رباب محب

در باقیمانده‌ی سپیدی کاغذ

Mon, 22 Aug 2011 11:35:16 +0000

نگاهی به دفتر شعر «برهوت کاهی‌رنگ» نوشته مینو نصرت

رباب محب

رباب محب - دفتر شعر «برهوت کاهی رنگ» نوشته مینو نصرت حاوی شعرهایِ کمابیش کوتاه است. آنچه در اولین نگاه توجه خواننده را به خود جلب می‌کند این است که اشعار به جای نام یا عنوان شماره دارند و این به هیچ وجه عجیب نیست، اما از آنجایی که شعر‌ها با عدد ۱۰۴ آغاز می‌شوند، بی‌اختیار منِ خواننده لحظه‌ای مکث می‌کنم بدانم چرا.

ما فارسی‌زبانان عادت داریم در مقابلِ دشواری زیستن بگوییم صد سال اولش سخت است، یعنی که مرگ می‌آید و با خود آرامش می‌آورد. حال اگر فرض را بر این بگیریم که آرامش پس از مرگ مورد نظر خانم نصرت بوده است، باید بگویم که انتخاب عدد بسیار به‌جاست. چنانچه فرد سعادت صد سال زیستن داشته باشد، در این تولد دوباره (یعنی زندگی پس از مرگ) به چهار سال اول یا کودکی نیاز دارد تا گور و سنگینی خاک را تجربه کند. اما وقتی از خانم نویسنده دلیل را می‌پرسم درمی‌یابم که این دفتر خواهر یا برادر بزرگتری دارد با ۱۰۳ شعر. این خواهر یا برادرِ تنی «حوا صدایم می‌زنند، نام من لیلی‌ست» نام دارد. اینک قضیه روشن است، ولی من خواننده که تا دیروز از این امر اطلاع نداشتم، زیرا که در هیچ جای این کتاب به این امر اشاره‌ای نمی‌شود، دفتر را سه بار مرور کردم، غرق در عدد آغازین؛ ۱۰۴: سرِ نخ کجاست؟ این اعداد کنار این واژگانِ ساتنی که انگار نسیم خنکی بر آن‌ها وزیده است تا حرکت درونی خود را از سر گیرند، چه می‌کنند و چه دارند بگویند؟ آیا این سونات مرگ است دارد بالا می‌گیرد؟ یا‌‌ همان برهوتی است که شاعر در مقدمه اینگونه ترسیم می‌کند:

«نگاه‌شان کردم و یکی یکی آن‌ها را از صفی طویل بیرون کشیدم و شماره‌ای بر گردنشان آویختم... گمان می‌کردم نام مبارک تمام شعر‌هایم تویی... اما
انگار در برهوت زیسته بودم
انگار از برهوت چیده بودمشان... (۶).

برهوت کاهی‌رنگ، مینو نصرت. آیا باید برای زندگی ماتم گرفت؟ در لباس مرگ؟

پس آنچه در اینجا می‌آید حاصلِ این ناآگاهی است که چگونه خواننده در مسیری می‌افتد که ابدأ مورد نظر شاعر نیست. طبعاً چنانچه اطلاعات لازمه در مقدمه‌ی دو صفحه‌ای کتاب می‌آمد شاید ذهن من بر بال موج دیگری از این دریا می‌نشست؟ به هر تقدیر من این ناآگاهی را به فال نیک می‌گیرم، چرا که قطعات بسیاری از این کتاب به ما می‌گوید که مرگ یکی از مشغله‌های ذهنی شاعر است که در لباس‌های رنگین اما متفاوتی عرضه می‌شود. به چند قطعه‌ی زیر نگاه کنیم؛

در پاشویه‌ی
کدام روز
سرم را بریده‌اند؟
که تمام
برگ‌های این دفتر
بوی گل می‌دهد. (بوی گل یا بوی مرگ؛ یعنی رهایی) (۶۴).

نخستین رؤیای آدمی
غوطه‌ور شدن در برکه‌ای بود
که او اقیانوس‌اش می‌پنداشت
آخرین رؤیایِ آدمی
فروشدن در اقیانوسی است
که او برکه‌اش می‌پندارد (۲٨).

برایِ گرفتنِ زندگی از دستان مرگ
ترفندی تازه باید آموخت (٣٣).

وقتی هنوز برای دهان گرسنه‌ی زندگی
از مرگ لقمه می‌گیرم (۱۴٣)

راه بهشت از لابلای اجسادی می‌گذرد
که تمام آن‌ها با چشمانی بسته
هنوز خواب زندگی می‌بینند (۴۵).

نگاه کن
به تکه‌های روح مجروحی که
از رگ گشوده‌ام
بیرون می‌ریزد
و بگو
مردن
آیا
در سرزمینی که گور‌هایش را
خیال‌انگیز‌تر از رؤیاهایِ من می‌سازند
اتفاقی عاشقانه نیست؟
باری مردگانی منحصر به فردیم
که در گورهایی بی‌نظیر
زندگی را دفن می‌کنیم (۴۹)

در دو قطعه‌ی آخر ما با یک معنای آشنا روبه‌رو هستیم؛ ایران سرزمینِ گور‌ها و مرده‌هاست، یعنی‌‌ همان مرده‌پرستی. اینجا شاعر از مرده‌های متحرکی می‌گوید که با رفتگان نفس می‌کشند و به عادت زندگی کردن مبتلا شده‌اند. شاید از همین روست که ما – ملت عزا- گور‌ها را خیال‌انگیز می‌سازیم و از همین روست که مرگ باید یک اتفاق عاشقانه باشد؟

مینو نصرت در شعر پایانی «برهوت کاهی رنگ» از سفیدی کاغذ و شعر کفن خود را بافته است و دیگر از مرگ نمی‌هراسد، زیرا که زندگی شعر تازه‌ای ندارد. یا شاید این یک تراژدی است؛ تراژدی شادیِ زیستن. آیا باید برای زندگی ماتم گرفت؟ در لباس مرگ؟

به پیوست این شعر
خود را
در باقیمانده‌ی سپیدی کاغذ می‌پیچم
بگو
حضرت مرگ بیاید
دیگر زندگی شعر تازه‌ای ندارد (۲۰۱)

آری زندگی و مرگ شانه به شانه تا همین جا، تا شعرِ پایانیِ کتاب شاعر را تعقیب کرده و ر‌هایش نکرده‌اند؛ اما در عین حال او می‌داند به صدفی دست یافته است که به سادگی مروارید‌هایش را‌‌ رها نخواهد کرد.

و از خود می‌پرسم؛ چرا اساساً مضامینی چون مرگ، پوچی، سکوت، انتظار، مترسک بودن، کویر تن و... مشغله‌ی ذهنِ خانمِ نصرت می‌شود؟ چرا او می‌نویسد:

می‌نگرم
نمودار عمرم را
نه سود
نه زیان
سنگی‌ست پرتاب شده از دستانی دور
...

