شکوفه تقی

روان‌درمانی در قصه‌های عامیانه‌

hosseinn — Sat, 08 Dec 2012 09:45:41 +0000

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در قصه‌های عامیانه مانند جریان حوادث در عالم واقع، با زنان و مردانی ملاقات می‌کنیم که به دلیل برخورداری از نشانه‌های قدرت، یا دچار شدن به وهم خود بزرگ‌پنداری، همواره دیگران را در حال توطئه نسبت به خود فرض می‌کنند و کوچک‌ترین «بی‌حرمتی» نسبت به خود را به شدیدترین شکل پاسخ می‌دهند. حال آنکه حق خود می‌دانند به هر گونه که بخواهند حریم‌شکنی کنند و آن را ترجمه‌ی عظمت خود بدانند. از این رو در کتاب قانون شخصی خود، که اغلب نانوشته است، مجازات‌های سنگین و مرگ ارزان، برای کسانی که خلاف میل آنها عمل کرده، وضع و در صورت توان اجرا می‌کنند.

در قصه‌ها، داستان‌ها، و وقایع تاریخی فراوان حدیث کسانی نقل می‌شود، که به توهمی آدم‌ها کشته‌اند، بناها سوزانده‌اند و دوستی‌ها ویران کرده‌اند، و به توهمی دیگر هدایا بخشیده‌ و انفاق‌ها کرده‌اند. از این افراد که میان دو قطب دائم سرگردان بوده، بی آنکه تعادلی در رفتارشان باشد، در ابعاد و اندازه‌های متفاوت در همه‌ی جهان و همه‌ی دوران‌های یافت شده‌اند. مثالش می‌تواند فردی با قدرت اجتماعی محدود باشد که خود را در رابطه‌ای جهانشاه می‌پندارد، یا رئیس حکومتی که خود را خدا فرض می‌کند. و این فرض سر آغاز کج‌بینی و کج‌روی او در آسیب به خود و جهان شده است.

در این مقاله سعی می‌کنم نشان دهم که هرچه فرد باورش از قدرت و اهمیت خود بیشتر باشد برای «تأدیب» یا شکنجه‌ی فردی که «خائن» می‌پندارد، مجازات سنگین‌تری اعمال می‌کند؛ و جنسیت فرد در این اعمال خشونت نقشی کم‌تر، توهمِ اهمیت، نقش بیشتری دارد. مقاله‌ی حاضر همچنین می‌کوشد‌ نشان دهد قصه‌های به اصطلاح عامیانه مشکل خودبزرگ بینی را در افراد دوقطبی به‌خوبی می‌شناخته‌اند و با نقش تعیین‌کننده و درمانگر زبانِ نمادین، و نحوه‌ی کاربردِ آن آشنا بوده‌اند و از این زبان در گفتار و تصویر درمانی استفاده می‌کردند تا به شیوه‌ای رمز‌آمیز، بیمار را مرحله به مرحله در یک فرآیند زمانی بدون اینکه خودش متوجه شود درمان کنند. این شیوه‌های درمانی امروزه نیز می‌تواند در بسیاری از سطوح درمانی کاربرد مؤثر داشته باشد.

صحنه عروسی در یک تابلوی مینیاتور

در این مقاله از دو قصه مثال آورده می‌شود: یکی پادشاهی که کج‌بینی مخرب جنسی دارد شاهدش شهریارِ پادشاه در افسانه‌های هزارویک شب است. همانطور که در مقاله‌ی «بن‌مایه‌های زن‌ستیری و دیوانگاری» آمد، [لینک] همسرش را با مردی دیگر در حین معاشقه می‌یابد. آن دو را می‌کشد. سپس دستور می‌دهد هر شب دختر جوانی را به بسترش ببرند، تا سحرگاه او را به‌دست دژخیمان بسپرند.

دیگر شاهزاده خانمی با ذهن متوهم، که شخصیتی دوقطبی دارد. شاهدش در قصه‌ی شاهزاده ابراهیم و فتنه‌ی خونریز شاهزاده خانم چین است. او که زنی زیبا و قدرتمند است، و در حلقه‌ی ندیمگانش زندگی می‌کند، چنان از مردها بیزار است و نسبت به آنها بدبین، که پاسخ خواستگاران و عشاقش را با مرگشان می‌دهد. این دو قصه در نکاتی با هم تفاوت دارند ولی از بسیاری جهات به لحاظ طرح مشکل و شیوه‌ی درمان شبیه هم هستند. درباره این مشابهات و وجوه افتراق بحث می‌کنیم:

در هزارویک شب می‌خوانیم که شهرزاد از علت بیزاری پادشاه از زنان باخبر است. می‌داند که هیچ عروسی از بستر او سحرگاه زنده بیرون نیامده است. با این وجود از روی اعتمادی که به دانش و توان قصه‌گویی خود و درمانگری قصه‌هایش دارد، تصمیم به ازدواج با پادشاه می‌گیرد و خواهرش دنیازاد را هم با خود به قصر می‌برد.

در آنجا دنیازاد، به وقت خواب از شهرزاد می‌خواهد برایش قصه‌ای بگوید. او خطاب به خواهرش شروع به قصه‌گویی می‌کند. توجه به این نکته اهمیت دارد که او شاه را طرف خطاب قرار نمی‌دهد. قصه را برای خواهرش و به تقاضای او می‌گوید. او به‌خوبی می‌داند شاه، که خود را بزرگ‌ترین قدرت می‌داند و هیچکس را در آن جایگاه نمی‌بیند که به او درسی یا پندی بدهد نمی‌تواند مخاطب مستقیم او باشد. همین در واقع اولین قدم، در موفقیت شهرزاد است. حال وظیفه‌ی قصه‌گوی تواناست که تشخیص دهد این شاه در درون هر بیماری با قدرت تمام زندگی می‌کند. وقتی بیماری فرد اوج می‌گیرد شاه درون جایش را با قدرت مطلقه یعنی با خدا عوض می‌کند و خودش تبدیل به خدا می‌شود. پس باید حواس درمانگر جمع باشد تا به این غول درون به گونه ای نزدیک شود که نتیجه‌اش جلب علاقه در مسیر بهبود بیمار باشد.

قصه‌ی شهریار نشان می‌دهد پادشاه که خود در آغاز مستمع آزاد است، چنان مشتاق شنیدن دنباله‌ی قصه می‌شود که مرگ عروس را تا سحرگاهی دیگر به تعویق می‌اندازد. به این ترتیب شهرزاد درمی‌یابد چگونه شوق پادشاه را مدیریت کند، که پادشاه مجذوب لایه‌های پنهان کلام نمادین و پر تصویر شهرزاد شود. به این ترتیب شهرزاد به شهریار بهبودی را می فهماند؛ و همان فهمیدن اگرچه با دانستن همراه نبوده، کمکش می‌کند تا بر خشم درونی خویش غلبه کند و به زن نگاهی تازه داشته باشد.

در واقع توانایی شهرزاد در قصه‌گویی‌ به شاه کمک می‌کند تا بر آن نیروی اهریمنی لجام‌گسیخته که در او به بهره‌گیری از تن زنان، و کشتن ایشان تبدیل شده بود، غلبه یابد و به‌تدریج آن را به نیروی محبت، آفرینش سه کودک و ساختن رابطه‌ای نیکو با همسرش بدل کند. وقتی در قصه دیگر سخنی از کشتن زنان نیست می‌توان چنین باور کرد که شهریار از آن میل ویرانگر جنسی شفا یافته است. به‌خصوص که حاصل رابطه فرزندانی است که تا قبل از شهرزاد در زندگی شهریار سخنی از آنان نیست.

در قصه‌ی شاهزاده ابراهیم و فتنه‌ی خونریز، شاهزاده ابراهیم در آستانه‌ی تجربه‌ی بلوغ به شکار می‌رود. در غاری به‌واسطه‌ی پیرمردی با عکس یک دختر زیبا به نام فتنه‌ی خونریز آشنا می‌شود. پیرمرد درباره‌ی دختر می‌گوید همه عاشق او هستند. اما او هر کس را که به خواستگاریش برود می‌کشد. شاهزاده ابراهیم مثل هر جوانی که هر چه شکار سخت‌تر به‌دست آید دلباخته‌تر سر در پی آن می‌گذارد، زندگیش را می‌گذارد تا شاهزاده خانم را بیابد. بی‌آنکه بداند علت بی‌رحمی شاهزاده خانم چیست. فقط امیدوار است که وقتی شاهزاده خانم او را دید، خود عاشق شاهزاده ابراهیم بشود.

شاهزاده ابراهیم در «شهر چین» که در گذشته باور داشتند آخر دنیاست، از ناچاری و غربت به خانه‌‌ی پیرزنی می‌رود. پیرزن وقتی علت سفر شاهزاده را، و غم و دلباختگی او را می‌بیند چاره‌ای می‌اندیشد. اگرچه قصه‌ی فتنه‌ی خونریز را می‌داند. اما نمی‌داند علت خونریزی زن و دشمنی‌اش با جنس مخالف چیست. به همین دلیل هم، در ابتدا می کوشد شاهزاده ابراهیم را از این جست‌وجو به‌دنبال فتنه پرهیز دهد. وقتی موفق نمی‌شود خود را به صورت زنان زائر و مقدس در می‌آورد. به این بهانه که از سفر کربلا آمده، به بارگاه شاهزاده خانم راه پیدا می‌کند.

پیرزن وقتی به شاهزاده خانم احساس نزدیکی می‌کند از او می‌پرسد چرا با آن‌همه زیبایی ازدواج نمی‌کند. شاهزاده خانم که مثل شهریار احساس خودبزرگ‌بینی شدیدی دارد، و انتظار این «بی‌ادبی» را از کسی که مادون او بوده نداشته، با سیلی چنان به گوش پیرزن می‌زند که برق از سرش پریده و بیهوش می‌شود. شاهزاده خانم که فکر می‌کرده پیرزن را کشته، وقتی به هوش می‌آید یک‌باره چنان خوشحال می‌شود، که از روی ترحم راز مگویش را که تا پیش از این با کسی در میان نگذاشته، در قالب بیان رؤیایی با پیرزن در میان می‌گذارد.

پیرزن به خوابی که دختر نقل می‌کند با دقت و درایت گوش می‌دهد. به راز دختر پی می‌برد، در همان حال بی‌آنکه دختر بفهمد به چاره‌ی کار می‌اندیشد. در ملاحظه‌ای که از شخصیت دختر می‌کند نخست در می‌یابد که دختر دو قطبی است و توازن شخصیتی ندارد. می‌تواند به سرعت از نقطه‌ی تفریط به افراط محض کشیده شود و در رفتارش توازن خردمندانه و روابط منطقی وجود ندارد. به عبارتی در یک سر رفتارش خشونت بسیار است و در سر دیگر دلسوزی و احساس ندامت شدید و در مجموع رفتارش فاقد میانه‌روی‌ست. او به تجربه فهمیده که حرف زدن و نصیحت کردن برای این زن زیبا و قدرتمند سودی ندارد. پس باید به زبانی غیر مستقیم و نمادین به او تفهیم کند که یک وهم او را به کشتن مردانی که خواستگارش هستند واداشته. درمانش در نگاه کردن به ماجرا از پنجره‌ای دیگر است.

بعد از دست‌یابی به راز زن، پیرزن نزد شاهزاده ابراهیم می‌رود و به او می‌گوید حمامی در شهر بسازد. حمام محلی بوده که همه ناچار بودند به آنجا بروند. پس اگر تصویری در در و دیوار بوده، شاهزاده خانمِ مظنون، و خودبزرگ‌بین، ترسیم آن را توطئه‌ای علیه شخص خود نمی‌پنداشته است.

شاهزاده ابراهیم به سفارش پیرزن بر اساس خوابی که دختر برای او نقل کرده بود، دستور می‌دهد سه نقش در سربینه‌ی حمام ترسیم کنند. در نقش اول همان رؤیای دختر را می‌کشند که در آن دیده بود او به صورت آهویی درآمده و جفتی دارد که او نیز آهوست. این دو با هم مسافتی راه می‌روند. تا اینکه پای آهوی نر به سوراخ موش می‌رود. آهوی ماده می‌رود با دهانش آب می‌آورد، تا پای آهوی نر را از سوراخ بیرون بکشد. در تصویر دوم دنباله‌ی رؤیای دختر می‌آید که بعد از طی مسافتی، پای آهوی ماده به سوراخی می‌رود و آهوی نر می‌رود اما باز نمی‌گردد. یعنی تصویر دوم آنجا پایان می‌گیرد که کینه‌جویی شاهزاده خانم آغاز می‌شود. چرا که می‌پندارد آهوی نر او را فراموش کرده و دیگری را بر او ترجیح داده است. از آنجایی که مثل شهریار قدرت دارد، خودش را مهم ترین فرد می‌پندارد. پس حق خود می‌داند این بی‌حرمتی را با همه‌ی ابزار قدرتی که در اختیار دارد، مجازات کند. از این رو هر که با داعیه‌ی عشق پا پیش می‌گذارد، به قتل می‌رساند.

حمام شاه مشهد

به سفارش پیرزن، شاهزاده ابراهیم دستور می‌دهد در تصویر سوم صیادی را بکشند که آهوی نر را به تیر زده است. تدبیر پیرزن مؤثر می‌افتد و فتنه‌ی خونریز که دعوت شده حمام را افتتاح کند با دیدن تصویر سوم آهی از نهادش بر می‌خیزد که حکایت از فهم مطلب و دلسوزی برای آهو دارد. پیرزن با مشاهده‌ی حالت دختر و شناختی که قبلاً از او پیدا کرده بود، می فهمد که سوراخی در دیوار اوهام دختر ایجاد کرده است. اگرچه ترحم و کینه‌کشی گاه دو روی سکه‌ی خودپرستی هستند، با این وجود پیرزن می‌بیند که از این طریق بهتر می‌تواند به حل مشکل بپردازد. پس به پسر می‌گوید که آماده‌ی مرحله‌ی بعد بشود.

او به پسر می‌گوید باید لباس سفید بپوشد، به مقابل در قصر دختر برود و بگوید: «وای آهویم. وای آهویم» بعد فرار کند. در مرحله دوم هم یک دست لباس سبز بپوشد و به همان ترتیب فرار کند. در مرحله ی سوم لباس سرخ بپوشد و همان جمله را تکرار کند، اما فرار نکند تا او را بگیرند. به پسر یاد می‌دهد وقتی دستگیر شد در پاسخ اینکه چرا گفته وای آهویم همان خوابی را که دختر برای پیرزن تعریف کرده، و بر دیوار حمام نقش شده تعریف کند و بیفزاید که در آن خواب، او برای بردن آب رفته و به تیر صیاد کشته شده است. پسر به گفته‌ی پیرزن عمل می‌کند. به دختر می‌گوید چند سال است که شهر به شهر دنبال او می‌گردد.

فتنه با شنیدن ماجرا از هوش می‌رود. وقتی به هوش می‌آید خودش نتیجه می‌گیرد که شاهزاده جفت اوست و با هم ازدواج می‌کنند.

