژه در يافتن مطلب توسط ماشين‌های جستجوگر انترنتی مشکل‌ساز است.

"دربار‌ه‌ی دستور زبان و درست‌نویسی زبانِ معاصر دری از چندين دهه به این‌سو استادان ادب ما، کارهایی را به‌سر رسانده‌اند که شایسته‌ی بزرگداشت است. از نام‌آوران این پهنه باید از استاد قاری عبدالله، استاد عبدالحق بیتاب، داکتر روان فرهادی، داکتر جاوید، پروفيسور الهام، پروفيسور نگهت سعیدی و... یاد کرد که کارهای با ارزش و ماندگار را انجام دادند."[۴]

استادان دانشگاه کابل به‌ویژه دانشکده‌ی ادبیات و وزارت معارف (آموزش و پرورش) برای همگون‌سازی املا و نشانه‌گذاری زبان فارسی‌دری کارهای با ارزش را انجام دادند. از جمله زنده‌‌ياد دکتر عبدالاحمد جاويد جزوه‌ی درسی "بحث انتقادی بر املا و انشای فارسی" را در ١٣٣٠خورشيدی نوشت.

اما از آن‌جا که در این زمينه کماکان ناهمگونی‌ و اختلاف‌‌نظر وجود داشت، انجمن نویسند‌گان افغانستان در سال‌ آغازين دهه‌ی شصت خورشيدی بر آن شد تا اختلاف‌‌نظرها را بررسی کند و رساله‌ای را به‌حیث رهنمود فراهم آورد. از اين‌رو در ‌١٣٦١خورشيدی کمیسیونی متشکل از استادان دانشگاه کابل، اکادمی علوم افغانستان و اعضای حرفه‌ای انجمن نويسندگان زیر نطر زنده‌‌ياد داکتر عبدالاحمد جاوید پايه‌گذاری شد تا رساله‌ی تازه‌ای را در این زمینه آماده کنند، تا به‌صورت همگون در سراسر کشور مورد کاربُرد قرار گیرد. اين رساله‌ با عنوان "روش املای زبانِ دری" در ١٣٦٣خورشيدی در کابل چاپ و منتشر شد.[۵]

به‌رغم کارهای با ارزشی که در بهسازی زبانِ فارسی در گذشته و سال‌های پسين به همت استادان زبان انجام يافته است و با سپاس از اين استادان خدمتگزار که حقی بر تاريخ و فرهنگ کشور دارند، به‌نظر می‌رسد که نبود نهادی که در راستای بهسازی و گسترش زبانِ فارسی‌دری سياست‌گذاری و برنامه‌ریزی کند و آن‌را مديريت سالم کند، يکی از سبب‌های اساسی ادامه‌ی مشکلاتِ اساسی زبان در کشور ما می‌باشد. از اين‌رو بهسازی و به‌روز کردن زبانِ فارسی‌دری‌ ضرورت پایه‌گذاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی‌ را در افغانستان پيش می‌کشد.

فرهنگستان زبان

با دريغ که در افغانستان تا هنوز فرهنگستان زبان و ادب فارسی‌ وجود ندارد و از تدوين فرهنگ جامع عمومی و اختصاصی زبان خبری نيست. حکومت برنامه‌ای راهبردی و سياستی علمی در حوزه‌ی زبان ندارد. در حالی‌که قانون اساسی، حکومت را موظف کرده است که برای تقویت، رشد و توسعه‌ی زبان‌های کشور تلاش کند و برنامه‌های منظمی را روی دست بگیرد و اجرا کند؛ اما متأسفانه حکومت افغانستان تا اکنون هیچ گامی در اين حوزه برنداشته است. در افغانستان نهادی وجود ندارد که برای بهسازی و توسعه‌ی زبان‌های کشور برنامه‌ریزی کند و آن را مديريت کند. بسیاری از صاحب‌نظران نبود چنین نهادی را دليلِ عمده‌ی ادامه‌ی ناهنجاری‌های زبانی در افغانستان می‌دانند.

پايه‌گذاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی به‌عنوان يک بنياد ملی و راهبردی و سياست‌گذاری زبان مرکب از اهل فن و زبان‌شناسان که برای تقویت و رشد زبان‌ کار کند، سياست‌های زبانی را برنامه‌ريزی و مديريت کند و به روزمر‌گی پايان بدهد، نياز مبرم و جدی است.

فرهنگستان وظيفه خواهد داشت که واژه‌های مناسبی را در برابر واژه‌های بيگانه که با روان زبانِ فارسی‌ سازگار باشد، بسازد و در رابطه به دستور زبان، درست‌نويسی، کاربُرد درست واژگان فارسی‌، همگونی در نوشتن جمع واژگان مذکر و مونث تازی و نشانه‌گذاری ... قاعده‌ها و ملاک‌های لازم را بيابد و درکتاب‌های درسی و نشريات اين مقرارت را يک‌سان وارد سازد. همچنين فرهنگستان می‌تواند در رابطه به نگارش متن‌های رياضی، فيزيک، کيميا و مهندسی قاعده‌های ساده‌ی وضع و اجرا کند.

فرهنگستان زبان می‌تواند در امر ایجاد هماهنگی در اصطلاحات زبانی ميان کشورهای هم‌زبان و پاسداری از زبان و ادب فارسی در فرآیند جهانی‌‌ شدن نقش با اهميتی بازی کند و به بهسازی زبان در همه قلمرو زبان فارسی مدد برساند و در راستای زنده ساختن شکوه ديرينه‌ی آن گام بردارد و ارتباطات فرهنگی را گسترش دهد و با برگزاری همايش‌ها در رابطه به آموزش زبانِ فارسی و گسترش جغرافیای آن به گفتگو بپردازد.