فقط به قصد شکستن اعتبار مترسکی در مزرعه‌ی گندمی؟ (۱٨۰)

سرچشمه هایِ این حس کجاست؟ آیا نفس زندگی است که زیر سؤال می‌رود؟ آیا زندگی در ایران، این سرزمین ماتم‌هاست که رنجش می‌دهد؟ آیا از زندان تن در عذاب است؟ یا همانند ارسطو و سیسرو (فیلسوف و سیاست‌مدار رومی) باید یک «اوتیوم» دست و پا کند؛ زیرا که روحِ لطیفِ هنرمند (نویسنده/شاعر) نیاز به آرامش دارد؟

در زبان لاتین Otium cum dignitate یعنی آرامش و رهاییِ با عزّتِ و شأن. این عبارت برای اولین بار توسطِ سیسرو به کار گرفته شد. به نظر او فراهم آوردن وسایل آسایش و آرامش شهروندان یکی از وظایف دولتمردان است. به اعتقاد رومی‌های عهد عتیق کار یک ضرورت یا یک نیاز منفی بود. واژه‌ی «اوتیوم» به معنی آزادی و رهایی بی‌قید و شرط است. پیامد هرگونه اشتغالی که با وظیفه همراه باشد اسارت است و آنچه که دست و پای آدمی را می‌بندد شیطانی و بد. هرگاه امکاناتِ هنر و لذت از هنر؛ یعنی اشتغال جدا از زندگی مادی فراهم باشد، رسیدن به یک زندگی ایده‌آل میسر می‌شود.
مارسل پروست در کتاب « در جست‌و‌جوی زمان از دست رفته» از زمانی نام می‌برد که از دست نرفته است. و این زمان فقط و فقط در هنر و ادبیات است که می‌تواند تکرار شود و در قالب آثار هنری و ادبی بازسازی گردد. آسترید لیندگرن نویسنده مشهور سوئدی وقتی در قید حیات بود می‌گفت، نویسندگی تنها شغلی است که نه وقت آزاد می‌شناسد نه بازنشستگی.

به پیوست این شعر
خود را
در باقیمانده‌ی سپیدی کاغذ می‌پیچم
بگو
حضرت مرگ بیاید
دیگر زندگی شعر تازه‌ای ندارد

مینو نصرت

نویسنده‌ی نسل معاصر ایران نیز به یقین از این حقیقت آگاه است که نویسندگی یک سرگرمی نیست، بلکه یک نیاز است. حرفه‌ای است که باید نان بدهد و نه تنها نام. اما می‌دانیم که بازار امروز فرصت یا لیاقت خرید و فروش‌های فرهنگی/ادبی‌ای که فراسوی زندگیِ مادی خلق می‌شوند را ندارد. البته این بدین معنا نیست که ریشه‌ی دردهای خانم نصرت از اینگونه بی‌نانی نشأت گرفته است. ما می‌دانیم که نویسندگان با انگیزه‌های مختلف دست به قلم می‌برند، یکی از این انگیزه‌ها و شاید یکی از معمول‌ترینِ آن‌ها این باشد که از راه نوشتن می‌توان از شدت درد‌ها کاست و خلأ زندگی را پُر کرد. تصور می‌کنم این‌‌ همان کاری باشد که مینو نصرت با واژه می‌کند. او طوری از مرگ می‌نویسد که انگار دارد زندگی را به خاطرِ پوچی‌اش تنبیه می‌کند، اما از آنجایی که او می‌داند نه بر سرِ زندگی می‌شود کلاه گذاشت و نه برسرِ مرگ، پس شاعر می‌شود تا شعر را «در برهوتِ زندگی» مثلِ کاسه‌ای آب خنک سر بکشد و بدین طریق احساس آرامش کند:

شاعر که می‌شوم
چشمانِ خاک می‌جوشد
آهوان، پونه‌ها را از خواب بیدار می‌کنند
پونه‌ها، جهان را
شاعر که می‌شوم
هیچ‌کس بوی مرده نمی‌دهد
خواب‌ها زنده به دنیا می‌آیند
و
در همه‌ی فصل‌ها می‌توان برهنه شد
شاعر که می‌شوم
سخت ساده است زندگی
و من فراموش می‌کنم
آدم‌ها را
که با رنگ‌ها محدود شده اند
و مرز‌ها را
که با آدم‌ها
شاعر که... (۷-٨).

اینجا او به آن زمان از دست رفته پیکری تازه بخشیده است: شعر انگشتری می‌شود بر انگشتانِ زمختِ زندگی. دیگر مهم نیست مرگ از رو به رو بیاید یا از پشتِ سر. نصرت شاعری را – صرف نظر از اینکه نان بدهد یا ندهد- انتخاب کرده است و می‌داند تا لحظه یِ رفتن شعر به او خیانت نخواهد کرد.
ذهن نویسنده (شاعر) آزمایشگاهی است که هر آزمونی را مجاز می‌داند. نویسنده کودکی است که از تجربه کردن نمی‌هراسد. اگر عمل نوشتن را یکی از هنرهایِ هفتگانه‌ یعنی موسیقی، هنرهای دستی (مانند مجسمه‌سازی، شیشه‌گری)، هنرهای ترسیمی (نقاشی، خطاطی، عکاسی)، ادبیات (شعر و داستان، نمایشنامه، فیلمنامه و نثر)، معماری، رقص و حرکات نمایشی و هنرهای نمایشی شامل سینما، تئاتر- بدانیم، آنگاه این گفته‌ی پیکاسو در مورد ادبیات نیز صادق است: «تک تکِ کودکان هنرمند هستند. مشکل این است که چگونه می‌توان در سنین بزرگسالی هنرمند شد.»

رباب محب: مینو نصرت شعر را در برهوت زندگی مانند کاسه‌ای آب گوارا سر می‌کشد تا احساس آرامش کند

پیکاسو با این باور که تنها راه رسیدن به هنر گویا و صاحب سبک بازگشت به دنیایِ کودکی است، از کنجکاوی‌های کودکانه بهره می‌جوید و آثار ماندگاری چون «گربه و پرنده»، «گاوبازی»، «طبیعت بی‌جان با جمجمه‌یِ گاو»، «کنسرت صبحگاهی»، «گرنیکا» و سریِ تابلوهای «خانواده دلقلک» و «دختر جوان روی توپ» پرتره‌های «دورا مار روی صندلی» و غیره را می‌آفریند. البته ناگفته نماند که میان سبک و سیاق پیکاسو و مینو نصرت شباهتی وجود ندارد، مگر اینکه نصرت‌ گاه می‌کوشد از‌‌ همان کنجکاوی‌های کودکانه‌ای بهره جوید که پیکاسو و بسیاری دیگر بهره جسته‌اند. او نشان می‌دهد که شهامت تجربه کردن دارد. به این جمله‌ها و عبارت‌های ساده نگاه کنیم: «صدایم درد می‌کند»، «آفریقای چشمانت»، «صدایِ خفیف سرفه‌های زیگزاک»، «ریل آدم‌ها»، «چشمانت در تحریم است»، «با همین وصله‌هایی که زیر پیراهنم»، «برایت قالیچه‌ی سلیمان می‌شوم»، «چشمانت می‌رسند»، «بوس/بوس/بوس/هزاران گنجشگ بر شانه‌هایت می‌نشست» و...

