تاسوعا

ماه محرم، عزاداری و مردم

society — Mon, 19 Nov 2012 08:24:42 +0000

عزیز خسروشاهی - «من به نماز و روزه اعتقاد ندارم. اهل دسته و مسجد نیستم. اگر جایی نذری بدهند حتماً برای کمک می‌روم. اهل مردم‌آزاری نیستم. زندگی خودم را می‌کنم. این هم سنتی است که به ما رسیده. ده روز اول ماه محرم را مشروب نمی‌خورم. حالا نه اینکه روزهای دیگر هر روز مشروب بخورم. شاید اگر محرم نبود هم در این ده روز مشروب اصلاً گیرم نمی‌آمد که بخورم، اما این ده روز را خیلی‌ها مثل من حرمت نگه می‌دارند. این روز‌ها قمار نمی‌کنند. بعضی‌ها این چندروز نماز می‌خوانند. خودم هم دقیق نمی‌دانم چرا...»

ماه محرم شروع شده است و در حالی که در سال‌های اخیر کمیت و کیفیت مراسم مذهبیِ مربوط به کشته شدن امام سوم شیعیان نسبت به سال‌های دو دهه گذشته و سال‌های پیش از آن تغییرات زیادی پیدا کرده، اما هنوز روزهای مراسم عزاداری ماه محرم در ایران، رنگی دیگر به خود می گیرد. گزارش زیر حاصل صحبت با تنی چند از مردم ایران و جمع‌آوری نظرات و مشاهدات آن‌ها طی سال‌های مختلف از این مراسم مذهبی است:

علی - ۴۳ ساله

دوران بچه‌گی با این مراسم زندگی می‌کردیم. آن سال‌ها مراسم و حال و هوای آن با چیزی که الآن هست خیلی فرق داشت. دسته‌ها تعدادشان از امروز کمتر بود، اما خیلی شلوغ بودند. همه اهل محل بودند. هیچکس در خانه‌اش نبود. شب هرکس از هر جایی بود مستقیم می‌آمد تکیه. کسی در خانه غذا درست نمی‌کرد. همه مردم محل را نذری می‌دادند.

لوازم صوتی تازه آمده بود، اما سیم‌کشی و بلندگو و اکو و آمپلی فایر و غیره نبود. با چراغ توری مسیر دسته را روشن می‌کردیم. از این همه چهلچراغ و علم و کتل خبری نبود. هر دسته‌ای یک علمی داشت که پهلوان‌های محل آن را می‌کشیدند، اما کم‌کم شد بچه‌بازی، رقابت، سر و صدای بی‌خود و بهانه‌ای برای جمع شدن جوان‌ها.

خیلی سال است که دیگر نرفتم قاطی این‌ها، اما پدربزرگ بچه‌ من برایش یک طبل کوچک خریده. مجبورم او را ببرم کنار این دسته‌های عزاداری. راه می‌رود و برای خودش تق و تق می‌کند. مملکت درست و حسابی نداریم که تفریح و برنامه‌ای برای بچه‌ها داشته باشد. دل بچه‌ها به همین‌ها خوش است.

محمدحسین - ۳۰ ساله

به نظر من دلیل اصلی این مراسم این است که یک مشت جوان علاف، بی‌کار، متظاهر و عقب افتاده به بهانه عزاداری و با هدف به قول خودشان دختربازی و پسربازی، وقت‌گذرانی، سرگرمی و جلب توجه، دور هم جمع ‌شوند و آلودگی صوتی ایجاد ‌کنند. از نظر خودشان با شرکت در چنین مجالسی ثواب می‌برند و گناهانشان بخشیده می‌شود. البته اقلیت خیلی کمی هم واقعاً اعتقاد دارند.

محمدرضا – ۲۷ ساله

من خوشم نمی‌آید از فضای این دسته‌های عزاداری. شده است پاتوق سیگاری بازی (حشیش و گراس). همسن و سال‌های خود من که کار دیگری ندارند جز این. جمع می‌شوند دور هم و فضا آماده است برای این کار‌ها. پلیس مشغول کار خودش است. اینقدر شلوغ است که کسی به کسی دیگر توجه ندارد. شب و صدای طبل و سنج و بوی اسفند و شلوغی جمعیت هم به این‌ آدم‌ها فاز مثبت می‌دهد.

دوران بچه‌گی با این مراسم زندگی می‌کردیم. آن سال‌ها مراسم و حال و هوای آن با چیزی که الآن هست خیلی فرق داشت.

مژگان – ۲۶ ساله

از محرم و دسته‌های عزاداری و نذری و این چیز‌ها خوشم می‌آید. تا دیروقت با دوستانم یا اعضای فامیل یا مادرم می‌رویم بیرون. روزها با بقیه روز‌ها خیلی فرق دارد. صدای طبل و سنج را دوست دارم. اینکه شب‌ها توی خیابان قدم می‌زنیم و مردم شربت و چای پخش می‌کنند... بوی اسفند را دوست دارم. از اینکه همه چیز از یکنواختی بیرون می‌آید خوشم می‌آید.

عماد – ۳۲ ساله

از این نوع عزاداری که همراه با بوق و بلندگو و سر و صدا است اصلاٌ خوشم نمی‌آید. کسانی که در خانه بیمار دارند واقعاً عذاب می‌کشند. تا نیمه شب صدای اکو و آمپلی فایرهای قوی را تا ته زیاد می‌کنند و مزاحم مردم می‌شوند که چه؟ نه رعایت بیمارستان را می‌کنند، نه مردم محل و نه سالمندان و بچه‌ها را. این عین عقب‌افتادگی است.

کامیار – ۱۳ ساله

آقا خیلی محرم خوبه. ما هر سال محرم می‌ریم مسافرت پیش بابابزرگم. همه بچه‌ها هستن. دسته دارن آقا. هر شب می‌شه رفت بیرون. اصلاً کسی به آدم کار نداره آقا. همه جا نذری می‌دن. ما هر سال با موبایل عکس و فیلم می‌گیریم آقا. خیلی خوبه.