بی‌توجهی به امر ویرایش

بی‌توجهی به امر ویرایش در کشور ما، بخشی ديگر از مشکلاتِ زبانِ فارسی‌دری است. به‌نظر می‌رسد که زبانِ فارسی در اين حوزه دست‌خوش چالشی جدی است. در شماری از رسانه‌ها اعم از نوشتاری، ديداری و شنيداری، ويراستار وجود ندارد. بسیاری از کتاب‌ها از جمله کتاب‌های علمی بدون ویرايش چاپ می‌شوند. دوبله و ترجمه‌ی بسياری از فلم‌ها اوج بی‌توجهی را نسبت به ويرايش به نمايش می‌گذارد. ماهواره و انترنت بر ناهنجاری‌ها در اين حوزه می‌افزايد. در يک جمله، نبود افراد حرفه‌ای به‌عنوان ویراستار در رسانه‌ها و چاپ کتاب‌ها بدون ويرايش سبب به میان آمدن بخشی از ناهنجاری‌ها در زبان شده است.

هر اثری، بدون استثناء، چه نوشته و چه ترجمه، صرف‌‌نظر از آن‌که نويسنده‌اش و يا مترجمش توانا و با تجربه باشد، نیازمند ویرایش است. ویرایش، دانشی است که به هماهنگی و يک‌سانی در شيوه‌ی نگارش در کل متن، به آراستگی، دقت، درست‌نويسی، رسانويسی، زدودن کاستی‎ها، اصلاح اشتباه‌های دستوری و نشانه‌گذاری‌، حذف اضافه‌ها و هم‎خوان کردن نوشته با قاعده‌های زبانی می‎پردازد.

دانشمندانی که در حوزه‌ی زبان کار می‌کنند، ويرايش را به فنی، زبانی و محتوايی تقسيم کرده‌اند. ويرايش فنی، به امر درست‌نويسی واژگان، آراستگی، نظم و ترتيب بخشيدن به اثر، رعايت يک‌دستی خط (زبان‌نگاره)، نشانه‌گذاری، تنظیم جدول‌ها، پی‌نوشت‌ها، حاشیه‌بندی صفحه‌ها، پاراگراف‌بندی و سطربندی، تنظیم کتاب‌نامه می‌پردازد. ويرايش زبانی يا ادبی، بر جنبه‌های دستوری، نگارشی و املايی اثر از جمله به کاربُرد واژه‌ها و عبارت‌های مناسب، رعايت معيارهای دستور زبان، برابر‌سازی اصطلاحات، اصلاح جملات، رفع تناقض‌های معنایی و منطقی جملات توجه دارد. ويرايش محتوايی، بر جنبه‌های علمی اثر توجه دارد و به رفع تناقضات محتوايی در کل اثر می‌پردازد.

بدين ترتيب ويراستار بر پايه مجموعه روش‌ها و قاعده‌ها، کوشش می‌کند که يک نوشته را در چارچوپ معيارهای زبانی به مخاطب عرضه کند و تا حد امکان خوانش آن را برای خواننده آسان سازد. ویرایش، کاری حرفه‌ای است، فقط از عهده‌ی کسانی برمیآید که صاحب مجموعهای از تواناییها و دانایی‌های لازم باشند.

توجه نکردن به ويرايش، یکی از چالش‌های فراروی زبان فارسی در افغانستان است. حتا در کتاب‌های درسی وزارت معارف، ناهمگونی در نگارش واژه‌ها و حتا نام اشخاص و مکان‌ها زياد است. ويرايش کتاب‌های علمی و درسی، برنامه‌های رسانه‌ها، به‌ويژه راديو و تلويزيون، در شگوفايی زبان و از جمله واژه‌گزينی سهم مهمی دارد. بهتر است واژه‌گزينی را از ويرايش کتاب‌های درسی و برنامه‌ريزی زبانی رسانه‌ها آغاز کرد.

از اين‌رو ضرور است که در بخش تأليف کتاب‌های درسی وزارت معارف، افرادی که با زبان‌شناسی و ويراستاری آشنايی داشته باشند، برگزيده شوند. تقويت رشته‌های زبان فارسی و از جمله پايه‌گذاری رشته‌ی ويرايش در دانشگاه‌ها و ساير مؤسسات علمی در حل بخشی از مشکلاتِ زبانِ فارسی و هم‌سو کردن کتاب‌های درسی، علمی و ساير نشريات با تحولات زبانی و واژه‌گزينی ياری می‌رساند.

نگارش فارسی به خط انگليسی

با پیدایش و گسترش فناوری، گروه‌هايی از کاربرانِ کامپيوتر (رایانه) و تليفون‌ (گوشی‌)های همراه، متن فارسی‌ را به دبیره (خطِ) انگلیسی می‌نويسند. اين روش بیشتر در گپ‌های انترنتی (چت)، نوشتن نامه‌های الکترونيکی (برقی) و پيامک‌های گوشی‌های همراه به‌كار گرفته می‌شود. نبود الفبای فارسی در برخی از سامانه (سیستم)‌های رایانه‌ای و گوشی‌های همراه کاربُرد الفبای انگلیسی را برای کاربران فارسی‌زبان ناگزير می‌سازد.

نوشتن متن فارسی به خطِ انگليسی نگرانی را در میان پاسداران زبان و ادب فارسی به‌وجود آورده است. آن‌ها بیم از آن دارند که سرنوشت زبان فارسی در آسيای‌‌ميانه از جمله در تاجيکستان، که هم‌اکنون فارسی را به دبيره‌ی سیریلیک می‌نويسند، گریبان‌گیر زبان ما گردد.

روشن است که دگرگون شدن دبیره يا زبان‌نگاره، پيامدهای منفی زيادی دارد. يکی از پيامدهای منفی آن برهم خوردن بافت و ريخت نوشتاری زبان است. هر زبانی، زبان‌نگاره‌ای دارد که با ساختار آوایی آن زبان، يعنی شکل تلفظ واژه‌ها هماهنگ است. ما به ياری آن علامت‌ها، زبان را به نگارش در‌می‌آوریم. مزيد بر آن، اين گونه‌ نگارش سبب ضعيف شدن سواد کاربران فارسی به‌ويژه جوانان می‌شود و جوانان ما را در درست خواندن متن‌های فارسی دچار مشکل می‌سازد. درست خواندن متن‌های نوشتاری، درست تلفظ کردن واژه‌ها از ارزش ویژه‌ای برخوردار است.