این دفتر را مثل هر کتابی می‌توان از زاویه‌های مختلف بررسی کرد، به عنوان مثال زنانگی در شعر مینو نصرت. می‌پرسم و می‌گویم:

زن بودنِ او را در کجای این اوراق می‌توان یافت، اگر نه در تُردی و نرمیِ زبان، اگر نه در وقتی؛ پرده را باد می‌برد
تا زیبایی‌ام حرام نشود
دکمه دکمه
می‌کشانمت پای تنوری
که نان داغ می‌زاید
و جرم را سنگین می‌کند؟ (۱٨۵).

یا:

اینجا جایی‌ست
که دختران به سرعت پیر می‌شوند
بی‌آنکه بدانند
از خرمنِ گل سرخ
چگونه گلاب می‌گیرند. (٣۴).
یا
سحر
پرنده‌ها در حاشیه‌ی چشمانم
فرود می‌آیند
آب می‌نوشند
و سوسن‌ها از پستان‌هایم
شیر تازه (۱٨۶)

آنچه این دفتر را –‌گاه - از ذات خود که رسیدن به یک معناست اندکی دور می‌کند، پرداختن به فرم و قالبی است که در دورانِ پسامدرنیسم مرسوم شد. اما از آنجایی که خانم نصرت به جز در شعر صفحه‌ی ۱٣۴ و ۱٨۲ –۱٨٣ گرایشی به فرم‌گرایی نشان نداده است، خواننده می‌ماند که دلیلِ این امر چیست؟ مگر یک سهل‌انگاری بخشودنی. مینو نصرت زائری است که دارد در درون خود و جامعه‌ی خود سفر می‌کند. توشه‌ی او با کند وکاو در معنا‌ها سنگین و سنگین‌تر می‌شود، اما همچنان می‌رود؛ از کویری به چشمه‌ای، از چشمه‌ای به رودی. از رودی به دریایی. از دریایی به چشمه‌ای... صدای رفتن‌اش درد دارد. دلش می‌خواهد شیب‌های عمر را، این برهوت کاهی‌رنگ را سر به هوا بدود و می‌دود و می‌بیند که درد او دردی تاریخی است؛ و می‌بیند که:

کجاست آن ماهیِ سرخِ کوچکی که
برای رسیدن به دریا
قرار بود نهنگی شود (۱۹٨).

این یعنی رسیدن به گونه‌ای خودآگاهی. خودآگاهی یاقوت هایِ کوچک و دُرشتی داردکه جایش کنارِ فرم‌گرایی نیست.

برایِ خانم مینو نصرت آرزوی موفقیت دارم و با اشتیاق منتظر خواندن شعر هایِ ۲۰۲ به بعد او هستم.

در همین زمینه:

::وبلاگ مینو نصرت::

«منشورها و اساسنامه‌ها به‌تنهایی آزادی بیان نمی‌آفرینند»

Sun, 31 Jul 2011 15:56:28 +0000

گفت و گو رادیو زمانه، بخش فرهنگ با رباب محب درباره‌ی سانسور و شیوه مبارزه با آن

رباب محب

رادیو زمانه در گفت‌و‌گو با رباب محب - خانه‌ی آزادی بیان نخستین بار در پانزدهم ژانویه ۱۳۹۰ با انتشار پیش‌نویس منشور و اساسنامه‌اش موجودیت خود را اعلام کرد و به‌تدریج در طی کمتر از یک هفته یک صد تن از نویسندگان و هنرمندان ایرانی در تبعید به عضویت خانه‌ی آزادی بیان درآمدند. آن‌ها در انتخاباتی آزاد گروهی از یاران و همکارانشان را به عنوان اعضای هیأت دبیران خانه برگزیدند. اکنون منشور و اساسنامه‌ی خانه آزادی بیان با در نظر گرفتن آرای اعضاء به تصویب نهایی رسیده و به زبان‌های گوناگون ترجمه شده است.

این دو متن نخستین سندهای مبارزات نویسندگان ایرانی بر ضد سانسور دولتی نیستند. نخستین بار در سال ۱۳۴۷ احمد شاملو، محمود اعتمادزاده، جلال آل‌احمد، سیمین دانشور، باقر پرهام و سیمین بهبهانی به عنوان مؤسسان اولیه کانون نویسندگان ایران بیانیه‌ای انتشار دادند. سپس پس از انقلاب گروهی از نویسندگان ایران بر اساس منشور کانون نویسندگان ایران بیانیه دیگری نوشتند و همراه با نامه‌ای که در تاریخ از آن به عنوان متن ۱۳۴ نویسنده یاد می‌شود بر ضرورت آزادی بیان تأکید کردند.

اکنون بار دیگر زمینه برای فعالیت گروهی از نویسندگان و نیز هنرمندان در جهت مقابله با سانسور فراهم شده است. به این مناسبت با برخی از اعضای خانه‌ی آزادی بیان که از نویسندگان و شاعران شناخته‌شده‌ی ایران هستند، گفت‌و‌گوهایی انجام داده‌ایم که به‌تدریج در بخش فرهنگ رادیو زمانه منتشر می‌گردد. نظر شما را به بخش نخست این مجموعه گفت‌و‌گو‌ها که به رباب محب، شاعر و منتقد ادبی اختصاص دارد جلب می‌کنیم:

رادیو زمانه، بخش فرهنگ - خانم محب عزیز، منشور و اساسنامه‌ی خانه‌ی آزادی بیان تصویب شده و اکنون در کنار انجمن قلم و کانون نویسندگان ایران در تبعید و در داخل کشور یک نهاد دیگر نیز متولد شده است. به نظر شما ضرورت خانه‌ی آزادی بیان چیست؟