نادر – ۶۷ ساله

دوران عوض شده. من همه جوره‌اش را دیده‌ام پسرم. از زمان تعذیه‌ زنجانی‌ها تا ممنوعیت سیاسی. از زمان تکیه و قلیان و نوحه‌خوان‌های خوش صدا تا زمان مسجد و این مداحان انکرالاصوات. از زمانی که نذری آبگوشت می‌دادند تا آلان که جوجه کباب و پیتزا هم مد شده. بالا و پایین دارد روزگار. هی جوانی کجایی؟ روزگاری چه پهلوان‌هایی زیر علم‌ها می‌رفتند و الآن چه ناپاک هایی.

شما فکر کرده‌اید برای چه لات‌‌ها دهه اول محرم عرق نمی‌خوردند؟ برای چه همین الآن هم قدیمی‌ها و شهرستانی‌ها و شیر پاک خورده‌ها این رسم را دارند؟ برای این بود که مزاحم ناموس مردم نشوند. برای این بود که زن و بچه مردم که در خیابان می‌روند و می‌آیند یا پای روضه و تعذیه می‌نشینند، شب و دیر وقت، موقع برگشتن به خانه یک امنیتی داشته باشند. هر کس هرچقدر هم ناپاک بود در این ایام حرمت نوامیس مردم را رعایت می‌کرد، اما جوان‌های امروزی حرمت مردم و جامعه را هم نگه نمی‌دارند.

همه را نباید به یک چوب زد، اما من نگاه خوبی به این جوان‌ها ندارم. چند سال پیش در همین خیابان شریعتی جلوی‌‌ همان دکه دیدم یک ماشین از سقف تا لاستیک گلی و خاکی است. مثل آمبولانس‌های زمان جنگ توی جبهه. فقط یک دایره کوچک روی شیشه جلو تمیز بود. خیلی عجیب بود. با خودم گفتم مردم چه کار‌ها که نمی‌کنند. همینجا تکیه داده بودم به دیوار و سینه می‌زدم که دیدم در عقب ماشین باز شد و یک دختر پیاده شد. خیلی تعجبم بیشتر شد که دختر‌ها هم از این کار‌ها می‌کنند و ماشین را گلی می‌کنند؟ آخر دختر‌ها از پسر‌ها بهداشتی‌تراند. خلاصه گذشت تا پنج دقیقه بعد یک پسر هم از در عقب ماشین پیاد شد و سریع رفت.

این قضیه ماند در ذهن من تا سال‌های بعد. هر وقت ماشینی می‌بینم که همه شیشه‌هایش گلی است می‌روم و سرک می‌کشم. افتضاح است آقا. برای این پدر و مادر‌ها بنویس اجازه ندهند جوان‌هایشان در ماه محرم تا دیروقت بیرون باشند.

شما فکر کرده‌اید برای چه لات‌‌ها دهه اول محرم عرق نمی‌خوردند؟ برای چه همین الآن هم قدیمی‌ها و شهرستانی‌ها و شیر پاک خورده‌ها این رسم را دارند؟ برای این بود که مزاحم ناموس مردم نشوند. برای این بود که زن و بچه مردم که در خیابان می‌روند و می‌آیند یا پای روضه و تعذیه می‌نشینند، شب و دیر وقت، موقع برگشتن به خانه یک امنیتی داشته باشند. هر کس هرچقدر هم ناپاک بود در این ایام حرمت نوامیس مردم را رعایت می‌کرد، اما جوان‌های امروزی حرمت مردم و جامعه را هم نگه نمی‌دارند.

سارا – ۳۰ ساله

من با همسرم شب عاشورا آشنا شدم. با دختر خاله‌هایم کنار خیابان پارک کرده بودیم و دسته‌های عزادار را نگاه می‌کردیم. مردم را نگاه می‌کردیم. یکهو دیدم پسر خوش‌‌تیپی که آقای ما باشن یک سینی شربت در دست، زدند به شیشه ماشین. برایمان نذری آورده بود. یک ساعت بعد برایمان چای آورد. به شوخی گفتم آقا شما که اینقدر زحمت می‌کشید حداقل برایمان شام نذری بیاورید، ضعف کردیم از گرسنگی.

خندید و رفت و یک ربع بعد با چند پرس غذا آمد. آخر شب از ماشین پیاده شده بودم برای دستشویی رفتن که باز او را دیدم. از او به خاطر نذری‌ها تشکر کردم. کمی حرف زدیم و او شماره‌اش را داد و گفت اگر فردا شب هم آمدید و کاری داشتید به من زنگ بزنید. فردا شب هم رفتیم همانجا و‌‌ همان بساط بود. کم کم با هم تلفنی حرف زدیم و دوست شدیم. بعد از پنج سال با هم ازدواج کردیم. پس من از محرم خاطره خوب زیاد دارم.

نوید – ۲۸ ساله

من در کل مخالف مرده‌پرستی ایرانی‌ها هستم. آنهایی که می‌گویند عزاداری خوب است اگر راست می‌گویند بگویند تولد کسی که در محرم برایش عزاداری می‌کنند چه تاریخی است. از هر ده نفر شاید یک نفر هم نداند.

نازنین − ۲۵ ساله

من هر سال محرم می‌روم به مسجد محل. مثل خیابان نیست که مزاحم زیاد باشد. زیارت عاشورا می‌خوانم و کمی نوحه گوش می‌دهم و بر می‌گردم. من به این ماه اعتقاد دارم. شب کنکور نذر کردم اگر دانشگاه قبول بشوم تا ده سال هر شب دهه محرم زیارت عاشورا بخوانم. امام حسین حاجت مرا داد. خیلی‌ها برای مریض یا مشکلی که دارند نذر می‌کنند و از امام حسین حاجت می‌گیرند. من که اعتقاد دارم به این ماه و این مراسم.

نیما – ۲۵ ساله

از دست این مانتویی‌های دماغ عملی خسته شدیم به خدا. محرم که می‌شود این دختر مذهبی‌ها بالاخره از خانه بیرون می‌آیند. معلوم نیست روزهای دیگر این‌ها کجا قایم می‌شوند. بعضی از این دختر چادری‌ها خیلی خوشگل هستند. خیلی هم راحت مخ‌شان را می‌شود زد. تنوع چیز خوبی است. جامعه دارد خیلی یکنواخت می‌شود. اگر محرم نبود که روحیه ما جوان‌ها از بین می‌رفت.

