محمدجواد اکبرین

خامنه‌ای از واقعیت‌پنداری تا واقعیت‌سازی

Thu, 26 Jul 2012 08:22:19 +0000

گفت‌وگوی سراج الدین میردامادی با محمدجواد اکبرین

سراج الدین میردامادی − آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، در دیدار با کارگزاران و مسئولان نظام، وضع اقتصادی و سیاسی حکومتش را مستحکم و در عوض وضع غرب را سست و لرزان توصیف کرده است.

او گفته است: «مشکلات اقتصادی کشورهای غربی با مشکلات اقتصادی کشور ما تفاوت اساسی دارد زيرا مشکلات ما همانند مشکلات گروه کوهنوردی است که در حال حرکت به سمت قله، دچار مشکلاتی می‌شود اما حرکتش همچنان ادامه دارد در حالی که مشکلات اقتصادی غرب همانند اتوبوسی است که در زير بهمن مانده است.»

● گفت‌وگو با محمد جواد اکبرین

در مورد سخنان روز دوم مرداد رهبر حکومت اسلامی با محمد جواد اکبرین، روزنامه‌نگار و دین‌پژوه در پاریس کفت‌وگو کرده‌ام.

تحلیل شما در باره‌ی اظهارات اخیر آیت‌الله خامنه‌ای، به ویژه در حوزه‌ی اقتصادی که مردم در آن مشکلات اقتصادی را به صورت ملموس و عینی مشاهده می‌کنند، چیست؟

محمد جواد اکبرین: به نظر من، مهم‌ترین نکته‌ای که آقای خامنه‌ای در این محور مطرح کرده، مسئله‌ی "واقعیت‌پنداری" است (این تعبیر‌ خودشان است). می‌گوید گزارش‌ها درباره گرانی‌ها و فشارهایی که دارد به مردم می‌آید و گزارش‌هایی که در آنها سقوط اقتصادی کشور مطرح می‌شود، القای غربی‌ها هستند و بخش‌هایی در داخل نظام دچار "واقعیت‌پنداری" شده‌اند و گمان کرده‌اند که این‌ها واقعیت است.

آیت‌الله خامنه‌ای در سخنرانی اخیرشان ده‌ها بار از کلمه‌ی "واقعیت" استفاده کرد و ده‌ها بار از جمله‌ی «واقعیت این است که» استفاده کرد. اگر به این سخنرانی مراجعه کنید، این نکته بسیار جلب توجه می‌کند. می‌توان این‌ برداشت را کرد که آقای خامنه‌ای تصمیم به نوعی واقعیت‌سازی گرفته است. یعنی بر خلاف آن‌چه او واقعیت‌پنداری توصیف می‌کند و غربی‌ها را به القای یک‌سری واقعیت‌ها و بخشی از داخل را به تحت تأثیر غرب قرار گرفتن متهم می‌کند، خود او هم تصمیم دارد یک واقعیت‌سازی کند.

محمدجواد اکبرین:
«واقعیتی که رهبر جمهوری اسلامی تعریف می‌کند، این است که کشور در حال پیشرفت است و به تعبیر ایشان غرب به مراتب ضعیف‌تر شده است. دقیقاً ایشان غرب را به عنوان قدرتی که به مراتب ضعیف‌تر شده، توصیف می‌کند و معتقد است جمهوری اسلامی به مراتب قوی‌تر شده و حتی آن‌قدر قوی شده که می‌تواند سیاست‌های کنترل جمعیت‌اش را تغییر بدهد و جمعیت کشور را افزایش بدهد و مهم‌ترین نکته‌ای که ایشان در این باب مطرح می‌کند این است که می‌گوید: «در گذشته گردنه‌هایی سخت‌تر از این وجود داشت که ما عبور کردیم». در حالی‌که ناظران سه دهه‌ی گذشته‌ی ایران معتقدند که از این گردنه سخت‌تر تاکنون وجود نداشته است.»

واقعیتی که ایشان تعریف می‌کند، این است که کشور در حال پیشرفت است و به تعبیر ایشان غرب به مراتب ضعیف‌تر شده است. دقیقاً ایشان غرب را به عنوان قدرتی که به مراتب ضعیف‌تر شده، توصیف می‌کند و معتقد است جمهوری اسلامی به مراتب قوی‌تر شده و حتی آن‌قدر قوی شده که می‌تواند سیاست‌های کنترل جمعیت‌اش را تغییر بدهد و جمعیت کشور را افزایش بدهد و مهم‌ترین نکته‌ای که ایشان در این باب مطرح می‌کند این است که می‌گوید: «در گذشته گردنه‌هایی سخت‌تر از این وجود داشت که ما عبور کردیم». در حالی‌که ناظران سه دهه‌ی گذشته‌ی ایران معتقدند که از این گردنه سخت‌تر تاکنون وجود نداشته است.