‌رباب محب: گاهی احساس می‌کنم در دایره‌یِ شوم «مثل جمع اندیشیدن» اسیر شده‌ام. پس اگر بگویم خودسانسوری نمی‌کنم دروغ گفته‌ام؛ زیرا فقط دستگاه سانسور و ادرات و دفتر دستک‌های اطلاعاتی حق انحصار سانسور را ندارند، بلکه خانواده، همسایه، دوست و آشنا و همکار و همسر و فرزند هر یک به نوعی تیغی از تیغ‌های سانسور را در دست گرفته‌اند. این تیغ‌ها همیشه بر قامت نویسنده‌ی زن کارا‌تر است. (عکس: طرحی از رباب محب)

رباب محب - جامعه‌یِ ایرانی جامعه‌ای است تُرد و شکننده. این شکنندگی را ما بار‌ها و بار‌ها تجربه کرده‌ایم. از هم پاشیدنِ نهادها نیز بخشی از این شکنندگی‌ست. مخدوش شدنِ مرز‌ها اغلب به تجزیه منجر می‌شود. نهادهایی چون کانون نویسندگان یا انجمن قلم که نظرات سیاسی/حزبی را با فعالیت‌های ادبی/ فرهنگی می‌آمیزند بیشتر صدمه‌پذیر می‌شوند. البته تعددِ چنین نهادهایی همیشه نشانه‌ای از تفرقه و عدمِ اتحاد نیست. در کشورِ کم‌جمعیت سوئد تا جایی که من خبر دارم نهادهای چندی به نام کانون، سازمان، خانه، و... نویسندگان و هنرمندان وجود دارد، بی‌آنکه حقی پایمال یا خانه‌ای ویران شود. این نمونه‌ای از یک فرهنگِ چندصدایی است. خانه‌یِ آزادی بیان منشور و اساسنامه تدوین کرده است که حال باید به آن جامه‌یِ عمل بپوشاند، نشان دهد که آزادیِ بیان چیست و چگونه باید از آن دفاع کرد. خانه‌یِ آزادی بیان سقفی دارد یا می‌بایست داشته باشد که حتی انجمنِ قلم و کانون نویسندگان را نیز پناه می‌دهد. این بدین معناست که حوزه‌یِ فعالیت‌هایِ خانه یِ آزادی بیان بسیار گسترده‌تر است از دیگر نهادهای مشابه یا می‌بایست قاعدتاً گسترده‌تر باشد. به عبارت دیگر خانه‌یِ آزادی بیان کانون یا انجمنِ نویسندگان نیست؛ و نیز فراموش نکنیم که خانه‌یِ آزادی بیان آبشخورِ علایق یک فرد یا یک گروهِ خاص نیست یا نباید باشد.

شما سال‌هاست که در تبعید زندگی می‌کنید. مهم‌ترین مشکلات فرهنگی ما در تبعید چیست؟ اگر بخواهید کتابی انتشار دهید، آیا گمان می‌کنید در محیط تبعیدی خوانده می‌شود؟ چه باید کرد؟

وقتی به این پرسش‌ها فکر می‌کنم اولین مطلبی که به ذهنم می‌رسد این است که شاید بد نباشد از خود بپرسیم آثار نویسندگان و هنرمندان ایرانی خارج از کشور را چگونه باید از خطرِ نابودی و فراموشی رهانید. من به شخصه‌ گاه تا ژرفنای یأس و پریشانی فرو می‌روم. نمی‌دانم آیا خواننده‌ای دارم یا نه. نمی‌دانم آیا به جز برای دل خودم برای کسی یا کسان دیگر هم می‌نویسم یا نه. قلم مایحتاجِ زندگی‌ام را تأمین نمی‌کند. من به ناگزیر تن به شغل دیگری می‌دهم که زنده بمانم. یافتنِ ناشر نیز داستانی است با لایه هایِ تودرتو. یافتنِ ناشری که اگر پولی جهت زحمت کشیده به نویسنده نمی‌دهد حداقل تقاضایِ حق‌الزحمه‌ی چاپ کتاب از نویسنده نکند و تا آخر که همه با این حکایت آشناییم. شکی نیست ناشری که در خارج از کشور دست به انتشارِ کتاب به زبان فارسی می‌زند یا باید عاشق کتاب و زبان فارسی باشد یا آنقدر ثروتمند که چاپ کتاب را به عنوان یک سرگرمی برگزیند. وگرنه ناشر هم همانند نویسنده انسانی است با نیازهای انسانی.

بله به راستی چه باید کرد؟ نمی‌دانم؛ شاید صندوقی - یک حساب بانکی جهت یاری نویسندگان برای چاپ کتاب‌هاشان؟ شاید افراد نیکوکار و عاشق کتاب را تشویق به سرمایه‌گذاری کند؟ یا نهاد‌هایی مثلِ خانه‌ی آزادی بیان انتشاراتی به راه انداخته و زمینه‌های چاپ و نشر آثار خارج از کشور را فراهم سازد؟ برگزاری جلسات و سخنرانی؟... همانطور که گفتم واقعأ نمی‌دانم آیا اساسأ راه‌حلی وجود دارد.

سانسور نهادینه‌شده‌ای که دست‌کم در ۳۰ سال گذشته، از بهار آزادی به بعد اعمال می‌شود، چه تأثیری بر روند خلاقیت شما و بر کار شما گذاشته است؟ آیا تاکنون مجبور شده‌اید به خودسانسوری؟

کاش این پرسش به تنهایی مورد بحث و غور قرار گیرد. سانسور یعنی چه؟ فرق سانسور با تابو‌ها چیست؟ خودسانسوری کدام است؟ ما به عنوانِ یک فرد سانسور و خودسانسوری را چگونه تعبیر و تفسیر می‌کنیم؟ و... فرهنگ مردسالار و نویسنده‌ی فرهنگ مردسالار چگونه با زن و نویسنده‌ی زن در این جامعه برخورد می‌کند؟ زنان نویسنده‌ی فرهنگ مردسالار چگونه با خود و قلم خود رفتار می‌کنند؟ آیا سانسور به‌خصوص نوع نهادینه شده‌اش چشم را کور می‌کند و مغز را خام؟ آیا سانسور مانع دیدن حقایق نیست و نمی‌شود؟ این پرسش‌ها و صد‌ها پرسش دیگر به‌طور روزمره ذهن مرا خائیده است و می‌خاید.‌گاه احساس می‌کنم من در دایره‌یِ شوم «مثل جمع اندیشیدن» اسیرم. پس اگر بگویم خودسانسوری نمی‌کنم دروغ گفته‌ام؛ زیراکه دستگاه سانسور و ادرات و دفتر دستک‌هایِ اطلاعاتی حق انحصارِ سانسور را ندارند، بلکه خانواده، همسایه، دوست و آشنا و همکار و همسر و فرزند هر یک به نوعی تیغی از تیغ‌های سانسور را در دست گرفته‌اند. این تیغ‌ها همیشه بر قامت نویسنده‌ی زن کارا‌تر است. یا بهتر است بگویم زن نویسنده و هنرمند تابلوی نزدیک‌تری است برایِ این تیغ‌ها. اما آن تیغ‌های نوع ارشادی مرد و زن نمی‌شناسد.