هفته قبل دادم یکی از بچه‌ها که خط خوبی دارد صدبار از روی اسم و شماره تلفن‌ام روی کاغذ‌های خوشگل نوشته است. بالاخره این محرم هم چهار، پنج تا از شماره‌ها برسد به دست کسی که باید برود ما هم حاجت خودمان را از امام حسین گرفته‌ایم. قربونش بشم [احتمالاً منظورش امام حسین است/ گزارشگر] تا حالا که روی ما را زمین نینداخته است. محرم خیلی ماه پربرکتی است.

عبدالکریم – ۵۱ ساله

نه اینکه با طبل و سنج و زنجیرزنی مخالف باشم، اما بعضی وقت‌ها با این سر و صدا‌ها و مسائلی که مردم را زده می‌کند مشکل دارم. چه معنی دارد عزادار در خیابان‌ها دوره‌گردی کند؟

راه افتادن دنبال دسته و هیئت از ما گذشته است. مال جوان‌تر هاست. من شب‌های محرم می‌روم تکیه مرحوم حاج عبدالله که همین بالای خیابان است. بچه‌هایش نگذاشتند بعد از مرگ‌اش تکیه تعطیل شود. جوان‌های خوبی هستند، خدا حفظشان کند. در تکیه نوحه می‌خوانیم و سینه می‌زنیم. همه پا به سن گذاشته‌اند و اهل سر و صدا نیستند. جوان‌ها هم هستند البته. جوان‌های خوبی هستند همه.

نه اینکه با طبل و سنج و زنجیرزنی مخالف باشم، اما بعضی وقت‌ها با این سر و صدا‌ها و مسائلی که مردم را زده می‌کند مشکل دارم. چه معنی دارد عزادار در خیابان‌ها دوره‌گردی کند؟ حساب روز ظهر عاشورا و شام غریبان جداست، اما در شب‌های دیگر چه معنی دارد عده‌ای با سر و صدای زیاد در خیابان‌ها بچرخند و اعصاب مردم را به هم بریزند؟ عزاداری باید معقول باشد؛ با صدای زیبای اهل فن و سینه زدن آرام در جایی که برای این کار تهیه شده است نه در خیابان‌ها و با جار و جنجال. غم مومن باید در دل مومن باشد.

جابر – ۴۱ ساله

از روزی که هیئتی که زرشک پلو با مرغ می‌داد شلوغ‌تر از هیئتی شد که عدس پلو می‌داد و مردم گرسنه بر سر غذای نذری فحش و فحش کاری راه انداختند و دسته‌های عزاداری شد بهانه چشم‌چرانی، و عزاداری برای حسین شد لباس سیاه پوشیدن در این ده روز و به خورد مردم دادند که جدی جدی هر غلطی می‌توانیم بکنیم و با ریختن یک قطره اشک برای امام حسین همه گناهانمان بخشیده می‌شود و غیره، یک جهالت کهنه جای خودش را به یک جهالت مدرن داد.

جمهوری اسلامی این را خوب می‌داند و اتفاقاً اجازه می‌دهد بد‌ترین کار‌ها در این ده روز اتفاق بیافتد. فکر کردی خبر ندارند در این شب‌ها چه می‌گذرد؟ بیشتر و بهتر از من و شما خبر دارند، اما وقتی دیگر دیگ شله زرد اسلام را زنده نگه نمی‌دارد چه اشکالی دارد حسین پارتی اسلام را زنده نگهدارد؟

منیژه – ۴۴ ساله

محرم را دوست دارم. توی پیاده‌رو کنار دسته‌هایی که نوحه‌خوان خوبی دارند یا صدای موزیک قشنگی دارند راه می‌روم. یا کنار تکیه‌ها یک زیرانداز می‌اندازم یک گوشه و می‌نشینم. چادر را می‌کشم روی صورتم و راحت گریه می‌کنم. کسی کاری به کار آدم ندارد. تمام دردهای یک سال را می‌ریزم بیرون. نفسم باز می‌شود. راحت می‌شوم. آرامش پیدا می‌کنم.

قبلاً با زن‌های فامیل می‌رفتیم، اما چند سال است تنها می‌روم. تنهایی خیلی بهتر است. آدم راحت‌تر است خودش باشد. صدای گریه آدم وسط صدای طبل و نوحه و شلوغی گم است. آخر شب که برمی‌گردم خانه شوهر و بچه‌هایم یا خانه نیستند یا خوابیده‌اند. خانه پدرم هم همینطوری بود. چشم‌هایم قرمز بود، اما کسی نمی‌پرسید چی شده؟ همه با خودشان می‌گفتند لابد برای امام حسین گریه کرده است. آخر شب که برمی‌گردم آنقدر راحت خوابم می‌برد انگار یک مشت داروی اعصاب خورده‌ام. آرامش عجیبی دارد این ده روز.

ساسان – ۲۵ ساله

من از این مراسم دفاع می‌کنم. وقتی حکومتی که در ایران روی کار است از هر اجتماع و نزدیکی مردم می‌ترسد و آن را ممنوع می کند باید از هر بهانه‌ای حتی مراسم مذهبی استفاده و احساس با هم بودن را تقویت کرد.

من از این مراسم دفاع می‌کنم. وقتی حکومتی که در ایران روی کار است از هر اجتماع و نزدیکی مردم می‌ترسد و آن را ممنوع می کند باید از هر بهانه‌ای حتی مراسم مذهبی استفاده و احساس با هم بودن را تقویت کرد.

باید اجازه داد مردم وقتی کنار هم هستند حس کنند که وقتی با هم هستند چه فضایی را اشغال می‌کنند و چه قدرتی دارند. به جای آهنگ‌های شش و هشت، ده روز صدای طبل و دهل شنیدن، روحیه مردمی را که همیشه با ترس حکومت زندگی کرده‌اند بالا می‌برد. طبل و سنج و نواهای نظامی یک روحیه جنگجویی را به مردم تزریق می‌کند. من آدم مذهبی‌ای نیستم. به خداوند به معنایی که در ذهن اکثریت مردم است اعتقاد ندارم، اما فکر می‌کنم هرکسی چیزی برای آموختن دارد. حسین نمونه بدی برای این اجتماع نیست. بین امامانی که همگی در زندان و تسلیم مرده‌اند لااقل این یکی فعالیتی انجام داده و کشته شدن را به هر گونه زندگی کردنی ترجیح داده است. زنده کردن چنین الگوهایی برای جامعه خموده و ترسوی ایران لازم است.