روشن است که حکومت می‌تواند با جلوگیری از ورود گوشی‌های همراه و رایانه‌‌های بدون زبان فارسی و رسانه‌ها، با نشر آگهی‌ها و اعلام خطرهای ناشی از رشد این گونه‌ نگارش، راه را به‌روی رشد اين روش ببندد.

در بسياری از گوشی‌های کنونی همراه و رایانه، نوشتن به خطِ فارسی ممکن شده است. نرم‌افزارهای فارسی و چاپ کتاب‌های آموزش رایانه به زبانِ فارسی در حال گسترش است. اميد بر آن است که همه‌ی جوانان سرزمین ما، نوشتن فارسی به خطِ انگليسی را کنار بگذارند و واژه‌های فارسی را به خطِ زیبای فارسی بنویسند.

مقابله با فارسی‌دری

مقابله‌ی گروه‌های معينی در درون و بيرون دولت با زبانِ فارسی‌ دری، يکی از مشکلاتِ فراروی زبانِ فارسی است. اين مقابله در صد سال پسين، آسيب‌های به زبانِ فارسی‌دری وارد آورده. امروز اين مقابله، بيشتر از همه در راستای تحميل چند واژه بر دستگاه واژگان زبانِ فارسی به نام "مصطلحات ملی"، با استفاده از اهرام‌های قدرت، از جمله "دادگاه عالی" متمرکز شده، که اشکارا در پشت آن انگيزه‌های سياسی خوابيده است. در واقع اين رويکرد به اين معنی است که همه راه‌های را که اين گروه‌ها در راستای کنار زدن زبان فارسی از اداره و حوزه‌ی آموزش پيموده‌اند به بن‌بست خورده است و در واقع اين رويکرد، نشانه‌ی درماندگی است. جهان امروز، امکانات فروان را بيرون از دستگاه دولت در کف دست کاربران زبان فارسی و ساير زبان‌ها گذاشته است و انحصار و سيطره دولت‌ها را بر زبان‌ها زير پرسش برده است.

مخالفت با کاربُرد چند واژه‌‌ی فارسی‌ دری در مراکز علمی و اداره دولت هيچ توجيه کارشناسانه و زبان‌شناسانه ندارد. زبانِ فارسی‌ دری، زبانِ رسمی و ملی جمهور مردم اين سرزمين در درازای سده‌ها بوده و اکنون هم است و در آتيه هم خواهد بود. اين زبان در درازای بيش از هزار سال زبان علم و فن، اداره و سياست بوده و همين اکنون هم است. نخستين اصطلاحات علمی و اداری در حوزه‌ی تمدنی ما به زبانِ فارسی پديد آمده است. روشن است که استفاده از دستور زبان و واژه‌های علمی و اداری زبانِ فارسی حق مسلم هر شهروند است. بدون ترديد گويش‌وران هر زبانِ از چنين حقِ برخوردار است. چنين حقِ هيج ربطی به فرمان و تحکم ندارد. کاربُرد واژه‌های زبان‌های ديگر در زبان فارسی مانند هر زبان ديگر نه با تحکم، بلکه بر اساس قاعده‌ و نياز زبانی پذيرفته می‌شود. زبان فارسی مانند ساير زبان‌های جهان تحکم را بر نمی‌تابد. تجربه نشان داد، تحکم، تحميل و تعصب نه تنها مشکل زبان را حل نمی‌کند، بل‌که به پويايی و رشد طبيعی آن آسيب می‌رساند.

به باور نگارنده بِخرادانه است که به جای تقابل با زبان فارسی و يا هر زبان ديگر، توانایی و نيروی خود را برای رشد و بهسازی زبان‌های کشور بگذاريم. رشد و بهسازی زبان‌های کشور از جمله زبان پشتو که با زبان فارسی هم‌ريشه است، به‌سود زبان فارسی نيز است و هم‌چنين برعکس آن.

سخنِ فرجام

بدون ترديد زبانِ فارسی به عنوان زبان پويا و سرزنده، با چالش‌ها و ناملايماتِ جدی در سده‌ی بیست‌ویکم در قلمرو خود و از جمله در زادگاهش روبه‌رو است. دردمندانه بايد گفت که حکومت افغانستان نه تنها پاس زبان و ادب فارسی‌دری را ندارد، بلکه در پاره‌ای موارد به ستيز با آن بر می‌خيزد. در چنين اوضاع و احوال برای اين‌که اين زبان از اين چالش‌ها، سرفراز بيرون شود، به همت، تلاش و پويايی بيشتر پاسداران و دوست‌داران زبان نياز دارد.

اين زبان در راستای پاسخ‌گويی به خواست‌های فزاينده‌ی انسان به پویائی بيشتر نياز دارد. توانمندی بيشتر زبانِ فارسی به‌ويژه در حوزه‌ی دانش و فناوری معاصر به نويسندگان و گويندگان پوياتر نياز دارد. در اين راستا پويندگی و فعال بودن زبان فارسی اميدوارکننده است و آينده‌ای بهتر را نويد می‌دهد. امروز گنجينه‌ی واژگان (گنج‌واژه) زبان فارسی، از جمله دانش‌واژه‌ها افزايش يافته و کاربُرد آن گسترده‌تر از ديروز است و مردم در بسياری از مناطق کشور در زندگی روزمره و دادوگرفت، زبانِ فارسی‌دری را به‌عنوان زبان رابط و ميانجی برگزیده‌اند. در واقع اين زبان به‌مثابه‌ی زبان فراقومی در ميان گروه‌های قومی مرزوبوم ما پيوستگی را تقويت کرده است.

زبانِ فارسی در درازای تاريخ، متحول و پويا بوده و با چالش‌های زيادی مبارزه بُرده، به نوسازی وبازساسی خود پرداخته و توانسته هويت خود را نگهدارد و اميدواريم که با توليد دادهای فکری و انديشه‌های علمی، ساختارهای خود را غنی و بارور بسازد. روشن است که زبان پيش از همه با توليد انديشه، برای واژه‌گزينی احساس نياز می‌کند.