رباب محب: گاه تا ژرفنای یأس و پریشانی فرو می‌روم. نمی‌دانم آیا خواننده‌ای دارم یا نه. نمی‌دانم آیا به جز برای دل خودم برای کسی یا کسان دیگر هم می‌نویسم یا نه. قلم مایحتاجِ زندگی‌ام را تأمین نمی‌کند. یافتن ناشر نیز داستانی است با لایه هایِ تودرتو. باید دانست که تعدد نهادهای مدنی همیشه نشانه‌ای از تفرقه و عدم اتحاد نیست. گاهی نشان‌دهنده‌ی یک جامعه‌ی چندصدایی‌ست.(عکس: طرحی از رباب محب)

آخرین کتابی که چیست و در چه شرایطی منتشر شده یا منتشر نشده؟

آخرین کتابی که به دست ناشرِ ایرانی سپردم ترجمه‌یِ کتاب «آفتاب‌پرست حیرت‌انگیز» (+ لینک دانلود کتاب ) اثر نویسنده‌ی سوئدی خانم اینگِر اِدِلفلت بود. این کتاب مجموعه داستان برای جوانان (یا راجع به جوانان) است. هدف من از ترجمه‌ی این کتاب آشنایی با فرهنگ کشور سوئد و ادبیات برای جوانان بود. ناشر پس از خواندن کتاب اعلام کرد که این کتاب هرگز اجازه‌یِ انتشار نخواهد گرفت. پس ناگزیر کتاب با فایل پدف در سایت «اثر» منتشر شد.

انتظار شما از خانه‌ی آزادی بیان با توجه به معضل سانسور چیست؟ به نظر شما یک نهاد مدنی مانند خانه‌ی آزادی بیان چه باید بکند و چه می‌تواند بکند؟

با توجه به ریشه های عمیق سانسور در فرهنگ ما هیچ ارگانی نمی تواند یک‌شبه به راه حلی دست یابد که خواسته‌های جمع کثیری را ارضاء کند. خانه‌ی آزادی با پیگیری روزانه‌ی اخبارِ سانسور در ایران و جهان، افشای دست‌هایی که از راه شکستنِ قلم عرض وجود و اعمال قدرت می‌کنند، همدردی با نویسندگان و هنرمندان تحت فشار به طرق مختلف، به بحث گذاشتنِ معضلات نویسندگان داخل و خارج از کشور (و حتی سایر کشورها)، شکافتنِ ابزارِ سانسور و... می‌تواند قدمی در این راه بردارد. در کشورهایِ اروپایی نهادهای بسیاری وجود دارد که از آزادی بیان دفاع می‌کنند. بررسی دامنه‌ی فعالیت‌های این نهادها به عنوان یک نمونه و یا حتی گاهی به عنوان یک الگو می‌تواند راهگشا باشد.
مصاحبه‌هایی از این دست نیز قدم خوبی است ولی تداوم آن از اهمیّت بیشتری برخوردار است. ‌گاهی شاید بد نباشد تعدادِ پرسش‌ها به یک یا دو محدود شود امّا تعداد پاسخ‌دهندگان بیش از بیش بیشتر... شاید پاسخ تک تک اعضاء /جمع کثیری از اعضاء در یک متن جمع‌آوری و نتیجه گیری شود؟ تجمع پاسخ‌ها در کنارِ هم دریچه‌ی دید را خواهد گشود.

بله. حق با شماست و ما در حد امکان در رادیو زمانه این‌کار را انجام می‌دهیم. به نظر شما برای جلب مشارکت نسل جوان هنرمندان، شاعران و نویسندگان خانه‌ی آزادی بیان باید چه کارهایی انجام دهد؟

پرسشِ دشواری است. اغلب جوانان خارج از کشور با مسائلِ فرهنگی/ادبی/اجتماعیِ ایران بیگانه‌اند یا به زبان فارسی نمی‌نویسند و البته این خیلی طبیعی است. شاید ایجاد بخش/ارگانِ جوانان بتواند در این راه کمکی کند. برگزاری جلسات سخنرانی، دعوت از سخنرانان جوان نیز می‌تواند مشوّق جوانان باشد.

آیا به آینده‌ی خانه‌ی آزادی بیان خوشبین‌اید؟ و آیا به نظر شما منشور و اساسنامه‌ی خانه‌ی آزادی بیان این آینده را تضمین می‌کند؟

انسانی مثل من که از بطنِ اختناق برخاسته و به بیرون زده تا مثل قطره‌ای در گوشه‌ای چکیده باشد، چاره‌ای ندارد مگر به واژه‌هایی چون «خوشبینی» دل بندد. به اعتقاد من منشور‌ها و اساسنامه‌ها به خودی خود آزادی بیان نمی‌آفریند. آنچه بر روی کاغذ می‌آید زمانی می‌تواند به عنوان یک اهرم نمود پیدا کند که نویسندگان منشور‌ها و اساسنامه‌ها خود اولین کسانی باشند که به تعریف درستی از آزادی به‌طور اعم و آزادی بیان به‌طور اخص دست یافته و آن را در عمل نشان دهند. خانه‌ی آزادی بیان هنوز در ابتدای راه است و فرصت نیافته توانایی‌ها و پتانسیل‌های خود را عملأ نشان بدهد، اما روشن است که «این خانه» راه دشواری در پیش روی دارد. از یک طرف پراکندگی ایرانیان در خارج از کشور و درگیری آن‌ها با مسائلی که با مسائل داخل کشور همخوانی ندارد، از طرف دیگر بدبینیِ نهادینه شده و درونی شده‌ای که گریبان اغلب ایرانیان را گرفته، می‌تواند از جمله عواملی باشد که راه دشوار را صعب‌تر و سخت‌تر کند. از بدبینی درونی شده می‌گویم، زیرا که به تصور من ما ایرانی‌ها هنوز به اندازه‌ی کافی از گذشته و از آنچه که بر ما می‌گذرد درس نگرفته‌ایم. ما فرصت نکرده‌ایم آزادی و آزادی بیان را تعریف و تمرین کنیم. اینجا مثالی بسیار ساده و پیش پاافتاده بزنم؛ نگاهی گذارا به بحث‌های فرهنگی/ادبی/اجتماعی و... در سایت و رادیو‌ها بیندازیم، در کامنت‌های درج شده اندکی تأمل کنیم، ببینیم ما چگونه با افکار و نظرات همدیگر برخورد می‌کنیم: آیا ما فرهنگ گفت‌وگو را آموخته‌ایم؟ کامنت گذاشتن با نام مستعار یا بی‌نام آیا در این دامنه محلی از اِعراب دارد؟ به تصور من نه. بدین لحاظ رسیدن به اهداف منشور و اساسنامه‌ی خانه یِ آزادی مستلزم اقداماتی همه جانبه و پیگیرانه است. و به گفته بالا برگردم و بگویم فراموش نکنیم آنچه بر رویِ کاغذ می‌آید همیشه آن نمی‌شود که باید.