زهرا – ۲۹ ساله

شب عاشورا در خیابانی که خانه ما در آن قرار دارد در دو خانه نذری می‌دهند. در هر خانه یک دسته دعوت است. یکی از این خانه‌ها عدس پلو می‌دهد و خانه دیگر کباب.

من همیشه دلم برای آن خانه‌ای که عدس پلو می‌دهد می‌سوزد. از خیلی‌ها شنیده‌ام که همیشه دسته‌های عزاداری را پیدا می کنند که به جاهایی می رود که غذای خوب می‌دهند یا با موز و شیرینی بهتر پذیرایی می‌کنند.

جالب است که به جز مردم محل، افراد دسته‌ای که مهمان خانه دیگر هستند بعد از زنجیرزنی و نوحه‌خوانی فرار می‌کنند و برای شام به خانه‌ای می‌روند که کباب می‌دهد.

من همیشه دلم برای آن خانه‌ای که عدس پلو می‌دهد می‌سوزد. از خیلی‌ها شنیده‌ام که همیشه دسته‌هایی را پیدا می کنند که به جاهایی می رود که غذای خوب می‌دهند یا با موز و شیرینی بهتر پذیرایی می‌کنند. من مانده‌ام چرا اینقدر غذا و پذیرایی برای دسته‌های عزادار و مردم مهم است؟ چیزی که مرا غمگین می‌کند این است: کسانی که برای غذا یا میوه و شیرینی خیلی حرص از خودشان نشان می‌دهند معمولاً از طبقه متوسط هستند و احتیاجی ندارند.

حسام‌الدین – ۲۶ ساله

در چند کتاب‌ و در رسانه‌های اینترنتی خوانده‌ام که عاشورا را صفویان وارد فرهنگ ایرانی کردند و به خورد مردم داده‌اند. قبول دارم که دو نفر هزار و ۴۰۰ سال پیش بر سر خلافت و قدرت با هم رقابت داشته‌اند و یکی کشته شده است، اما چرا بین این همه آدم دست گذاشته‌اند روی حسین و عاشورا. اصلاً فرض می‌کنیم که حسین و عاشورایی که آلان در کتاب‌هاست تحریف شده است و واقعت ندارد. یک داستان تخیلی است. به نظر شما این داستان تخیلی و قدیمی هنوز جذاب و آموزنده نیست؟ عاشورای ۱۳۸۸ نشان داد هنوز می‌توان از این داستان آموزنده درس گرفت و استفاده کرد.

باید از تمامی فرهنگ‌های جهان برای تغییر روحیه بی‌تفاوتی و بی‌مسئولیتی ایرانیان استفاده کرد. مفاهیمی مانند «شرافت» و «شجاعت» باید دوباره در ایران زنده شود.

خیلی‌ها عصر روز عاشورا در بی‌بی‌سی، صدای آمریکا و سایت‌های فارسی گفتند: «جنبش سبز در دام خشونت افتاده است»، اما امروز همه و همان‌ها افسوس آن روز را می‌خورند. اینکه چرا از روز اول مردم دست به مبارزه جدی با حکومت نزدند. من آن روز در میدان ولی عصر بودم. با مردم شعار «یا حسین، میر حسین» و «مرگ بر خامنه‌ای» می‌دادم. من آن روز به داستان عاشورا نه به عنوان یک داستان مذهبی که یک داستان تاریخی ژاپنی نگاه می‌کردم. شاید مرا مسخره کنید، اما این واقعیت است. حسین را در نقش یک سامورایی با جذبه و با اعتماد به نفس فرض کرده بودم و افراد او را افراد وفادار به این سامورایی. داستان کسانی که بدون اجبار تصمیم می‌گیرند برای اثبات درستی یک عقیده یا آرمان تا آخرین نفس مبارزه کنند و کشته شوند. سامورایی‌ها هیچ وقت ننگ اسارت را تحمل نمی‌کنند. با شمشیر کوتاه هاراگیری (خودکشی از طریق پاره کردن شکم) می‌کنند. آن روز وقتی ماشین نیروی انتظامی یکی از مردم را زیر گرفت و کشت من در طرف دیگر میدان بودم. با هجوم مردم وقتی میدان را ۱۸۰ درجه دور زدم و به محل حادثه رسیدم و بدن خونین یکی از شهدای جنبش سبز را دیدم در اینکه ما وسط‌‌ همان داستان عاشوا هستیم تردید نداشتم. آن روز به عنوان یکی از اعضای بی‌شمار جنبش سبز برای مردن آماده بودم.

این روز‌ها مد شده است به دکتر شریعتی فحش می‌دهند و در فیس بوک صفحه‌های توهین‌آمیز علیه او درست می‌کنند، اما باید قبول کرد جامعه ایران هنوز یک جامعه مذهبی است و راه بیرون رفت از این وضعیت توجه به افکار دکتر شریعتی در کتاب «حسین وارث آدم» است. باید از تمامی فرهنگ‌های جهان برای تغییر روحیه بی‌تفاوتی و بی‌مسئولیتی ایرانیان استفاده کرد. مفاهیمی مانند «شرافت» و «شجاعت» باید دوباره در ایران زنده شود.

نرگس – ۱۸ ساله

ماه محرم را دوست دارم. شب‌ها با مادر و خواهر و برادرم تا دیروقت بیرون هستیم. بعضی از مردم گوشه‌ای شمع روشن می‌کنند.