در جایی آیت‌الله خامنه‌ای از «آرمان‌گرایی با واقع‌بینی» سخن می‌گوید. به نظر شما منظور ایشان از این واژه چیست؟

من این واژه را بیشتر دفاع آیت‌الله خامنه‌ای در برابر یک‌سری حملات دوستان‌شان می‌دانم. در گزارش‌های طی روزهای گذشته آمده که برخی، از جمله خطیب نماز جمعه‌ی تهران، آقای صدیقی گفته‌اند که «برخی از مسئولان دارند رهبر را ملامت می‌کنند». معنایش این است که ایشان در میان نزدیکان خودش هم مورد انتقاد قرار گرفته و احتمالاً متهم به آرمان‌گرایی و دوری از واقع‌بینی شده است. بر اساس توصیفی که آقای صدیقی می‌کند، آن‌ها آیت‌الله خامنه‌ای را متهم کرده‌اند به این‌که بر روی شعارهای خودش ایستاده و واقعیت موجود را که سقوط سیاسی و اقتصادی جمهوری اسلامی است، ندیده می‌گیرد.

آیت‌الله خامنه‌ای برای این‌که بگوید که خیر، من آدم واقع‌بینی هستم و برای این‌که بگوید من وضعیت موجود را می‌بینیم و در عین حال آرمان‌گرا هستم، چندین‌بار از ترکیب آرمان‌گرایی و واقع‌بینی در صحبت خودش استفاده کرد. ضمن این‌که البته می‌تواند توصیه‌ای هم به دولت احمدی‌نژاد باشد. دولتی که در برخی از موارد متهم شده به این‌که فقط شعار می‌دهد، عمل نمی‌کند، واقعیت‌ها را ندیده می‌گیرد و سیاست‌هایی را در پیش می‌گیرد که وضعیت اقتصادی را پیچیده‌تر می‌کند.

آیت‌الله خامنه‌ای در بخش دیگری از سخنان خود، سیاست‌های هسته‌ای دوره‌ی اصلاحات را به سختی به چالش کشیده‌اند. ولی شایعاتی در روزها و ماه‌های اخیر مطرح بود مبنی بر این‌که با به بن‌بست رسیدن پرونده‌ی هسته‌ای، آیت‌الله خامنه‌ای تمایل نشان داد‌ه‌اند که آقای هاشمی رفسنجانی و تیم هسته‌ای ایشان و بخشی از اصلاح‌طلبان وارد این عرصه بشوند و آن‌ها کار را بر عهده بگیرند. آیا به نظر نمی‌رسد که این اظهارات مهر بطلانی بر آن شنیده‌ها و شایعات باشد؟

دقیقاً همین‌طور است. از قضا غیبت آقای هاشمی رفسنجانی در نشست مهمی مثل این نشست که همه‌ی کارگزاران نظام حضور داشتند، معنای ویژه‌ای داشت. آقای هاشمی رفسنجانی در سخنرانی‌ها یا مصاحبه‌هایی که در ماه‌های اخیر از ایشان منتشر شده، نسبت به وضعیت کنونی و بحرانی که کشور را به خاطر سیاست‌های حاکم فرا گرفته است، هشدار داده بودند. اما آقای خامنه‌ای در سخنرانی دیروز خود، دو نکته‌ی کلیدی در واکنش به این اظهارات و آن شایعاتی که شما در پرسشتان به آن اشاره کردید، مطرح کرده است:

یکی این‌که آقای خامنه‌ای گفته است: «ما از سال ۸۸ و ماجرای ۱۸ تیر و.. عبور کردیم و بسیار قوی‌تر از سابق شدیم». این به معنای آن است که اعتراضاتی که در گذشته به سیاست‌های حاکم در جمهوری اسلامی مطرح می‌شد را ایشان کماکان ناشنیده گرفته و آن‌ها را بر خلاف برخی از شایعات، مطلقاً به رسمیت نمی‌شناسد و معتقد است که با سرکوب اعتراضات، بسیار هم قوی‌تر شده‌اند.