آیا فکر می‌کنید، خانه‌ی آزادی بیان می‌بایست رسانه‌ی خودش را داشته باشد یا اینکه رسانه‌های موجود به نظر شما کافی هستند و فقط لازم است که خانه با این رسانه‌ها همکاری تنگاتنگ‌تری داشته باشد؟

اگر ضرورت ایجاب کند و امکانات فراهم باشد، خانه آزادی بیان می‌تواند رسانه‌ی خاص خود را داشته باشد، اما وجودِ رسانه‌ای اختصاصی همکاری با سایرِ رسانه‌ها را نقض نمی‌کند. اگر چنین کند در آن صورت آزادی بیان وجود خارجی نخواهد داشت. از سوی دیگر تعدد رسانه‌ها بخشی از آزادی بیان است و همانطور که تبادل نظر میان آن‌ها. خانه‌ی آزادی بیان حزب سیاسی نیست و از همین روی باید بتواند در رسانه‌هایی موجود عرض وجود کند. خانه آزادی بیان شاید زمانی به اهدافش نزدیک شود که بتواند چتری باشد بر سر همین رسانه‌ها. به تصور من وجود یک سایت ضروری است. حال اگر چنین سایتی وجود نداشته باشد، خوب است که منشور و اساسنامه‌ی خانه آزادی بیان، همچنین اسامی هیأت مدیره و آدرس جهت تماس در دسترس همگان باشد. وجود چنین سایتی به معنای داشتن یک رسانه‌ی اختصاصی نیست.

آیا تاکنون از عملکرد خانه‌ی آزادی بیان راضی هستید؟

تا حد خبررسانی بله.

خانم محب گرامی، سپاسگزاریم که وقت‌تان را در اختیار رادیو زمانه قرار دادید.

از رباب محب منتشر شده است:

::«آفتاب‌پرست حیرت‌انگیز، داستان‌های برای نوجوانان، اینگر ادل‌فلت، ترجمه‌ی رباب محب، دانلود به شکل فایل پی دی اف::
::سایت رباب محب، همراه با نمونه‌هایی از آثار او::

در همین زمینه:

::مطالب منتشر شده در خانه‌ی آزادی بیان در رادیو زمانه::

متون ضمیمه: اساسنامه و منشور خانه‌ی آزادی بیان به شکل فایل پی دی اف

ضمیمه	اندازه
chartre.pdf	45.17 کیلو بایت
hamvandi.pdf	44.01 کیلو بایت

اندیشه‌هایی از جنس رنگین‌کمان

Tue, 22 Feb 2011 12:47:37 +0000

نگاهی به رمان «شیوا» نوشته‌ی شهرنوش پارسی‌پور

رباب محب

رباب محب- مولوی می‌گوید: این بدن مانندِ آن شیرِ عَلَم فکر می‌جنباند او را دم به دم. این شیر عَلَم شهرنوش پارسی‌پور است؛ زنی با اندیشه‌هایی از جنسِ رنگین‌کمان و دریایی از حکایت‌ها. صدایی ماندنی که چندصدایی را باور دارد. از همین روست که او با چنگ و دندانِ قلمش برخاسته است تا حصارهایِ جهل را بدرد، زیرا که او ایمان دارد که تک‌صدایی و دُگم میوه‌ی جهل و نادانی است.

«شیوا» نوشته‌ی شهرنوش پارسی‌پور (نشر باران. ۲۰۰۰/۱٣۷٨) تلاشی از این‌دست است: می‌خواهد حصارهایِ بلندِ جهل را طوری فرو بریزد که دیدنی شوند. چرا که ماندن پشت این دیوار‌ها چشم‌ها را کور می‌کند. شیوا داستانی تخیلی است با خمیرمایه‌ای از زندگی واقعی. نویسنده در جست‌وجوی یک نقطه‌ی عطف، حرکت خود در کره‌ی خاکی را که سرزمینِ تازه‌ی اوست،آغاز می‌کند. او در این راستا به دایره‌ای می‌رسد که مرکزش «عقب‌ماندگی» ایران است.

شیوا با سایر داستان‌های پارسی‌پور تفاوت ماهوی دارد. پارسی‌پور در این کتاب ۵۲۴ صفحه‌ای (که کاش صحافی بهتری داشت و با هر ورق زدن پاره پاره نمی‌شد)، به دغدغه‌های ایرانی و نقش جغرافیای کشور‌ها در سرنوشت ملت‌ها پرداخته است. پارسی‌پور که خود یکی از شخصیت‌های اصلی کتاب است در شهر برکلی آمریکا به سر می‌برد. او در یک شب پائیزی (سال ۱٣۷۶/۱۹۹۷) در اندیشه‌ی نوشتن در اتاقش تنها نشسته است که زنگ تلفن به صدا درمی‌آید. صدایِ آن سوی سیم متعلق به مردی نا‌شناس به‌نام منوچهر است. او از شهرنوش تقاضای دیدار دارد.

منوچهر با وجود آن‌که در ایران به‌سرمی‌برد به شهرنوش می‌گوید اگر او اجازه بدهد در اسرع وقت و در طی چند دقیقه به سراغش خواهد آمد. شهرنوش تصور می‌کند صدا قصد شوخی با او را دارد زیرا که دیدار آن دو نفر به لحاظ فاصله‌ی جغرافیایی امکان‌پذیر نیست. منوچهر کاشف و مخترع از «دستگاج» که از ترکیب دستگاه و جابجایی درست شده است با او سخن می‌گوید. شهرنوش به او اجازه می‌دهد و منوچهر در چشم به‌هم‌زدنی در وسط اتاق ظاهر می‌شود. از اینجا تا پایان کتاب ما شاهد اختراع دستگاه‌هایی هستیم که هدف از ساختن‌شان در وهله‌ی اول حلِّ مشکلات ایران و ایرانی است؛ و نیز بهانه‌ای در دستِ نویسنده‌اند تا او به راحتی اندیشه‌هایش را به بحث بگذارد، از رابطه‌ی اندیشه با ابزار بگوید، به گوشه و کنار وجدان شرقی سر بزند، در روح و روان جامعه و هستی انسان نقب بزند، در صور اسرافیل بدمد و مردگان را در مقابل چشم ما زنده کند، پوست ایرانی را خراش دهد و به زیر آن نفوذ کند تا نشان دهد چگونه فرد ایرانی در تاریخ‌های مختلف جای روبنا‌ها و زیربنا‌ها را عوض کرده است. اکنون انگار کراوات بستن یا نبستن مسئله‌ای حیاتی‌تر است از کم‌آبی.

