فریدریش دورنمات

فریدریش دورنمات: به نام آزادی و عدالت

hosseinn — Wed, 12 Sep 2012 08:05:38 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، فریدریش دورنمات و آزادی و عدالت (۱۹۲۱-۱۹۹۰)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش آذر – «عدالت» در مفهوم استیفای حق از مهم‌ترین موضوعات نمایش‌نامه‌ها و کمدی‌های فریدریش دورنمات، نویسنده سوئیسی به‌شمار می‌آید. او نه تنها به مفهوم «عدالت» توجه داشت، بلکه در رمان‌های پلیسی‌اش به «خیر» و «شر» نیز می‌پردازد.

او تا آخرین روزهای زندگی‌اش از آزادی و حرمت انسان در برابر نظام‌های یکسان‌خواه دفاع می‌کرد. همه این موضوعات روشنفکران ایرانی را هم به خود مشغول داشته است. بی‌جهت نیست که ما در ایران دورنمات را به خوبی می‌شناسیم.

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به فریدریش دورنمات، که همراه با ماکس فریش از مهم‌ترین نویسندگان سوئیس است، می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

دورنمات از نقدنویسی در روزنامه‌ها آغاز کرد و سپس به نقاشی روی آورد، اما پس از انتشار «ملاقات بانوی سالخورده» در سال ۱۹۵۶ با اقبال جهانی مواجه شد و از آن پس وقتش را بیشتر صرف نمایشنامه‌نویسی کرد. رمان‌های پلیسی او هم البته خوانندگان بسیار داشت.

محوری‌ترین موضوع «ملاقات بانوی سالخورده» که در دبیرستان‌های آلمان آن را تدریس می‌کنند «عدالت» است و «گناه» در یک مفهوم عمومیت‌یافته و جمعی. باید توجه داشت که پس از جنگ جهانی دوم این دو موضوع از مهم‌ترین موضوعات کشورهای آلمانی‌زبان بود. دورنمات هرچند مستقیماً به فجایع جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن در زندگی نسل‌های بعدی نمی‌پردازد، اما از نظر فلسفی بحث «عدالت» و «گناه» را در جامعه، در سطحی گسترده مطرح می‌کند.

در «ملاقات بانوی سالخورده» دورنمات نشان می‌دهد که «فقر» همراه با زیاده‌خواهی مردم می‌تواند مسأله عدالت را دگرگون جلوه دهد. زن سالخورده میلیاردی به نام کلر ساخاناسیان به شهر کوچکی به نام «گولن» که در مرز سوئیس و آلمان واقع شده وارد می‌شود. او که در جوانی کلارا نام داشته، از مردی به نام آلفرد ایل باردار می‌شود، اما آلفرد او را پس می‌زند و حیثیت او را به باد می‌دهد و او را از شهر می‌راند. پس از ۴۵ سال او که اکنون به شوکت و ثروت رسیده همراه با هفتمین شوهرش به زادگاهش که یک شهر بی‌اهمیت، فقیر و کثیف است وارد می‌شود. او یک تابوت خالی هم با خود به این شهر می‌آورد. مردم که امید دارند، سهمی از ثروت این زن ببرند، پیرامون او را فرامی‌گیرند. کلر شرط می‌گذارد که اگر عدالت تحقق پیدا کند، یک میلیارد به اهالی شهر کمک کند. عدالت هم در نظر او طبعاً این است که آلفرد ایل به قتل برسد. در حالی‌که نهادها و مسئولان به آلفرد اطمینان می‌دهند که از حقوق شهروندی او دفاع می‌کنند، به‌تدریج ثروت کلر کار خودش را می‌کند و آلفرد به هر جا که می‌رود، می‌بیند که کفش و کیف و کراوات مردم نو شده است. آخرش هم انبوه مردم او را به قتل می‌رسانند و وقتی نعش او در آن تابوت خالی قرار می‌گیرد، بانوی سالخورده هم یک میلیارد به اهالی این شهر می‌بخشد و شهر را ترک می‌کند.

