nature

آناتولی، خاستگاه زبان‌های هند و اروپایی

arezoo — Wed, 29 Aug 2012 19:58:44 +0000

آلیسا جویس (Alyssa Joyce)

برگردان:

احسان سنایی

آلیسا جویس – بخش اعظمی از زبان‌های آسیای میانه، مثل روسی، فارسی، هندی و حتی انگلیسی، احتمالاً حدود هشت‌هزار سال پیش از سرزمین آناتولی واقع در ترکیه امروزی نشأت گرفتند. این، نتیجه پژوهش گسترده‌ای بر روی یکصد و سه زبان باستانی و امروزی، از طریق روشی‌ست که معمولاً آن را با هدف بررسی نحوه تحول و انتشار بیماری‌های اپیدمیک استفاده می‌کنند. پژوهشگران امیدوارند این یافته‌ها به بحث طولانی‌مدتی که در خصوص خاستگاه زبان‌های هند و اروپایی درگرفته، بالاخره پایان بدهد.

زبان‌های انگلیسی، هلندی، اسپانیایی، روسی، یونانی و هندی شاید اختلافات چشمگیری داشته باشند، اما تشابهات‌شان هم کم نیست. مثلاً moeder در زبان هلندی، madre در زبان اسپانیایی، و mat در زبان روسی، هر سه به معنای «مادر» (mother) هستند. بر این اساس، پژوهشگران به این نتیجه رسیده‌اند که بالغ بر یکصد زبان پراکنده در اروپا و خاورمیانه، از ایسلند گرفته تا سریلانکا، ریشه مشترکی دارند.

برخی محققین بر این نظرند که زبان‌های هند و اروپایی، در حدود هشت‌ تا نه‌هزار و پانصد سال پیش، هم‌پای فنون کشاورزی از ترکیه به سرتاسر اروپا و آسیا نقل مکان کردند. اما محققین دیگری هم هستند که سوارکاران وابسته به قبایل «کورگان» در آسیای میانه را عامل پراکندگی زبان‌های هند و اروپایی در حدود شش‌هزار سال پیش می‌دانند. هر دو فرضیه، شواهد باستان‌شناختی متعددی را هم یدک می‌کشند، اما مطالعات نسب‌شناختی و ژنتیکی نژاد هند و اروپایی هنوز اجماعی در این زمینه صورت نداده‌اند. لذا، این موضوع به بحث پُرکش‌و‌قوسی بین زبان‌شناسان، مردم‌شناسان و مورخان فرهنگی بدل شده است.

صف‌بندی

ژن‌ها و واژگان، شباهت زیادی به هم دارند و سیر تحول زبان را هم اغلب به شکل «شجره‌نامه» نشان می‌دهند. لذا، «هم‌ریشگی» واژه‌ها – یعنی میزان تشابه آواها و معانی‌شان – را می‌توان همانند ترتیب‌گذاری DNA پیاده‌سازی نمود و آن را معیاری برای تعیین سطح تحول یک زبان دانست. اگر از این هم پیش‌تر برویم، حتی می‌‌توان آهنگ تحول هر کلمه یا به‌عبارتی «جهش‌«های یک زبان را مشخص کرد و بدین‌ترتیب، از نقطه افتراق زبان‌های هند و اروپایی نیز پرده برگرفت.

در سال ۲۰۰۳، راسل گری (Russell Gray) و دانشجوی مقطع دکتری‌اش کوئنتین آتکینسون (Quentin Atkinson) از دانشگاه اوکلند نیوزیلند، از طریق یک مدل‌سازی رایانه‌ای مدعی شدند این معما را "که به رغم اعمال بیشترین تحقیق، همچنان دردسازترین مسأله زبان‌شناسان تاریخی‌ست" حل کرده‌اند و در این بین، جانب فرضیه آناتولی را هم گرفته‌اند. همین تحقیق، موجی از جنجال را در محافل زبان‌شناسی به راه انداخت.