اما همه‌ی اين‌ها، دليل بر آسيب‌ناپذيری زبانِ فارسی در برهه‌ی کنونی نيست. ما هر روز شاهد هجوم واژه‌های بيگانه در درون زبان فارسی هستيم. در اين ميان نقش رسانه‌ها و نهادهای آموزشی از يک‌سو در جلوگيری از ورد اين واژه‌های بيگانه و از سوی ديگر در گسترش و فزونی گنجينه‌ی واژگان فارسی از طريق واژه‌سازی و برابرگزينی‌های مناسب، بسيار مهم است.

زبان فارسی امروز هم آمادگی، ظرفيت و پويايی لازم، برای بيان مسائل علمی را دارد و هم در انتقال دانش معاصر نقشِ با اهميتی را ايفا می‌کند. سالانه هزارها عنوان کتاب، نشريه، تارنما، تارنگار و ... در پهنه‌ی جهانی به اين زبان منتشر می‌شود. بخشی از اين‌ها عمدتا بيرون از دستگاه رسمی سياست حکومت‌ها پياده می‌شود. اما برای غنای بيشتر فارسی پويايی همه گویشوران زبان و به‌ويژه دانشمندان و انديشمندانی که به اين زبان بینديشند و بنويسند، با اهميت است. در اين ميان در ايجاد دانش‌واژه‌های برابر علاوه بر سهم دانشمندان نقش مترجمان و ويراستاران نير مهم است. هم‌چنين برگزاری همايش‌ها و کارگاه‌های علمی در حوزه‌ی زبان به امر تقويت علمی زبان فارسی مدد می‌رساند.

اميد بر آن است که در نبود فرهنگستان زبان و ادب در کشور ما، با تلاش‌های انفرادی و گروهی پاسداران و دوست‌داران زبانِ فارسی راهبرد کارا و سياست علمی در راستای رشد و بهسازی اين زبان طرح و اجرای آن مديريت سالم شود و زبانِ فارسی در پله‌ی تکاملی بالاتری قرار گيرد. به‌ياد داشته باشيم، هر زبانی که توانايی و پويايی دارد و با تحولات همگام می‌شود، به پيش می‌رود، نه با ستيز و تقابل. از اين‌رو پويايی هرچه بيشتر زبانِ فارسی به گویشوران پوياتر نيازمند است. بی‌توجهی نسبت به اين امر، عوارض جبران‌ناپذير در پی دارد.

سخن پايانی اين‌که زبانِ فارسی‌ دری، به مثابه‌ی زبان کهن و رسمی جمهور مردم، زبان فارسی به مثابه‌ی ارثيه وسرمايه‌ی مشترک مردمان حوزه‌ی تمدنی ما، به عنوانِ رکن از هويت ملی ما، با تاریخ و فرهنگ ما پیوندی ناگستنی دارد؛ آینده‌ی فرهنگی و تاريخی، هويت فردی و جمعی ما با سرنوشت آن گره خورده است؛ تهديد آن، تهديد فرهنگ و هويت ماست.

در همین زمینه:

واژه‌ها مرز نمی‌شناسند، نجم کاویانی

پی‌نوشت‌ها:

[۱]واژه‌ی "چالش" که در فرهنگ‌های فارسی نوشته و معنی شده است، مگر تا ميانه‌های دهه‌ی ۱۳۷۰خورشيدی چندان رايج نبود، اما امروز در ادبيات و بحث‌های اجتماعی کاربُرد فروان پيدا کرده است و مترادف با واژه‌های بحران، آسیب، تهدید، خطر، کاستی، نارسايی، نابسامانی، کمبود، مشکل، کشمکش، تنش، به مبارزه طلبيدن، چلنج (انگليسی)، ... به کار می‌رود.

[۲] . کاظم کاظمی، همايش ميراث مشترک مکتوب

[۳] . لطيف ناظمی، کابلی که من ديدم، ماهنامه نی، شماره ١١ سال نهم، قوس (آذر) ١٣۹٠/ نوامبر ٢٠١١، فنلاند.

[۴] . رازق رویین

[۵] . انجمن نویسندگان در سال ۱۳۶۳خورشيدی، رساله‌یی را با نام "روش املای دری" زیر نظر استادان زبان‌ تهيه، چاپ و منتشر کرد. این رساله پیشنهادهای را برابر با ویژه‌گی‌های گویشی مردم ما و آواشناسی علمی پیش‌کش کرد.

واژه‌ها مرز نمی‌شناسند

hosseinn — Sat, 15 Sep 2012 05:16:05 +0000

نجم کاویانی

نجم کاویانی- در چند دهه‌ی پسین، گروه‌های معینیِ در درون و بیرون دولت افغانستان قلمرو گسترده‌ی زبانِ فارسی‌ دری را بر پایه مرزهای سیاسی پاره پاره می‌کنند و مرز زبانِ را در چهارچوب مرزهای سیاسی کشور محدود می‌سازند و در پی آن با کاربرد شماری از واژه‌های فارسی ‌دری به دلیل اینکه این واژه‌ها در بیرون از مرزهای سیاسی افغانستان استفاده می‌شود، مخالفت می‌کنند و بر آن‌ها برچسب «بیگانه» را می‌زنند.

به‌گونه‌ی نمونه:

همین دو روز پیش (١۴سنبله ١٣۹١خ /۴ سپتامبر ٢٠١٢م) مخالفت چند عضو یکی از کمیسیون‌های پارلمان افغانستان با کاربُرد واژه «دانشگاه» و «دانشجو» جنجال برپا کرد و در رسانه‌های درونی و بیرونی کشور بازتاب گسترده یافت.