از اینکه مردم شب‌ها در خیابان هستند خوشم می‌آید، اما از مردم‌آزاری بدم می‌آید. پسر‌ها مدام مزاحم ما می‌شوند. از ماشین‌هایی که صدای نوحه را زیاد می‌کنند و در خیابان ویراژ می‌دهند متنفرم. لذت شب‌های محرم به آرامش و تنهایی آدم‌ها در شلوغی است. از پسرهایی که به اسم امام حسین آرامش مردمی را که با خودشان خلوت‌ کرده‌اند به هم می‌زنند متنفرم.

ناصر – ۳۷ ساله

چند سال است که سر کوچه ما با داربست فلزی و برزنت چادر می‌زنند و چای و شربت می‌دهند. این ده روز از دست صدای ضبط این چادر آرامش نداریم. بد‌ترین صداهای ممکن را پخش می‌کنند.

یک مشت مداح حکومتی، با صدای خش‌دار و زشت فقط عربده می‌زنند و «حُسین- حُسین» می‌کنند. چند بار اهل محل رفته‌اند و تذکر داده‌اند، اما یک مشت جوان لات و بی‌ادب در این چادر‌ها هستند که با همسایه‌ها برخورد خیلی بدی دارند. چندبار تا به حال درگیری فیزیکی پیش آمده. وقتی به پلیس زنگ می‌زنیم حتی نمی‌آیند بررسی کنند. می‌گویند ماه محرم است، مردم عزادار هستند و گوشی را قطع می‌کنند.

طاهره – ۲۴ ساله

از اینکه در ماه محرم مردم مقدار زیادی نذری تقسیم می‌کنند خیلی خوشحالم. خیلی از مردم گرسنه در ماه محرم غذای گرم برای خوردن به دست می‌آورند.

خیلی وقت‌ها غذای نذری که مال خودم است را در راه به افرادی که گرسنه‌اند و غذایی ندارند می‌دهم و لذت می‌برم. کاش همه نذری‌ها را ببرند و در جنوب شهر و بین مردم فقیر تقسیم کنند.

خیلی وقت‌ها غذای نذری که مال خودم است را در راه به افرادی که گرسنه‌اند و غذایی ندارند می‌دهم و لذت می‌برم. کاش همه نذری‌ها را ببرند و در جنوب شهر و بین مردم فقیر تقسیم کنند. کار خیلی خوبی است. کاش فقط در ماه محرم نبود و در همه روزهای سال کسانی که درآمد زیادی داشتند به فکر مردم فقیر بودند.

رفتگرهای شهرداری دیگر در تنهایی خیابان‌ها را جارو نمی‌کنند و وقتی خسته می‌شوند از تکیه‌ها چای یا شیرکاکائو می‌گیرند و می‌خورند. بچه‌های دستفروش همیشه در ماه محرم یک ظرف غذای یکبار مصرف دستشان است. آدم خیلی آرامش پیدا می‌کند وقتی می‌بیند خیلی‌ها دیگر گرسنه نیستند. من این چیزهای ماه محرم را خیلی دوست دارم.

رحیم – ۳۹ ساله

این تکه از خیابان مسیر هر روزه محل کار تا خانه من است. تاکسی‌ها از این خروجی برای تغییر مسیر به سمت شرق استفاده می‌کنند در روزهای محرم این خیابان توسط دسته‌ها و مردمی که برای تماشا می‌آیند بسته می‌شود.

مسیری که من در روزهای عادی یک ساعت و ده دقیقه طی می‌کنم در روزهای محرم کمتر از سه، چهار ساعت طول نمی‌کشد. باور نمی‌کنید اما از فشار سر درد و آلودگی ماشین‌هایی که درجا کار می‌کنند و گشنگی و خستگی دلم می‌خواهد خودم را بکشم. بعضی وقت‌ها موقع برگشتن به خانه گریه‌ام می‌گیرد. دلم می‌خواهد شب‌ها در محل کار بخوابم، اما این مسیر و این ترافیک را تحمل نکنم. این مسیر در ده روز ماه محرم خودِ جهنم است. من نمی‌دانم اگر در این روز‌ها یک نفر در این محل بیمار بشود، سکته کند، تصادف کند یا جایی آتش بگیرد، آمبولانس و ماشین آتش نشانی چطور باید خودشان را به محل حادثه برسانند؟

بازتولید نمادهای مذهبی در ایران

Tue, 31 Jul 2012 10:45:10 +0000

امین سرخابی

امین سرخابی - هرچند عده‌ای با نگرشی جامعه‌شناسانه، رخت بر بستن دین از سطح جامعه و حکومت را به عنوان واقعیتی اجتماعی ناممکن می‌دانند، اما در نگاهی کارکردگرایانه، نه تنها نمادها و شعائر مذهبی نشئت گرفته از مذهب، بلکه بسیاری از نمادها و شعائر طبیعی نیز به مرور زمان یا دچار تغییر می‌شوند یا اینکه به کلی کارکرد خود را از دست می‌دهند و به فراموشی سپرده می‌شوند.

نمادها و شعائر مذهبی کدامند؟ چه زمانی کارکرد خود را از دست می‌دهند؟ نمادها و شعائر مذهبی در چه شرایطی بازتولید می‌شوند؟ چه عواملی در بازتولیدشان دخیل هستند؟ چرا در ایران علی‌رغم تجربه ناموفق حکومت دینی در برخی مواقع شعائر و نمادهای دینی بازتولید می‌شوند و نه تنها کارکرد تدافعی بلکه کاربرد اعتراضی نیز دارند؟

نمادها و شعائر

از ابتدای شکل‌گیری روابط اجتماعی میان افراد در جوامع انسانی یکی از ابزارهای انسجام بخش اجتماعی و کنش‌های جمعی میان افراد نمادها بوده‌اند.