گرچه گری و آتکینسون، هیچکدام‌شان زبان‌شناس نیستند، اما بر این عقیده بودند که می‌شود از طریق روش‌های تحقیق در حیطه بوم‌شناسی فرگشتی، به سؤالات مهمی راجع به زبان‌های ماقبل تاریخی هم پاسخ گفت. ژن‌ها و واژگان، شباهت زیادی به هم دارند و سیر تحول زبان را هم اغلب به شکل «شجره‌نامه» نشان می‌دهند. گری و آتکینسون ابتدا فرض را بر این گرفتند که تغییر و تحول واژه‌ها هم مثل فرگشت گونه‌های زیستی است. لذا، «هم‌ریشگی» واژه‌ها – یعنی میزان تشابه آواها و معانی‌شان – را می‌توان همانند ترتیب‌گذاری DNA پیاده‌سازی نمود و آن را معیاری برای تعیین سطح تحول یک زبان دانست. اگر از این هم پیش‌تر برویم، حتی می‌‌توان آهنگ تحول هر کلمه یا به‌عبارتی «جهش‌«های یک زبان را مشخص کرد و بدین‌ترتیب، از نقطه افتراق زبان‌های هند و اروپایی نیز پرده برگرفت.

این دو پژوهشگر، از همین شیوه چندین واژه مشابه از ۸۷ زبان هند و اروپایی نظیر «مادر»، «شکار» (Hunt) و «آسمان» (Sky) را با هدف تعیین ارتباط متقابل این «گونه»های زبانی، به کار گرفتند. آنها متوجه شدند که قدمت خاستگاه مشترک این زبان‌ها، به حدود هفت‌هزار و هشتصد تا نه‌هزار و هشتصد سال پیش برمی‌گردد و این، احتمال صحت فرضیه آناتولی را بیشتر می‌کرد.

اما منتقدین هنوز شک داشتند. گری و آتکینسون، اگرچه به قدمت این زبان‌ها پی برده بودند، اما زادگاه‌شان در این تحقیق همچنان نامشخص بود. به همین منظور، این دو دانشمند طی پژوهشی که هفته گذشته در نشریه Science انتشار یافت، این معما را با کمک شبیه‌ساز‌های رایانه‌ای مبتنی بر علوم جغرافیا، که معمولاً اپیدمولوژیست‌ها از آن برای تعیین مسیر شیوع یک بیماری استفاده می‌کنند، مدنظر قرار دادند.

خوشبختانه موقعیت فعلی زبان‌های هند و اروپایی مشخص است و خاستگاه جغرافیایی زبان‌های مرده و کهنی نظیر یونانی باستان و سانسکریت را هم می‌شود از طریق شواهد تاریخی به دست آورد. لذا پژوهشگران، با تکرار مدل‌سازی‌های اپیدمولوژیک، که خاستگاه یک بیماری همه‌گیر را مشخص می‌کنند این‌بار دست به تعقیب یکایک زبان‌های هند و اروپایی در راستای ریشه‌ مشترک‌شان زدند. بار دیگر، نتایج تحقیق آناتولی را نشانه می‌رفت.

یک تصویر دقیق و چندوجهی

کالین رن‌فریو (Colin Renfrew) از دانشگاه کمبریج انگلستان اولین کسی‌ست که آناتولی را به عنوان زادگاه زبان‌های هند و اروپایی معرفی کرد. هرچند که می‌گوید، "بالاخره یک تصویر دقیق و چندوجهی به دست‌مان آمد"، اما پیش‌بینی‌اش این است که زبان‌شناسان تاریخی، چندان علاقه‌ای به قبول سریع این شواهد از خود نشان ندهند. او می‌افزاید: "بنیاد مطالعات مرتبط با [تعیین خاستگاه] زبان‌های هند و اروپایی، مدت‌ها بر افسانه جنگجویان کورگانی که از استپ‌های بالادست روسیه فرود آمده‌اند، اتکا داشت و پژوهشگران هم وقت زیادی را صرف رد این فرضیه کردند".