بصیر بابی، خبرنگار بلخی همراه با دو کارمند ارشد تلویزیون دولتی ولایت بلخ در سال ۱۳۸۶خ/٢٠٠٨م به خاطر کاربرد واژه‌های «دانشگاه»، «دانشکده» و «دانشجو» در یک متن فارسی به جای واژه‌های «پوهنتون»، «پوهنزی» و «محصل» توسط حکومت افغانستان مجازات شد. (۱)
سه سال پیش وزیر اطلاعات فرهنگ افغانستان نام «نگارستان ملی» کشور را با حذف واژه‌ی نگارستان به «گالری ملی» و نام «وزارت اطلاعات و فرهنگ» را با حذف واژه فرهنگ به «وزارت اطلاعات و کلتور» تغیـیر داد. (۲)

در ظاهر امر دلیل مخالفت با به‌کار برد از این دست واژه‌ها، این است که این واژه‌ها دری نیستند، فارسی هستند و در بیرون از مرزهای سیاسی افغانستان کاربرد دارند و بیگانه‌اند.

پس پرسش این است که: به‌راستی این دست واژه‌ها «بیگانه»‌اند؟

به‌راستی واژه‌های فارسی‌ را می‌توان بر پایه مرزهای سیاسی از هم جدا کرد؟
در این نوشته کوشش می‌شود که به پرسش‌ بالا پاسخ داده شود.

پس‌منظر مسئله

در دوره‌ی محمد نادرشاه و دودمان وی (١٣٠٨- ١٣۵٧خ/١٩٢٩- ١٩٧٨م) گروه‌هاییِ در درون و بیرون دولت افغانستان کوشش کردند که زبان فارسی‌ دری را در اداره و نظام آموزشی و فرهنگی کشور در موقعیت فرودست قرار بدهند. در همین راستا دولت محمد ظاهرشاه (١٣١٢- ١٣۵٢خ/ ۱۹۳۳-۱۹۷۳م)، در سال‌های آغازین دهه‌ی ۱۳۴۰ خورشیدی نام زبان را از فارسی به دری تغییر داد و آن را به همین نام در قانون اساسی ١٣۴٣خ/ ۱۹۶۴م کشور درج کرد. گروه‌هاییِ در پی این تغییر نام‌، ادعای جدایی و متمایز بودن زبان دری از فارسی را کردند، در حال که فارسی و دری بر پایه متن‌های کهن زبان فارسی و نظریه‌های زبان‌شناسان نام‌های یک زبان واحد است. (۳)

بدین ترتیب گروه‌هاییِ که در پی پاره پاره و محدود کردن و به انزوا کشیدن زبان فارسی‌ دری هستند، در گام نخست مدعی می‌شوند که زبان فارسی، دری و تاجیکی زبان‌های جدا و متمایز از هم هستند. این گروه‌ها فارسی را از آن ایران و دری را از آن افغانستان و تاجیکی را از آن تاجیکستان می‌دانند و کوشش می‌کنند که این «نگرش» را با اندیشه‌پردازی‌های سیاسی «تئوریزه» کنند. در گام دوم این گروه‌ها مدعی می‌شوند که این واژه دری است و آن واژه فارسی است و بیگانه. با این ترفند واژه‌های غیر فارسی را بر زبان فارسی‌ دری تحمیل می‌کنند.

به‌گونه‌ی نمونه: به نظر این گروه‌ها واژه‌های «دانشگاه»، «دانشکده» و «دانشجو» دری نیستند، بلکه فارسی هستند و شناسنامه‌ای ایرانی دارند، بنابرین کاربرد آن در زبان دری (افغانستان) «مجاز» نیست.

تحمیل واژه‌ها

تحمیل واژه‌های یک زبان بر زبان دیگر کاری ژاژ و زیانبخش است. تحمیل واژه‌ها بر دسـتگاه‌ واژگان، زبان را بیمار می‌سازد و بافت آن را به‌هم می‌زند. یا به بیان دیگر «... آن‌وقت که روی اغراض غـیر زبانی بساط کلمات آهنگـین یـک زبان برچـیده شود و کلمات بی‌آهنگ تحمیلی جایگزین آن‌ها گردد (...) نقش زیبایی‌آفرینی زبان محکوم بـه‌فـنا است در حالی‌که نقش‌ زیبایی‌آفرینی زبان بسیار ارزشمند و در واقع یکی از ارکانی‌ست که زبان به‌وسیله‌ی آن می‌ایستد و قد راست می‌کند.» (۴)

قلمرو سیاسی کشور‌ها یک امر سیاسی است، در حالی‌که قلمرو و کاربرد زبان مسئله‌ای فرهنگی است. از این رو نباید قـلمرو زبان و ادب فارسی را بـه مـرزهـای جـغـرافـیـای سـیاسی محدود کرد و بـه واژه‌هـای نو زبان فارسی برچـسـب «بیگانه» زد.

یک نگاه کوتاه به دهه‌های پسین نشان می‌دهد که بار‌ها جو فارسی‌ستیزی و اخـتناق فـرهنگی و سیاسی فارسی‌زبانان را در فشار و تنگنا قرار داده اسـت، به نحوی که حتی آن‌ها اجازه نداشـتند که شماری واژه‌هـای سره و ناب فارسی‌ دری را به‌کار برند و ناگـزیر ساخته شدند که به جای آن‌ها واژه‌های پشتو را استفاده کنند. می‌خواهم در همین‌جا تأکید کنم که همه‌ی این واژه‌های پشتو که بر زبان فارسی‌ دری تحمیل شده، بسیار زیبا و رسا است و همچنین معادل فارسی‌ دری آن‌ها نیز زیبا و رسا است. بخرادنه است که واژه‌های پشتو در زبان پشتو و فارسی ‌دری در زبان فارسی‌ به‌کار برده شود. هیچ فارسی‌زبانی گرایش ندارد که واژه‌های فارسی بر زبان پشتو تحمیل شود. هیچ پشتوزبـانی نیاز ندارد که واژه دانشـگاه، دانشکـده،... را در یک متن پشتو به‌کار برد، در حالی‌که واژه‌ی معادل آن را در زبان پشتو دارد، بدیهی است که فارسی‌زبانان نیز از چنین امری بی‌نیاز هستند. خردورزانه و زیباست که به جای تحمیل واژه‌ها در اندیشه‌ی رشد و توانمندی زبان‌های کشور خود شویم.