«من این سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی را از جهت تصریحاتی که در آن مطرح شده و با توجه به شایعاتی که در ماه‌های اخیر مطرح بودند، بسیار سخنرانی استراتژیکی می‌دانم و معتقدم که سیاست‌های کلی نظام در مقابل فشارهای هسته‌ای از خارج و اعتراضات داخل، در این سخنرانی تبیین شده و به نظر من، تحلیل‌گران، به ویژه بخش اصلاح‌طلب تحلیل‌گران، باید این سخنان آقای خامنه‌ای را برای حرکت آینده‌ی خودشان جدی بگیرند.»

بخش دومی که مورد تاکید ایشان قرار گرفته، این است که «ما تجدیدنظر نمی‌کنیم». اگر دوران اصلاحات برای برخی الگوست و شایعاتی منتشر شده که دارند به همان روش‌های دوران اصلاحات برمی‌گردند، آقای خامنه‌ای تصریح کرده که آن دوران، دوران تملق نسبت به امریکا و غرب و عقب‌نشینی در برابر آن‌ها بوده است. ایشان گفته که «آن دوران به قدری بد بوده که من خودم مجبور شدم وارد میدان بشوم». معنای این آن است که آقای خامنه‌ای به کلی سیاست‌های دوره‌ی اصلاحات را در عرصه‌ی هسته‌ای قبول ندارد و تصریح هم کرده که تجدیدنظر نمی‌کنند.

من این سخنرانی را از جهت تصریحاتی که در آن مطرح شده و با توجه به شایعاتی که در ماه‌های اخیر مطرح بودند، بسیار سخنرانی استراتژیکی می‌دانم و معتقدم که سیاست‌های کلی نظام در مقابل فشارهای هسته‌ای از خارج و اعتراضات داخل، در این سخنرانی تبیین شده و به نظر من، تحلیل‌گران، به ویژه بخش اصلاح‌طلب تحلیل‌گران، باید این سخنان آقای خامنه‌ای را برای حرکت آینده‌ی خودشان جدی بگیرند.

حتی اگر گزینه‌ی حمله‌ی نظامی هم قوت بگیرد، آیا فکر می‌کنید لحن آیت‌الله خامنه‌ای با همین شداد و غلاظ باقی خواهد ماند؟

گزینه‌ی حمله‌ی نظامی قوت گرفته است! به گمان من نباید گفت «اگر این گزینه قوت بگیرد». تمام نشانه‌های یک تهدید نظامی الان در منطقه مهیاست، در حوزه‌ی رسانه‌ها و در شیوه‌ی تبلیغات رسانه‌های غربی مهیاست و حتی برخی از تحلیل‌گران غرب گفته‌اند که این دوران آن‌ها را به یاد روزهای پیش از برخی تجربه‌های نظامی گذشته انداخته است.

من همیشه در پاسخ به چنین پرسش‌هایی، سخنرانی بیش از یک دهه پیش آیت‌الله خامنه‌ای در تهران را یاد‌آوری می‌کنم. ایشان در آن دوران که در اوج قدرت دولت اصلاحات بود، تصریح کرد که «اگر دشمن بیش از این فشار بیاورد، در ایران صلح امام حسن تکرار نمی‌شود، بلکه ماجرای کربلا تکرار خواهد شد». در این بیش از یک دهه‌ای که از سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای گذشته، برخی از تحلیل‌گران گفته‌اند که شرایط عوض شده است. اما سخنرانی اخیر ایشان نشان می‌دهد که شرایط عوض نشده و آیت‌الله خامنه‌ای در اوج فشارهایی که بر مردم دارد می‌آید، توقعاتی که در خارج از کشور وجود دارد و تهدیدهای نظامی‌ای که وجود دارد، تصریح کرده است که تجدیدنظر نمی‌کند، تصریح کرده این راه را با قوت ادامه می‌دهند و حتی از مردم خواسته صرفه‌جویی پیشه کنند و اقتصاد مقاومتی را جدی بگیرند.

ضمن این‌که آیت‌الله خامنه‌ای در سخنرانی‌ اخیر خود، برای دومین بار در ماه‌های اخیر، تاکید کرده که «ما در شرایط بدر و خیبر قرار داریم» و از مخاطبان خود که مسئولان نظام در آن جلسه باشند، خواسته که شرایط را این‌گونه برای مردم تبیین کنند و واقعیت‌ها را بر اساس محور "بدر و خیبر" برای مردم تدوین کنند. این یعنی ایشان خواسته که سیاست‌های رسانه‌ای هم بر اساس این ایده تبیین شود.

