فریدون نجفی آریا

نت‌های درخشان

hosseinn — Sat, 15 Sep 2012 05:19:15 +0000

آخرین شماره برنامه «با خانم نویسنده»

حسین نوش‌آذر و شهرنوش پارسی‌پور

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور – تجربه‌نگاری‌های نویسندگانی که مدتی زندانی سیاسی بوده‌اند و این تجربه‌ها را به شکل داستان اجرا کرده‌اند، از گونه‌های قابل تأمل ادبی در ایران به‌شمار می‌آید.

بزرگ علوی با «ورق‌پاره‌های زندان» یک نمونه خوب از ادبیات خلاق با موضوع زندان به‌دست داده است. «دیروزی‌ها» از نسیم خاکسار هم از نمونه‌های قابل تأمل در این عرصه است.

ادبیات زندان اما یک شاخه دیگر هم دارد: خاطره‌نویسی‌های مستند از تجربه زندان. این گونه ادبی پس از انقلاب پدید آمد و از ماندگار‌ترین نمونه‌های آن بی‌تردید می‌بایست از خاطرات زندان شهرنوش پارسی‌پور یاد کرد. خوب در یاد دارم که وقتی این کتاب منتشر شد، نویسنده بزرگ ما، هوشنگ گلشیری به شوق آمده بود و می‌گفت که در این کتاب می‌توان تفاوت نگاه یک داستان‌نویس با یک زندانی سیاسی را مشاهده کرد.
فریدون نجفی آریا که در استرالیا اقامت دارد و از زندانیان سیاسی در سال‌های دهه ۱۳۶۰ بوده است، مجموعه داستانی در گونه «ادبیات زندان» منتشر کرده است. این کتاب «نت‌های درخشان» نام دارد. اکنون این اثر ادبی را می‌خواهیم با نویسنده‌ای که خودش در این زمینه صاحب سبک است به بحث بگذاریم.

از خانم پارسی‌پور می‌پرسم:

پیش از اینکه به مجموعه داستان «نت‌های درخشان» بپردازیم، مایلم از شما بپرسم که از نظر سندیت تاریخی شما کدام گونه از ادبیات زندان را ترجیح می‌دهید؟ خاطره‌نگاری‌های مستند یا ادبیات خلاق را؟

مى‌دانید که در آغاز دوران جمهورى اسلامى رقم زندانیان سیاسى به شدت زیاد بوده است. این خود به خود منجر به نوشتن ده‌ها خاطرات زندان شد که برخى از آن‌ها از بار ادبى قابل تأملى برخوردار بودند. در جوار این خاطره‌نویسى برخى نیز خاطرات خود را به شکل داستان درآوردند. این کار کمتر انجام شده و نمونه‌هایى که شما نام بردید از گونه‌هاى موفق در این زمینه هستند. من هر دو نوع این آثار را دوست دارم. اگر نویسنده‌اى بتواند داستان جالبى درباره زندان بنویسد کارش‌‌ همان‌قدر ارزش دارد که نویسنده‌اى اثر خود را به صورت خاطره عرضه بدارد. به هرحال فکر مى‌کنم که در آینده فیلم‌هاى زیادى هم درباره زندان‌هاى جمهورى اسلامى ساخته خواهد شد. تا اینجا اطلاع دارم که دلناز خرم‌آبادى یک فیلم نیمه‌مستند، نیمه‌داستانى ساخته. او در برکلى کالیفرنیا زندگى مى‌کند و در کارش هم موفق است.داستان‌هاى فریدون نجفى آریا نیز روى هم‌رفته موفق به‌نظر مى‌رسند. حالت شعارى ندارند و خواندنشان خواننده را کلافه نمى‌کند.