«فیزیکدانان»: خطر انرژی هسته‌ای برای بشریت و مسئولیت دانشمندان هسته‌ای

زنده‌یاد استاد حمید سمندریان که با آثار دورنمات به‌خوبی آشنایی دارد و این تراژدی کمدی را هم روی صحنه برده است، می‌گوید: «دورنمات از من پرسید مأخذ تباهی در «ملاقات بانوی سالخورده به نظر شما چیست؟ من جواب دادم در دل هر قدرتی یک طبیعت شیطانی نهفته است. دورنمات گفت این جواب می‌دهد. اما منظور من چیز دیگری‌ست: قدرت فقر مأخذ تباهی‌ست. فقر نابودکننده است.»
«فیزیکدانان» هم کمدی دیگری از فریدریش دورنمات است. این نمایش را هم که به طرز شگفت‌آوری معاصر ماست، طبعاً استاد حمید سمندریان روی صحنه برده است.

دورنمات در «فیزیکدانان» خطر انرژی هسته‌ای برای بشریت و مسئولیت دانشمندان هسته‌ای را موضوع قرار می‌دهد. موبیوس که سلاح خطرناک و کشنده‌ای را اختراع کرده است در یک دیوانه‌خانه با دو فیزیکدان دیگر که برای سرویس‌های اطلاعاتی کار می‌کنند، ملاقات می‌کند. موبیوس خود را به دیوانگی می‌زند با این قصد که بشریت را از خطر سلاحی که اختراع کرده مصون نگه دارد. آن دو دانشمند اطلاعاتی دیگر خود را به دیوانگی می‌زنند با این امید که بتوانند اطلاعاتی درباره این سلاح کشتار جمعی به‌دست بیاورند. آخرسر خانم پزشکی که درین دیوانه‌خانه کار می‌کند، سر این فیزیکدانان کلاه می‌گذارد و اطلاعات لازم را به دست می‌آورد و آن را به یک شرکت تولید سلاح می‌فروشد. در اینجا هم مانند «ملاقات بانوی سالخورده» مکان از یک سویه تمثیلی برخوردار می‌شود و جهانی را نمادین می‌کند.

دورنمات اصولاً به «بازآفرینی» واقعیت اعتقادی نداشت. به نظر او واقعیت سهمگین‌تر از آن بود که بتوان آن را روی صحنه آورد. او در نمایش‌نامه‌ها و حتی در رمان‌های جنایی‌اش برای مخاطبش یک واقعیت تازه را که از سویه‌های نمادین و آموزشی برجسته‌ای برخوردار است می‌آفریند.

دورنمات نویسنده‌ای‌ست بسیار بدبین. باید توجه داشت که او بعد از جنگ جهانی اول به دنیا آمد و پس از جنگ جهانی دوم ثمر داد. جنایت‌هایی که در این دو جنگ خونین اتفاق افتاد، طبعاً او را تحت تأثیر قرار داده بود. در آثار او هم همواره نقاط عطف در اثر یک تصادف غیر قابل پیش‌بینی به سوی فاجعه پیش می‌رود. این امر طبعاً نقشه‌ها و برنامه‌هایی را که شخصیت‌ها برای آینده‌شان پیش‌بینی کرده‌اند نقش بر آب می‌کند و از طرف دیگر تماشاگر و خواننده را هم از اهمیت تصادف در زندگی‌اش آگاه می‌کند و او را به وحشت می‌اندازد.

در «رومولوس کبیر» هم که یک تراژدی کمدی تاریخی‌ست، هم رومولوس، امپراطور روم و هم حریف ژرمن و بربر او، اودآکر، هیچکدام به خواسته‌هاشان دست پیدا نمی‌کنند و در نهایت هر دو ناکام می‌مانند.

حمید سمندریان درباره این نمایش می‌گوید:«رومولوس کشور خودش را به ذلت می‌رساند، چون اعتقاد دارد که مردم او جنایتکارند. دورنمات در این نمایش یک پادشاه بالیاقت را نشان می‌دهد که مردم را به سزای ظلمی که در زندگی روزانه‌شان انجام می‌دهند اما از آن آگاه نیستند، می‌رساند.»
در اینجا هم باز موضوع «عدالت» به گونه‌ای دیگر، این‌بار در چارچوب یک روایت تحریف‌شده تاریخی تکرار می‌شود.