نماد چیزی است که به جای چیزهای دیگر می‌نشیند و آن را بازنمود و بیان می‌کند. در واقع منظور از شعائر نیز همان نمادها هستند که بیشتر به نمادهای اسلامی اشاره دارند. شعائر دینی به آداب، مناسک، اعمال مذهبی و برخی شعارهای برخاسته از نهاد مذهب گفته می‌شود که انسجام‌بخش دین یا مذهب مشخصی است. در واقع نمادهای مذهبی رابطه مستقیمی با محتوای مذهب دارند و در مقابل نیز مذهب در صورت عدم وجود نمادها و شعائر و مناسک از محتوا تهی و به حاشیه رانده می‌شوند. در واقع مذاهب تنها با تمسک جستن به مناسک و نمادهای مذهبی که توسط مردم اجرا می‌شوند می‌تواند خود را دوباره در سطح جامعه ارائه دهد و بازتولید کند. گاهی نیز نمادهای مذهبی توسط گروهی خاص با تفسیری ویژه به ابزار موثری جهت مقاومت یا تغییر در امری اجتماعی تبدیل می‌شوند. به عبارتی دیگر اگر مذاهب را به مثابه ایدئولوژی يا گفتمان تلقی کنیم، نمادهای مذهبی عناصر انسجام‌بخش و هماهنگ‌کننده ایدئولوژی‌ها و گفتمان‌ها هستند.

کارکرد نمادها

نخبگان قدرت در ایران، یکی از عوامل بازتولید نمادهای مذهبی بوده‌اند. آنها در جمهوری اسلامی با دستکاری برخی نمادهای مذهبی به بازتولید آنها پرداخته‌اند؛ از ترکیب موسیقی تکنو و پاپ با نوحه‌خوانی و روضه گرفته تا ارتباط دادن دمکراسی به دین تحت عنوان "دمکراسی دینی" یا "مردم‌سالاری دینی".

یکی از کارکردهای مهم و تأثیرگذار نمادهای مذهبی وجه مشارکت‌زای آن است. اجرای مناسک مذهبی و اهمیت نمادهای دینی در جامعه می‌تواند در مشارکت دادن مردم در سطوح گوناگون نقش داشته باشد، زیرا نماد وسیله‌ای است جهت ابراز و بیان عقاید افراد؛ حال چه نماد طبیعی، قراردادی، حسی، دیداری و صوتی باشند. نمادها در در نقش محرکی هستند جهت تجمیع افراد در انجام عملی جمعی و بدین‌وسیله افراد درک مشترکی نسبت به یکدیگر پیدا می‌کنند.

از کارکردهای دیگر نماد می‌توان به وجه ارتباطی آنها اشاره کرد. نمادها باعث می‌شوند ارتباط میان مردم با سرعت و شتاب بیشتری صورت بگیرد و آنها را به آسانی با همدیگر آشنا کند. اجرای مناسک مذهبی و اهمیت یافتن نمادها می‌تواند ارتباط میان افراد جامعه را تقویت کند و آنها را در قبال مسائل مهم به سمت موضعی همسان سوق دهد. به عبارتی دیگر جریان‌های اجتماعی و گروه‌های سیاسی از طریق نمادهاست که هواداران خود را به رخ یکدیگر می‌کشند و قدرت‌نمایی می‌کنند.

همچنین نمادها می‌توانند بسیاری از مسائل و پیچیدگی‌هایی را که مردم را با سردرگمی روبه‌رو می‌کنند همچون افیونی ساده و حل کند و آنها را از درد و رنج ناشی از مشکلات برهانند و احساس توانایی حل مشکلات را به آنها منتقل کنند.

نمادها در صورت صورت‌بندی مناسب از جانب برخی کنشگران می‌توانند عاملی باشند جهت برهم زدن نظم عمومی و ایجاد نظمی جدید. در واقع نمادها می‌توانند وجه اعتراضی هم در خود داشته باشند. خصوصاً زمانی که جامعه دچار آنومی اجتماعی و آبستن تغییرات شده باشد، نمادها می‌توانند نقش اعتراضی در بسیج عمومی داشته باشند.

عومل موثر در تغییر کارکرد نمادها

نمادها مرتب در حال تغییر و بازیابی خود هستند و نمادهای دینی نیز بسته به نوع ماهیت دین در معرض تغییر قرار دارند. عوامل گوناگونی مانند تغییرات سیاسی، بحران‌های اقتصادی، نخبگان قدرت و رسانه‌ها در تغییر و بازتولید نمادها دخیل هستند.

اقشار پایین جامعه و تهیدستان از بزرگ‌ترین منابع مشروعیت‌بخش جمهوری اسلامی بوده‌اند. چنین منبع مهمی در ایران بیشتر به عامل مذهب برمی‌گردد. جمهوری اسلامی در مراسم عاشورا و تاسوعا که خیل عظیمی از قشرهای پایین را به خیابان‌ها می‌آورد، به نوعی مشروعیت خود را از طریق این نماد مذهبی بازسازی و در مقابل شور و هیجان مردم را از طریق چنین کارناوالی کنترل می‌کند.

پس از تغییر سیستم‌های سیاسی خصوصاً اگر بر اثر انقلاب به وجود آمده باشند یا نمادهای جدیدی سر بلند می‌کنند یا نمادهای کهنه در لباسی جدید ظاهر می‌شوند یا اینکه برخی نمادها که بیشتر سیاسی هستند از گردونه جامعه خارج می‌شوند.

گاهی مواقع نیز بحران‌های اقتصادی تغییر یا از میان رفتن برخی نمادها را با خود به همراه دارند. معمولاً برخی از نمادها که گروهی را نمایندگی می‌کنند و در به وجود آمدن بحران مقصر شناخته می‌شوند، در معرض تهدید قرار می‌گیرند و احتمال از میان رفتن یا تغییر در آنها وجود دارد.

نخبگان قدرت نیز که معمولاً قبل از مردم عادی خطر از میان رفتن نمادها را درک می‌کنند به فکر تغییر در نمادها می‌افتند و در راستای منافع دستگاه قدرت نمادها را به نوعی دستکاری می‌کنند که از ایجاد ازهم‌گسیختگی اجتماعی جلوگیری شود و تمایل‌های ساختارشکنانه را به صورت تدریجی کنترل کنند. دستكاری و ارائه تفسیرهای جدید از نمادها توسط نخبگان كه به ایجاد الگوهای رفتار سیاسی جدید می‌انجامد، تغییر فرهنگ سیاسی را نیز به همراه دارد.