در واقع قصه‌ی نخست هزارویک شب و قصه‌ی فتنه‌ی خونریز در مجموعه‌ی گل به صنوبر چه کرد، نشان می‌دهد قدرت اجتماعی و تصور قدرتمند بودن یا به‌عبارتی «خودخداپنداری» در زنان و مردان سبب بروز خشونت رفتاری شدید می‌شود. هر چقدر تصوری که فرد از عظمت خود دارد بزرگ‌تر و ابزاری که برای ابراز خشونت در اختیار دارد قوی‌تر باشد، به همان اندازه به خطایی که کسی در رابطه با او مرتکب می‌شود خشونت‌بار تر پاسخ می‌دهد. هر چقدر خشونت رفتاری بیشتر است، دلالت بیشتری بر بیماری و کج فهمی فرد دارد. به همین دلیل استفاده از زبان مستقیم، کارآیی کمتری برای این افراد دارد. ولی زبان نمادین و غیر مستقیم که در رابطه با مشکلات مخاطب جنبه‌ی روایی یا تصویری می‌یابد، می‌تواند در کنار سایر شیوه‌های درمان، اثر فراوانی داشته باشد. اما شرط دیگر مؤثر بودن این زبان، شناختِ مشکل و حرکت در یک فرآیند زمانی مناسب در جهت حل آن است.

تصویر نخست (تزئینی): یک جفت کفش با پارچه ترمه

●پاره‌ای از جستارهای دکتر شکوفه تقی در دفتر «خاک»، رادیو زمانه:

اسطوره‌ی همای و شاه‌بانوان ایرانی

بن‌مایه‌های فرهنگی زن‌ستیزی و دیوانگاری زنان در ایران

بنیان‌های فرهنگی حاکمیت و درنده‌خویی در ایران

حقوق جنسی و قدرت اجتماعی

قداست دوشیزگی در مذاهب بدوی

چهار نماد زنانه، چهار قهرمان شاهنامه

انسان و درد غربت

تربیت شغلی قهرمان در افسانه‌های ایرانی

گذر آئینی قهرمانان فقیر از نوجوانی به جوانی

افسانه‌های گذر پسران

شاهزاده و تک همسری

افسانه‌های ایرانی و مراسم آئینی گذر پسران

دو درخت مقدس در تورات و متون اسلامی

از پادشاهان تا پیامبران

دو درخت مقدس در آئین پادشاهان باستان

زال همسر و پدری عاشق یا شمنی توانا

زال انسان کامل شاهنامه

ویس و رامین از منظر زنانه

فرانک:مظهر هشیاری و خردمندی مادرانه در شاهنامه

حکمت و چگونگی تجسم آن در کلیله و دمنه

حیله، ‮ ‬عقل و حکمت ‬در کلیله‌و‌دمنه

«نیرنگ» در کلیله و دمنه

عقل در کلیله و دمنه

اسطوره‌ی همای و شاه‌بانوان ایرانی

hosseinn — Mon, 29 Oct 2012 13:43:43 +0000

شکوفه ‌تقی

شکوفه تقی - همای در فرهنگ ایرانیان هم نام مرغ سعادت است و هم نام شاه‌بانویی اساطیری در قبل از اسلام. همانطور که مرغ همای صورتی ترکیبی از چند حیوان و پرنده دارد، شاه‌بانوی همای، نیز ترکیبی از چندین شاه‌بانوی هخامنشی است.

همای در واقع قالبی است که در آن بسیاری از شاه‌بانوان تاریخی قبل از اسلام با مشخصات‌ گاه واقعی ‌گاه افسانه‌ای جمع شده‌اند. در این مقاله سعی شده است به اختصار جنبه‌های تاریخی و افسانه‌ای این شاه‌بانو کنار هم آورده شود، تا نشان داده شود این همایی که ساخته شده چه بسا صورتی از تاریخ‌نگاری به شیوه‌ی عامیانه بوده که از طریق مبلغین دینی برای خوراک فکری مردم فراهم می‌شده است.

تا آنجا که تاریخ ایران نشان می‌دهد شاه‌بانویی به نام همای در ایران قبل از اسلام پادشاهی نکرده است. در هیچ کجا نیز از ملکه‌ای به نام همای که وجود تاریخیش نیز به اثبات رسیده باشد نامی برده نشده است. قدیمی‌ترین اشاره به نام همای در فروردین‌یشت اوستاست که فَرَوَهرِ همای در شمار چند تن از زنان بزرگ دین زرتشتی ستوده می‌شود (کرده‌ی ٣٠: ١٣٩: ٢). در پانویس استاد پورداود می‌نویسد که منظور از همای دختر کی گشتاسب پادشاه دینگستر سلسله‌ی اساطیری کیانیان است (ر.ک به یشت‌ها ٢: ١٠۶).

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم‌شناس

در تاریخ هخامنشیان مقتدر‌ترین زن در تمام سلسله، آتوسا دختر کوروش است که همسر برادرش کمبوجیه می‌شود. سپس به همسری گئوماته‌ی مغ یا بردیای دروغین درمی‌آید. پس از کشته شدن گئوماته به‌دست داریوش، به همسری او درمی‌آید. در زمان پادشاهی داریوش و پسرش خشایار، آتوسا مقتدر‌ترین زن در همه‌ی جهان بوده است. بر اساس گفته‌های هرودت، او شوهرش داریوش را به کشورگشایی تشویق می‌کرده. حتی راه‌ حل‌های نظامی نیز ارائه می‌داده است. او در شمار کسانی‌ست که از اسرار داریوش باخبر بوده است. می‌دانسته گئوماته که بوده و نسبت داریوش با پادشاهی چه بوده است.

پیرنیا در تاریخ ایران باستان ربطی بین آتوسا و همای اساطیری نمی‌بیند. می‌گوید نام مادر اردشیر آمستریس بوده است. در این رابطه توضیح می‌دهد که هامستریس یا آمستریس اسم همسر خشایار، ملکه‌ی مادر و نیز نام شهری در مشرق آسیای صغیر بوده است. او می‌افزاید اگر «یس» آخر کلمه را که یونانی است، حذف کنیم هامستر می‌شود. چون حرف ش در یونانی وجود ندارد، فارسی آن هاماشتر می‌شود، که با اندکی اختلاف‌‌ همان هماشتر است. پیرنیا گمان نزدیک به یقین دارد که نام ملکه هُماشَترَ یعنی همای مملکت و [شهریاری] بوده است (تاریخ ایران باستان ۲: ۸۲۲). نام این ملکه را پلوتارک پاریزاتیس می‌نویسد. این ملکه دختر اردشیر درازدست است، که از مادری بابلی به دنیا آمده و با برادرش داریوش دوم ازدواج کرده است. برای به‌دست آوردن دل پسرش اردشیر دوم، و برای برآورد خواست‌های شخصی خود، دختران اردشیر را به‌عنوان همسر بر او روا کرده است. پلوتارک از او که زنی بسیار مقتدر بوده و می‌خواسته پسرش کوروش کوچک به جای اردشیر پادشاه شود، اما به خواستش نمی‌رسد، به‌عنوان زنی بسیار کینه‌جو یاد کرده است. درباره‌ی اوست که می‌گویند با عروس مقتدر خود استتیرا وارد جنگ رقابت می‌شود. در پایان هم موفق به مسموم کردن و کشتن عروسش می‌شود.

در تاریخ طبری نام مادر بهمن اردشیر، که طبری او را‌‌ همان اردشیر درازدست می‌نامد آستوریا یا استار آمده است. او نسب استار را به طالوت از قوم بنی‌اسرائیل می‌رساند. در واقع بهمن را پسر خشایار پسر دارای بزرگ یا داریوش می‌داند و می‌گوید بعد از اردشیر درازدست خمانی دختر بهمن به پادشاهی رسید. طبری او را زنی نیکوکار، شجاع، گشاده‌دست و صاحب جمال می‌شناسد، که لقب تخت‌نشینش همای شهرآزاد بوده است.

در ادامه طبری می‌گوید خمانی به فارس رفت، شهر استخر را بنا کرد و پیاپی سپاه به جنگ روم فرستاد. از روم هم اسیران بسیار آورد و فرمان داد که برایش بنای شهر استخر را بسازند. اما روشن نیست که منظورش بنای تخت جمشید است، یا معبد آناهیتا. در این‌باره می‌گوید دستور داد: «در هر گوشه از حوزه‌ی استخر، بنایی بلند و شگفت‌آور به سبک رومیان بسازند؛ یکی در استخر بود و دیگری در یک فرسخی شهر دارابگرد. سومی در چهار فرسخی راه خراسان. خمانی در طلب رضای خدا عزوجل سخت کوشید و نصرت و ظفر یافت و خراج از رعیت برداشت و مدت پادشاهی او سی سال بود» (طبری ج. ٢: ۴٨۶).

ناگفته نماند که در ایران بقایای سه معبد آناهیتای موجود است. از این سه یکی در استخر بوده که از بقایایش مسجد ساخته بودند. دیگری در کنگاور و سومی در بی‌شاپور که معبد بی‌شاپور تقریباً سالم مانده است. اینکه یکی از وظایف ملکه‌ی مادر خدمت به معبد آناهیتا تحت هر عنوانی بوده، یا ملکه مادر تجلی زمینی آناهیتا محسوب می‌شده اگرچه به عینه جایی مستقیماً ذکرش نرفته به‌نظر امکان‌پذیر می‌رسد.

در تاریخ طبری می‌آید: «پادشاهی بهمن ۸۰ سال بود.» در حالی که اردشیر درازدست ۴۱ سال در مدت ۴۶۵-۴٢۴ قبل از میلاد سلطنت کرده است. نوه‌اش اردشیر دوم نیز به مدت ۴۶ سال ( ۴٠۴-٣۵٨ قبل از میلاد) پادشاه بوده است.

در ادامه طبری می‌گوید که بهمن به غیر از خُمانی پسری به نام ساسان داشت. اما دخترش از او بار گرفت. در نتیجه پدرش به خواسته‌ی دختر تاج را بر شکم او گذاشت تا بعد از خودش پسر یا نوه‌اش به پادشاهی برسد. شاید این دخالتی که در اسطوره، همای در تعیین پادشاهی می‌کند، یا به نوعی نفوذش را بر پدرش نشان می‌دهد یادآور دخالت پروشات یا پریسات در کار سلطنت باشد و تمایلش به اینکه می‌خواست پسر کوچکش کوروش دوم، به سلطنت برسد، اما با کشته شدن کوروش مادر به خواستش نرسید. در روایت طبری ساسان شوریده از رفتار پدر به استخر می‌رود، معتکف و چوپان می‌شود.

معبد آناهیتا

علاوه بر طبری بسیاری دیگر از مورخین که به ذکر سلسله‌ی اساطیری کیانیان پرداخته‌اند از همای به عنوان یک وجود تاریخی یاد کرده‌اند.

بلعمی هم بهمن اردشیر را‌‌ همان اردشیردراز دست می‌داند. (تاریخ بلعمی ۲: ۶۸۳). او حتی در توجیه رفتار اردشیر می‌گوید بهمن پدر همای کار خلافی نکرده بود. چرا که به رسم مغان آن روز با دخترش ازدواج کرده و او را ملکه‌ی خود کرده است (تاریخ بلعمی ۲׃۶۸۵).
مسعودی هم ساختمان آتشکده‌ای در استخر را که «مجوسان آن را بزرگ می‌پندارند» به همای نسبت می‌دهد. (مروج‌الذهب ۱: ۶٠۵)

فردوسی نیز در شرح حال اردشیر و همای به نقل‌‌ همان مطلب می‌پردازد. او در شاهنامه یک‌بار از همای دختر کی گشتاسب می‌گوید که خواهر اسفندیار بوده، با خواهرش به‌آفرید به دست ترکان اسیر شده و اسفندیار برای نجاتش رفته است. سپس از همای نوه‌ی اسفندیار دختر اردشیر بهمن می‌گوید. دو خواهری که می‌دانیم همسر برادرشان کمبوجیه بوده‌اند سپس گئوماته یا بردیای دروغی آن‌ها را تصاحب کرده در تاریخ هخامنشی دختران کوروش هستند. همسر سوم آن‌ها داریوش است، که سلطنت را به‌دست می‌گیرد و وارث کوروش می‌شود.

فردوسی پادشاهی همای چهرزاد را ۳۲ سال می‌داند. می‌گوید وقتی به پادشاهی رسید همه نیکویی پیشه گرفت. جهان را به داد و دهش از خود خشنود کرد. و وقتی زمان وضع حملش رسید دلش نیامد پادشاهی را به نوزادش بدهد. بلکه او را در صندوق گذاشت و به آب فرات انداخت: (شاهنامه ج۶: ٣۵۶) از ذکر فرات برمی‌آید که فردوسی محل قصر را یا شوش یا تیسفون دانسته. شوش هم در زمان هخامنشیان و تیسفون در زمان اشکانیان و سپس ساسانیان پایتخت بوده است.

در متون فارسی که جنبه‌ی افسانه‌ای متن بر جنبه‌ی تاریخی آن غلبه دارد می‌آید که همای از زن مصری اردشیر درازدست بود. تأکید می‌شود هما لقب تخت‌نشین او، و نام اصلی‌اش شمیران بنت بهمن بوده است. یعنی او را ربط می‌دهند به سمیرامیس ملکه‌ی نیمه‌اسطوره‌ای بابل که بعد از همسرش در مناطق بین‌النهرین، پارس و ماد، حتی یونان بسیار شناخته شده بوده است. علت این ارتباط می‌تواند به دلیل این مورد تاریخی باشد که اردشیر اول هخامنشی ملقب به درازدست (۴۶۵-۴۲۴ پ. م.) در زمان پادشاهی پدرش همانطور که از زمان کوروش رسم شده بود، به عنوان ولیعهد، ساتراپ بابل بود. او در این زمان با زنی بابلی ازدواج کرد، حاصل این ازدواج پروشات یا پری ساتیس بود. که پیرنیا همانطور که ذکر شد او را آمستریس و هماشترا می‌داند.

