کیوریاسیتی

میهمان درخشان‌ شب‌های امسال

arezoo — Thu, 03 Jan 2013 16:11:36 +0000

آیرین کولتز (Irene Koltz)

برگردان:

احسان سنایی

آیرین کولتز - سال ۲۰۱۳، احتمالاً از سال‌های به‌یادماندنی دوستداران آسمان شب است؛ سالی که در آن، آسمان میزبان دنباله‌دار درخشانی خواهد بود که صحنه‌های خیره‌کننده و نادری را در طول قرن حاضر به نمایش می‌گذارد.

این دنباله‌دار، که توسط دو اخترشناس روس پیدا شده، با عنوان آیزون (ISON) شناخته می‌شود؛ مخفف «شبکه بین‌المللی علمی - بصری» که افتخار این کشف را در اختیار دارد. آرتیوم نوویچونوک (Artyom Novichonok) در خبرنامه دنباله‌دارهای یاهو، نوشته: "این جرم، حرکت کند و منحصربفردی داشت. اما نمی‌شد به اطمینان گفت که یک دنباله‌دار است، چون مقیاس تصاویر ما بسیار کوچک است و این جرم هم فوق‌العاده متراکم".

اما با رصدهای بعدی و جستجویی در میان تصاویر بایگانی، ماهیت این دنباله‌دار به تأیید رسید و این خبر رسماً در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۲، یعنی سه روز بعد از این‌که نوویچونوک و ویتالی نوسکی (Vitali Nevski) موفق شدند آن را در نزدیکی‌های مدار مشتری پیدا کنند، منتشر شد.

طبق پیش‌بینی «مرکز سیاره‌های کوتوله‌« وابسته به اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی (IAU)، دنباله‌دار آیزون را می‌شود از اوایل ماه نوامبر ۲۰۱۳ تا هفته‌های نخست ژانویه ۲۰۱۴، با چشم غیرمسلح دید. مریخ‌نورد کیوریاسیتی ناسا هم قرار است حین عبور این دنباله‌دار از نزدیکی مدار مریخ در اکتبر ۲۰۱۳، نگاهی به آن بیاندازد.

سفر طولانی این جرم، احتمالاً از ابر اورت آغاز شده؛ ابری متشکل از میلیاردها قلوه‌سنگ یخ‌آلوده که در حدود ۵۰۰ هزار برابر دورتر از فاصله زمین تا خورشید واقع است. انتظار می‌رود که آیزون در بیست و هشتم نوامبر، از فاصله ۱،۱ میلیون کیلومتری خورشید بگذرد. اگر زنده بماند، احتمالاً درخشان‌ترین دنباله‌دار آسمان شب از سال ۱۹۶۵ به این سو خواهد بود، که حتی در آسمان روز هم آن را می‌شود دید.

منبع: Discovery

توضیح تصویر:

تصویر تقویت‌شده دنباله‌دار آیزون از دید رصدخانه RAS، در بیست و دوم سپتامبر ۲۰۱۲ / منبع: emanzacco Observatory/Ernesto Guido, Giovanni Sostero and Nick Howes

کشف جدید مریخ‌نورد آپورچیونیتی

arezoo — Tue, 18 Sep 2012 02:04:16 +0000

ویکتوریا یاگارد (Victoria Jaggard)

برگردان:

احسان سنایی

ویکتوریا یاگارد - در حالی‌که مریخ‌نورد جدید ناسا، موسوم به کیوریاسیتی، سفر هیجان‌انگیزش را به بلندی‌های دهانه گِیل آغاز کرده، مریخ‌نورد کهنه‌کار «آپورچیونیتی» به یکی از عجیب‌ترین اهداف عمر هشت و نیم‌ ساله‌اش برخورده است. این کاوشگر، طی پویش اخیری که از برآمدگی‌های لبه غربی دهانه ایندیور داشته، تجمعی نسبتاً انبوه از گویچه‌های تیله‌مانند را بر سطح خارجی یک تخته‌سنگ آشکار کرده که دانشمندان هنوز توضیحی برایش ارائه نکرده‌اند.