اما هنوز زبان‌شناسان و باستان‌شناسان زیادی هستند که ایده جنگجویان کورگانی را بهتر ارزیابی می‌کنند. اندرو گَرت (Andrew Garett)، یک زبان‌شناس از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی‌ست که روش‌های جدید را گرچه ابتکاری می‌خواند، اما قبول‌شان ندارد. او می‌گوید: "نوعی جهت‌گیری در داده‌های اولیه وجود دارد که به نتایج اشتباه منجر می‌شوند و شواهد محکمی را که به نفع فرضیه کورگان است، اصلاً نادیده می‌گیرند". دیوید آنتونی (David Anthony)، باستان‌شناسی از کالج هارت‌ویک نیویورک نیز می‌گوید اینگونه شبیه‌سازی‌ها، مطابقت چندانی با روش‌های پیچیده علم زبان‌شناسی و شواهد محکم باستان‌شناختی، ندارند. او می‌گوید، "این پژوهش، نمونه‌ای از تحکیم یک مدل فرضی‌ست؛ اما نتایج ِ حاصل از آن هم صرفاً به درد تأیید همان فرضیات و داده‌های اولیه می‌خورد".

با این حال، آتکینسون می‌گوید این مدل‌سازی‌ها رفته‌رفته در حال پذیرفته شدن‌اند. "ده سال پیش، این پژوهش عکس‌العمل‌های خیلی متفاوتی را برانگیخت. حالا خوب فهمیده‌ام که تغییر محسوسی در گرایشات موجود به سمت راهکارهای مبتنی بر شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای، در حیطه مطالعات تاریخی مرتبط با زبان‌شناسی به وجود آمده؛ به‌طوریکه روزی آن را یک اسلایدشوی عجیب می‌دانستند و حالا، در کانون توجه‌شان واقع شده است".

منبع: nature

در همین زمینه:

کشف احتمالی زبان زاگرس‌نشینان باستان

توضیح تصویر:

زبان‌های هند و اروپایی، در حدود 7800 تا 9800 سال پیش، از سرزمین آناتولی – یا ترکیه فعلی – ریشه گرفتند / عکس از Jochen Tack – Getty Images

کشف اولین شواهد فتوسنتز در حشرات

arezoo — Sat, 18 Aug 2012 18:07:54 +0000

کاترین لوگید (Kathryn Lougheed)

برگردان:

احسان سنایی

کاترین لوگید – ساز و کار بدن یک شته خارق‌العاده است؛ یک شته به‌هنگام تولد، احتمال دارد حامله باشد. نرهای‌شان اصلاً ممکن است بی‌دهان به دنیا بیایند و همین باعث بشود عمر چندانی را پس از جفت‌گیری‌شان، پشت سر نگذارند. حالا نتایج تحقیقی که اخیراً منتشر شده را هم به فهرست شگفتی‌هایشان بیفزایید: شته‌ها می‌توانند همچون گیاهان، نور آفتاب را مستقیماً جذب کنند و از آن برای تأمین انرژی خود بهره برند.

شته‌ها توانایی خاصی در تولید رنگ‌دانه‌هایی موسوم به «کاروتنوئید»ها دارند. البته جانداران دیگری هم هستند که برای انجام فعالیت‌هایی همچون حفظ سلامت سیستم ایمنی بدن و تولید بعضی ویتامین‌ها، به همین رنگ‌دانه‌ها وابسته‌اند. اما فرآیند تولید رنگ‌دانه‌ در این جانوران بر خلاف شته‌ها، مستلزم استمرار برنامه غذایی‌شان است. آلن رابیچون (Alain Robichon)، یک حشره‌شناس از انیستیتو زیست‌فناوری زراعی سوفیا، واقع در شهر سوفیا آنتی‌پولیس فرانسه، به اتفاق همکارانش مدعی شده است این رنگ‌دانه‌ها، در بدن شته‌ها می‌توانند انرژی خورشید را مستقیماً جذب کرده و آن را به تشکیلات سلولی تولید انرژی در بدن جاندار انتقال دهند.

این قابلیت اگرچه در میان جانوران نظیر ندارد، اما گونه‌های دیگر حیات از آن بهره‌های فراوان می‌برند. گیاهان و جلبک‌ها، و همچنین بعضی از انوع قارچ‌ و باکتری‌ نیز امکان تولید کاروتنوئیدها را دارند و این رنگ‌دانه‌ها در همگی‌شان جزئی از تشکیلات فتوسنتزی جاندار را شکل می‌دهد.