در تاریخ می‌آید که اردشیر بر سر جانبداری مادرش از برادرش کوروش دوم و کشتن همسرش استتیرا، مدتی مادرش را از صحنه‌ی قدرت دور می‌کند. او به ناچار در بابل قعله‌نشین می‌شود. اما به گفته‌ی پلوتارک مادر وسایل عیش و نوش پسرش را فراهم می‌کند. هیچ اقدام ناپسند او را بد نمی‌بیند و هیچ‌یک از تمنیات او را بی‌جواب نمی‌گذارد. تا اینکه درمی‌یابد شاه عاشق یکی از دخترانش به نام آتوساست و این تمایل را پنهان نگاه می‌دارد. وقتی ملکه از این امر باخبر می‌شود، دختر را به شدت مورد مهر و الطاف خویش قرار می‌دهد. او را ملکه و زیبا‌ترین زن جهان می‌نامد. به اردشیر تلقین می‌کند که دخترش را علنی به همسری خود درآورد. پلوتارک همچنین استناد می‌کند به گفته‌ی هراکلید و می‌گوید اردشیر به همین ترتیب دختر دوم خود را نیز که نامش آمستریس بود به زنی گرفت. اما زنی که همچنان محبوب او ماند‌‌ همان آتوسا بود. گویا این دختر به بیماری جذام دچار می‌شود و اردشیر بی‌آنکه از عشق او دست بکشد برایش فدیه‌های فراوان می‌دهد. از آن جمله پلوتارک می‌گوید که شاه همواره در معبد ژنون در مقابل هیکل ایزد به زانو درآمده، برای سلامت زن خود آتوسا دعا می‌کرد (حیات مردان نامی، ج. ۴: ۵١٠)

پیرنیا می‌گوید که مقصود پلوتارک از ژنون آناهیتا بوده است، که اردشیر برای او و مهر، معبدی ساخته بود و هیاکل آن‌ها را در آن معابد گذاشته بود (تاریخ ایران باستان ج. ۲׃۹۹۱).

به این ترتیب آتوسا هم اسم دختر کوروش و همسر محبوب داریوش است که با قدرت تمام در زمان پادشاهی داریوش حکومت می‌کند. هم اسم دختر محبوب اردشیر دوم که به همسری پدرش در می‌آید و به خواست پدر شهبانوشهبانوان می‌شود. آمستریس هم اسم دختر اردشیر درازدست و مادر اردشیر دوم است و هم اسم دختر اردشیر دوم و همسر او.

●پاره‌ای از جستارهای دکتر شکوفه تقی در دفتر «خاک»، رادیو زمانه:

بن‌مایه‌های فرهنگی زن‌ستیزی و دیوانگاری زنان در ایران

بنیان‌های فرهنگی حاکمیت و درنده‌خویی در ایران

حقوق جنسی و قدرت اجتماعی

قداست دوشیزگی در مذاهب بدوی

چهار نماد زنانه، چهار قهرمان شاهنامه

انسان و درد غربت

تربیت شغلی قهرمان در افسانه‌های ایرانی

گذر آئینی قهرمانان فقیر از نوجوانی به جوانی

افسانه‌های گذر پسران

شاهزاده و تک همسری

افسانه‌های ایرانی و مراسم آئینی گذر پسران

دو درخت مقدس در تورات و متون اسلامی

از پادشاهان تا پیامبران

دو درخت مقدس در آئین پادشاهان باستان

زال همسر و پدری عاشق یا شمنی توانا

زال انسان کامل شاهنامه

ویس و رامین از منظر زنانه

فرانک:مظهر هشیاری و خردمندی مادرانه در شاهنامه

حکمت و چگونگی تجسم آن در کلیله و دمنه

حیله، ‮ ‬عقل و حکمت ‬در کلیله‌و‌دمنه

«نیرنگ» در کلیله و دمنه

عقل در کلیله و دمنه

بن‌مایه‌های فرهنگی زن‌ستیزی و دیوانگاری زنان در ایران

Wed, 25 Jul 2012 02:53:05 +0000

ترس و خشونت در رفتار با زنان

شکوفه تقی

شکوفه تقی - افسانه‌های «هزار و یک شب» با معرفی دو پادشاه: شاه‌زمان و شهریار که با هم برادرند آغاز می‌شود. در نخستین داستان کتاب می‌خوانیم که این‌دو برادر همسران‌شان را دوست داشتند، و به آن‌ها اعتماد می‌کردند. اما رفتار خیانتکارانه‌ همسران باعث تغییر روحیه‌ آنان شد.

در توضیح می‌آید شاه‌زمان که قرار بوده برای دیدن برادرش از شهر بیرون برود، به سببی در قصر می‌ماند و ناخواسته شاهد مغازله‌ همسرش با مردی می‌شود. او دلشکسته از خیانت، هر دو را به دم تیغ می‌سپرد و اندوهگین و سرخورده به دیدار برادرش شهریار می‌رود.

شهریار می‌کوشد برادر را با شکار، به تفریح مشغول کند. اما شاه‌زمان ماندن در قصر را ترجیح می‌دهد. وقتی سرگرم گردش در باغ برادر است، اتفاقاً همسر شهریار را نیز در حال عشرت با غلامی می‌بیند. ماجرا را با شهریار در میان می‌گذارد. برادر اما باور نمی‌کند تا به چشم خود می‌بیند.‌‌ همان باعث می‌شود ملکه‌ خود را بکشد. از آن پس به وزیرش دستور می‌دهد هر روز دختری باکره بیابد. کام‌یافته از عروس، دختر نگون‌بخت را سحرگاه به تیغ مرگ بسپرد. به همان اندازه‌ای که شهریار در کینه‌کشی از زنان به صورت فعال می‌کوشد، شاه‌زمان بدبین به زنان، روی به زهد آورده، دست از زن و دنیا می‌کشد.

تیغ قهر شهریار، شهری از زنان را به کینه‌کشی از یک زن به آغوش مرگ می‌سپرد، تا جایی که در شهر دختری مناسب ذائقه‌ شاهی نمی‌ماند. مگر شهرزاد دختر خردمند و توانای وزیر که با پای خود به دام شهریار می‌آید تا به این بازی مردانه خاتمه دهد.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم‌شناس

شهرزاد که در میان شاعران و بزرگان ادب آوازه‌ای نیکو داشته، خواهرش دنیازاد را نیز همراه می‌برد. به هنگام خواب، دنیازاد از شهرزاد می‌خواهد برایش قصه‌ای بگوید. شهرزاد قصه‌ای آغاز می‌کند که سحرگاه علیرغم میل شاه به شنیدن، نیمه‌تمام می‌ماند تا شبی دیگر به پایان برسد. شاه در انتظار شنیدن قصه، کشتن شهرزاد را هزار و یک شب به تعویق می‌اندازد.

در پایان هزار و یک شب، شهریار درمی‌یابد که نمی‌خواهد همسرش را که مادر سه فرزند و زنی لایق و تواناست بکشد. یعنی شهرزاد که دختر وزیر است و زنی خردمند با قصه‌هایش شاه را از درد شکست و احساس ضعف در برابر نیروی جنسی زن آزاد می‌کند؛ به طوری‌که بی‌نیاز از خون ریختن و انتقام می‌شود.

اما مدارک درونی سایر قصه‌ها گواه آن است که سایر زنان قصه‌های هزار و یک شب، حتی آنان که سرشان را به روی تنشان نگه می‌دارند، به دلیل زن بودن و باوری که از دیو بودن آنان در جامعه وجود دارد، به اشاره‌ای سرشان به باد می‌رود، مثل همه‌ آن زنانی که قبل از شهرزاد عروس شهریار شده بودند.

در قصه‌های هزار و یک شب می‌توان دید رفتار ضد انسانی با زنان و توجیه آن که ‌گاه صورتی قانونی،‌گاه شرعی،‌گاه اخلاقی و‌ گاه تربیتی پیدا می‌کند، امری است که مختص یک برهه‌ خاص زمانی یا یک منطقه‌ جغرافیایی نیست. رفتاری است که به صورتی وسیع در جریان بوده و هست. در این میان قصه‌ها گوشه‌ای از این دیوباوری و ابراز خشونت شدید نسبت به زن را به نمایش می‌گذارند، بی‌آنکه در اغلب موارد سعی خودآگاهانه‌ای در دگرگون کردن دیوباوری نسبت به زن داشته باشند.

در تاریخ هرودت می‌آید که سسوستریس، پادشاه مصر به دلیل رفتار خشونت‌باری که با رودخانه‌ای‌ طغیان کرده داشته، به مدت ۱۰ سال کور می‌شود. در سال یازدهم از هاتفی می‌شنود علاج نابینایی او، در شستن چشمش با ادرار زنی است که به شوهرش وفادار بوده است. از میان همه‌ زنانی که امتحان می‌شوند، تنها یک زن از آزمایش روسفید بیرون می‌آید. شاه بقیه‌ زنان از جمله ملکه‌ خویش را در شهر اریتره پولوس جمع می‌کند و - با استناد به هرودت - آنها را می‌سوزاند (کتاب دوم: ١١١)
علاوه بر قصه و تاریخ، در متون دینی، از جمله پاره‌ای متون زرتشتی که عموماً متعلق به دوران ساسانیان است، اما بعد از اسلام به فارسی میانه کتابت شده، می‌توان دید زن به گونه‌ای ترسیم شده که گویا هدفش خیانت به مرد در جهت امیال خویش است. به طور مثال در بندهشن بزرگ می‌آید که هرمز پس از آنکه زن را می‌آفریند، او را مورد خطاب قرار می‌دهد: «تو را نیز آفریدم (در حالی) که تو را سر ده پتیاره از جهی است» (بندهش آفرینش مردم: ١۰٨). در ادامه می‌آید که هدف از آفرینش زن دادن لذت جنسی به مرد به منظور بقای آفرینش بوده است. تأکید می‌شود که اگر هرمز «مخلوقکی» می‌یافت که می‌توانست از او مرد را بیافریند، هرگز زن را نمی‌آفرید. علاوه بر بندهشن، ارداویراف‌نامه و وندیداد نیز در نسبت دیوانگاری به زن سهیم می‌شوند.

باید گفت نحوه‌ خطاب پاره‌ای متون فقهی زرتشتی، شباهت فراوانی با فحوای کلام تورات در کتاب آفرینش دارد. در تورات نیز تلاش می‌شود نشان داده شود که زن برای مرد آفریده شده است (پیدایش ۲: ۱۸). اما زن با کمک مار که نماینده غلبه‌ میل جنسی است آدم را «گمراه» می‌کند (پیدایش ۳: ۶-۸ و۱۴). به همین دلیل حوا با عادت ماهانه و «درد فراوان» به هنگام زایمان مجازات می‌شود (پیدایش ۳: ۱۶). در واقع زن دیوی انگاشته شده است که فاقد شعور و ارزش‌های اخلاقی است، زود گول می‌خورد، میل خیانت به مرد دارد، نهایتاً قوای جنسی سرکشی دارد که می‌تواند آن را علیه نفوذ و قدرت مرد استفاده کند. از این‌رو چنین توجیه می‌شود که برای تربیت و تسلط بر او باید از خشونت استفاده کرد. در همین رابطه در فرهنگ عوام ایرانیان شنیده می‌شود «یک دختر هفت مادر گبر می‌خواهد.» یا حتی در مقایسه دو کودک نوپا از دو جنس متفاوت می‌آید که «دختر پنج ماه و پنجه، پسر نه ماه و نازی» این اصطلاح در شرایطی استفاده می‌شود که می‌خواهند بگویند که اگر دختربچه‌ای زود‌تر به راه یا به حرف افتاده هنری نیست. دختر اصولاً باید زود‌تر وارد زندگی شود. از این‌رو در پنج ماهگی اگر ننشست، باید بر سرش کوفت تا بنشیند. اما پسر حتی اگر در نه ماهگی نتوانست بنشیند، مانعی ندارد، باید نوازشش کرد.

زن‌آزاری در قصه‌ها و تاریخ، شکوفه تقی، نشر باران

تحت تأثیر «دیوانگاری» زن که در اغلب جوامع، مبتلابه مردم بوده است، به زنان نیز اینگونه تلقین می‌شده که فاقد ارزش‌های لازم انسانی هستند. یعنی همانطور که پای زنان در چین قالب گرفته می‌شده تا کوچک بماند و مردپسند باشد، ذهن و فکر زن نیز بر اثر تلقین و تربیت قالب گرفته می‌شده، تا اندازه‌ تصوری باشد که جامعه می‌خواسته از زن داشته باشد. برای مثال در داستان سمک عیار، که تاریخ اجتماعی مردم خاورمیانه را تا حدود قرن هشتم هجری منعکس می‌کند، می‌خوانیم راوی قصه از زبان آبان‌دخت در جواب پدرش که می‌پرسد آیا به ازدواج با خورشید شاه رضایت دارد می‌گوید: «ای پدر دختر خود نمی‌باید که از مادر در وجود آید. اما چون بزاد به شوهر اولی‌تر، یا در زیر خاک» (سمک عیار ۲: ۱۴۱). این اظهار نظر از زبان یک شاهزاده خانم در حالی می‌شود که در همین مجموعه‌ داستان‌های سمک عیار صد‌ها نمونه از قهرمانی‌های زنان عیار و مادران دلاور وجود دارد که اعمالشان و نوع زندگیشان در تضاد با باوری است که جامعه از زنان دارد. البته این زنان برای انجام آن دلاوری‌های به ناچار لباس مردانه می‌پوشیده‌اند.

در قصه‌های سمک عیار، مثل قصه‌های هزار و یک شب، نشان داده می‌شود تلاش‌های انسانی، حتی انجام قهرمانی‌های حیرت‌آور زن نه تنها برای او حقی انسانی ایجاد نمی‌کند که در قضاوتی که جامعه از زن دارد نیز تغییری ایجاد نمی‌کند. این را نه تنها قصه‌ها نشان می‌دهند، شواهد تاریخی هم تأیید می‌کنند که هرکس، هرگاه که می‌خواسته، می‌توانسته زن را اگرچه صنعتگری توانا، یا خواننده‌ای برجسته، حتی منجم و ریاضی‌دان بدزدد، به هرکس که بخواهد به کنیزی بفروشد و هر بلایی که بخواهد بر سر او بیاورد. زن اگر توانایی غیر معمول بدنی، یا فکری نداشته، در اسارت می‌مانده است تا مردی به یاریش بیاید. این موضوع حتی در شرح بسیاری از سیاحان و تذکره‌نویسان و جغرافی‌نویسان نیز مشاهده می‌شود.

علت این دیوانگاری و در نتیجه ابراز خشونت شدید به زن چیست؟ پاسخ به این سؤال نیاز به بحثی مفصل و ارائه‌ مدارک بسیار دارد. در کتاب «زن‌آزاری در قصه‌ها و تاریخ» به قلم این نویسنده به این پرسش پرداخته می‌شود. در اینجا می‌توان گفت که در فرهنگ ایرانیان یکی از تعاریف دیو ضد خداست. کسی که در برابر قدرت موجود طغیان و در برابر او ابراز وجود می‌کند، یا از قوانین موجود اطاعت نمی‌کند. نیروی جنسی در مرد معمولاً خودمختار و نافرمان عمل می‌کند. یکی از دلایل می‌تواند این باشد که زن با حضورش همواره خطری بزرگ برای غیر قابل کنترل شدن نیروی جنسی مردانه ایجاد می‌کند. این از اختیار بیرون رفتن و میل به تصرف زن، زن و نیروی جنسی او را رقیبی خطرناک برای خدا و قانون می‌کند. در جوامع بدوی، طبیعت به مرد اجازه می‌دهد توانایی جسمی و جنسی بیشتری ابراز ‌کند، و دست مرد را باز می‌گذارد تا زن را به میزانی که می‌خواهد در اختیار داشته باشد. اما از آنجایی که زن نیز انسان است و مثل مرد در پی موقعیت می‌گردد تا قدرت خود را به کرسی بنشاند، مرد را همواره در این عرصه به چالش می‌کشاند تا در شرایطی متزلزل نگاه ‌دارد. از این رو رابطه‌ زن و مرد در بنیان به یک بازی قدرت با اسامی متفاوت تبدیل می‌شود که جاذبه‌ها و دافعه‌های گریزناپذیر خودش را دارد.