در این ایده یک نکته‌ی مهم وجود دارد و آن این‌که بدر و خیبر جنگ بود و در این جنگ در صدر اسلام، سپاه اسلام پیروز شده است. پس ایشان موقعیت را کاملاً جنگی تایید کرده، معتقد است که در این جنگ پیروز می‌شود و در حال پیروزی است و تجدید‌نظر هم نمی‌کند.

اول اسفند و نگرانی از سقوط

Babak M — Thu, 24 Feb 2011 14:37:41 +0000

سراج‌الدین میردامادی

هدف از تجمع اول اسفند چه بود؟ آیا برپاکنندگان این تجمع، از نتایج آن و حضور مردم در خیابان‌ها راضی بودند یا خیر؟ آیا این تجمع به اهداف خودش دست پیدا کرد یا خیر؟

این پرسش‌ها را با محمدجواد اکبرین، روزنامه‌نگار و دین پژوه مقیم پاریس در میان گذاشته‌ام.

محمدجواد اکبرین: برای پاسخ دادن به چنین پرسشی نخست باید به‌خاطر آوریم که ما با چه حکومتی مواجه هستیم. اول اگر پاسخ این پرسش را بدهیم، بعد میزان توقع‌مان هم مشخص می‌شود. میزان موفقیت ما هم مشخص می‌شود. در حال حاضر اگر خود را مقایسه کنیم با کشورهایی که با یک حکومت مستبد نظامی و یا با یک حکومت مستبد سکولار مواجه هستند، درمی‌یابیم هرکدام از اینها برای رهایی از استبداد چنین حکومت‌هایی روش‌های خاص خود را می‌طلبند. اما ما مواجه هستیم با یک حکومت مستبد نظامی- مذهبی. یعنی تمام مشکلاتی را که برخی از جوامع با یک حکومت میلیتاریستی دارند، ما با این حکومت داریم. مضاعف بر آن مشکلاتی که برخی جوامع با حکومت‌های مستبد سکولار ندارند را ما داریم.

به خاطر این که این حکومت مذهبی است. باورهای مذهبی را ترویج و تمام ضعف‌های خود را پشت باورهای مذهبی پنهان می‌کند. در واقع تمام رفتارهای استبدادی خود را پشت باورهای مذهبی پنهان می‌کند. این‌جاست که کار بسیار دشوار می‌شود. مبارزه‌ی ما طولانی‌تر می‌شود و رویارویی ما با حکومت به اعتقاد من بسیار زمان می‌برد.

اگر این پیشفرض را بپذیریم، می‌رسیم به این‌جا که ما در این مرحله چه کردیم. ما بعد از رخوتی که پس از ماه‌های نخست آغاز جنبش سبز به آن گرفتار شدیم، با موج حوادث منطقه، فراخوان ۲۵ بهمن را دیدیم و به آن پاسخ دادیم. بعد که رهبران جنبش سبز در حصر رفتند، شورای جایگزین آنها و مشاورین آنها فراخوان اول اسفند را برای بزرگداشت شهدا اعلام کردند و نه برای تظاهرات سراسری معترض به استبداد با همه‌ی لوازمش. خیر! هدف اصلی بزرگداشت شهدا بود و علاوه بر محتوا در شکل هم بزرگداشت شهدا شکلی متفاوت از یک تظاهرات سراسری دارد. ضمن این که استراتژی در برخی از مصاحبه‌های دعوت‌کنندگان از قبل هم اعلام شده بود و آن اجتماع غیر متمرکز و اعتراض متمرکز بود.

اجتماع غیر متمرکز به این معنا که ما به تجمع‌های پراکنده رضایت دادیم، به خاطر سیطره‌ی نظامی‌ـ امنیتی حکومت در شهرهای‌مان. اعتراض متمرکز هم این است که رفتیم به سمت نفی دیکتاتوری و به طور مشخص مصداق دیکتاتور در ایران رهبر جمهوری اسلامی. اگر آن پیشفرض را با این نکاتی که گفتم کنارهم بگذارید، من در مجموع اتفاق اول اسفند را اتفاق موفقی می‌دانم.