دانشمندان ناسا ابتدا گمان کردند این گویچه‌ها هم از جمله عوارض میکروسکوپی جذابی موسوم به «زغال‌اخته‌های مریخی» باشند.* این گویچه‌های غنی از آهن را نخستین بار همین مریخ‌نورد در سال ۲۰۰۴ و حین پرسه در حوالی محل فرودش پیدا کرد. تصور می‌رود که قدمت‌ این گویچه‌ها به میلیون‌ها سال پیش و به هنگامی برسد که سیاره سرخ، برای میزبانی از آب مایع به قدر کافی گرم بوده است. در آن دوران، جریانات آبی بعضی از نواحی مریخ به‌ هنگام عبورشان از روی سنگ‌ها، رسوباتی را به جا می‌گذاشتند و به راه خود ادامه می‌دادند. این رسوبات، رفته‌رفته در معرض فرسایش فزاینده‌ای واقع می‌شدند و به تدریج حباب‌های به دام‌‌افتاده در خودشان را، مثل زغال‌اخته‌های روی کلوچه آشکار می‌کردند.

گویچه‌های مشابهی هم در ماسه‌سنگ‌های جنوب غرب ایالات متحده پیدا شده و بعضی دانشمندان معتقدند آن‌ها را می‌توان مدرکی برای وجود حیات میکروبی بر مریخ برشمرد.

اما وقتی‌ آپورچیونیتی با طیف‌نگار پرتو ایکس مستقر بر بازوی روبوتیک‌ خود نگاه دقیق‌تری به این عوارض انداخت، متوجه شد این گویچه‌ها «مزه» آن زغال‌اخته‌ها را نمی‌دهند. اولاً آهن چندانی نداشتند و ثانیاً تجمع‌شان متراکم‌تر از گویچه‌های قبلی بود و ضمناً شکننده‌تر از آن‌ها هم به نظر می‌رسیدند.

استیو اسکوایرز (Steve Squyres)، پژوهشگر ارشد آپورچیونیتی از دانشگاه کرنل نیویورک، می‌‌گوید: "[این گویچه‌ها] ظاهراً از بیرون خُرد شده‌اند و درون‌شان هم از بافت نرم‌تری شکل یافته. تراکم‌ و شکل ظاهری و ساختار شیمیایی‌شان هم فرق می‌‌کند و توزیع متفاوتی [نسبت به قبلی‌ها] دارند. بنابراین معمای زمین‌شناختی جذابی پیش روی ماست".

خوشبختانه آپورچیونیتی همچنان در سلامت کامل به سر می‌برد و به اعتقاد مهندسین، این مریخ‌نورد جان‌سخت هنوز بنیه زیادی برای حل این معمای تازه در هفته‌های پیش رو دارد.

*پانوشت: در متن انگلیسی برای توضیح بصری تجمع انبوه گویچه‌های تیله‌مانند بر سطح خارجی تخته‌سنگ مریخی از شکل میوه «بلوبری» استفاده شده است که نوعی توت آبی رنگ دایره شکل و از گیاهان بومی آمریکای شمالی است. به این توت در شمال ایران «سیاگیله» می‌گویند. برای راحت فهمیده شدن این مقایسه، در این مقاله زغال‌اخته در ترجمه به جای بلوبری جایگزین شده است.

منبع: NewScientist

در همین زمینه:

مریخ، از نمای نزدیک

سایه‌هایی روی سیاره سرخ

دوقلوهای مریخی، شش‌ساله شدند

توضیح تصویر:

گویچه‌های اسرارآمیز مریخی، با قطر متوسط سه میلیمتر / منبع: NASA/JPL-Caltech/Cornell Univ./ USGS/Modesto Junior College

مریخ، در انتظار "کنجکاوی"