برای اینکه مرد بتواند زن را در اختیار داشته باشد و کمتر احساس خطر کند زن را چنان تعریف می‌کند که هوای طغیان در برابر قانون مردانه به سرش نزند، اگر زن بداند که داغ و درفش انتظارش را می‌کشد. این بخش فرهنگی ماجراست، دیگر اینکه امکان حضور در جامعه و رشد توانایی‌های انسانی از زن گرفته شده است. از نظر جسمانی هم در بسیاری از فرهنگ‌ها زنان را چنان ختنه کرده‌اند که هرگز قدرت جنسی خود را به وسیله لذت کشف نکنند.

در کتاب سمک عیار مطلبی می‌آید که نشان می‌دهد یکی از دلایل دیوانگاری زنان در عدم توانایی مردان بر تسلط بر قوای جنسی خویش ریشه دارد. در‌‌ همان‌جا نشان داده می‌شود که اغلب مردان چنان مقاومت ناچیزی در برابر جاذبه‌ جنسی زنانه دارند که نه تنها زنان با استفاده از این ضعف موفق به شکستن آن‌ها می‌شوند که حتی دشمنانشان با آراستن خود به شکل زنان، در رسیدن به خواستشان توفیق می‌یابند. این موضوع به بهترین شکل در قصه‌ای تصویر می‌شود که سمک، در صدد شکست دادن پهلوان بزرگ و نامداری بر می‌آید. هر چه می‌کند نمی‌تواند با قوای بدنی بر او برتری بیابد. به ناچار از راه حیله خود را به صورت زنی در آورده، به عشوه‌ای پهلوان را به دام انداخته، شکستش می‌دهد. راوی داستان در این رابطه می‌گوید: «بنگرید که چه قوم‌اند زنان که به یک کرشمه، مردی که به شکل زنان برآمده بود، بهزاد را چنان سراسیمه کرد و بر جای بداشت چنانکه یک قدم پیش نتوان نهاد.» سمک در ادامه می‌گوید: «همه مردان عالم بسته مکر زنان‌اند. بوی ماده، شیران غران را در دام آورد» (سمک عیار ۱: ۱۳۷)

منابع
ابن‌بطوطه، سفرنامه ابن‌بطوطه، ترجمه محم علی موحد، تهران ١٣٣٧.
احمدی خراسانی، نوشین، زنان زیر سایه‌ی پدرخوانده‌ها، تهران ١۳٨٠.
افاری، ژانت، انجمن‌های نیمه سری زنان در نهضت مشروطه، ترجمه جواد یوسفیان، تهران ١۳٧٧.
الکاتب الارجانی، فرامرز بن خداد بن عبدالله، سمک عیار، ۵ جلد به تصحیح خانلری، پرویز، تهران، ١۳۶٢ ببعد.
الیاده، میرچا، آئین‌ها ونمادهای آشناسازی (رازهای زادن و دوباره زادن)، ترجمه نصرالله زنگویی، تهران ۱۳۶۸).
تقی، شکوفه، زن آزاری در قصه‌ها و تاریخ، استکهلم، نشر باران ١٣٨۶
حجازی، بنفشه، به زیر مقنعه، تهران ١۳٧۶
حجازی، بنفشه، زن به ظن تاریخ، تهران ١٣٧٠
دلریش، بشری، زن در دوره مغول، تهران ١٣٧۵
ستاری، جلال، افسون شهرزاد، تهران ١٣۶٨
ستاری، جلال، سیمای زن درفرهنگ ایران، تهران ١۳٧۳
سفرنامه مارکوپولو ترجمه حبیب الله صحیحی، تهران ١۳۵٠
شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم عامه مردم خراسان، تهران ١٣۴۶
شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران، تهران ١۳٧١
شهری، جعفر، تهران قدیم، تهران ١٣٧١
کار، مهرانگیز، پژوهشی درباره خشونت علیه زنان در ایران، تهران ١٣٨٠
کریستنسن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران ١٣٧٠
مشدی گلین‌خانم، قصه‌های مشدی گلین خانم، گردآوری ل. پ. الول ساتن، تهران ١٣٧۶
می‌رنیا، سیدعلی، فرهنگ مردم، تهران١٣۶٩
می‌شل، آندره، جنبش اجتماعی زنان، ترجمه هما زنجانی‌زاده، تهران ١۳٧٢
هرودت، تاریخ هرودت، ترجمه فارسی مازندرانی، تهران، ١۳۶٢
هزارویک شب به کوشش بهرام افراسیابی جلد ١-۵، تهران ١٣٧٨

بنیان‌های فرهنگی حاکمیت و درنده‌خویی در ایران

Tue, 19 Jun 2012 07:09:17 +0000

شکوفه تقی

شکوفه تقی - رقابت و میل غلبه بر رقیب، یکی از عوامل ظهور درنده‌خویی در انسان است. در قصه‌ها و تاریخ می‌توان دید زن یا مرد با رقیب جنسی، عاطفی، یا رقیب قدرت خود، به شرط احساس خطر، می‌تواند به سبع‌ترین شکل رفتار کند.

این میل که با تنازع برای بقا مربوط است، در ترس مفرط انسان و احساس ضعف او ریشه دارد. از این‌رو هر چقدر احساس ترس بزرگ‌تر باشد، ددمنشی هم می‌تواند بزرگتر باشد. اما آدمی برای مشروعیت دادن به این درنده‌خویی، همواره دنبال عواملی می‌گردد تا به آن لباس تقدس و خیرخواهی بپوشاند.

برای اثبات ارتباط بین میل رقابت و فعال شدن خصلت درنده‌خویی در انسان، مثال‌های عدیده‌ای در همه‌ی زمینه‌ها وجود دارد. در این مقاله مثال‌هایی از تاریخ ساسانیان آورده می‌شود، تا نشان داده شود کسی که در رأس قدرت نشسته، یا می‌خواهد بنشیند، چگونه با درنده‌خویی با رقیبان سیاسی خود برخورد می‌کند. و برای توجیه آن از دین و عاملان دین مدد می‌گیرد.

علت انتخاب ساسانیان نحوه‌ی شکل‌گیری و تأسیس حکومت به وسیله‌ی اردشیر بابکان است، که به استناد منابع تاریخی، پادشاهی صاحب فره ایزدی قلمداد شده و دین زرتشتی را دین رسمی ایرانیان کرده است. همچنین ادعا کرده که حکومت ملوک‌الطوایف اشکانیان بت‌پرست یا بی‌دین بوده. او در ایرانشهر بنیان یکتاپرستی را گذاشته است. اما اردشیر کسی‌ست که اردوان آخرین شاه اشکانی را کشته، فرزندانش را زندانی، اسیر، و تبعید کرده و با دختر اردوان ازدواج کرده است. سپس دختر باردار را به‌دست وزیر یا موبدان‌موبد سپرده، تا طعمه‌‌ی مرگ شود. علاوه بر آن رقیبان سیاسی خود را دیو نامیده. با کمک روحانیونی که همدست او بودند، دست به قلع و قمع رقیبان و مخالفان ‌زده تا اینکه سرانجام بر قله‌ی قدرت نشسته است.

در این مقاله برای نشان دادن ارتباط بین ترس از رقیب سیاسی دینی و اعمال خشونت شدید و تقدیس جنایت به نام دین، سه مثال از تاریخ ساسانیان آورده می‌شود؛ یکی از اردشیر بابکان و برخوردش با اردوان و اشکانیان و مردمی که دین اردشیر را نمی‌پذیرفتند. دیگر در رابطه با برخوردی که بهرام اول به هنگام رسیدن به قدرت با مانی و طرفدارانش کرد. سوم رفتاری که خسرو انوشیروان برای رسیدن به قدرت و تثبیت خود با مزدک و مزدکیان کرد. شواهد مثال از کارنامه‌ی ارشیر بابکان و نامه‌ی تنسر آورده شده. در سایر موارد به فارسنامه و تاریخ طبری مراجعه شده است.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم‌شناس

تنسر روحانی و وزیر قدرتمند معروف اردشیر پاپکان، بوده است، که در به قدرت رسیدن اردشیر نقش مؤثری داشته است.[۱] گفته می‌شود او کسی بوده، که از ابتدا مژده‌ی ظهور اردشیر را می‌داده است. تا اینکه اردشیر به تخت سلطنت تکیه می‌زند و در قدرت سیاسی مذهبی ابقاء می‌شود.[۲] در زمانی که اردشیر به قدرت کامل رسیده و داعیه‌ی درستکاری و ظاهرالصلاحی او همه جا را پر کرده، شکایت از مظالمی که در حق مردم روا داشته، همه جا را پر می‌کند. این با چهره‌ی مذهبی و صاحب فرهی که می‌کوشد از خود به مردم نشان دهد فرق دارد. از آن جمله شاه طبرستان به اردشیر نامه می‌نویسد. آنچه از مردم شنیده و سؤال و درد مردم است را برای اردشیر مطرح می‌کند. اردشیر به تنسر دستور می‌دهد برای او پاسخ بنویسد. پاسخ مزبور امروزه به صورت کتابی کوچک به نام نامه‌ی تنسر در اختیار ماست. این کتاب که به‌وسیله‌‌ی ابن‌المقفع به عربی و سپس در قرن هفتم هجری به فارسی ،ترجمه شده است، از مستندات تاریخی است، که اشاره به نحوه‌ی مجازات رقیبان و مخالفان سیاسی و مذهبی، به منظور برقراری حکومت مطلقه‌ی دیکتاتوری دارد. تنسر به عنوان خط‌دهنده و نظریه‌پرداز حکومت، ضمن اشاره به مواردی که نتیجه در خونریزی بسیار داده، بی آنکه شدت خونریزی را انکار کند، در توجیه «اسراف اردشیر در ریختن خون مردم» می‌گوید:

"و نمودی که «زبان‌های مردم بر خون‌ریختن شهنشاه دراز شد.» جواب آنست که بسیار پادشاهان باشند، که اندک قتل ایشان اسراف بود. اگر ده تن بکشند. و بسیار باشند که هزار هزار را بکشند، هم زیادت باید کشت."[۳]

"دیگر آنچه یاد کردی که «شهنشاه آتش‌ها از آتشکده‌ها برگرفت و بکشت و نیست کرد. و چنین دلیری هرگز در دین، کسی نکرد.» بداند که این حال بدین صعبی نیست. ترا بخلاف راستی معلوم است. چنانست، که بعد از دارا، ملوک‌الطوایف هر یک برای خویش آتشگاه ساخته. و آن همه بدعت بود، که بی فرمان شاهان قدیم نهادند. شاهنشاه باطل گردانید."[۴]

در واقع نشان داده می‌شود در زمان اردشیر، نه تنها هر دینی غیر از دین زرتشت باطل به حساب می‌آمده، که هر برداشتی از دین زرتشت هم اگر خلاف برداشت اردشیر و تنسر از دین بوده، باطل بوده است. از این‌رو باید همه‌ی آتش‌هایی که غیر دولتی بودند، خاموش و آتشکده‌ها ویران می‌شدند. به گفته‌ی تنسر برای ارعاب مردم مجازات‌های بسیاری باب شده بود. از آن جمله: «بر درگاه شهنشاه پیلان بپای كردند و گاوان و درازگوش و درخت بفرمود زدن.« و می‌گوید همه را اردشیر به فرمان دین کرده است، تا اگر کسی در دین «تأویلی نامشروع» کند به مکافات عملش برسد.

اگر تفسیر تنسر از متن نبود امروزه درك مطلب بسیار دشوار می‌شد. اما با خواندن مطلب تنسر می‌توان دریافت كه «درخت بفرمود زدن» همان دار زدن است. در مجازات «پیل بپای کردن» می‌گوید: «پیل آنست كه راهزن و مبتدع را در پای پیل می‌فرمود انداخت. گاو دیگی بود، بر صورت گاو ساخته. ارزیر درو می‌گداختند، آدمی درو می‌افكندند و درازگوشی بود از آهن به سه پایه، بعضی را از پا بیآویخته، آنجا می‌داشتند، تا هلاك شود، درخت چهار میخ را بر راست كرده بودند. این عقوبات جز جادو و راهزن را نكردی».[۵]

در نامه‌ی تنسر می‌توان دید که یکی از مصادیق دیو، کسی است که «در دین تأویل‌های نامشروع نهد»

تنسر می‌گوید این مجازاتی بوده، که در حق جادوگران و دزدان اعمال می‌کرده‌اند. اما با خواندن تاریخ ساسانیان، می‌توان دید، که پادشاه بر هر که می‌خواسته‌ تهمت دزدی و جادوگری می‌زده و او را به همین ترتیب مجازات می‌کرده است. در واقع این شاه بوده که مخالفان و رقیبان خود را به هر نامی که می‌خواسته، می‌خوانده و مجازات می‌کرده است.

به طور مثال در تاریخ ساسانیان می‌خوانیم انوشیروان فرستاده بود كه ماهبوذ را به نزدش بیاورند. او از فرماندهان بزرگ ارتش خسرو بود، که به كار لشکری اشتغال داشت. ماهبوذ به فرستاده گفته بود كه پس از انجام كار بیدرنگ به حضور پادشاه خواهد شتافت. انوشیروان این جواب را بهانه كرد و دستور داد به روی سه پایه بنشیند، در همانجا هم س از چندین روز اعدام شد. این مطلب نشان می‌دهد مجازات مذكور نه تنها مخصوص جادوگران یا دزدان نبوده، که هر مجازاتی که در زمان اردشیر گذاشته شده، تا زمان انوشیروان ادامه داشته است. اتهام دیو و جادو، به هركسی كه مقابل شاه، قانون یا دین او قرار می‌گرفته، زده می‌شده است.

در نامه‌ی تنسر می‌توان دید که یکی از مصادیق دیو، کسی است که «در دین تاویل‌های نامشروع نهد». از این رو به نظر او این «گمراهی‌ها و خیره سری‌ها» را تنها می‌توان با «شكافتن و داغ نهادن» درمان كرد.

تنسر در نامه‌اش به شاه طبرستان كار اردشیر را به كار طبیبی تشبیه می‌كند كه ناچار از داغ زدن بر زخم و دادن دواهای تلخ به منظور بهبود فرد است. هرچند كه فغان و گریه‌ی طفل دل مادر را بسوزاند.

در نظام سیاسی و اجتماعی ساسانی داغ و درفشی كه استفاده می‌كردند، حتی زنده سوزاندن مردمی كه مخالف شاه بودند، چنین توجیه می‌شده که قصد دیودرمانی فرد بوده است.