نت‌های درخشان، فریدون نجفی آریا، ۹۹ صفحه، سیدنی استرالیا، زمستان ١٣٩٠

با توجه به نکاتی که گفتید، آیا نویسنده در مجموع در بازآفرینی فضای زندان موفق بوده؟

بله،‌‌ همان‌طور که گفتم به‌نظرم او نویسنده موفقى مى‌آید. او شعار نمى‌دهد و مى‌کوشد به یک بیان داستانى برسد. نخستین داستان مجموعه بسیار موفق است. مرد از زندان آزاد شده و از اوین به طرف بزرگراه مى‌آید. زنى در ماشین بنز جلوى پاى او مى‌ایستد و سوارش مى‌کند. آن دو گفت‌وگوى خوبى با یکدیگر دارند. فضاى اندوهگین به‌خوبى به خواننده منتقل مى‌شود. در داستان دوم راوى همانند تمامى زندانى‌ها به مرحله‌اى رسیده که با اشیاء حرف مى‌زند. برای مثال در هنگام شستن ظرف‌ها با آن‌ها گفت‌وگو مى‌کند، یا از کتابى حرف مى‌زند که اسباب دستگیرى‌اش بوده و در‌‌ همان زندان دوباره آن را مى‌خواند. خوشبختانه به نظر مى‌رسد که نویسنده بندى یک اعتقاد معین و کلیشه‌اى نیست. البته ظاهراً از گروه مجاهدین خلق باید باشد، اما آنچه که عرضه مى‌کند بى‌طرفانه و دوستانه است.

در «دیوانه سلول زرد» رو در رو هستیم با اعدام‌هاى سال ١٣۶٧. در اینجا هم نویسنده حالت بى‌طرفى خود را حفظ مى‌کند. تصویرى که از مأمور جمهورى اسلامى به‌دست مى‌دهد عارى از مبالغه است. داستان از عشقبازى او با زنى آغاز مى‌شود. مرد نمى‌تواند خوب عشقبازى کند، چون بناست همه را اعدام کنند و حواس او متوجه تمشیت امور این کار است. در اینجا دیدى سه‌بُعدى به‌کار افتاده و در نتیجه خواننده داستان را به‌راحتى جذب مى‌کند.

آیا ممکن است فرازی از یکی از داستان‌های کتاب را که بیانگر کیفیت فضاسازی باشد، برای شنوندگان ما بخوانید؟

از داستان نخست بخشى را مى‌خوانم:

«در آبى بزرگ و سنگین چنان ناگهانى و محکم پشت سرش بسته شد که نزدیک بود قوزک پایش را له کند. ایستاد تا صداى مهیب در خاموش شد، بعد به راه افتاد.
خرداد ماه بود، هواى دلپذیر تپه‌هاى اوین را با نفسى عمیق در سینه جمع کرد، چنان عمیق که گویى دلش نمى‌آید با بازدمى برش گرداند. انگشتان دست چپش نرمى ده تومانى چهارتا کرده جیب را لمس کرد و در کنارش آرام گرفت.
خیابان سرسبز و پیچ‌دار پیش روى، شیبى تند داشت. ابرهاى پرپشت و تو در تو، باران در راه را نوید مى‌دادند. سرش را بالا برد و به آسمان زیباى سفید و خاکسترى چشم دوخت. چند سال از آخرین بارى که لحظه تولد باران را این چنین آسوده‌خاطر به نظاره بود، مى‌گذشت؟ چند سال؟ نگاه تشنه‌اش روى هر آنچه که مى‌دید خیره مى‌ماند. آب کف‌آلود جوى پهن، پرشتاب مى‌رفت، صداى شرشرش اما هم‌چنان ادامه داشت. تابستان نزدیک، اما هوا هنوز خنک بود. نسیم لطیف و عطرآگینى که از روى گل‌هاى صورتى‌رنگ خانه‌اى درباز مى‌آمد، صورت تازه تراشیده‌اش را نوازشى کرد و گذشت.
سکوت و زیبایى این کوچه‌باغ خیابان‌شده، یادهاى کودکى‌اش را در او زنده مى‌کرد. بعد از ظهرهایى که با تعطیلى مدرسه گویى از زندان آزاد شده، یک‌نفس تا خانه مى‌دوید. اما حالا دیگر قدم‌هاى آرام‌اش شتابى نداشت. شاید هم داشت و پنهان بود. در هردو حال حسى دوگانه بود، هم شتاب و هم آرامش؛ شتاب در دل و آرامش در گام. در نگاهش همه چیز دگرگون مى‌نمود.»