از سال ۲۰۱۰ که معلوم شد شته‌ها کاروتنوئیدهای فراوان بدن خود را خودشان می‌سازند، رابیچون و تیم‌اش نیز این پرسش را مدنظر قرار داده بودندکه چرا این حشرات اصلاً باید دست به تولید رنگ‌دانه‌هایی بزنند که به قیمت هدررفت بخشی اعظمی از انرژی‌شان تمام خواهد شد؟

شته‌ها توانایی خاصی در تولید رنگ‌دانه‌هایی موسوم به «کاروتنوئید»ها دارند. آلن رابیچون، یک حشره‌شناس از انیستیتو زیست‌فناوری زراعی سوفیا، به اتفاق همکارانش مدعی شده است این رنگ‌دانه‌ها در بدن شته‌ها می‌توانند انرژی خورشید را مستقیماً جذب کرده و آن را به تشکیلات سلولی تولید انرژی در بدن جاندار انتقال دهند.

کاروتنوئیدها، رنگ‌دانه‌های یک شته‌ها را می‌سازند و رنگ شته‌ها هم نوع شکارچیانی که قادر به دیدن‌شان باشد را تعیین می‌کند. رنگ شته‌های آزمایشگاه رابیچون، بستگی به نور محیط پیرامون‌شان داشت، به‌طوریکه شته‌های سبز، در محیط سرد پیدا می‌شدند، نارنجی‌ها در اوضاع عادی و شته‌های سفید هم هنگامی که جمعیتْ فراوان و غذا در مضیقه بود. اما زمانی که پژوهش‌گران، دست به محاسبه سطح ATP این شته‌ها – یعنی مقدار «شار» انتقال انرژی در بدن‌شان – زدند، نتایج حیرت‌انگیزی به دست آمد. شته‌های سبز، که میزبان کاروتنوئیدهای بیشتری هم هستند، انرژی فوق‌العاده بیشتری را در مقایسه با سفیدها – که تقریباً فاقد رنگ‌دانه‌ هستند – از خودشان عبور می‌دادند. از این گذشته، سطح ATP شته‌های نارنجی – که مقدار متعادل‌تری از کاروتنوئیدها را درون خودشان دارند – در حضور نور افزایش می‌یافت و بالعکس، حین تاریکی محیط افت می‌کرد.

وقتی که محققین برآن شدند که بدن شته‌های نارنجی را، به‌منظور خروج رنگ‌دانه‌هایشان تحت فشار بگذارند، معلوم شد اصلاً همین عصاره است که می‌توانسته نور را جذب کند و انرژی آن را در بدن جاندار به جریان اندازد.

اما ماریا کاپوویلا (Maria Capovilla) که یکی از نویسندگان گزارش این کشف و از اعضای هیئت علمی انیستیتو سوفیاست، اصرار دارد هنوز پژوهش‌های بیشتری نیاز است تا بتوان با کمال اطمینان گفت که شته‌ها واقعاً فتوسنتز می‌کنند؛ اگرچه این کشف، احتمال صحت این فرضیه را دوچندان کرده است. البته نوع چیدمان مولکول‌های کاروتن هم در بدن این جانداران، تا حدی به نفع این فرضیه است. یک لایه نازک – با ضخامت صفر تا ۴۰ میکرون – واقع در زیر پوست این حشرات، ظاهراً آرایش مطلوبی برای جذب نور خورشید به شمار می‌رود.

نانسی موران (Nancy Moran)، متخصص ژنتیک حشرات از دانشگاه ییل آمریکا، همان کسی‌ست که متوجه شد شته‌ها، میزبان ژن‌های کاروتنوئیدساز هستند. او با اشاره به اینکه همچنان سؤالات بی‌جواب بسیاری وجود دارد، اظهار می‌کند، "ظاهراً برای یک شته، تولید انرژیْ کار چندان دغدغه‌برانگیزی نیست – غذایشان از قند اشباع شده، که بخش اعظم آن هم برای‌شان زیاده است".

همین مسأله، باز این سؤال را پیش می‌کشد که در این‌صورت این شته‌ها چه نیازی به فتوسنتز دارند؟ کاپوویلا بر این نظر است که انرژی یدکی، در مواقع اضطراری – نظیر اوقات جابجایی جانور از یک گیاه به گیاه دیگر – می‌تواند مفید واقع شود.

منبع: nature

در همین زمینه:

کشف ریشه‌های کوانتومی ِ فرآیند فتوسنتز

کشف خرچنگ‌های کشاورز

توضیح تصویر:

عکس از Simon Fraser / Science Photo Library