رسانه جمعی نیز «قوی‌ترین ابزار» مورد استفاده «جهت نمادسازی و تغییر در نمادها» هستند. «رسانه جمعی به عقاید و ایستارها شکل بخشیده، آنها را قالب‌ریزی کرده و آنچه را رایج و قابل پذیرش است تعریف می‌کنند». صاحبان رسانه‌ها می‌توانند در پی‌ریزی سیاست‌های کلی خود طوری برنامه‌سازی کنند که برخی نمادها را تضعیف و بعضی را تقویت و حتی عده دیگری را نیز به کلی از اذهان عمومی خارج کنند.

ایران

حال با توجه به تأثیر شاخص‌های سیاسی، اقتصادی، نخبگان و رسانه‌ها بر نمادها به تبیین نمادهای مذهبی و عوامل بازتولید آنها می‌پردازیم. در ایران می‌توان به نمادهای مذهبی از قبیل مساجد، عاشورا و تاسوعا، شعار الله‌اکبر، مردم‌سالاری دینی، یاحسین، اعدام و حجاب اشاره کرد.

چرا حکومت مذهبی جمهوری اسلامی که کلیه نمادهای مذهبی را در تسخیر خود دارد، در مواقعی که دچار بحران شدید مشروعیت و اقتصادی و سیاسی می‌شود بازهم مخالفان داخلی‌اش از این نمادها برای اعتراض استفاده می‌کنند و کمتر شعارها و نمادهای غیر مذهبی برجسته می‌شوند؟ به عنوان نمونه می‌توان به شعار "الله‌اکبر" در اعتراض به تقلب‌های انتخاباتی استقاده کرد. یا شعار "یاحسین میرحسین" در حمایت از یک کاندیدای انتخاباتی که در ذهن مردم مظلوم واقع شده است.

هرکدام از این نمادها در ایران قدمتی چندین ساله دارند و تاکنون نیز اهمیت و کارکرد قابل توجهی داشته‌اند. هرکدام از این نمادها بسته به شرایط و عوامل گوناگون در تحولات اجتماعی ایران تأثیر داشته‌اند. تا قبل از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران، به ویژه در اواخر دوران پهلوی بیشتر نمادهای مذهبی به نمادهای اعتراضی تبدیل شده بودند. مساجد به مرکز تردد فعالان سیاسی -مذهبی تبدیل و عاشورا و تاسوعا به مراسمی اعتراضی مبدل شده بودند. گفتن «یاحسین» و «الله‌اکبر» نیز به شعار و نمادی اعتراضی تغییر یافته بود. محجبه بودن نشانه اعتراض و متفاوت بودن با نمادهای سکولار حکومتی بود.

پس از انقلاب و در بحبوحه حذف جریان‌های سکولار، چپ و دمکرات جریان‌های مذهبی قدرت را به چنگ گرفتند و به عبارتی مصادره کردند. در این مقطع کلیه نمادهای مذهبی اعتراضی به نمادهای حکومتی و تدافعی علیه مخالفان حکومت تبدیل شدند. پرسش اصلی اما این است که چرا حکومت مذهبی جمهوری اسلامی که کلیه نمادهای مذهبی را در تسخیر خود دارد، در مواقعی که دچار بحران شدید مشروعیت و اقتصادی و سیاسی می‌شود بازهم مخالفان داخلی‌اش از این نمادها برای اعتراض استفاده می‌کنند و کمتر شعارها و نمادهای غیر مذهبی برجسته می‌شوند؟ به عنوان نمونه می‌توان به شعار "الله‌اکبر" در اعتراض به تقلب‌های انتخاباتی استقاده کرد. یا شعار "یاحسین میرحسین" در حمایت از یک کاندیدای انتخاباتی که در ذهن مردم مظلوم واقع شده است. یا اینکه چرا مردم به روند سرکوب زنان و حجاب اجباری واکنش جدی نشان نمی‌دهند و بی تفاوت از کنار چنین مسئله‌ای می‌گذرند. همچنین چرا علی‌رغم تشدید روند اعدام‌ها در ایران مخالفتی سراسری و جدی در کلیه مناطق ایران دیده نمی‌شود؟

عوامل سیاسی

جهان سیاست، به ویژه تحولات سیاسی از دو قاعده سیالیت و حضور می‌گذرد. بدین دلیل بر کسی پوشیده نیست که از دهه ۷۰ خورشیدی به این سو تاکنون مهم‌ترین اپوزیسیون سراسری جمهوری اسلامی اپوزیسیونی ساختاری (اصلاح‌طلب‌های حکومتی) بوده است که در مقطع خاصی از گردونه سیاسی به حاشیه رانده شده بودند و در حساس‌ترین لحظات نیز قائل به عبور از نظام نبوده‌اند و در انتخاب نمادها نیز به دلیل نوع خاستگاه سیاسی‌شان سعی در تأکید بر نمادهای مذهبی داشته‌اند. بدین معنی که در انتخاب نمادهای اعتراضی از مردم‌سالاری دینی، شعار الله‌اکبر، رنگ سبز و یا حسین استفاده می‌کردند. بدین منوال در نبود جریان‌های دیگر برای تقویت نمادهای طبیعی، عینی و ملموس در میان مردم، نمادهای بازسازی شده‌ مذهبی بازتولید می‌شوند.

از سویی در چنین شرایطی شدت سرکوب از جانب حاکمیت به حدی است که حتی کسانی نیز که مذهبی نیستند به سلبی‌گرایی اعتراضی روی می‌آورند. بدین‌معنا که در شرایط اعتراضی به ماهیت نمادهای اعتراضی توجهی ندارند و به آینده تسلط چنین نمادی فکر نمی‌کنند و هر نمادی که در مقابل شخص اول حکومت قرار بگیرد را حمایت می‌کنند.

همچنین انتخاب نمادهای مذهبی در شرایط اعتراضی به مردم این امکان را می‌دهد که در اتهام‌هایی مانند ارتداد و برانداز بودن تبرئه شوند، زیرا در چهارچوب گفتمانی حکومتی نمادهای اعتراضی را گزینش کرده است. یعنی با اتخاذ مصلحت‌طلبی سیاسی با انتخاب نمادی مذهبی هم اعتراض می‌کند هم ابزار دفاعی را در اختیار دارد.