Sun, 05 Aug 2012 18:07:55 +0000

احسان سنایی

احسان سنایی − مریخ‌نوردِ ۲.۵ میلیارد دلاریِ «کیوریاسیتی» (کنجکاوی)؛ پیشرفته‌ترین کاوشگر بین‌سیاره‌ایِ ناسا، در آستانه فرود بر سطح سیاره مریخ است. حدود هشت ماه پیش، این روبوتِ غول‌آسا – با ابعاد تقریبی ِ یک اتومبیل معمولی – سوار بر یک فروند موشک اطلس-۵، از پایگاه فضایی کیپ‌کاناورال فلوریدا به فضا پرتاب شد. کیوریاسیتی (که پیش‌تر عنوان «آزمایشگاه علمی ِ مریخ» یا به اختصار MSL را یدک می‌کشید)، شانزدهمین کاوشگری‌ست که به قصد کنکاش سطح سومین سیاره منظومه شمسی‌مان، مریخ، به فضا اعزام می‌شود؛ حال‌آنکه طی پنجاه سال گذشته، تنها شش مورد از این تلاش‌ها به ثمر نشسته است: سه مریخ‌نشین و سه مریخ‌نورد.

شامگاه ۶ اوت به وقت شرق ایالات متحده، مریخ‌نورد کیوریاسیتی ِ ناسا، پس از تجربه هفت دقیقه‌ی پراسترسی که به «هفت دقیقه وحشت» مشهور شده، سطح سیاره سرخ را لمس خواهد کرد. اگر همه‌چیز توأم با موفقیت باشد، سپر حرارتی ِ فضاپیما با سرعتی در حدود ۲۱ هزار و ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت، به جو مریخ می‌خورَد و پس از تجربه اصطکاک شدیدی که دمای قشر بیرونی ِ سپر را تا ۱۹۰۰ درجه سلسیوس افزایش خواهد داد، چتر نجات بزرگی گشوده می‌شود و مریخ‌نورد هم آهسته، در حالی‌که به یک «جرثقیل هوایی» متصل است، از پیله خود خارج می‌شود. این فرآیند، با فعال شدن موشک‌های معکوس ِ متصل به جرثقیل ادامه خواهد یافت تا چرخ‌های کیوریاسیتی، به نرمی با سطح سیاره تماس پیدا کنند. این فرآیندها، همه طی کمتر از هفت دقیقه، با هدایت خودکار فضاپیما رخ خواهد داد و مهندسین ِ کنترل مأموریت، تا زمان دریافت نخستین سیگنال از سمت مریخ‌نورد، هیچ ارتباطی با کاوشگرْ نخواهند داشت (رجوع کنید به مریخ، در خطر میکروب‌های زمینی).

پایگاه فضایی JPL ناسا، اهداف اصلی ِ مأموریت کیوریاسیتی را، بررسی امکان‌پذیریِ وجود حیات در گذشته یا حال سیاره مریخ، بررسی خصوصیات اقلیمی و زمین‌شناختی ِ نواحی ِ پیرامون عرض ۴۵ درجه این سیاره (که میزبان کاوشگر خواهد بود)؛ و نهایتاً کسب داده برای مأموریت‌های سرنشین‌دار آتی به سیاره سرخ، عنوان کرده است. هشت سال پیش، که مریخ‌نوردهای دوقلوی «اسپیریت» (روح) و «آپورچیونیتی» (فرصت)، در دو سوی مخالفِ مریخ – و حوالی استوای سیاره – فرود آمدند، مأموریتی ۹۰ روزه را جهت بررسی تاریخچه حضور آب در این سیاره، پیش روی خودشان می‌دیدند؛ حال‌آنکه طراحی ِ فوق‌العاده ظریف و محتاطانه این روبوت‌ها، و نیز عملکرد باورنکردنی ِ پنل‌های خورشیدیِ تأمین انرژیِ هر دو مریخ‌نورد، عمر مأموریت سه‌ماهه‌شان را تا دست‌کم هفت سال امتداد بخشید. اسپیریت، که سال گذشته به مأموریت خود پایان داد، موفق به پیمودن ۷ کیلومتر و ۷۳۰ متر از خاک مریخ، و کشف کانی‌های مؤیدِ حضور آب در گذشته‌ی نه‌چندان دور این سیاره شد. اما آپورچیونیتی، که همچنان پس از طی ۳۴ کیلومتر از دشت‌های «فلات نصف‌النهار» ِ مریخ، بر لبه یک گودال شهابسنگی، روزهای سرد زمستان این سیاره را می‌گذراند، طی هشت سال گذشته، شواهد محکم‌تری از حضور آب را در گذشته مریخ به دست آورده است.