شماری واژه‌های دخیل زبان پشـتو در زبان فـارسی چـندان زیاد نیست، شماری از این واژه‌ها به‌طـور طبیعی وارد زبان شـده‌انـد و زبان فارسی آن‌ها را بدون تعـصب پذیرفته است و در بدنه‌ی زبان جذب شدند. اما اینجا بحث روی داد و ستد زبانی و وام‌گیری واژه‌ها بر پایه اصول زبانی که مایه رشد و توانمندی زبان می‌گردد، نیست، بلکه بحث روی تحمیل واژه‌ها با پشـتوانه‌ای سیاسی و اداری است، که آشکارا در پشت آن نیات سیاسی خوابیده اسـت و این امر دست‌کم بر زیبایی و توانمندی، رشد و توسعه طبیعی زبان خلل وارد می‌کند.

امروز زبان فارسی ‌دری در افغانستان تحمیل واژه‌ها را برنمی‌تابد. در این رابطه خودآگاهی فرهنگی و ملی بلند جمهور مردم را همراه با امکانات دنیای مجازی و رسانه‌های گروهیِ دست‌کم نباید گـرفت. امروز دنیای مجازی و رسانه‌های گروهیِ چنان امکانات پیشرفته را در دست فارسی‌زبانان قرار داده است که از صد‌ها واژه‌یِ معادل زیبا، رسا و مناسب که در قلمرو زبان فارسی ساخته می‌شود، استفاده کنند.

داد و ستد واژه‌ها

همه زبان‌های جهان با هم داد و ستد واژگانی داشته‌اند، دارند و خواهند داشت. زبان‌ها واژگانی را که ندارند به ناچار از زبان‌های دیگر وام می‌گیرند و وامواژه‌ها بخشی از زبان را می‌سازند. این داد و ستد واژگان مایه رشـد و توانمندی، بالندگی و گستردگی زبان می‌گـردد، اما این وام‌گیری واژگان، زمانی زیانبار خواهد شد که زبان وام‌گیرنده برابرهایِ آن را داشته باشد.

زبان فارسی نیز مانند هر زبان زنده و رشدیابنده‌یِ جهان به داد و ستد با زبان‌های دیگر می‌پردازد و بر پایه نیاز‌های زبانی واژه‌هایی را از زبان‌های دیگر وام می‌گیرد، اما نه اینکه زبان‌های دیگر به زور برایش واژه «وام» بدهند.

«... وامگیری واژه به خودی خود عیبی نیست، به شرط آنکه واژه در دستگاه زبان بگردد و بتواند در بدنه آن جذب شود.» (۵)

واژه‌ی بیگانه زمانی می‌تواند در زبان پایدار بماند که آن زبان در کاربرد روزانه و یا دانشی به آن نیاز داشته باشد و برابر آن را در زبان نداشته باشد و با دستور و ساختار زبان سازگار باشد. اما اگر به زبان به زور واژه «وام» داده شود یعنی بر آن تحمیل گردد، زبان سیر طبیعی خود را از دست می‌دهد و توانایی‌های دستگاه واژگانی آن مختل می‌گردد و وجه زیبایی آن مخدوش می‌شود و به رساییِ و شیواییِ گفتار و نوشتار زبان آسیب می‌رسد و به ناچار چنین واژه‌ی تحمیلی از زبان رانده می‌شود.

ویژگی واژه‌ها

دانشمندانِ که در حوزه‌ی زبان‌شناسی کار می‌کنند بر این باور‌ند که زبان فارسی به عنوان زبانی پویا و زایا قابلیت، ظرفیت و توانایی گسترده در امر واژه‌آفرینی با استفاده از شیوه‌ی واژه‌یابی، واژه‌گزینی و واژه‌سازی را دارد. واژه‌ها از دید آن‌ها در برگیرنده‌ی شماری از ویژگی‌هاست. از جمله:

نخست ـ فـکری را در خـوانـنده و یا شـنونده، ایجاد کند و حامل معنا باشد؛

دوم ـ جنبه‌ی زیـبایی‌شناختی، خوش‌آهنگی و خوش‌ترکیبی واژه‌، سـلامتی سـاخـتار کلام، طـعـبیت و شفافیت زبان را باید در نظر گرفـت؛ واژه‌های فارسی‌ دری هرچه به دستگاه آوایی زبان نزدیک‌تر باشد، خوش‌آهنگ‌تر است.

سوم ـ زبان‌نگاره (خـط) فارسی به عـنوان چهره مکـتوب زبان، قانون و قـاعـده‌‌ای دارد. اصول و دسـتور دبیره و یا زبان‌نگاره فارسی با سایر زبان‌ها تفاوت دارد.
چهارم ـ قـلمرو فـرهـنگی زبان فـارسی فـراتـر از قـلمرو سـیاسی افغانستان است، از این رو واژه‌ها باید برای هـمه فارسی‌گویان قـابـل فهم باشـد. در حالی که تحمیل واژه‌ها و ترکیب‌ها بر دسـتگاه‌ی واژگان زبان فارسی‌ دری، زبان را برای هـمه قـلمرو زبان فارسی نامفهـوم می‌سـازد و آن را به انزوا می‌کشـاند.

به‌راستی واژه‌های «دانشگاه»، «دانشکده» و ... بیگانه هستند؟

واژه‌های ترکیبی دانشگاه‌، دانشکده‌ و دانشجو منطبق بر قواعد، اصول و سنت ادبی زبان فارسی ‌دری هستند، هیچ‌نوع بیگانگی‌ با فارسی ‌دری رایج در افغانستان ندارند، چون هم اجزایشان فارسی ‌دری است و هم شیوه‌ی ترکیبشان طبق قواعد این زبان‌. بنابرین ادعای اینکه این واژه‌ها بیگانه هستند پایه علمی ندارد و پیش از همه ناشی از تعصب است.

واژه «دانشگاه» و «دانشکده» ترکیبی است از واژه «دانش» و پسوندِ مکانی‌ «گاه» و «کده». واژه «دانش»، واژه‌ا‌ی‌ست فارسی که در آثار و اشعار بزرگان زبان و ادب فارسی‌ دری بسیار به‌کار رفته و در افغانستان کنونی نیز رایج است.