به نظر می‌رسید که در روز اول اسفند، حضور نیروهای انتظامی و لباس‌ شخصی‌ها از روز ۲۵ بهمن فراگیرتر و منسجم‌تربود. آیا فکر نمی‌کنید که حکومت نوع جدیدی از مقابله با اعتراض‌های خیابانی را تجربه کرده است؟

اگر نگاهی به تجربه‌ی مصر بیاندازید، در روزهایی که دیگر پلیس و ارتش پاسخگوی مهار مردم نبودند، حکومت مصر کسانی را وارد عرصه کرد که در ادبیات عرب به آنها بلطجیه می‌گفتند. بلطجیه همین لباس شخصی‌ها و کسانی هستند که جمهوری اسلامی از آنها استفاده می‌کند، زمانی که می‌خواهد خودش مستقیم وارد نشود و کسی را مورد تعرض قرار دهد. مردم ما اسم آنها را گذاشته‌اند «لباس شخصی‌ها» و سیاسیون گفته‌اند «اوباش حکومتی». به هر تقدیر در زمان شاه هم همین تجربه را در مدل «شعبان بی‌مخ‌ها» داشتیم. منتهی این‌بار اینها بسیار نظام‌یافته و سازمان‌یافته برای سرکوب اول اسفند آمدند و عمل کردند.

اگر تنش در یک شهر اتفاق بیفتد، پلیس دخالت می‌کند. اگر چالش اتفاق بیفتد، بسیج دخالت می‌کند. اگر بحران پیش بیاید، سپاه دخالت می‌کند. اگرهم اصلاً حکومت نخواهد مسئولیت بپذیرد، لباس‌شخصی‌‌ها و اوباش حکومتی و به قول مصری‌ها بلطجیه را وارد صحنه می‌کند. این بار حکومت برای مهار مردم هر چهار گروه را وارد کرد. یعنی هم پلیس، هم بسیج، هم سپاه، هم اوباش حکومتی و لباس‌ شخصی‌ها را وارد صحنه کرد. وقتی تمام این تعداد پرشمار از این چهار دسته را وارد عرصه کند برای این که پایتخت را حفظ کند که مبادا سقوط کند مسئله مشخص است. حکومت فقط باید نگران سقوط باشد و تمام نیروی خودش را در این زمینه به‌کار گیرد. من معتقدم که حکومت این بار تمام نیروی خودش را به‌کار گرفت تا مبادا در پشت پرده‌ی اول اسفند سقوط حکومت مورد نظر مردم باشد.

لذا طبیعی است که در ذیل این سیطره‌ی امنیتی ما که برخلاف حکومت جمهوری اسلامی از قضا شهادت‌پرور نیستیم (به این معنا که از شهادت استقبال نمی‌کنیم. به شهادت افتخار می‌کنیم، ولی از شهادت استقبال نمی‌کنیم)، اگر قرار است برای اعتراض‌ها برنامه‌ریزی کنیم، خط قرمز ما این است که نسبت به جان آدمیان بی‌پروا نباشیم. هر کس که کشته می‌شود، فقط خودش نیست. هزاران عاطفه و آرزو در اطراف او هستند که ما باید نسبت به همه‌ی آنها احساس مسئولیت کنیم. لذا از کشته شدن و شهادت کسی استقبال نمی‌کنیم و مراعات‌های‌مان را در این فراخوان‌ها می‌کنیم، مگر این که ناخواسته اتفاقی بیفتد. لذا اگر نمی‌توانیم ناگهان برویم و اتفاقاتی نظیر آن‌چه امروز در خاورمیانه رخ می‌دهد را رقم بزنیم، به خاطر این احتیاط‌های انسانی و اخلاقی است.

برخی معتقدند که دستگاه ارعاب حکومت جمهوری اسلامی در روز اول اسفند و حتی در ۲۵ بهمن موفق عمل کرده است. آیا فکر نمی‌کنید که حکومت با یک طراحی جدیدی میزان خشونت عملی را کمتر از گذشته کرده، اما ارعاب نمایشی را بیشتر کرده است؟