نویسنده کتابش را با داستانی که موضوع آن رهایی از زندان است آغاز می‌کند و با داستان‌هایی با موضوع کشتار ۶٧ و همچنین تحمل مصائب زندان در سلول انفرادی به پایان می‌برد. نوع چیدمان داستان‌ها مرا به این فکر انداخت که ظاهراً رهایی از زندان، دست‌کم از نظر ذهنی به‌سادگی میسر نمی‌شود. آیا به‌راستی انسان زندانی، خشونت‌دیده، آزاردیده و شکنجه شده می‌تواند با ادبیات خلاق و با هنر خود را از این تجربه‌ها رهایی دهد؟

یاد حرف‌هاى یک زندانى مى‌افتم. او ۱۰ سال از عمر خود را در زندان گذرانده بود. مى‌گفت هنگامى که بیرون آمده بود متوجه شده بود که از تمام اطرافیانش از نظر روحى و روانى جوان‌تر و شاداب‌تر است. او کشتار سال ١٣۶٧ را هم تجربه کرده بود. مى‌خواهم به شما بگویم که اگر ریگى به کفش خود نداشته باشیم و تواب نبوده باشیم و همانند یک انسان سالم از زندان بیرون بیائیم ممکن است دائم به دلیل خاطرات عذاب بکشیم، اما بسیار هم ممکن است که شاداب‌تر از افرادى باشیم که هرگز زندانى نبوده‌اند. در عین حال از تجربه خودم برایتان مى‌گویم. تا مقطعى که خاطرات زندان را ننوشته بودم از یادآورى خاطرات زندان رنج مى‌بردم. پس از نوشتن آن‌ها بسیار راحت‌تر شدم. روشن است که ادبیات خلاق مى‌تواند دستمایه‌اى براى رهایى باشد.

در همین زمینه:

همه آن‌هایی که آزاد نشدند، منیره برادران

مجموعه "با خانم نویسنده" در رادیو زمانه

برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه
وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور

همه آن‌هایی که آزاد نشدند

Wed, 08 Aug 2012 07:01:28 +0000

داستان‌های زندان: «نت‌های درخشان» نوشته فریدون نجفی آریا

منیره برادران

منیره برادران - در مجموعه نوشته‌های گذشته که زندان‌نگاری‌ها و خاطره‌نویسی‌های زندان را بررسی می‌کردم، آن‌ها را در مقوله «ادبیات زندان» گنجاندم، که در آن واژه ادبیات در معنایی عام و در مفهوم «مکتوبات» به‌کار گرفته شده است. ولی زندان به عنوان موضوعی در ادبیات- مثلاً در شعر و داستان- در جایگاهی متفاوت با خاطره‌نویسی‌ زندان قرار می‌گیرد.

گرچه یک خاطره‌نویسى خوب زندان را هم می‌توان در زمره ادبیات به‌حساب آورد و زبان، شگردهاى روایى، نحوه پرداخت، فضاآفرینى، دقت و ایجاز آن را مورد سنجش‏ و نقد ادبی قرار داد. اما خاطره‌نویسى در قید و بند رخداد‌ها و واقعیت‌های زندان است و تلاش دارد که از تخیل بپرهیزد و تنها آنچه را که روی داده، بازآفرینی کند. در حالی‌که در ادبیات خلاق، حتی با درون‌مایه‌ زندان نویسنده آزاد عمل بیشتری دارد، می‌تواند حوادث، شخصیت‌ها و مکان‌های زندان را جابه‌جا کند.

«رمان زندان» گرچه بر خلاف خاطره‌نویسی زندان در زمره اسناد نمی‌گنجد، ولی در توجه دادن به جنایت‌هائی که معمولاً از طرف حکومت‌ها کتمان می‌شود و همچنین از نظر بی‌پناهی زندانی و محرون بودن او از ‌حقوق شهروندی اهمیتش ‌گاه حتی بیشتر است. در شاهکارهای ادبی جهانی از این نمونه‌ها کم نیستند. مثلاً «یادداشت‌های خانه مردگان» نوشته فئودور داستایوفسکی که اردوگاه‌های سیبری را به تصویر می‌کشد و یا «رمان یک بی‌سرنوشت» اثر ایمره کرتژ که موضوع آن تعقیب یهودیان و آشویتس است. نویسنده هر دو اثر خود زندانی بودند و وضعیتی را که تصویر می‌کنند کم و بیش تجربه کرده‌اند. ولی اثری که خلق کرده‌اند، رمان محسوب می‌شود.