دورنمات در رمان‌های پلیسی‌اش هم این موضوعات را پی می‌گیرد. بسیاری از این رمان‌ها در سال‌های ۱۹۵۰ نوشته شده‌اند. «قاضی و جلادش»، «قول» و «ظن» تنها پاره‌ای از مهم‌ترین رمان‌های پلیسی و بسیار پرخواننده دورنمات هستند. این آثار به فارسی هم ترجمه شده‌اند.

دورنمات در این رمان‌ها، داستانش را دقیقاً بر الگوی شناخته‌شده رمان پلیسی روایت می‌کند، اما خوبی و بدی را از نظر فلسفی به چالش می‌کشد. برای مثال در «قاضی و جلادش»، کمیسار برلاخ موفق به رازگشایی از جنایت‌های گاستمن می‌شود، اما از روش‌هایی پلید و غیر قانونی برای دست یافتن به هدفش استفاده می‌کند و به این ترتیب تفاوت بین خوب و بد از میان می‌رود.

دورنمات در سیاست روز هم دخالت می‌کرد. او در سال ۱۹۸۷ برای مبارزه با سلاح‌های هسته‌ای به مسکو سفر کرد و در همایش مهمی شرکت کرد.
او در سال ۱۹۹۰ در خانه‌اش در سوئیس در اثر سکته قلبی درگذشت.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

ویدئو: گزیده‌ای از سخنان زنده یاد حمید سمندریان درباره فریدریش دورنمات

درباره نویسندگی

Wed, 22 Aug 2012 07:11:41 +0000

آیا یک نویسنده می‌تواند خود را در خدمت یک ایدئولوژی یا یک حزب سیاسی قرار دهد؟

فریدریش دورنمات

برگردان:

نازنین اعتمادی

فریدریش دورنمات – یکی از مهم‌ترین مشکلات یک نویسنده این است که مدام از او می‌پرسند چرا می‌نویسی؟ این پرسش به این دلیل در میان می‌آید که ظاهراً نویسندگی را به عنوان یک حرفه به‌رسمیت نمی‌شناسند.

اگر من در پاسخ بگویم می‌نویسم به این دلیل که می‌بایست خرج خودم و خانواده‌ام را درآورم، یا بگویم می‌نویسم به این دلیل که مردم را بخندانم و مهم‌تر از آن: می‌نویسم که آن‌ها را خشمگین کنم، پرسنده آن پرسش بی‌تابانه پرسش بعدی را در میان می‌گذارد. او می‌پرسد با این قصد که پاسخی دیگر بشنود. او می‌خواهد بشنود که من به دلیل یک نیاز درونی می‌نویسم. با این‌حال، از من بپذیرید که حتی اگر این مسأله «نیاز درونی» صحت هم داشته باشد، هیچکس، از روی نزاکت هم شده از آن سخن نمی‌گوید. این پاسخ که: «من می‌نویسم به این دلیل که خرج خودم و خانواده‌ام را درآورم»، یک پاسخ اخلاقی‌ست. با این‌همه با چنین پاسخی به شکلی کاملاً سطحی به مشکلات نویسندگی در عصر حاضر پرداخته‌ایم. زیرا این پرسش که معنای نویسندگی چیست و نویسنده چرا می‌نویسد در پیوند تنگاتنگی قرار دارد با این عقیده عام که نویسنده وقتی دست به قلم می‌برد، می‌بایست حتماً چیزی برای گفتن هم داشته باشد؛ و در این میان طبعاً فقط کسی حرفی برای گفتن دارد که حرف خارق‌العاده‌ای برای گفتن داشته باشد. با این‌همه این پرسش متعارف از یک شهروند معمولی که چرا کسی می‌نویسد، به شکل دیگری در نقد ادبی هم که در پی یافتن پیام اثر است، تکرار می‌شود. معنی اثر ادبی چیست و چه پیامی دارد؟ این پرسش مرا بیش از هر پرسش دیگری به زحمت می‌اندازد و حتی باعث می‌شود که دست و پایم را گم کنم. ناگزیریم به این موضوع دقیق‌تر بپردازیم:

اگر کسی از من بپرسد که مفهوم داستان‌هایم چیست، در اغلب مواقع پاسخ می‌دهم که اگر از مفهوم داستان‌هایم اطلاع داشتم، فقط آن مفهوم و پیام اثر را در چند خط می‌نوشتم و خودم را به زحمت نمی‌انداختم. آیا ادعا می‌کنم که داستان‌ها و نمایشنامه‌های کمدی‌‌ام بی‌مفهوم‌ و بی‌معنا هستند؟

گمان نمی‌کنم.