عوامل اقتصادی

بسته به شرایط اقتصادی نیز برخی نمادهای مذهبی از جانب طبقات و قشرهای اجتماعی پایین جامعه بازتولید می‌شوند. معمولاً طبقات و قشرهای پایین جامعه به سبب ویژگی‌های خاص فرهنگی‌اش به راحتی تسلیم شعائر و نمادهای مذهبی می‌شوند.

نمادهای مذهبی برای اقشار پایین جامعه مانند تیغه دو لبه عمل می‌کند. از سویی برخی گروه‌های سیاسی و اجتماعی می‌توانند با شورانیدن و تحریک‌شان از آنها استفاده کنند و از سویی اگر حکومتی دینی بر سر کار باشد می‌تواند به راحتی نمادهای مذهبی را جهت کنترل قشرهای پایین که پتانسیل گسترده اعتراضی هم دارند، به‌کار گیرد.

در واقع مذهب برای اقشار پایین جامعه نقشی آرام‌بخش دارد و این افراد را برای تحمل درد و رنج ناشی از شرایط بد اقتصادی آماده می‌کند. نمادهای مذهبی برای اقشار پایین جامعه مانند تیغه دو لبه عمل می‌کند. از سویی برخی گروه‌های سیاسی و اجتماعی می‌توانند با شورانیدن و تحریک‌شان از آنها استفاده کنند و از سویی اگر حکومتی دینی بر سر کار باشد می‌تواند به راحتی نمادهای مذهبی را جهت کنترل قشرهای پایین که پتانسیل گسترده اعتراضی هم دارند، به‌کار گیرد.

اقشار پایین جامعه و تهیدستان از بزرگ‌ترین منابع مشروعیت‌بخش جمهوری اسلامی بوده‌اند. چنین منبع مهمی در ایران بیشتر به عامل مذهب برمی‌گردد. جمهوری اسلامی در مراسم عاشورا و تاسوعا که خیل عظیمی از قشرهای پایین را به خیابان‌ها می‌آورد، به نوعی مشروعیت خود را از طریق این نماد مذهبی بازسازی و در مقابل شور و هیجان مردم را از طریق چنین کارناوالی کنترل می‌کند. در چنین شرایطی حتی اعتراض‌های اجتماعی در روز عاشورا را نیز از طریق تفسیر متون دینی، یا مصادره می‌کند یا انحرافی می‌داند و در نتیجه آنها را در چهارچوب گفتمانی مذهبی سامان می‌بخشد.

حجاب نیز به عنوان یکی از نمادهای مذهبی در ایران بیشتر از سوی قشرهای پایین جامعه تقویت و بازتولید می‌شود. قشرهای پایین جامعه ایران به دلیل قبول کلیه مناسک مذهبی و اعمال آن، حجاب را ابزاری جهت حفاظت از ناموس خویش تلقی می‌کنند. همچنین حکومت نیز از طریق تبلیغات و سخن‌پراکنی، تفاوت قشرهای پایین جامعه را نسبت به طبقه متوسط و بالا به طور مرتب در مورد حجاب گوشزد می‌کند و آنها نیز با بی بندوبار تلقی کردن بی‌حجابی طبقات بالا و متوسط عامل مهمی در بازتولید نماد حجاب تلقی می‌شوند.

اعدام و فعل اعدام نیز به عنوان یکی دیگر از نمادهای مذهبی و تا حدی طبیعی است. به غیر از اعدام‌های سیاسی، نمایش اعدام به طور کلی کمتر از جانب مردم ایران مذموم و تقبیح می‌شود، اما شاید پرسش مهم این باشد که چرا مردم از صحنه اعدام استقبال می‌کنند؟ نمایش صحنه اعدام بیشتر در مکان‌هایی صورت می‌گیرد که به مناطق پایین‌دست و جنوب شهری تعلق دارند. مناطق جنوب شهری آکنده از بزهکاران اجتماعی و خلافکارانی است که به راحتی می‌توانند صحنه اعدام را نظاره‌گر باشند و به نوعی چنین صحنه‌ای به لحاظ روانی افراد خلافکار و بزهکار را ارضا می‌کند. بدین‌ترتیب با وجود سیستم حقوقی که بر اساس ترس و تهدید بنا نهاده شده بازتولید نماد اعدام و قصاص امکان‌پذیر است

نخبگان قدرت

نخبگان قدرت در ایران نیز یکی از عوامل بازتولید نمادهای مذهبی بوده‌اند. آنها در جمهوری اسلامی با دستکاری برخی نمادهای مذهبی به بازتولید آنها پرداخته‌اند؛ از ترکیب موسیقی تکنو و پاپ با نوحه‌خوانی و روضه گرفته تا ارتباط دادن دمکراسی به دین تحت عنوان "دمکراسی دینی" یا "مردم‌سالاری دینی"؛ از طراحی لباس‌های اسلامی ترکیبی با مدل‌های غربی گرفته تا دانشگاهیزه کردن حوزه‌های علمیه. همه این نمونه‌ها مصداق دست‌کاری نخبگان قدرت در نمادهای مذهبی جهت بازتولید آنها بوده است.

رسانه‌های جمعی

در نبود رسانه‌های آزاد و ممنوعیت شبکه‌های ماهواره‌ای در ایران، رسانه‌های دولتی در بازتولید نمادهای مذهبی نقشی اساسی بازی می‌کنند. پخش اذان، پوشش دادن خطبه‌های نماز جمعه، اشاعه اصول تشیع، تدوین برنامه‌هایی در زادروز تولد و مرگ دوازده امام شیعه و معصوم جلوه دادن آنها، سعی در تقدیس سران نظام، پخش سریال‌های مذهبی تلویزیونی، مصادره و تحریف تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران و ترویج نوعی از فرهنگ اسلامی، ازمصادیق تأثیر رسانه‌های جمعی در بازتولید نمادهای مذهبی است که در فرآیند جامعه‌پذیری سیاسی صورت می‌گیرد.

پانویس:

برای نگارش این مقاله از منبع زیر استفاده استنباطی کرده‌ام:

- دیوید مارش و جری استوكر، روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی، چاپ اول، تهران، پژوهشكده مطالعات راهبردی۱۳۷۸.

نقاشی: اثر گلرخ.