ما در سراسرِ کتاب با نام‌های آشنایی چون مارکس، فروید، دکارت، فیدل کاستر، خیام، حلاج، فریدون فرخزاد، فرخ‌رو پارسا، شهبانو فرح، محمدرضا شاه، فرج سرکوهی، عباس معروفی، کمال انوری، شاپور بختیار، احمد بهرامی، سیروس طاهباز و دیگران روبه‌رو می‌شویم.

جمع مخترعان و مکتشفان از گروه‌ها و دسته‌های گوناگون تشکیل شده است. این جمع تنها ساختن دستگاه‌ها را بررسی نمی‌کند بلکه کاربرد و نتایج فرهنگی- اجتماعی و حتی نتایج سیاسی دستگاه‌ها را در نظر دارد. بدین تریتب پارسی‌پور با زبان آدم‌هایش که به‌طرز زیبایی حقیقی هستند، مسائل و پدیده‌های انسانی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و دینی را به بحث و کنکاش می‌گذارد، زیرا که عقب‌ماندگی ایران و دلایل آن مشغله‌ی ذهن اوست. پس به هر سوی سر می‌کشد: به اسطوره‌ها سر می‌زند، بی‌آبی و مسائل و معضلات جغرافیایی را می‌شکافد، از پدرکشی می‌گوید، به وقایعِ قبل و بعد از انقلاب می‌پردازد، چند همسری را به زیرِ ذره بین می‌برد، سراغ گروه‌های سیاسی می‌رود، از ادبیات غرب می‌گوید، سر از آمریکا و هند و چین و کوبا در می‌آورد، در جست‌وجوی عوامل عقب‌ماندگی کشور ایران سری به سنّت و مدرنیت نیز می‌زند، به جنینِ اندیشه می‌رسد، از فلسفه و عرفان می‌گوید و این همه را به لباس طنز و روایت مزّین می‌کند.

دستگاه باران‌زا مشکل کم‌آبی ایران‌زمین را که بخش بزرگی از آن را کویر تشکیل داده حل می‌کند. تأکید بر اصالتِ جغرافیا و شرایط آب و هوا تنها یکی از ده‌ها موضوع‌های جالب است که در این کتاب حجیم مورد بحث و گفت‌وگو قرار می‌گیرد. به چند نقل قول از این کتاب نگاه کنیم:

« ... نخست اینکه زمین در اینجا گرد نیست و مسطح است. دوم علّت اساسی گرفتاری غرب است.» (ص۴۰) «از آنجایی که غرب به‌وجودآورنده‌ی تکنولوژی است، عقاید سیاسی هم در آنجا شکل گرفته است.» (ص۹٣) «بعد از آزادی هم دیگر نتوانستم این‌کار را ادامه دهم. قدرت تقیه نداشتم و البته این بیماری کراوات هم بود.» (ص۹۴) «از دلاوران خبری ندارم، چون همه اول هیچ می‌شوند و می‌مردند، بعد که به دنیا می‌آمدند دیگر نبودند تا بتوان شرحشان را نوشت.» (ص۱۷۰) «احمد بهرامی که منطق دیالکتیکی را خوب می‌شناخت و کشف کرده بود که این منطق اقتباسی است از منطق دیالکتیکی چین باستان و متوجه شده بود که منطق چینی شکل تکامل‌یافته‌تری دارد از این دریچه با کمونیست به بحث می‌نشست.» (ص۲٣۰)

«... ببینید من به پدرم شباهت ندارم، او هم به پدرش شباهت ندارد و پدرِ پدرِ او هم به پدرش شباهت ندارد. اما در اینجا یک اصل ثابت وجود دارد و آن مفهوم پدر بودن است.» (ص۲٣۰) «داشت وضعی پیش می‌آمد که دنیا ببیند ایرانی‌ها هیولای تیرانداز نیستند و کارشان فقط این نیست که سر بختیار و فریدون فرخزاد را ببرند و رهبران کرد را به مسلسل ببندند.» (ص۲۵۱) «من کوزه‌گر هستم و همانند همه‌یِ کوزه‌گر‌ها کاسه و کوزه می‌سازم و به قول فیلسوفان و عارفان «خالی» می‌سازم. آسمان هم «خالی» است» (ص۵٣۶)

طریقی که شهرنوش پارسی‌پور برایِ بیان مسائل ایران و ایرانی اختیار کرده است، تازه است. پیش از او نویسندگان، پژوهشگران و جامعه‌شناسان بسیاری کوشیده‌اند که به طُرُق مختلف علّت یا علّت‌های عقب ماندگی کشور ایران را بررسی کنند، اما پارسی‌پور اولین نویسنده‌ای است که مسائل جامعه شناختی‌ای از این دست را در قالب داستانی تخیلی عرضه کرده است.

داریوش آشوری یکی از جمله پژوهشگرانی است که در طیِ سال‌های متمادی به تعمق و تفحص در پیرامون مسائلِ ایران و مشرق‌زمین مشغول بوده است. به نظرِ داریوش آشوری شرق از راه آشنایی با اندیشه‌ی غرب با مفهوم «پیشرفت» آشنا شده است. آشوری در مقاله‌ی «سنّت و پیشرفت» تفاوت اساسی میان غرب و شرق را در نگاه انسان شرقی و غربی به اصل و اصالتِ وجود می‌بیند. نزد انسان شرقی گذشته والاترین ارزش‌هاست. برداشت او از عالم وجود بر مبنای بینش دینی و عرفانی استوار است. مابقی آن است که در زمان و مکان روی می‌دهد. و آنچه در زمان و مکان روی دهد مجازی، گذرا و خالی از اصالت است. در حالی‌که انسان غربی اصالت را در آنچه گذاراست می‌بیند. بدین ترتیب اصالت دادن به زمان، راه را برای پژوهش در اشیاء و امور عالم فراهم آورده است. پس انسان غربی به جای خیره شدن به گذشته چشم به آینده دوخته است.