در مجموعه پیش رو نگاهی دارم به رمان‌ها و نوول‌هایی که زندان موضوع محوری آن‌ها ‌است.

نت‌های درخشان

برای شروع، کتاب «نت‌های درخشان» نوشته فریدون نجفی آریا را برگزیده‌ام. او که خود، سال‌های زیادی در زندان به‌سر برده، تجربه و مشاهداتش از آن دوران را دستمایه‌ای برای این کتاب قرار داده‌ است. «نت‌های درخشان» اما خاطره‌نویسی نیست، بلکه قالب داستانی دارد. داستان‌های پراکنده‌ای بر بستر زندان، که بیش از آنکه به حوادث پرداخته باشد، بر فضاسازی و شخصیت‌پردازی استوار است.
نویسنده کتابش را به «همه آن‌هایی که آزاد نشدند» تقدیم می‌کند. عبارتی چندلایه: نمی‌گوید آن‌هایی که جان باختند یا اعدام شدند. شاید می‌خواهد بگوید مرز آن‌هایی که آزاد شدند و آن‌هایی که آزاد نشدند، مرگ یا زندگی نیست و تکیه بر واژه «همه» می‌تواند ابعاد نجومی اعدام‌ها را تداعی کند و ضمناً احترام نویسنده به همگی آن‌ها فارغ از وابستگی‌های سیاسی‌ و عقیدتی‌‌اش را هم به‌خوبی بیان می‌کند.

نت‌های درخشان، فریدون نجفی آریا، ۹۹ صفحه، سیدنی استرالیا، زمستان ١٣٩٠

نخستین داستان با آزادی شروع می‌شود. در زندان پشت سر نویسنده بسته می‌شود و او پس از «ده سال و خورده‌ای» به خیابان‌های ناآشنا پرتاب می‌شود. هر جا نظری می‌افکند هم‌بندی‌هایش، همان‌ها که «آزاد نشدند»، پدیدار می‌شوند. بارانی که به‌شدت می‌بارد، فضایی اندوه‌بار و تیره می‌آفریند. با ده تومان پولی که بچه‌ها در جیبش گذاشته‌اند، یک نخ سیگار می‌خرد. زیر باران شدید و در دود مطبوع آن عموعلی ظاهر می‌شود و راوی شبی را می‌بیند که آن دو یک نخ سیگار را «شریکی» کشیده ‌بودند.

کنار جاده راه می‌افتد؛ جاده‌ای که ماشین‌ها به‌سرعت از آن می‌گذرند، زنی که او را سوار اتوموبیلش می‌کند و باران که حتی حضورش در داخل ماشین هم حس می‌شود، سرآغاز زندگی در بیرون است. زن از سر و وضع راوی پی می‌برد که او از «زمانی دیگر» آمده‌ است و می‌گوید: «چه خوب که زنده ماندید.»

در خیابانی ناآشنا که پلی آن را به مقصدش خواهد رساند با زن وداع می‌گوید و در همان حال سعی می‌کند خنده‌اش را از زن، که حضور زیبایش او را با زندگی آشتی می‌دهد، پنهان کند.

داستان دوم یکی از روزهای زندگی در آزادی را به تصویر می‌کشد: راوی و مادرش و خاطره گذشته‌ها: زندان و حتی از گذشته‌های دور‌تر، از عشق «نازنین یار» که «رفت و برای همیشه یک ستاره شد» و حال آمده که به او بگوید که بنویسد پیش از آنکه فراموشش شود.