وقتی تنسر می‌خواهد جرایم مردمی که در زمان اردشیر خونشان ریخته شده و مجازات‌های سنگین شده‌اند را بشمارد می‌گوید: »همچو دیو كه از بند بگشایند، كارها فروگذاشتند، به شهرها بدزدی و فتنه و عیاری و شغل‌های بد پراگنده شده، تا بدان رسید كه بندگان بر خداوندگاران دلیر شده‌‌اند و زنان بر شوهران فرمانفرمای».

در همان جا می‌آید كه در روزگار گذشته رسم بود كه »زننده را زنند و خسته را خسته كنند و غاصب و سارق را مثله كنند و زانی.» رسمی كه اردشیر بر آن می‌افزاید بریدن بینی زانی است. اما می‌گوید عضو دیگر او را ناقص نكنند. در ادامه توجیه می‌شود که فرد می‌بایست بعد از آن، هم قادر به ادامه‌ی كار كردن باشد، هم با حضور در مجامع عام، شرمنده و خجالت ‌زده شود.

از كارهای دیگری كه اردشیر می‌كند ،گذاشتن یا محكم كردن طبقات در جامعه است. اینكه هركس فقط باید با هم‌طبقه‌ی خود وصلت كند. تنسر می‌گوید طبقات و رعایت مراتب هر طبقه مثل اركان یك ساختمان است. بدون آن اركان، خانه ویران می‌شود. منظور از خانه از نظر او خانه و خانواده است. چرا كه می‌گوید از رعایت نكردن این اصول اعقاب ناخلف درست می‌شود. آنها وقار و عظمت پدرانشان را پیش عامه از بین می‌برند.

تنسر سپس در تأیید كاری كه اردشیر كرده، می‌گوید هیچ پادشاهی مانند او به استحكام طبقات و نظام طبقاتی كمك نكرده. و به آن اهمیت نداده است. همان جا میگوید: «میان اهل درجات و عامه تمییزی ظاهر و عام بادید آورد، به مركب و لباس و سرای و بستان و زن و خدمتگار.»

بعد اشاره دارد كه چگونه حتی میان ارباب درجات هم به لباس و نحوه‌ی تغذیه و اشربه و مساكن تفاوت گذاشت. قانون وضع کرد كه اگر كسی بعد از او این مراتب و درجات را بهم بریزد و یا مرتبه نویی ایجاد کند، باید خونش ریخته، اموالش غارت شود. بازماندگانش یا خودش، در صورت زنده ماندن، جلای وطن كنند.

اردشیر در سال ٢٤١ میلادی بدرود زندگی می‌گوید. پسرش شاپور اول به جای او به تخت می‌نشیند.[۶] شاپور در سال ٢٤٢ تاجگذاری می‌کند. با استناد به ابن‌الندیم در روز تاجگذاری او یکشنبه اول نیسان مطابق با مارس ٢٤٢ میلادی، مانی[۷] اولین خطبه‌ی خود را ایراد می‌کند.[۸] مانی کتاب شاپورگان خود را به نام همین پادشاه کرده است. منابع مانوی و اشعاری که از مانی به جا مانده، گواه اند که شاپور رابطه‌ی بسیار خوبی با مانی داشته است.

به شهادت تاریخ و آثار به جا مانده از مانویان، دعوت مانی، در آغاز چنان پیشرفتی داشته، که تمام بابل و سرزمین ایران را فرا گرفته بوده است. دربار شاپور هم با او در همراهی کامل بوده است. در کتاب کفلایه، وقتی مانی شرح حال خود را می‌نویسد، از روابطش با شاپور خبر می‌دهد. با استناد به همان کتاب او سال‌ها در رکاب شاه بوده و با اجازه‌ی او دین خود را تبلیغ کرده. و به هند و روم سفر کرده است.

در سال ٢٧٢ میلادی شاپور فوت می‌کند.[۹] پسرش هرمزد اول به سلطنت می‌رسد. او نیز یک سال بیشتر زندگی نمی‌کند. پس از او برادر هرمزد، ورهرام اول، به سلطنت می‌رسد. در زمان او اختلاف روحانیون زرتشتی با مانی بالا می‌گیرد. تا جایی که بزرگترین دشمن او، موبدان موبد، که قاضی‌القضات هم بوده، او را به خروج از دین زرتشتی محکوم می‌کند. گزارش شیوه‌ی کشتن مانی یادآور بردار کردن حلاج است. به این ترتیب که نخست مانی را مصلوب می‌کنند. سپس زنده زنده پوست می‌کنند. بعد سرش را می‌برند و پوست او را از کاه پر می‌کنند. بر یکی از دروازه‌های گندی‌شاپور خوزستان می‌آویزند. این واقعه در سال ٢٧٦ میلادی یعنی همان سال‌های اولیه‌ی پادشاهی ورهرام یا بهرام، اتفاق می‌افتد. این دروازه است که به نام «باب مانی» موسوم می‌شود.

خسرو انوشیروان جوان رقیبان سیاسی خود را به فجیع‌ترین شکل قلع و قمع کرد.

در فارسنامه می‌آید وقتی بهرام به جای پدر نشست، چون در دین بسیار متعصب بود. حیله‌های بسیاری اندیشید تا «مانی زندیق» را بدست آورد. برای اینکه به خواستش برسد، زر و زور و تزویر به کار گرفت، تا پیروان او را شناخت. با موبدان‌موبد ساخت. تا مجلس مناظره‌ای برای محکوم کردن مانی تشکیل بدهد. چنین گفت که اگر در آن مناظره، مانی اقرار به بطلان دینش کند و توبه از باورهایش، او را حبس ابد کنند. اما اگر توبه نکرد، او را چنان بکشند، تا عبرت همه‌ی مردم دنیا بشود. اما مانی در آن مجلس توبه نکرد: «و آنگاه بهرام بفرمود، تا پوست او بیرون کردند، و بکاه بیاگندند و اول کسی که پوست او پر کاه کردند مانی زندیق بود. از این جهت هر کی سر ملحدان و زندیقان باشد، پوست او پر کاه کنند»[۱۰]

مانند ورهرام اول، که با کمک موبدان موبد زرتشتی، در ظاهر به نام حفظ دین، اما در باطن برای کسب قدرت و بسط آن، به جنگ مانی رفت و به قلع و قمع مانویان پرداخت، انوشیروان نیز به جنگ مزدک و پیروان او رفت. به این ترتیب که در زمان پدرش قباد یا کواذ، مردم از وجود طبقات و شرایط مذهبی که بر جامعه حاکم بود، به آزار آمده، بر علیه سلطه‌ی روحانیت زرتشتی که قدرت سیاسی و مذهبی را در قبضه‌ی خود داشت طغیان کردند.

مزدک با پیامِ برداشتن فواصل میان مردم، و تقسیم نعمات اجتماعی، که در انحصار گروهی خاص بود، به صحنه‌ آمد. و قباد را با خود همراه کرد. پادشاه که خود از مداخله‌ی بیش از حد اشراف و روحانیت در کار سلطنت احساس ضعف کرده بود، با قدرت بخشیدن به مزدک، ‌کوشید خود را از یک طرف به مردم نزدیک کند، از طرف دیگر رقیبی در برابر قدرت معاندی بتراشد که مانع به قدرت کامل رسیدن او بود می‌شد.

خسرو انوشیروان جوان، برای سوار شدن بر اریکه‌ی قدرت و حفظ مقام ولایت‌عهدی، نخست رقیبان سیاسی خود را به فجیع‌ترین شکل قلع و قمع کرد. سپس به دستیاری روحانیون، مزدک را کشت. یک به یک مزدکیان را نابود کرد. سپس به تحکیم طبقات پرداخت.[۱۱] اموالی که به گفته‌ی او مزدکیان از اشراف گرفته بودند و بین مردم تقسیم کرده بودند، و زنانشان را به آنان باز ‌گرداند.

در ارتباط با قیام مزدک طبری و بسیاری از تاریخ نویسان از جمله مسعودی، مفصل نوشته‌اند. و نظام‌الملک در تایید همان مطالب می‌گوید که مزدک موبدان‌موبد بوده، می‌خواسته «کیش گبرگی» را زیان برساند. و «راهی نو در جهان گسترد». در ادامه همه‌ی تاکید، بر کیش نو آوردن، و «زندقه» در زمان انوشیروان است. او اشاره به آن دارد که انوشیروان از اینکه مزدک در پدرش و مردم نفوذ بسیار داشته، در رنج بوده است. پس نیرنگی فراهم می‌کند تا به آن وسیله مزدک و همه‌ی طرفدارانش را نابود کند. تا خودش قدرت را بی معارض بدست بگیرد. برای رسیدن به مقصود، یک میهمانی بزرگ ترتیب می‌دهد و خود را میزبان مزدک و طرفدارانش نشان می‌دهد. دوازده هزار نفر از مزدکیان را به جشنی می‌خواند. روز قبل از جشن دستور می‌دهد تا دوازده هزار چاله بکنند. و آماده بگذارند. روز موعود همه را بیست تا بیست تا به پشت قصر می‌فرستد. روستائیان که از روز قبل در حیاط قصر برای کندن چاله‌ها جمع شده بودند، آنها را می‌گیرند، با سر در گودال فرو می‌کنند و پایشان را بیرون بگذارند.

به گفته‌ی سیاست‌نامه وقتی هر دوازده هزار را در خاک می‌کنند، انوشیروان به پدرش و مزدک خبر می‌دهد که همه را خلعت پوشانده‌اند. و منتظر ایستاده‌اند. از مزدک و پدرش می‌خواهد به آنها که گوش به فرمانند نگاه کند. بعد مزدک را می‌گیرد و او را از پای در خاک می‌کند. به مردمی که از روستاها برای کندن چاه جمع کرده بود، می‌گوید بروند به مزدک بی احترامی کنند. ریش و سبیل او را بکنند. آنقدر به شکنجه‌ی او ادامه می‌دهند تا می‌میرد.

به این ترتیب انوشیروان از محبوبیت و قدرتی که مزدک داشته و او در مقابلش احساس حقارت و ضعف می‌کرده انتقام می‌گیرد. همچنین از مردم در ابتدای به قدرت رسیدن خود نسق می‌کشد. تا بدانند با چه کسی طرف هستند. و پایشان را از گلیمشان فراتر نبرند. سپس برای جلب طرفداری اشراف و بزرگان به آنها خلعت و مقام می‌بخشد، تا او را در نشستن بر تخت سلطنت حمایت کنند.[۱۲]

واقعه قلع و قمع مزدکیان که در عموم تواریخ مربوط به آن اشاره شده است بین سال های ٥٢٨ و ٥٢٩ میلادی صورت گرفته است. کریستنسن می‌گوید یکی از دلایل بزرگ نفرت انوشیروان از مزدک، انتخاب پسر دیگر کواذ، کاوس،

برای ولیعهدی بوده و انوشیروان موقعیت خود را در خطر می‌دیده است.[۱۳]

در رفتار اردشیر، موسس سلسله‌ی ساسانیان، با رقبای خود، می‌توان دید ترس از دست دادن قدرت، چه سبعیتی را می‌تواند در یک حاکم و یاران او ایجاد کند. در عین حال می‌توان دید هر چقدر این حاکم میدان عملش بیشتر باشد، سبعیتی هم که اعمال می‌کند در رابطه با ترسش و غلبه بر ضعفی که در خود احساس می‌کند بزرگ‌تر است. برای اینکه این احساس وحشت شدید را از خود و دیگران پنهان کند، و آن را از انتقاد دور نگه دارد و به وسیله‌ی آن برای خود آبرو و اعتبار هم بخرد، به سبعیت خود لباس خیرخواهی و تقدس می‌پوشاند. میل جنایت و حذف بی رحمانه‌ی رقیب را ترویج دین، اشاعه‌ی حکم خدا و دفاع از حریم الهی، یا هر اسم عامه پسند دیگری می‌گذارد. در همان حال با شیطانی قلمداد کردن رقیب، مجال هر خشونتی را نسبت به دشمن یا رقیب به هوادارن خود می‌دهد. علاوه بر آن برای اعمال آن خشونت، پاداش دنیایی و اخروی نیز وضع می‌کند.

در نامه‌ی تنسر به وضوح می‌توان خواند، تنسر منکر خونریزی در دوران اردشیر نیست. اما آن را برای حفظ دین و برقراری حکومت دین لازم می‌داند. باور دارد اردشیر از آن بیشتر هم خون می‌ریخت، روا بود.

در دوران قباد انوشیروان جوان، که خود را در آستانه‌ی حذف شدن می‌بیند، برای رسیدن به قدرت، با خشونت دست به خونریزی، برای حذف رقیبان سیاسی خود می‌زند. برای از میان بردن آنها خشن‌ترین و حتی ناجوانمردانه‌ترین روش‌ها را بکار می‌گیرد؛ به این بهانه که مزدک از دین خارج شده است. طبقات جامعه به هم ریخته و منافع اشراف به خطر افتاده است.

انوشیروان هم مانند اردشیر، برای اجرای نقشه‌های سبع و قدرت‌پرستانه‌ی خود، از روحانیون و روستائیان کمک می‌گیرد. یک دسته را در جایگاه برنامه‌ریز و هدایت کننده‌ی اهداف خود قرار می‌دهد. دسته‌ی دیگر را عمله‌ی فکری خود می‌کند. شاهزادگان و قدرتمدارن را هم با پول، خلعت و زن می‌خرد. و دهانشان را بسته نگاه می‌دارد.

منابع:

ایران در زمان ساسانیان، آرتور کریستینسن، ترجمه رشید یاسمی، تهران ١٣٧٠.
سیرالملوک یا سیاست‌نامه، خواجه نظام‌الملک، به تصحیح هیوبرت دارک، تهران ١٣٧٨.
فارسنامه، ابن بلخی، تصحیح رونالد نیکلسون، کمبریج ١٩٢١.
نامه‌ی تنسر، متن فارسی تصحیح مجتبی مینوی، تهران ١٣١١.
تاریخ طبری، محمد جریر طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج. ٢، تهران ١٣٦٦.
شاهنامه فردوسی، ابوالقاسم فردوسی، پادشاهی اردشیر بابکان، تصحیح عثمانوف، ج. ٧، مسکو ١٩٦٨.

پانویس‌ها:

١) اردشیر که در حدود سال ٢١٢ میلادی بر اردوان آخرین پادشاه اشکانی خروج کرد. برای برقراری حکومتش چهارده سال زدوخورد کرد. تا بالاخره توانست در سال ٢٢٦ میلادی بر تخت ایران بنشیند. و ایرانشهر را به صورت «یک خدایی» «یک پادشاهی» در آورد.

٢) بنا به روایات متعدد پهلوی، عربی و فارسی، او از زادگان ملوک‌الطوایف بوده، که شاهی را از پدرش به ارث برده. اما آن را واگذاشته، تا همه‌ی زندگیش را وقف به قدرت رسیدن اردشیر کند. دینکرد، چاپ پشوتن سنجانا، ج ٩، صص ٤٥٠-٤٥٦ ترجمه صص. ٥٦٩-٥٧٨.