البته من با این تحلیل موافقم. شما نگاه کنید به برنامه‌های تلویزیونی جمهوری اسلامی قبل از برگزاری اول اسفند. تکرار این خبر که قرار است در تهران بمبگذاری شود یا گروهی از «مجاهدین خلق» یا گروه‌های تروریستی بیایند آنجا عملیاتی اجرا کنند، طبیعتاً مردم را دچار ملاحظه می‌کند که مبادا بچه‌های خودشان را می‌فرستند در فضایی که احتمال دارد بمب منفجر شود، ترور اتفاق بیفتد و تجربه‌های اول انقلاب وجود دارد. بالاخره این مردم، یعنی پدر و مادرهای این نسلی که این روزها در خیابان هستند، اوایل انقلاب را دیده‌اند. آن روزهای داغ تهران از ترور و ارعاب را دیده‌اند. در نتیجه الان بیشتر ملاحظه و مراعات می‌کنند. به خاطر این که اگر روزهای اول انقلاب یک ایدئولوژی محکمی پشت کشتن بچه‌های‌شان نبود، امروز هست. آن روز این قدر حکومت و روحانیون حکومتی بی‌حیا نبودند که در نمازجمعه‌ها و تریبون‌های مذهبی رسماً حمایت‌کنندگان خویش را به کشتن و ترور تشویق کنند.

در سال‌های اخیر تریبون‌های حکومتی ما مستقیم و غیرمستقیم پر بود از تشویق به ترور و کشتن و سلب امنیت و بردن آبروی مردم. طبیعی است که خانواده‌ها با این تبلیغات تلویزیونی، با توجه به این که تمام رسانه‌های داخلی در اختیار حکومت جمهوری اسلامی است، احساس ملاحظه و مراعات کنند. به‌هرحال این یک استراتژی است که حکومت مدت‌ها داشته. این‌بار این استراتژی را پررنگ‌تر کرده است. ارعاب مردم، ترساندن مردم تا بتواند از حجم کشته‌ها و ارتکاب خودش به جنایت کم کند. چرا؟ به خاطر این که اگر جمهوری اسلامی مثل گذشته بخواهد بی‌پروا بکشد، مانند تجربه‌ی سال ۸۸ قاعدتاً باید پاسخگوی دنیا باشد. یک مقدار عقلانیت می‌خواهد به‌خرج دهد که خودش را پاسخگوی جهانی نکند که چند روز پیش از جمهوری اسلامی شنیده است مردم مصر و تونس حق دارند و حکومتش حق ندارد در مقابل معترضانش بایستد، ولی امروز خودش مرتکب جنایت و کشتار مردم می‌شود. قاعدتاً برای حفظ آبروی خودش از روشی استفاده می‌کند که مجبور به کشتن و زندان و تجربه‌ی کهریزک و اینها نشود.

به نظر می‌رسد از این پس پی‌گیری مطالبات مردم در بستر تظاهرات خیابانی خیلی دشوارتر می‌شود. آیا فکر نمی‌کنید جنبش اعتراضی می‌تواند سایر اشکال اعتراض را که هزینه‌ی کمتری نیز داشته باشد، امتحان کند؟

در شرایطی که پاره‌ای از قواعد میان حکومت و معترضان مراعات می‌شد، یا قواعد سیاسی و یا قواعد اخلاقی، اندک چیزهایی اگر وجود داشت، من با شما موافق بودم که تجمع‌های خیابانی را باید تعطیل می‌کردیم و به سایر روش‌های مقاومت مدنی دست می‌زدیم، اما در شرایطی که حکومتی مانند جمهوری اسلامی که اساساً هیچ قاعده‌ی اخلاقی، دینی و سیاسی را نمی‌پذیرد و هیچ حد و مرزی برای خودکامگی و استبداد ندارد و هر جور که هدف سیاسی و حس قدرت‌طلبی‌اش ایجاب می‌کند با مردمش مواجه می‌شود، فکر می‌کنم لازم است از مقاومت مدنی در روش‌های غیر تجمع خیابانی استفاده شود، اما نه در تمام راه. ببینید! نکته‌ی بسیار مهمی وجود دارد و آن این است که صبوری مردم ما کم شده است. استبداد حکومت که بیشتر می‌شود، صبر مردم کمتر می‌شود. برای این که این دو تعادل‌شان حفظ شود و انفجاری اتفاق نیفتد، نباید خیابان‌ها را خالی کنیم. من به شدت از استراتژی حضور خیابانی دفاع می‌کنم و فکر می‌کنم که سلب آرامش حکومت در درجه‌ی اول از راه استراتژی حضور در خیابان باید دنبال شود و بعد به سایر مقاومت‌های مدنی روی آوریم.