به‌گونه‌یِ نمونه:

توانا بود هر که دانا بود
ز دانش دل پیر برنا بود
«فردوسی»

درخت تو گر بار دانش بگیرد
به زیر آوری چرخ نیلوفری را
«ناصر خسرو بلخی»

پسوند مکانی «‌گاه» و «کده» نیز پسوندی است فارسی که در ده‌ها واژه ترکیبی به‌کار رفته است.

به‌گونه‌یِ نمونه:

آرامگاه، آریشگاه، آماجگاه، آسایشگاه، اقامتگاه، اردوگاه، ایستگاه، باجگاه، باشگاه، بزمگاه، پایگاه، پرستشگاه، پرورشگاه، پژوهشگاه، پیشگاه، خاستگاه، خوابگاه، جایگاه، جولانگاه، چراگاه، دادگاه، درگاه، درمانگاه، دستگاه، دیدگاه، زادگاه، زایشگاه، زیارتگاه، فرودگاه، فروشگاه، قبلگاه، مخفیگاه، منزلگاه، کارگاه، کشتارگاه، گذرگاه، لشکرگاه، نیروگاه، تفریحگاه، شامگاه، شکارگاه، صبحگاه، عیدگاه... آتشکده، بازیکده‌، بتکده‌، پژوهشکده، دهکده، غمکده‌، ماتمکده‌، می‌کده، هوسکده،...

آقای محمد کاظم کاظمی، نویسنده، شاعر و ویراستار در حوزه زبان و ادبیات فارسی می‌نویسد: «من فقط در دیوان دو شاعر متأخر افغانستان یعنی واصل کابلی و قاری عبدالله افغان‌، این ترکیب‌ها را یافتم که با "گاه‌" و "کده‌" ساخته شده‌اند: آماجگاه‌، بارگاه‌، پیشگاه‌، جایگاه‌، جلوه‌گاه‌، حربگاه‌، خیمه‌گاه‌، دامگاه‌، دستگاه‌، سجده‌گاه‌، صیدگاه‌، قتلگاه‌، آتشکده‌، المکده‌، بازیکده‌، بتکده‌، زیانکده‌، غمکده‌، ماتمکده‌، می‌کده و وسعتکده‌.» (۶)

واژه‌ها از آن قلمرو زبان است

واژه‌های کهن و نوین فارسی‌ دری از آن قلمرو فرهنگی زبان است که گسترده‌تر از مرزهای سیاسی کشورهای فارسی‌زبان می‌باشد. از این‌رو این مهم نیست که واژه‌های نوین و یا معادل‌های جدید فارسی در کدام بخش از جغرافیای فرهنگی زبان ساخته شده است، مهم آن است که این واژه‌ها از یکسو بر پایه قواعد، اصول و سنت ادبی زبان ساخته شده باشند و از سوی دیگر رسا، زیبا و فراخور زبان باشند و به نیازهای امروزین پاسخ بگویند.

به‌گونه‌یِ نمونه:

«چرخ‌بال» دو دهه پیش برای نخستین‌بار در تاجیکستان به عنوان معادل «ورتلود» (روسی) به‌کار رفت، اما امروز این واژه در همه قلمرو زبان فارسی از جمله در افغانستان کاربُرد دارد.
واژه‌ «بودوباش» به‌جای «مسکن» و یا واژه «سبکدوش» به‌جای «عزل» که تا یک دهه پیش در افغانستان بیشتر رایج بود، امروز در همه قلمرو زبان فارسی کاربُرد دارد.

واژه‌های «گفتمان»، «همه‌پرسی»، «آرمان‌شهر»، «رهیافت»، «هرزه‌نگاری»،... در طی سه دهه‌ی پسین توسط داریوش آشوری (۷) در اروپا ساخته شده، اما امروز این واژه‌ها در همه قلمرو زبان فارسی از جمله در افغانستان، ایران و تاجیکستان رایج است و جایی محکم در ادبیات فارسی دارد.

آقای داریوش آشوری واژه‌ گفتمان را که ترکیب از «گفت» و پسوندِ «مان» است به عنوان برگرداندهِ «دیسکورس» در زبان فارسی، نخستین بار در مجله‌یِ «ایران‌نامه» در سال ١٣۶٨خ/١۹٨۹م به کار برد. اما امروز این واژه به عنوان یکی از مفاهیم بسیار پرکاربرد درحوزه‌ی علوم انسانی جدید و فلسفه پسامدرن در همه قلمرو زبان فارسی از جمله در افغانستان به کار برده می‌شود، در حال که داریوش آشوری در فرانسه بودوباش دارد و مجله‌یِ «ایران‌نامه» در آمریکا منتشر می‌شود.

در این دهه‌هایی پسین با گسترش‌ شهر‌ها و توسعه مناسبات با جهان نیاز به واژه‌های نوین در کشور ما فزونی گرفته است و همزمان صد‌ها واژه بیگانه به‌ویژه انگلیسی بی‌حساب و کتاب وارد زبان ما شده. باید در برابر جریان ورود بی‌رویه واژه‌های بیگانه که بسیار خطرناک است، ایستاد و از واژه‌های فارسی برابر آنکه در بیرون از مرزهای کشور ساخته شده، استفاده کرد. همزمان باید کوشش کرد که واژه‌های فارسی‌ دری که در افغانستان رایج است و یا ساخته شدند، زیبا و بامعنی است، به خارج کشور عرضه کرد.

به‌گونه‌ی نمونه:

واژه «شفاخانه» در افغانستان از جهاتی بر واژه «بیمارستان» در ایران و «کسل‌خانه» در تاجیکستان برتری دارد. واژه «شفاخانه‌« بنا بر حضور واژه «شفا» در آن‌، نوعی اثر روانی امیدبخش دارد که در «بیمارستان‌« و «کسل‌خانه» نیست و واژه «بیمارستان‌« و «کسل‌خانه» به واقع نوعی احساس بیماری و کسالت را در شنونده بیدار می‌کند.