٣) نامه‌ی تنسر ١٦.

٤) نامه‌ی تنسر ٢٢.

۵) نامه‌ی تنسر ٢٣.

٦) با استناد به کارنامه‌ی اردشیر بابکان، اردشیر که دستور قتل همسر باردارش، دختر اردوان پنجم، را به تنسر داده بود، سال‌ها بعد که در حسرت داشتن فرزندی است از وزیرش می‌شنود که مادر و فررند زنده هستند.

٧)مانی از نجبای ایران بوده که بنابر روایات موجود مادرش از خاندان شاهان اشکانی بوده که هنگام تولد مانی سلطنت ایران را داشتند. تولد او در سال ٢١٥-٢١٦میلادی بوده است.

٨) نقش برجسته‌ای در نقش رجب، شاپور را سوار بر اسب نشان می‌دهد، که بزرگان دولت شاهنشاهی به دنبال او هستند.

٩) در بسیاری منابع هم می‌آید که مانی در زمان شاپور به دلیل آنکه نتوانست پسر شاپور را درمان کند و او مرد. مورد بی مهری شاپور قرار گرفت. از این رو ناچار از ترک وطن شد. به هند رفت و بعد از مرگ شاپور دوباره بازگشت.

۱۰) فارسنامه‌ی ابن بلخی ٦٤.

١١ ) قصه‌ای است در این باره نقل می‌شود؛ انوشیروان در جنگی نیاز به پول، برای تامین مخارج لشکر داشت. یک کفشگر راضی به پرداخت آن شد. به شرطی که فرزندش بتواند باسواد بشود. انوشیروان با همه‌ی احتیاجی که به آن پول بود از دریافت کمک صرفنظر کرد.

١٢) خواجه نظام الملک، سیاست نامه ٢٧٥-٢٧٨.

١٣) ایران در زمان ساسانیان، کریستینسن، ترجمه یاسمی، نهضت مزدکیه، ٤٨٠-٤٨٣

شرح بلاهایی که بر سر مزدک و یارانش آمده را طبری و مورخین عرب و فردوسی هر کدام جدا جدا و مفصل نوشته‌اند.

در همین زمینه:

::مقالات دکتر شکوفه تقی در دفتر «خاک»، زمانه::

حقوق جنسی و قدرت اجتماعی

Fri, 18 May 2012 07:27:47 +0000

موقعیت اجتماعی زنان و مسائل جنسیتی آنان در افسانه‌های کهن

شکوفه تقی

شکوفه تقی- قصه‌های مردمی یکی از منابع غنی برای شناخت وضعیت زنان و مسائل جنسیتی ایشان در گذشته، به‌خصوص در جوامع سنتی است. از آنجایی که قصه‌های عامیانه معمولاً ابزاری برای آموزش کودکان، یا سرگرمی بزرگسالان بوده، و در آن‌ها از زبان استعاری استفاده ‌شده، معمولاً قصه‌گو برای بیان مطالب دستش باز‌تر بوده است. از این رو در مطالعه‌ی نماد‌ها و بن‌مایه‌های قصه‌ها، می‌توان بسیاری از حلقه‌های گمشده‌ تاریخی و روابط اجتماعی را یافت.

این مقاله سعی می‌کند با استفاده از منابعی مثل سمک عیار، هزار و یک شب، قصه‌های عامیانه‌ ملل و کتاب تورات نشان دهد بین تعریفی که از ارزش جنسی و انسانی یک جنس می‌شود، و قدرت اجتماعی آن جنس، ارتباطی مستقیم وجود دارد. از این‌رو وقتی زن در جامعه‌ سنتی فاقد قدرت اجتماعی لازم است، حقوق انسانی و جنسیش نیز به‌‌ همان میزان در چشم قوانین و عرف اجتماعی کاهش می‌یابد. به‌طوری‌ که خویشاوندان مذکر او اختیاردار حقوقش می‌شوند.

در کتاب سمک عیار می‌بینیم مادامی که دختر در خانه‌ پدری به‌سر می‌برد پدر، سپس برادران، مالک حقوق انسانی او می‌شوند. پدر می‌تواند تصمیم بگیرد این حق را به خود دختر، یا مردان دیگر خانواده واگذار کند. در کتاب می‌آید قزل-ملک شاهزاده‌ ارمنستان دختر غور کوهی را، در غیاب پدر از برادرانش خواستگاری می‌کند. برادران می‌گویند تا پدرشان زنده است آن‌ها حقی ندارند. قزل‌ملک فرستاده‌ای نزد غور کوهی می‌فرستد و غور می‌گوید که نخست باید با دختر صحبت کند. اگر رضایت داد «کنیز شاهزاده» خواهد بود (سمک عیار ۲: ۱۲۰).

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم‌شناس

تعلق حقوق دختر به مردان خانواده‌اش در زمان دوشیزگی چنان مسلم بوده، که اگر مردی بی‌اجازه‌ پدر به این حق تجاوز می‌کرده، بر طبق عرف جاری در جامعه با مجازاتی سنگین روبرو می‌شده است. در تورات در این رابطه می‌آید وقتی دینه دختر لیا، که خواهر و هووی راحیل است، به تصرف پسر رئیس شهر که به شدت دلباخته‌ اوست در می‌آید، برادران نقشه‌ شومی برای مرد متجاوز و خاندانش می‌کشند. در پایان نه تنها مردان آن‌ها را می‌کشند، که علاوه بر تصرف زنان و کودکانشان، همه‌ اموال آن‌ها را نیز تصاحب می‌کنند. (پیدایش ۳۴: ۱۱۔۱۹).

با استناد به عرف جامعه‌‌ سنتی اگر دختر بی‌اجازه‌ پدر یا مردان خانواده، مردی را برگزیند نیز شدیداً مجازات می‌‌شود.

در قصه‌ «چوپان و دختر خورشید» یکی از دختران خورشید در یکی از گشت‌های روزانه‌اش دلباخته‌ چوپانی می‌شود که مهارت بی‌حدی در نواختن نی داشته است. علاوه بر آن‌ چوپان لامای مقدسی بوده، که برای خورشید قربانی می‌کردند.

با کمک مادر چوپان که جادوگر توانایی است و نحوه‌ جوشاندن و ترکیب داروهای شفابخش را می‌داند، مرد جوان به صورت لحافی زیبا در می‌آید و با دختر خورشید به قصر او می‌رود. پس از سپری کردن مدتی در قصر خورشید، آن دو با هم می‌گریزند و به ته دره‌ای پناه می‌برند. وقتی برای چیدن گیاهان به بالای کوه می‌روند خورشید آن‌ها را می‌بیند و هر دو را تبدیل به سنگ می‌کند. (افسانه‌های سرخپوستان۲: ۱۷۹-۱۹۱).

در قصه‌ها می‌توان دید نه تنها حقوق جنسیتی زن مانند سایر حقوق انسانی او از آن خویشاوند ذکور زن بوده، که هر چه دلالت بر هشیاری دختر و ابراز تمایل او به همسر داشتن می‌کرده، نیز تهدیدی برای قدرت مرد، محسوب می‌شده، و بیان آن نیز به مجازات دختر می‌انجامیده است.

در قصه‌ «ملکه‌ وجیهه‌آباد» می‌آید دختری از غارغار کلاغ تعبیری می‌کند، که وقتی آن را به پدرش می‌گوید، پدر حمل بر همسرخواهی دخترش می‌کند. به دختر ناسزا گفته، تهدید می‌کند برای زهر چشم سایر دختران، پوستش را خواهد کند. تا آن‌ها باشند در برابر پدر اسم شوهر نیاورند. (افسانه‌های ترکستان ١٠٩).

«چوپان و دختر خورشید». در قصه‌ها هوش زن تهدیدی برای مرد است.

در قصه‌های هزار و یک شب نقل می‌شود حاتم از شهر شاه‌آباد می‌گذشته، در آنجا درختی کهنسال می‌بیند که بر شاخه‌هایش سر آدمیان روییده، و زیر درخت تالابی از آب و خون است. وقتی زیر درخت می‌نشیند سر‌ها قهقهه می‌‌زنند. قبل از اینکه حاتم دیوانه شود خضر به کمکش می‌آید توضیح می‌دهد دختر سام احمر جادوگر روزی در پیش پدر «ذکر شوهر» کرده‌است. سام احمر از شنیدن این سخن چنان خشمگین می‌شود که دخترش را در طلسم تالاب می‌‌اندازد (هزار و یک شب۴: ۲۷۱۴).

در داستان سمک عیار «ماهانه»، دختر ارمن‌شاه، که دل در گرو مهر خورشید‌شاه بسته است، به او می‌نویسد که همسری او را قبول کند. وقتی جاسوسان خبر را به گوش ارمن‌شاه که با خورشید‌شاه دشمن است، می‌رسانند، قزل‌ملک برادر دختر چنان خشمگین می‌شود که تصمیم می‌گیرد خواهرش را بکشد. دبور پهلوان او را باز می‌دارد؛ نصیحت می‌‌کند که اگر هم می‌خواهد او را بکشد باید پنهانی این‌کار را انجام دهد و «آوازه بیندازد» که خودش مرده است (سمک عیار۲: ۱۱۰).

در داستان «حسن و خلیفه‌ هارون‌الرشید» دختری به مردی اظهار محبت می‌کند. برای اینکه مجازات شرعی و اجتماعی دامن دختر و پسر را نگیرد، خلیفه وساطت می‌کند و آن‌ها را به عقد هم در می‌آورد. این دختر به دست پدر کشته نمی‌شود. اما از حقوق مالی محروم می‌شود. مادر دختر وقتی بعد از مدت‌ها او را ملاقات می‌کند به او می‌گوید: «ای گیس‌بریده گریه نکن؟ اگر پدر و مادر می‌خواستی این گند رو بالا نمی‌آوردی، که از اون موقع تا حالا پدرت نمی‌تونه سر بلند کنه. دختر گفت‌ ای مادر باز جای شکرش باقیه که یه کسی مثل خلیفه هم شد پدر من و هم شد پدر اون، ما رو کابین کرد، مادرش گفت الاغ هم اگه پسر ببره پیش خلیفه قبول می‌کنه» (قصه‌های مشدی گلین خانم ٢٣٩).

در بسیاری موارد مجازات‌ها به وسیله‌ی خویشاوندان مؤنث دختر به اجرا در می‌آمده است.

در هزار و یک شب می‌آید که بازرگانی مصری دختری به نام طلایه داشت که از او زیبا‌تر در جهان نبود. بازرگان این دختر یگانه را بسیار دوست داشت. هر کس به خواستگاری دختر می‌آمد او مخالفت می‌کرد. تا اینکه پدر برای معامله‌ای از شهر بیرون می‌رود و وقتی پیش از ایام موعود به خانه بازمی‌گردد در کنار بستر دختر غلامی کافور نام را می‌بیند. در دم غلام را می‌کشد. و وقتی می‌خواهد دختر را هم بکشد دختر سوگند یاد می‌کند که غلام در غذایش بنگ ریخته و او را بی‌هوش کرده است. پدر حرف دختر را باور می‌کند. اما می‌‌گوید برای «رهایی از ننگ» باید از آن شهر بروند (هزار و یک شب۳: ۲٠۵۶).

در قصه‌ راپونزل به موضوعی مشابه برمی‌خوریم. مادر یا نامادری که جادوگر هم هست، دختر را بالای برجی زندانی می‌کند تا او را از دسترس مردان در امان نگاه دارد. دختر با آوازش مردی را به آن برج می‌کشاند. معاشرت دختر با مرد سبب طرد آن دو می‌شود، طوری‌که ناچارند از شهر بروند. در صحرا- نمادی برای تبعید- زندگی کنند.

آنچه به نظر می‌رسد این است که عرف جامعه در برابر «صاحب دختر» دو راه می‌گذاشته است: یا با کشتن دختر از حیثیت خود دفاع کند و دوباره به جامعه برگردد، یا جلای وطن کند.

در قصه «ملکه وجیهه‌آباد» دختری از غار غار یک کلاغ تعبیر جنسی می‌کند. پدرش او را تهدید به مجازات می‌کند.

در بسیاری موارد لازم نیست که دختر کار غیر اخلاقی کرده باشد تا پدر احساس کند شرافتش لکه‌دار شده. نالایقی داماد نیز می‌تواند دلیلی بر مجازات کردن عروس باشد. در قصه‌های هزار و یک شب پادشاه خواستار دختری زیباروی است. پدر دختر، وزیر، می‌گوید عهد کرده او را به پسر عمویش بدهد. ملک از دست او خشمگین می‌شود و دستور می‌دهد دختر را با خفت و خواری به عقد زشت‌ترین مرد شهر که کوتوله‌ گوژپشتی بوده درآورند. فردای روز عروسی پدر دختر به قصد کشتن دختر می‌آید تا ننگ را از خود پاک کند (هزارویک شب ١: ١۳٢).

در تاریخ ایران باستان و مصر شواهد و مدارک فراوان وجود دارد، که پدر نه تنها می‌تواند دختر را به هر کس که بخواهد بدهد، که خود نیز در صورت تمایل می‌تواند در او تصاحب کند. از آن شمارند پادشاهان هخامنشی و ساسانی و فراعنه مصر. پلوتارک از وصلت اردشیر دوم با دخترش آتوسا می‌گوید. در این رابطه می‌آورد که اردشیر در ابتدا عشقش را پنهان می‌کرد. وقتی پاریزاتیس مادر اردشیر خبردار شد، دختر را مورد محبت فراوان قرار داد. و به اردشیر که عشقش را مخفی داشته بود، چنان القاء کرد که با دخترش رسماً ازدواج کند. با استناد به پلوتارک محبت پادشاه به دخترش به آن حد بود که وقتی زن به بیماری جذام مبتلا شد، ذره‌ای از محبت پادشاه به او کم نشد (حیات مردان نامی۴: ۵١٠).

در داراب‌نامه‌ طرطوسی که اثری داستانی است و به شیوه‌ تاریخی نگاشته شده است، می‌آید همای، مادر داراب یا داریوش سوم، دختر اردشیر است، که فرزندش را از پدرش بار گرفته است: «همای گفت پدر من بر من آسیب رسانید و مهر از من برداشت و از این سر جز یزدان کس خبر ندارد و مرا یک ماه شد که ایام معروفه‌ خود ندیده‌ام» (داراب‌نامه‌ طرطوسی١: ١٠).

---------------------------

ابراهیم وقت ورود به مصر به همسرش می‌گوید: «اینک می‌دانم که تو زن نیکومنظری هستی. همانا چون اهل مصر ترا ببینند گویند این زوجه‌ اوست. پس مرا بکشند و ترا زنده نگاه دارند. پس بگو خواهر من هستی تا به خاطر تو برای من «خیریت» شود و جانم به سبب تو زنده ماند»

---------------------------

در قصه‌ها مردی که قصد تصرف دختر را دارد، معمولاً به عنوان ناپدری معرفی می‌شود. اما شواهد و مدارک درونی قصه‌ها نشان می‌دهد، که این مرد در بسیاری موارد پدر دختر است که مانند ناپدری عمل می‌کند.