● نویسندگان اصولاً نیاز دارند به دخالت کردن در امور، به هشدار دادن و به دگرگونی ایجاد کردن.
● پیام اثر می‌بایست نمایانگر چگونگی اندیشیدن نویسنده باشد. هم‌ازین‌روی هر چه شیوه اندیشیدن نویسنده‌ای عامیانه‌تر باشد، درک پیام او هم به همان اندازه ساده‌تر است.
● هرچه فردیت نویسنده‌ای برجسته‌تر و شیوه اندیشیدن او ذهنی‌تر باشد، به همان اندازه هم پیام او پیچیده‌تر و دیریاب‌تر خواهد بود.
●حقایق پیش‌پاافتاده وقتی به‌راستی پیش پاافتاده‌اند که من نویسنده خود را در خدمت یک حزب یا یک ایدئولوژی قرار دهم.

اعتقاد دارم که اگر در پی مفهوم طبیعت باشیم و از یک دانشمند مفهوم طبیعت را پرس و جو کنیم، قاعدتاً او هم از پاسخ دادن به ما طفره می‌رود. وظیفه او این نیست که پیرامون مفهوم طبیعت کاوش کند. وظیفه او این است که پیرامون خود طبیعت، قانون‌مندی‌های پدیده‌‌های طبیعی، رفتار این پدیده‌ها و ساختار طبیعت کاوش کند. بیش از این طبیعت خودش را افشاء نخواهد کرد. به این جهت معنا و مفهوم طبیعت اصولاً خودبسنده و ذاتی طبیعت است. به دیگر سخن معنا و مفهوم طبیعت یک پرسش فلسفی‌ست. به همین ترتیب هم معنا و مفهوم یک اثر ادبی، برای مثال یک نمایشنامه هم خودبسنده و فلسفی‌ست. این پرسش را پس نباید با نویسنده در میان گذاشت. این پرسش را باید از منتقد پرسید که معمولاً برای هر پرسشی یک پاسخ آماده هم در آستین دارد.

مفهوم اثر هنری ورای اثر و در یک سطح دیگر نهفته است و همچنین یک نویسنده هم حق دارد ادعا کند که او به معنا و مفهوم اثر و به پیام آنچه که نوشته است هیچگونه علاقه‌ای ندارد. این حق از آنِ آفریننده است. با این‌حال متأسفانه موقعیت نویسندگان به این سادگی هم‌ نیست. آن‌ها مفهوم اثر را که لازم نیست با آن آشنا باشند، با آثارشان درآمیخته‌اند. دلایلشان هم برای این‌کار متفاوت است: این دلایل ممکن است معطوف باشد به بیرون از متن یا به زمانه‌ای که اثر در آن شکل می‌گیرد. ممکن است نویسنده را به گونه‌ای تربیت کرده باشند که به برخی مسائل ملزم است، ممکن است که او به عنوان یک نویسنده می‌خواهد بداند که دارد چه می‌کند و برای کاری که انجام می‌دهد به یک معنا و مفهوم خاص نیاز دارد.

باید توجه داشت که نویسندگان اصولاً نیاز دارند به دخالت کردن در امور، به هشدار دادن و به دگرگونی ایجاد کردن. یک نویسنده التزام اجتماعی را وظیفه خود می‌پندارد. همه این‌ها قابل درک است. اما در اینجا باید پرسید که به‌راستی ماهیت آنچه که یک نویسنده می‌نویسد چیست؟ یعنی در مورد خاص من، از خودم می‌پرسم ماهیت نمایشنامه‌ای که می‌نویسم چیست؟ پیش از آنکه به این پرسش پاسخ بدهیم باید ابتدا از خودمان بپرسیم که آیا یک اثر ادبی یا هنری به‌راستی می‌بایست متعهد باشد؟ آیا اثر می‌بایست دربردارنده پیامی باشد برای دیگران؟ شایسته است که با دقت این پرسش را واکاویم.