زبان فارسی ‌دری کشور ما وقتی می‌تواند سالم‌تر و پویا‌تر باشد که پا به پایِ دگرگونی‌های امروزین حرکت کند و برای پدیده‌های نو واژه‌های تازه از درونمایه خود بسازد و برابر‌هایی فراخور زبان بیابد و در این راستا از همه امکانات جغرافیای فرهنگی برای بالا بردن توان آفرینندگی، پویندگی و پالایش زبان استفاده کند و در عین استفاده از واژه‌های فارسی خارج کشور واژه‌های فارسی که در افغانستان رایج است و یا ساخته شدند، زیبا و بامعنی است، به خارج کشور عرضه کنند. این داد و ستد احساس همزبان ‌بودن را در میان همه فارسی‌زبانان جهان تقویت می‌کند و مجموعه‌ی گسترده‌تری از گنجینه‌ی واژگان را در اختیار فارسی‌زبانان می‌گذارد.

سخن فرجام

کشورهای زیادی در جهان وجود دارد که از زبانِ واحدِ استفاده می‌کنند و مرز زبانشان فرا‌تر از مرزهای سیاسیشان است.

به‌گونه‌ی نمونه:

بریتانیا، آمریکا، کانادا و استرالیا از زبان واحدِ انگلیسی؛ جرمن‌، اتریش، سویس از زبان واحدِ آلمانی و... استفاده می‌کنند و آثار همدیگر را می‌خوانند و از واژه‌ی نوین و بکر که در یکی از این کشور‌ها پذیرفته می‌شود، در کشورهای دیگر هم‌زمان به‌کار می‌گیرند.

زبان فارسی ‌دری‌، نیز دارای قلمرویی است گسترده. مرز این زبان را نه جغرافیای سیاسی بلکه جغرافیای فرهنگی تعیین می‌کند. دستاورد‌ها و فراورده‌های زبان از آن جمله پـرداختن به واژه‌های نوین، مربـوط به توانایی و قـلمرو زبان فارسی‌ اسـت، نه مربوط به این یا آن جغرافیای سیاسی. مرزهای سیاسی مشخص است اما مرزهای میهن زبانیِ مشخص نیست. قلمرو سیاسی کشور‌ها یک امر سیاسی است، در حالی‌که قلمرو و کاربرد زبان مسئله‌ای فرهنگی است. از این رو نباید قـلمرو زبان و ادب فارسی را بـه مـرزهـای جـغـرافـیـای سـیاسی محدود کرد و بـه واژه‌هـای نو زبان فارسی برچـسـب «بیگانه» زد. واژه‌های فارسی ‌دری اعم از کهن و نوین از آن میهن فرهنگی یعنی همه فارسی‌زبانان جهان است و از اینرو کاربرد آن کاری‌ست مجاز و بس نیکو و درست. امروز زبان فارسی گنجینه‌ای بسیار بزرگ از واژگان را در اختیار دارد، حیف است که تعصب مانع استفاده از آن شود.

امید بر آن‌ است که افغانستان با برکت تکابو و همت پاسداران فارسی‌دری صاحب فرهنگستان زبان و ادب فارسی‌ دری شود و ما شاهد برگزاری همایش‌های منطقه‌ای و جهانی به اشتراک همه فارسی‌زبانان جهان در راستای بهسازی فارسی و از جمله تهیه واژه‌نامه‌ها و فرهنگ‌های تخصصی و همگانی مشترک بر پایه نیازهای نوین زبان فارسی برای همه فارسی‌زبانان باشیم.

١۶ سنبله/شهریور١٣۹١خ
۵ سپتامبر ٢٠١٢م

پی‌نوشت‌ها:

۱. این حرکت فارسی‌ستیزانه‌ با واکنش شدید و یکپارچه‌ی فارسی‌زبانان مواجه شد. در تقبیح و محکوم کردن آن همایش‌های اعتراضی از بلخ تا کابل برگزار شد. ده‌ها مقاله در رابطه با ریشه‌ی فارسی این واژه‌ها و قانونی بودن آن بر اساس قانون اساسی کشور در رسانه‌های داخلی و خارجی منتشر شد. در فرجام در نتیجه‌ی مقاومت و اعتراض یکپارچه‌ی فارسی‌زبانان آن سه کارمند که از کار اخراج شده بودند، دو باره به وظایفشان برگشتند و مجازات آن‌ها لغو شد.
۲. هر دو حرکت وزیر اطلاعات و فرهنگ با واکنش و مقاومت شدید فارسی‌زبانان مواجه شد و سرانجام در نتیجه‌ی پافشاری و مقاومت فارسی‌زبانان دولت افغانستان مجبور شد تابلوی وزارت را به شکل گذشته برگرداند یا به عبارتی دیگر واژه‌ی فارسی نگارستان و فرهنگ در تابلو‌ها حفظ شود.
۳. نگاه کنید: کاویانی، نجم، یک زبان با سه نام، ماهنامه نی، شماره پنجم، سال دهم، ١٣۹١خ، فنلاند.
(لینک)
۴. مایل هروی، نجیب، تاریخ و زبان در افغانستان، چاپ دوم، تهران ۱۳۷۱، ص ١١۶.
۵. آشوری، داریوش، بازاندیشی زبان فارسی، چاپ اول، تهران ۱۳۷٢، ص ١۵۹.
۶. کاظمی‌، محمد کاظم، این قند پارسی، تهران ١٣٨۹، ص ١٣۴.
۷. داریوش آشوری (١٣١٧خ)، نویسنده، منتقد ادبی، مترجم و زبان‌شناس در زبان فارسی نوشتاری، واژه‌های نوساخته‌ای بسیار دارد. فرهنگ علوم انسانی او شامل صد‌ها ترکیب و واژه اشتقاقی تازه برای گسترش زبان فارسی در زمینه علوم انسانی و فلسفی است. از میان آثار او می‌توان به بازاندیشی زبان فارسی، شعر و اندیشه، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، ما و مدرنیت، عرفان و رندی در شعر حافظ و پرسه‌ها و پرسش‌ها اشاره کرد.