در قصه‌ی «دوشیزه بی‌دست» که تفکر مسیحی و باورهای قرون‌وسطایی را به نمایش می‌گذارد، دختر بعد از گریز از نزد پدر، که او را برای رفاه خود به شیطان فروخته، به صورت روح در می‌آید تا اینکه پادشاهی او را می‌یابد (کاربردهای افسون ۶۵٨-۶۶٣).

در قصه‌ی «جامه‌ای از پرهای سفید» دختری که نامادری بدذاتی دارد، به مردی ترسناک، زشت و پیر به نام ریش‌سیاه شوهر داده می‌شود. ریش‌سیاه را نامادری از «روزگار قدیم» می‌شناخته است (نمادی برای پدر یا ناپدری.) ریش‌سیاه برای وادار کردن دختر به انجام وظایف زناشویی او را در اتاقی زندانی می‌کند و سخت آزار می‌دهد. دختر در خواب و بیداری پرنده‌ای را می‌بیند که بال‌هایش را می‌کند، به او می‌‌دهد و می‌گوید از آن پر‌ها برای خودش لباس بدوزد. دختر به محض پوشیدن آن، پرنده‌ای می‌شود و از دست ریش‌سیاه می‌گریزد (افسانه‌هایی از تبت ٢: ٣١‌۴٠).

در قصه‌ها پدری که قصد تصرف دخترش را دارد، معمولاً به عنوان ناپدری او معرفی می‌شود.

همان‌طور که بخشی از مردم دنیا در دوره یا دورانی از تاریخ دخترانشان را قبل از ازدواج پنهان می‌کردند، و در شرایطی به دست صاحب بعدی می‌سپردند، که حتی آفتاب روی آنان را ندیده باشد، در قسمتی دیگر از دنیا پدر و مادر یا عرف جامعه می‌توانسته به اسم «فاحشگی مقدس» زنان جوان را برخلاف میلشان وادار به هم‌بستر شدن با مردان غریبه کند.

مارکوپولو در این رابطه می‌گوید در تبت برای زن ننگ بزرگی بوده که باکره به خانه‌ شوهر برود. از این رو دختران را تا زمانی که باکره بودند شوهر نمی‌داده‌اند. با استناد به مارکوپولو ایشان باور داشتند که دختر می‌بایست قبل از ازدواج با مردان دیگر هم‌بستر شده باشد، تا موجب رضایت خدایان فراهم گردد. به همین دلیل به محض اینکه کاروانی به محل زندگی آن‌ها می‌رسیده، پدران و مادران دختران پا به بخت خود را، نزد کاروانیان برده، از آن‌ها خواهش می‌کردند که از دخترانشان بهره‌برداری کنند. آن‌گونه که مارکوپولو می‌گوید اگر دختری مشتری مناسبی می‌یافته سرافراز باز می‌گشته است، و زر و زیوری را که دریافت کرده بوده، بر خود می‌آویخته است. اما وقتی دختر ازدواج می‌کرد و به مقام «متعلقه» می‌رسید، یعنی دارای صاحب می‌شد، دیگر کسی نمی‌توانست به او حتی نگاهی بیندازد (سفرنامه‌ مارکوپولو ١٧۴).

در همین رابطه هرودوت می‌گوید که بابلی‌ها عادت شرم‌آوری دارند، هر زنی که در آنجا تولد یافته باشد باید یک بار در طول زندگی به معبد ونوس برود و در آنجا با یک بیگانه مقاربت کند. بسیاری از مردم ثروتمند که غیور‌تر از آنند که با دیگران آشکارا آمیزش کنند، در کالسکه‌های سربسته به معبد می‌روند و ملازمان بسیار دنبال آن‌ها حرکت می‌کنند. آن‌ها در آنجا محلی اختیار می‌نمایند. بقیه‌ زن‌ها در «حیاط مقدس» می‌نشینند و دسته‌گل پارچه‌ای به سر می‌گذارند. مردم از هر زنی که خوششان بیاید سکه‌ای در دامنش می‌‌اندازند و او را به خارج محوطه‌ مقدس می‌برند. این سکه به هر میزانی که باشد نباید رد شود. چون به محض اینکه به دامن زن بیفتد «مقدس» می‌شود. هرودوت می‌گوید شبیه رسم بالا در قبرس نیز دیده می‌شود (کتاب ١: ١٩٩).

در تملک شوهر

در جامعه‌ی سنتی پس از ازدواج، شوهر مالک حقوق انسانی و جنسی زن می‌شود. در این رابطه می‌توان از داستان ابراهیم مثال آورد. در تورات می‌آید ابراهیم وقت ورود به مصر به همسرش می‌گوید: «اینک می‌دانم که تو زن نیکومنظری هستی. همانا چون اهل مصر ترا ببینند گویند این زوجه‌ اوست. پس مرا بکشند و ترا زنده نگاه دارند. پس بگو خواهر من هستی تا به خاطر تو برای من «خیریت» شود و جانم به سبب تو زنده ماند» (پیدایش۱۲: ۱۳). زیبایی سارا باعث می‌شود ابراهیم پایش به دربار باز‌ شود. زنش به همسری فرعون درآید و به ابراهیم مال و مکنت فراوان ‌رسد. او وقتی ثروتمند می‌شود، خدا بر فرعون بلایی می‌فرستد که به سبب آن فرعون می‌فهمد زنی که به همسری خود درآورده زوجه‌ ابراهیم است. پس او را به شوهرش باز می‌گرداند (پیدایش ۱۲: ۱۲-۲۰).

----------------------------

هرودوت می‌گوید که بابلی‌ها عادت شرم‌آوری دارند، هر زنی که در آنجا تولد یافته باشد باید یک بار در طول زندگی به معبد ونوس برود و در آنجا با یک بیگانه مقاربت کند.

----------------------------

در قسمت دیگر داستان ابراهیم می‌آید که او در آرزوی فرزند به پیش‌نهاد همسرش سارا با کنیز او جفت می‌شود. اما سارا که تحمل کبرفروشی کنیز خود، هاجر، را ندارد، از شوهرش می‌خواهد که او و پسرش را از برابر چشمش دور کند (پیدایش ۱۶: ۱-۱۶). در قانون حمورابی بند ١۴۶ می‌آید که اگر مردی زنش بچه نیاورد و او از کنیزی بچه آورد و کنیز ادعای مساوات با زن اول را بکند، مرد نمی‌تواند زن را بفروشد. چون از او بچه دارد. اما می‌تواند زن را در شمار سایر کنیزان نگاه دارد. در مورد ابراهیم قضیه از این فرا‌تر می‌رود. بلایی که در تورات بر سر هاجر می‌آید از آن دست مجازات‌هایی است که در قصه‌ها بر زنانی اعمال می‌شود که مرتکب جرم جنسی شده‌اند. در تورات می‌آید که ابراهیم صبح مشک آبی روی دوش زن می‌گذارد و او را با بچه‌اش روانه می‌کند. آن‌ها به بیابان بی‌آب و علفی می‌روند (پیدایش ٢١: ۱۴-١۶).

به روایت تورات وقتی آب مشک تمام می‌شود هاجر اسماعیل را زیر بوته‌ای می‌گذارد و از او فاصله می‌گیرد، تا مرگش را نبیند. خدا گریه و فغان هاجر را می‌شنود و به او الهام می‌کند که در نزدیکی آنجا چاهی است. زن با پسرش برای خود در آن بیابان آبادیی درست می‌کند، از قبل چاه و پولی که از کاروانیان می‌گیرد، روزگار می‌گذراند. در این مقطع ابراهیم دوباره در زندگی آن‌ها پیدا می‌شود، تا مالکیت چاه را به‌دست آورد. البته متن به صراحت نمی‌گوید که منظور‌‌ همان چاهی است که هاجر پیدا کرده است. تنها به قرینه است که می‌توان دید هر دو یکی است. زیرا در ابتدای متن قید می‌شود که مادر و پسر به بیابان بی‌آب و علف بئر‌شبع می‌‌روند و در بازگشت ابراهیم نیز، به‌‌ همان چاه اشاره می‌شود. می‌آید نزدیکان ابی‌ملک قصد تصاحب چاه را دارند و ابراهیم به ابی‌ملک گاو و گوسفند می‌دهد و با او عهد می‌بندد: «وابی‌ملک به ابراهیم گفت این هفت بره ماده که جدا ساختی چیست گفت که این هفت بره‌ ماده را از دست من قبول فرمای تا شهادت باشد که این چاه را من حفر نمودم» (پیدایش ٢١: ٢٨-٢٩).

در تورات می‌بینیم که نه تنها همه‌ حقوق زن به مرد او تعلق دارد، که پس از مرد به خانواده‌ او منتقل می‌شود، ولو اینکه تنها بازمانده‌ی مرد یک زن باشد. برای مثال تامار عروس یهودا پسر یعقوب است. یهودا دختر را برای پسر اولش می‌گیرد. او می‌میرد. پسر دوم هم می‌میرد. یهودا به زن می‌گوید لباس بیوگی بپوشد به خانه‌ پدرش برود و منتظر باشد که پسر سومش به مردی برسد. (پیدایش ٣٨: ١-٣٠).

از داستان روت در تورات می‌توان چنین برداشت کرد که در جامعه‌ یهودی آن روز زن بعد از ازدواج به تملک خانواده‌ی شوهر در می‌آید، و زنی که به فرمان مادرشوهر پس از مرگ شوهر وفادارانه سر می‌نهد، پاداش می‌بیند. در قصه می‌آید که مادرشوهر روت، او را برای خوشه‌چینی نزد یکی از افراد خانواده‌ی شوهرش که مردی دولتمند به نام بوعز بوده می‌‌فرستد. دختر به دلیل آنکه با مادر شوهرش خوش‌رفتار بوده است، مورد تکریم مرد قرار می‌گیرد. مادر شوهر وقتی می‌‌شنود که مرد دختر را با دستمزد خوبی برگردانده، به دختر می‌گوید که برود و خودش را تقدیم مرد کند (روت ۳: ۱۔۱۸).
«بوعز به مشایخ و تمامی قوم خود گفت شما امروز شاهد باشید که تمامی مایملک الیملک و تمامی مایملک کلیون و محلون را از دست نعومی (مادر شوهر روت) خریدم. و هم روت موآبیه زن محلون را به زنی خود خریدم.» (روت ٩: ۴).

در همین رابطه اگر زن از همسرش بگریزد هویتش را از دست می‌دهد در چشم جامعه می‌میرد. در دسته‌ای از قصه‌ها می‌آید زنان به دلیل ظلم و ستمی که شوهر یا خانواده‌ شوهر در حق ایشان روا می‌دارند از خانه‌ می‌گریزند. این‌ها اگرچه رسماً برای گذران زندگی به فاحشگی تن در نمی‌دهند، اما ناچارند بی‌هویت چون روحی سرگردان در حاشیه‌ جامعه زندگی کنند. در قصه‌ی «دختری روی درخت کاج» دختر که از دست ستم‌های مادر شوهر فرار کرده، به صورت روحی در می‌آید. تنها وقتی به وضعیت عادی باز می‌گردد که راهبی او را می‌یابد و به خانه‌ی شوهر باز می‌گرداند. آن‌ها از ترس اینکه مبادا دختر موجود مقدسی شده باشد و با ارواح مقدس در تماس باشد دست از آزار و اذیت او برمی‌دارند. (افسانه‌های چینی ١٢١-۱٢۴).

منابع
افسانه‌های چینی، ترجمه مهیار و کامیار نیک‌پور، تهران ۱۳۷۹.
افسانه‌های ترکستان، گردآوری ناصر پورپیرار، برزین آذرمهر، تهران ١٣۶٠.
الکاتب الارجانی، فرامرزبن‌خداد بن عبدالله، سمک عیار، به تصحیح خانلری، پرویز، تهران ١۳۶٢ ببعد.
بتل‌هایم، برونو، کاربردهای افسون، ترجمه کاظم شیوارضوی، تهران سال چاپ؟
پلوتارک حیات مردان نامی، ترجمه رضا مشایخی، تهران ١٣۶٩.
تقی، شکوفه، زن آزاری در قصه‌ها و تاریخ، نشر باران، استکهلم ١٣٨٧.
طرطوسی، دارابنامه، تهران ۱۳۵۶.
سفرنامه مارکوپولو، ترجمه حبیب‌الله صحیحی، تهران ١۳۵٠.
شتوویچکووا، دانا ومیلادا، افسانه‌هایی از مردم تبت، ترجمه اردشیر نیک‌پور، تهران ۱۳۷۹.
فوره سل‌تر، هلن، افسانه‌های سرخپوستان، ترجمه اردشیر نیک‌پور، تهران ۱۳۷۹. مشدی‌گلین‌خانم، قصه‌های مشدی‌گلین‌خانم، گردآوری ل. پ. الول ساتن، تهران ١٣٧۶.
هرودوت، تاریخ هرودت، ترجمه فارسی مازندرانی، تهران ١۳۶٢
هزارویک شب به کوشش بهرام افراسیابی، تهران ١٣٧٨

در همین زمینه:
::جستارهای دکتر شکوفه تقی در رادیو زمانه::

قداست دوشیزگی در مذاهب بدوی

Fri, 04 May 2012 22:40:19 +0000

شکوفه تقی

شکوفه تقی - آدم خدا را در آینه‌ی خود آفرید یا خدا آدم را؟ منظور پدر-خدایی است که بی‌شریک بر کل ادیان بدوی و قبیله‌مدار حکومت کرده است. در جامعه‌ای که زمین عرصه‌ی فتوحات مردانه است بعید نیست که خدا شخصیتی مردانه و نیازهایی مردانه پیدا ‌کند.

در چنین جوامعی اتفاق می‌افتد که تصرف دختر برای نخستین بار و مصرف دوشیزگی او، امتیازی محسوب می‌شود که مردان با برخوردای بیشتر از آن بر اهمیت و سروری خود در میان همگنان می‌افزایند. از این رو در مذاهبی که هسته‌ی اصلیش در بیابان شکل گرفته است، دوشیزگی دختران نوجوان، اهمیتی قدسی یافته که می‌بایست با اسلحه‌ی شرف مردان دفاع شود. تدریجاً در فرهنگ بومی مذاهب بدوی، چنان بر این ارتباط تقدس و شرف تأکید شده، که مهم‌ترین دغدغه‌ی زنان و مردان شده است. به طوری که حتی پادشاهان برای لکه‌دار کردن شرف دشمنانشان، دختران آن‌ها را می‌دزدیدند و خود دخترانشان را در زیرزمین‌ها بزرگ می‌کردند، تا دشمن پی به وجود آن‌ها نبرد.