منظور ما از پیام، چیزی‌ست که در وهله نخست عمومیت داشته باشد. این ادعا که یک اثر، برای مثال یک نمایشنامه می‌بایست دربردارنده پیامی باشد، نمایانگر این توقع است که هر چیز ویژه‌ای، برای مثال واقعه‌ای که در یک نمایشنامه اتفاق می‌افتد، می‌بایست به یک شناخت عام و به یک نتیجه مشخص بینجامد. اما اگر یک اثر مشخص، مثلاً آنتیگون از سوفکلس را بررسی کنیم، به راحتی پی می‌بریم که سویه عمومیت‌یافته یک اثر در یک جمله نهفته نیست، بلکه در مورد آنتیگون در آن سویه غیرشخصی و کلیت یونانی‌اش و در ذهنیت مذهبی و هلینیستی سوفکلس نهفته است و به این جهت هم مشکلاتی که ما در درک این اثر داریم به بی‌اطلاعی ما از پیش‌زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی در یونان قدیم ربط دارد. پیام سوفوکلس هم طبعاً خارج از این محدوده فرهنگی قابل درک است.

پیام اثر می‌بایست نمایانگر چگونگی اندیشیدن نویسنده باشد. هم‌ازین‌روی هر چه شیوه اندیشیدن نویسنده‌ای عامیانه‌تر باشد، درک پیام او هم به همان اندازه ساده‌تر است. یک نویسنده کاتولیک را کاتولیک‌ها به سادگی می‌توانند درک کنند، در حالی‌که اگر نویسنده‌ای به یک سکت مذهبی تعلق داشته باشد، پیام او را فقط وابستگان به آن سکت به‌سادگی می‌فهمند. بنابراین هرچه فردیت نویسنده‌ای برجسته‌تر و شیوه اندیشیدن او ذهنی‌تر باشد، به همان اندازه هم پیام او پیچیده‌تر و دیریاب‌تر خواهد بود.

اما باید توجه داشت که این‌ها همه به این معنا نیست که حقایق پیش پاافتاده واقعاً پیش‌پاافتاده‌اند. حقایق پیش‌پاافتاده ممکن است بسیار تکان‌دهنده باشند و ما را به شناختی ژرف برسانند یا این‌که برعکس در حد یک امر پیش‌پاافتاده باقی بمانند. بستگی دارد که پیام اثر از چه کلیتی برآمده باشد. همواره کلیت اثر و پیش‌زمینه‌ها از تک تک جملات مهم‌ترند. حقایق پیش‌پاافتاده وقتی به‌راستی پیش پاافتاده‌اند که من نویسنده خود را در خدمت یک حزب یا یک ایدئولوژی قرار دهم. به خوبی می‌دانم که این جمله تا چه حد خطرناک‌ است و تا چه حد می‌تواند سوءتفاهم به وجود آورد. من نمی‌گویم که نویسنده نباید سیاسی باشد. یک نویسنده این‌روزها فقط می‌تواند سیاسی باشد، اما دقیقاً به همین دلیل است که او نمی‌تواند در خدمت یک حزب یا یک ایدئولوژی قرار بگیرد. او نه فقط به خاطر اثرش که می‌بایست فراتر باشد از مجموعه‌ای از پیام‌های درست، اندیشه‌ها و نظرات، بلکه به خاطر یک امر بنیادین‌تر نباید خود را در خدمت ایدئولوژی‌ها قرار دهد: ما همه وقتی می‌توانیم وظیفه‌مان را درست انجام دهیم که فقط به کار خودمان بپردازیم. نویسندگی با فلسفیدن یا اعتراض به نابسامانی‌ها و حماقت‌ها تفاوت دارد. البته باید توجه داشت که نویسنده فقط هنگام نوشتن است که باید این محدودیت‌ها را بپذیرد. کارش را که تمام کرد، می‌تواند به هر آنچه که دلبستگی دارد عمل کند و به هر حزبی که به آن علاقه دارد بپیوندد.

مأخذ ترجمه:
Duerrenmatt, literatur und kunst, Essays und Reden, Diogenes, 1986