داستان سوم فضای کشتار ۶٧ را ترسیم می‌کند ولی نه از منظر زندانی، بلکه از نگاه و عملکرد عاملان آن، از نگاه لشگری و حاج آقا که به‌‌ همان سادگی که یک پرس چلوکباب سفارش می‌دهد، فرمان قتل را سازمان‌دهی می‌کند. تصویرهای دهشتناکی از اعدام‌ها در گوهردشت، که از روایت‌های بازماندگان و چه بسا از حافظه خود راوی گرفته شده‌اند، برای لشگری و حاج آقا جز «آسودگی خیال» نیست. داستان با این صحنه پایان می‌یابد:

«به نظرش وظیفه‌ی روزش را به انجام رسانده بود و دیگر کاری باقی نمانده نبود. با عجله برگشت به دفتر، کتش را عوض کرد و در اتاق را بست. قبل از سوار شدن به اتومبیل چند گلدان گلی را که باغبان افغان کنار ماشین گذاشته بود، در صندق عقب جا داد و پیش از اینکه پشت فرمان بنشیند، نگاهش افتاد به کلاغ خاکستری‌رنگ که بالای سرش به پرواز درآمده بود.» ص ۴٢

در داستان بعدی با عنوان «نت‌های درخشان» دو فضای کاملاً متضاد پابه‌پای هم پیش می‌روند: سکوت بی‌انتهای سلول انفرادی که زندانی را به مرز جنون کشانده و گذشته‌ نه چندان دور در وین، آمفی تئا‌تر دانشگاه و ویوالدی. دانشجوی با استعداد موسیقی با انقلاب ۵٧ از وین و موسیقی کنده شده و به تهران کشانده می‌شود. آرمانی که بستر این انتخاب است، ناگفته می‌ماند. اما همه آن را می‌شناسیم که عمری به قدمت تاریخ دارد. حالا دانشجوی موسیقی و جست‌وجوگر صدا‌ها در سلول کوچکش که هیچ صدایی در آن نیست، با سایه‌اش حرف می‌زند.

و دو داستان آخر، حکایت انفرادی و بند دستشویی است. کم نبودند زندانیانی که سال‌ها-‌گاه بیشتر از دو سال- در انفرادی به‌سر بردند و آن را تاب آوردند. چگونه؟ سؤالی است که پاسخ ساده برایش نمی‌توان یافت. راوی که مدت طولانی تنهایی مرگبار انفرادی را در زندان گوهردشت تجربه کرده ‌است، تصویری از گذران آن لحظه‌های کشدار در قالب داستانی ترسیم می‌کند.

و بند دستشویی؟ بله، به ابتکار حاج داوود رحمانی، رئیس زندان قزل‌حصار، یک دستشویی هم می‌توانست مکانی برای نگه‌داری زندانیان مقاوم باشد. آخرین داستان کتاب، «بند مشترک»، زندگی گروهی از زندانیان در یکی از این دستشویی‌ها است:

«دستشویی متروک خالی خالی بود. نه شیر آبی، نه آینه‌ای. در دو طرف دیوارهای دودگرفته و کثیف سیمانی، جای چهار دستشویی از جا کنده‌شده و لوله‌های کج و کور آب مشخص بود. در دیوار انتهایی هم سه در توالت قرار داشت.» ص ٧٢

و در همین مکان تاریک، زندانی‌ها بهانه‌های کوچکی برای خنده و بازی می‌جویند. آنجا را نظافت می‌کنند و راه توالت‌های گرفته را باز می‌کنند. خبر‌ها را در هوا می‌قاپند. زندانی به خبر زنده است.

زبان نویسنده

فریدون نجفی آریا از زبان احساساتی و کلیشه‌ای دوری می‌جوید و با زبانی بی‌پیرایه تصاویر تکان‌دهنده‌ای از زندان در سال‌های دهه ۶٠ را به نمایش می‌گذارد. کتاب او ولی، گزارش فجایع خشونت‌بار نیست و انسان محور داستان‌های او است؛ انسان زندانی که برای تاب آوردن و ایستادن دنیای بدیل خود را می‌آفریند. او ممنوعیت عشق و دوستی‌، طنز و شعر را گردن نمی‌نهد و زندگی را در برابر دستگاه سیاه و مرگ آن‌ها قرار می‌دهد.

ایمیل نویسنده کتاب:
Ferd_painters@hotmail. com