اما کیوریاسیتی، که با تجهیزات فوق‌پیشرفته خود این‌بار از همان اولْ عزم خود را برای کشف شواهد وجود «حیات» در گذشته یا حالِ مریخ جزم کرده؛ انتظار می‌رود که با تجهیز به یک ریزرآکتور ِ اتمی به‌عنوان منبع تأمین انرژی – به‌جای پنل‌های خورشیدی – دست‌کم دو سال به کاوش پیوسته در این سیاره مشغول باشد و با آزمایشگاه پیشرفته‌ای که در دل خود جای داده، ما را به درک بهتری از تاریخچه اوضاع محیطی مریخ، و تغییر و تبدلات زمین‌شناختی ِ این سیاره طی چندین‌میلیون سال گذشته برساند.

از ساعات پر تب و تاب روز چهاردهم جولای ۱۹۶۵، که نخستین سفیر زمین (ماهواره مارینر ۴) از کنار سیاره سرخ‌فام و اسرارآمیز مریخ گذشت؛ تا ساعات پر و تب و تاب همین امروز، که پنجاهمین سفیرمان قصد فرود بر این سیاره را دارد؛ تعریف علمی از مفهوم «حیات مریخی»، اوج و فرود بسیاری را طی کرده. در عکس بالا، تکنسین‌های پایگاه پژوهشی ِ JPL ناسا، را ساعاتی پیش از مخابره نخستین تصویر نمای نزدیک بشر از سطح سیاره سرخ، توسط ماهواره مارینر ۴ می‌بینید. ذهن هرکدام از این دانشمندان، می‌توانسته میزبان تصویری منحصربفرد از سطح سیاره سرخ باشد: سیاره‌ای با رودهای خروشان و جنگل‌های وسیع؟ یا سرزمینی مُرده که حتی امیدی به وجود یک بوته هم در آن نمی‌رود؟ و یا اصلاً کُره‌ای مسکونی که ساکنینش احتمال دارد حتی عبور یک ماهواره‌ی زمینی از حریم فضایی‌شان را هم یک تهدید تلقی کنند؟ ... هرکدام از این حدسیات، می‌توانسته «علمی‌ترین» تصویر موجود از حیات مریخی در ذهن یک دانشمندِ اواسط دهه ۶۰ میلادی بوده باشد.

در این چهل و دو سالی که از عبور ماهواره مارینر-۴ تا فرود کیوریاسیتی؛ یعنی نخستین مریخ‌نوردی که مشخصاً کشف شواهد وجود حیات مریخی را در دستور کار خود داده، می‌گذرد؛ داستان کشف و گاه حتی ارتباط با حیات مریخی، مسیر پرسنگلاخی از امید و شکست را طی کرده؛ چنانکه پشتوانه‌مان برای طرح این سؤال که «آیا حیات مریخی وجود دارد؟ »؛ امروزه به پرمایگی ِ مأموریتی نظیر کیوریاسیتی‌ست. زیبایی ِ علم در این نکته نهفته که سؤالْ اما همان سؤال چهل و دو سالِ پیش است: آیا حیات مریخی وجود دارد؟

در همین زمینه:

تعیین فرودگاه مریخ‌نورد بعدی

توضیحات تصاویر:

۱- طرحی از مرحله پایانی فرود مریخ‌نورد کیوریاسیتی؛ در حالیکه با چندین کابل بلند، از یک جرثقیل هوایی آویزان است و موشک‌های معکوس ِ جرثقیل هم فعال‌اند / منبع: Maas Digital LLC/National Geographic Channels

۲- اتاق کنترل مأموریت مارینر-۴ / منبع: ناسا