در نگاهِ پارسی‌پور گذشته تنها محور چرخش‌های ایرانی نیست. او اسیر خاکی است که خست باران‌هایش از هر خشت سربی به نام جهل ساخته شده است. این سرزمین اگر دشتی بود با رودهای جاری و دشت‌های سبز فرجام بهتری داشت. اینجا سخن از یک سرنوشت محتوم است. سرزمینی با تاریخ‌های خونین و جنگ‌های خانمان‌برانداز. سرزمینی که وسعتِ بیابان‌های تفته‌اش چندین برابر آب‌هایش است. گویی آفتاب کویر به زیر پوست که برود دیگر رهایی از تشنگی ممکن نیست. پس انسان کویری باید با رسوب خاطره‌ی آب در ذهن نفس بکشد تا شاید تشنگی‌اش را مداوا کند. اما حالیا که داروی تشنگی همانا آب است. حال ادیان و مذاهب و خدایان دین‌ها و مذاهب بیایند بر پوست این زمین چنگ بکشند، برکه‌ای جاری نمی‌شود.

این اندیشه به نگاه جلال آل احمد در غربزدگی نزدیک است: «مملکتِ ما مملکت کویرهای لوت و دیوارهای بلند است، دیوار گلی در دهات و آجری در شهر‌ها. و این تنها در عالم خارج نیست در عالم درون هر آدمی نیز چنین دیوارهای سر به فلک کشیده است.»

اینجا باید پرسید آیا به‌راستی نقشِ جغرافیا در سرنوشت کشور‌ها حیاتی و ریشه‌ای است؟ پاسخ پارسی‌پور به این پرسش هم نه است و هم آری. او به‌طور ضمنی از مجموعه عوامل گوناگونی چون عوامل اجتماعی، فرهنگی، روان‌شناختی، سیاسی و اقتصادی نام می‌برد. اما به هر تقدیر اینطور به نظر می‌رسد که موقعیت جغرافیاییِ ایران باعثِ و بانی همه‌ی بلایاست و سبب شده است که این سرزمین بزرگ از اریکه‌ی افتخار و عظمت و غرور دیرینه‌اش به پائین کشیده شود.

علاوه بر آنچه که در بالا آمد پارسی‌پور به مسئله‌ی مهاجرت و هویت یا بی‌هویتی نیز می‌پردازد. او از زبان کمال می‌گوید: «ما نمی‌دانیم کیستیم، چون به هر طرف نگاه می‌کنیم می‌بینیم خودمانیم، اما در عینِ حال خودمان نیستیم. این‌طوری است که وقتی پای انگلیسیان به دور دنیا باز می‌شود و به ما می‌رسند و ما می‌بینیم گاهی میان ما چشم‌آبی‌هایی پیدا می‌شوند و بعد به ما می‌گویند که زبان ما هم‌ریشه با زبان‌های اروپایی است و ما می‌بینیم که دست این تازه‌وارد پر از ابزار فنی است و کیف می‌کنیم، دچار این احساس می‌شویم که ما خویشاوند آن سو هستیم. (...) کمال گفت: او علاقه به ماندن دارد و ریشه کردن (...) مایک گفت: با این نظریه مخالفم. هر ساله جمعیت زیادی از مهاجران وارد آمریکا می‌شوند. بخش زیادی از آن‌ها مقامات علمی هستند.». (ص۵۰٨)

ما اینجا ملاحظه می‌کنیم که این مایک‌‌ همان فرزند خلف هگل است که روزی به شاگردانش نصحیت کرد زبان بیگانه بیاموزند تا بتوانند از بیرون به فرهنگ خویش بنگرند. او پدری چون کانت دارد که در آغاز کار اندیشیدن عقل را به زیر نقد کشید تا بگوید که میان شکاکان و بادیه‌نشینان (نُماد‌ها) تشابهاتی چند وجود دارد. او با ارسطو و افلاطون و کوپرنیک و داروین و نیچه هم‌خون است. از همین روی است که مایک از روبه رو شدن با مهاجران خارجی در آمریکا که اکثرشان باسوداند نه ترسی به دل راه می‌دهد و نه دچار عقده‌ی حقارت و خودکوچک‌بینی می‌شود. چون انگار عقده‌ها و حقارت‌های منسوب به خاک و فرهنگ به غرب و غربی‌ها تعلق ندارد. این در حالی است که کمال از بی‌هویتی در رنج و عذاب است.
به یقین انسان در باور‌هایش معنا می‌شود. ورای باورهای او چیزی وجود ندارد. اما او باور‌هایش را از زهدانِ مادر با خود به دنیا نمی‌آورد، بلکه آن‌ها را می‌آموزد. انسان غربی آموخته است از گذشته بیاموزد و اکنون را باور کند. یا آن‌طور که داریوش آشوری در تحلیل تفاوت‌های میان غرب و شرق می‌نویسد: «یکی از فرق‌های ما با غربی‌ها این است که غربی از گذشته‌ی خود سرافکنده نیست، اگر چه آن را نفی می‌کند، ولی ما مثلِ بیمار روانی‌ای که از خاطرات واپس‌رانده‌یِ خود رنج می‌برد، از این گذشته‌ی «واپس‌مانده» رنج می‌بریم». (ص۷)

پارسی‌پور آموخته است که نه از گذشته‌ی سرزمین‌اش بهراسد و رنج ببرد و نه از آن مدینه‌ی فاضله بسازد. او که خود غرب را تجربه کرده است و با اندیشه‌های غربی آشنایی دارد، گویی با هوسرل که شاید اولین کسی باشد که گفت: «میل به دانش‌اندوزی سرچشمه و راهبر علم و دانش ماست» همصدا می‌شود. پس بنا به میل سرشارش به دانستن می‌کوشد با شهامت تمام کنکاش کند، پاره کند، بدَرد و حرفش را بزند که گفتن از اندیشه و فکر یعنی گریز از میدان‌های تنگ و رسیدن به دشت‌های باز.

اوتوپیایِ پارسی‌پور وحدت میان آدم‌هاست. در نظر او مسلمان، مسیحی، یهودی، بودایی، بی‌دین و انسان‌ها با گرایش‌های مختلف برابر و همپایه‌اند. از این روست که او با مردود شمردن خشونت، مفعول بودن آدمی را نفی می‌کند. بی‌آبی دشوار است، امّا آخر دنیا نیست. بی‌آبی می‌تواند اول راه باشد؛ می‌تواند دریچه‌ی نور باشد؛ می‌تواند تلاش جستن باشد: جستنِ راه و چاره؛ راهی به سوی گشایش. اما بر دارکشی پایان انسانیت است؛ جنین اندیشه را خفه می‌کند. پس بردارکشی بلا و مصیبت است.
امّا شگفتا که «همه چیز را می‌دانند، فقط نمی‌دانند که می‌دانند.»

ژانویه ۲۰۱۱/ استکهلم

پانوشت‌ها:

«همه، همه چیز را می‌دانند، فقط نمی‌دانند که می‌دانند» جمله‌ای است از سقراط که پارسی‌پور از او وام گرفته است.
نقل قول‌ها: داریوش آشوری (۱٣۷۶) ما و مدرنیّت. نشر مؤسسه فرهنگی صراط. ایران. چاپ اول.