بقیه‌ی مردم از ترس این دشمن، نه تنها پای دخترانشان را می‌بستند، یا آن‌ها را در خردسالی به «خانه‌ی بخت» می‌فرستادند، که با شیوه‌های مختلف می‌کوشیدند دختران را با تنبیه یا ترس از مجازات،‌گاه شوق پاداش، طوری آموزش دهند که «چشم و گوششان» بسته بماند. چگونه ساختن این فیلترهای تربیتی برای مربیان دختران پاداش و مجازات‌هایی به دنبال داشته است.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم‌شناس

قصه‌های عامیانه‌ای که قهرمان اصلی آن یک دختر نوجوان است، یکی از جاهایی است که در آن می‌توان نه تنها با دستگاه ارزش‌گذاری مذهبی جامعه آشنا شد، که دید چگونه فیلترهای فرهنگی در رابطه با پرهیزهای جنسیتی دختران ایجاد می‌شده‌اند و چطور در عمیق‌ترین لایه‌های ذهنی کودکان رخنه می‌کردند.

از این رو در قصه‌های عامیانه هم می‌توان قسمتی از تاریخ اجتماعی ملل را دید و هم کاربرد فیلتر‌ها را مطالعه کرد. در همین جاست که می‌توان دید نیازهای مردانه‌ی خدا‌‌ همان برون‌فکنی امیال جنسی مردانه است که صورتی آسمانی یافته است.

برای مثال در قصه‌ها، می‌توان مشاهده کرد، زیبا‌ترین دختران را، در صورت دوشیزه بودن برای خدایان تقدیم می‌کردند، همانطور که در تاریخ می‌خوانیم پادشاهان تا همین یکی دو دهه‌ی پیش همسرانشان را از میان دوشیزگان بسیار جوان زیبا و والاتبار انتخاب می‌کرده‌اند. یا در قصه آموخت دخترانی که دوشیزگی خود را به هر دلیل از دست می‌دادند نه تنها نابود می‌شدند که خانواده‌شان را هم به نابودی می‌کشاندند. در عین حال دوشیزگانی که در حفظ خود و ناموس خانواده می‌کوشیدند به پاداش‌های بزرگ و سروری سایر زنان می‌رسیدند، تا جایی که پاره‌ای از این دوشیزگان نوزاد قهرمانی که ناجی جامعه بوده را در بطن خود رشد می‌داده‌اند.

در این مقاله سعی شده است با آوردن مثال از قصه‌ها و روایت، به تصویر این مطلب پرداخته ‌شود. مضافاً نشان داده شود بین اهمیت قدسی دوشیزگی در پاره‌ای جوامع و تمنیات مردانه‌ در جامعه بدوی ارتباطی مستقیم وجود دارد. مثال‌هایی که در قصه‌ها و افسانه‌ها وجود دارد بی‌شمار است. در این مقاله به دلیل تنگی فرصت تنها اندکی انتخاب شده است. (ر.ک: زن‌آزاری در قصه‌ها و تاریخ)

ابن‌بطوطه در سفرنامه‌ی خویش وقتی درباره‌ی آداب و رسوم مردم جزایر مالادیو می‌نویسد، درباره‌ی علت مسلمان شدن آنان می‌گوید وقتی مردم جزایر در ابتداء «کافر» بودند، هر ماه عفریتی از جنیان که شکل یک کشتی بود، از دریا بیرون می‌آمد. مردم دوشیزه‌ای را زینت می‌کردند و به بتخانه‌ای که در کنار دریا بود می‌بردند و یک شب در آنجا می‌گذاشتند. صبح که در بتخانه را باز می‌کردند، مرده‌ی دخترک را می‌یافتند که دوشیزگی خود را از دست داده بود. این عمل هر ماه تکرار می‌شد.

-----------------------------------------------

تصویر: «از دست دادن بکارت»، گوگن. شکوفه تقی: «در قصه‌ها دختر بی‌گناه است. از این رو در پایان به سعادت و سربلندی می‌رسد.»

-----------------------------------------------

قرار گذاشتند که بین اهل محل قرعه بکشند و قرعه به هر خانواده‌ای اصابت کرد دختر آن خانواده را برای انجام مراسم ببرند. تا مردی از اهل مغرب به نام ابوالبرکات بربری به این محل رسید. وی مردی حافظ قرآن بود و در جزیره در خانه‌ی پیرزنی سکنی داشت. روزی به خانه آمد و دید که قوم خویش‌های پیرزن دور او جمع شده، مشغول گریه و زاری‌اند. علت را پرسید به او گفتند که قرعه به نام دخترشان افتاده است. مرد تصمیم می‌گیرد به جای دخترک به بتخانه برود. او آن شب تا صبح قرآن می‌خواند و «عفریت» به دریا فرو می‌رود و دیگر باز نمی‌گردد. با استناد به ابن بطوطه مردم جزیره پس از آن مسلمان می‌شوند (سفرنامه‌ی ابن بطوطه ۶٠۴).

در قصه‌ی «ملک محمد و دیو یک لنگو» دیوی یکبار در ماه به ولایت می‌آید و هر ماه یک دختر، یک سبد بزرگ خرما هفده منی، و یک طبق حلوای ده منی، از ولایت جیره می‌گیرد. وقتی ملک‌محمد به آن شهر می‌رسد نوبت به دختر پادشاه رسیده است. دختر را با حلوا و خرما در گنبد گذاشته‌اند تا به مصرف دیو برسد، که ملک‌محمد وارد صحنه می‌شود و پای دیو را می‌برد (گل به صنوبر چه کرد ١: ١: ١٣١١١۴).

شاهان و قدرتمندان نیز که خود را نمایندگان خدا در زمین می‌دانستند دوشیزگان در حیطه‌ی فرمانروائیشان را، ملک خود به حساب می‌آوردند. در تاریخ بخارا می‌آید که المقنع و گماردگانش در خراسان حکم می‌راندند. یکی از این دست‌نشسته‌گان که بر جان و مال و ناموس مردم حق تام داشت، مقرر کرده بود تمام دوشیزگان شب اول عروسی، پیش از آن‌که با داماد جمع شود می‌بایست به محل اقامت حاکم فرستاده شود (تاریخ بخارا ۸۹).

در جوامع‌الحکایات داستان مشابهی نقل می‌شود: «مر جهودان را ملکی بود نام او قنطور و او بر آن جماعت مسلط بود و اهل مدینه را در طاعت خود آورده بود و به انواع ظلم مر ایشان را می‌رنجانید و یکی از ظلم‌ها که او می‌کرد آن بود که هرکس زنی خواستی نخست آن زن‌ را آراسته نزدیک او بردندی‮ ‬تا‮ ‬او‮ ‬بکارت‮ ‬زایل‮ ‬کردی‮ ‬آنگاه‮ ‬شب‮ ‬دوم‮ ‬به خانه‌ی‮ ‬شوهر‮ ‬رفتی‮» (جوامع‌الحکایات۲: ۲٠۵).

مارکوپولو می‌گوید که در «زیامبا»، کامبوج امروزی، هیچ دختری حق شوهر کردن نداشته، مگر این‌که اول از بوته‌ی آزمایش شاه بگذرد و مدتی در دربار باشد. بعد از مرخصی پولی دریافت می‌کند که در آینده بتواند با آن برای خود همسری بیابد. هم‌چنین می‌آید که در چین، احمد نامی حاکم مطلق چین بود و او به دلیل این‌که مردم از فسق و فجور حاکم نسبت به زنان و دختران خود به عجز آمده بودند، او را سرنگون ساختند (سفرنامه‌ی مارکوپولو ٢۴٨).

در هزار و یک شب می‌آید که دزدان دخترانی را اسیر گرفته، با خود برای فروش به قلعه‌ی سمندر جادو که جادوگری را از هاروت بابلی آموخته بود می‌بردند. فروشنده‌ی دختر‌ها مردی به نام «دلاور گردن بند» می‌گوید که در قبال هر دختر هم‌وزنش طلا دریافت می‌کند. «ببراز» که شنونده‌ی این راز است از مرد می‌پرسد که چرا سمندر دختر‌ها را به این گرانی می‌خرد. دزد می‌گوید که سمندر جادو مردی شراب‌خوار است که باید روزی یک دختر باکره را با شرابش کباب کند و بخورد وگرنه می‌میرد. (هزار و یک شب۵: ۳۳۸۳).

-----------------------------------------------

تصویر: ازاله بکارت در ترکیه «بزن‮ ‬بزن‮ ‬ای‮ ‬چوپان/ ‬بزن‮ ‬بزن‮ ‬ای‮ ‬چوپان‮/ ‬من‮ ‬دختر‮ ‬دال‮ ‬بودم/ ‬در‮ ‬کمر‮ ‬غار‮ ‬بودم‮/ ‬دایا‮ ‬منه‮ ‬اسیر‮ ‬کرد/ ‬شیر‮ه ‬منه‮ ‬ذلیل‮ ‬کرد‮» (افسانه‌های لری ١۰۶١١٢).

-----------------------------------------------

اما پاسخ این پرسش که منظور از خوردن دختر چیست را نه تنها می‌توان در قصه‌های اروپایی مثل شنل قرمزی دید که در قصه‌های ایرانی هم مثال‌های فراوانی در آن رابطه وجود دارد. قصه‌ی دختر دال یکی از مثال‌هاست که نشان می‌دهد برای بسیاری از دختران زندگی و حفظ دوشیزگی قبل از ازدواج یکی بوده است. در‮ ‬قصه‌ی ‮ «‬دختر‮ ‬دال» ‮ ‬ پیرزنی که دختر کچل خود را به جای «دختر دال» جا زده، تا عروس پادشاه ‌کند، «دختر دال» را عریان کرده در جنگل به درختی می‌بندد. شب، شیری به سراغ دختر می‌آید تا او را بخورد. دختر می‌‮‌‬گوید: «حالا که می‌خواهی مرا بخوری طوری بخور که حتی یک قطره خون از من روی زمین نریزد». شیر هم قبول می‌کند. اما وقتی می‌رود کنار رودخانه تا آب بخورد سه قطره خون «دختر دال» از سبیلش می‌چکد. از آن سه عدد نی سبز می‌شود. شعری که نی‌ها می‌خوانند نشان‮ ‬می‮‌دهد‮ ‬که‮ ‬مقصود‮ ‬از‮ ‬خوردن دختر‮ ‬و خون‮ ‬نریختن‮ ‬چیست.

‮ «بزن‮ ‬بزن‮ ‬ای‮ ‬چوپان/ ‬بزن‮ ‬بزن‮ ‬ای‮ ‬چوپان‮/ ‬من‮ ‬دختر‮ ‬دال‮ ‬بودم/ ‬در‮ ‬کمر‮ ‬غار‮ ‬بودم‮/ ‬دایا‮ ‬منه‮ ‬اسیر‮ ‬کرد/ ‬شیر‮ه ‬منه‮ ‬ذلیل‮ ‬کرد‮» (افسانه‌های لری ١۰۶١١٢).

دختر همان‌طور که در سایر قصه‌ها دیده می‌شود طرد یا آواره می‌شود، چوپانی که نی را شهر به شهر می‌برد و می‌نوازد نماد آوارگی دختر است. اما قصه می‌گوید که دختر بی‌گناه است. از این رو در پایان به سعادت و سربلندی می‌رسد.

در قصه پیرزن از ترس این‌که مبادا رازش برملا شود نی‌ها را می‌خرد و آن‌ها را به آشغال‌دانی می‌اندازد. پیرزن دیگری نی‌ها را می‌یابد و به خانه می‌برد. «دختر دال» که روحش در نی بوده از آن بیرون می‌آید، با خدمتی که به پیرزن می‌کند و نجابتی که از خود نشان می‌دهد، تدریجاً‮ ‬به‮ ‬جایگاه از دست رفته باز می‌گردد.

قصه‌ی «دختر غازچران» که روایت‌های متفاوت آن در قصه‌های عامیانه‌ی ‌همه‌ی کشور‌ها یافت می‌شود، مثال بارز مطلب بالا است. در این قصه دختر با شاهزاده‌ای عروسی می‌کند و روزی که قرار است دختر را به شهر شوهر آینده ببرند، مادر به او دستمالی می‌دهد که حاوی سه قطره خون است- نمادی برای سربلندی خود مادر در زناشویی‌اش. او از دخترش می‌خواهد که آن را نگهداری کند. قصه نشان می‌دهد خاله، که می‌خواهد دختر خود را به جای عروس به همسری پادشاه در آورد، دارویی به دختر می‌دهد تا او را تشنه کند و‌‌ همان سبب می‌شود که دختر دستمالش را به آب بیندازد- به آب‌دادن نمادی برای از دست دادن- در نتیجه از جایگاه اجتماعی که برایش تدارک دیده شده است سقوط کند. هر دو قصه نشان می‌دهد که وقتی دختر عمداً کاری بر خلاف عرف نکرده، علیرغم بهایی که برای از دست رفتن دوشیزگی می‌پردازد سرانجام به سعادت می‌رسد.

در قصه‌های مشدی گلین‌خانم داستانی وجود دارد که نشان می‌دهد، حفاظت ناموس خانواده و نگهداری از دختر، وظیفه‌ی مادر است. و دوشیزه نبودن دختر چه مصایبی می‌تواند برای خانواده به دنبال داشته باشد. در قصه‌ی «عروسی که دختر نبود» می‌آید که داماد ساعتی بعد از ورود به حجله، از آن بیرون می‌آید و به زن برادرش می‌گوید که عروس باکره نبوده است. وقتی مادرشوهر از ماجرا خبردار می‌شود، حکم می‌کند جواهراتی که به سر و سینه‌ی عروس زده‌اند را بکنند و در صندوق مخصوص بگذارند. وقتی عمه‌ی عروس می‌گوید که عقب «گل دختر» آمده، خواهر عروس با مصیبت بر سرش می‌زند که «خواهرش گه هم بالا نیاورده چه برسد به گل.» عمه می‌رود با مشت، بر سر همسر برادرش می‌کوبد و می‌گوید: «خاک بر سرت با این دختر بزرگ کردنت.» مادر که خود حامله بوده، بی‌سروصدا تریاک می‌خورد و خود‌کشی می‌کند. بعد معلوم می‌شود که پسرعمو دختر را دوست داشته. چون فقیر بوده، پدر دختر حاضر نمی‌شده دختر را به او دهد. پسرعمو هم برای این‌که «قیمت» دختر را بشکند، به او تجاوز کرده است (قصه‌های مشدی گلین خانم ٢٧٢).

در اهمیت دوشیزگی و احترام به حق مردی که صاحب دختر است در تورات می‌آید اگر دختر باکره‌ای که نامزد مردی است، با مرد دیگر جمع شود، زن و مرد را دم دروازه‌ی شهر می‌باید آن‌قدر سنگ بزنند که کشته شوند. اما اگر مردی با دختر باکره‌ای که نامزد کسی نیست بخوابد، آن مرد باید آن دختر را به زنی بگیرد و به پدر دختر پنجاه مثقال نقره بدهد (تثنیه٢٢: ٢٢-۲۴). اما اگر مردی زنی را بگیرد و شب عروسی دریابد زن باکره نبوده است، باید دختر را به خانه‌ی پدرش پس بفرستند و اهالی شهر باید دختر را آن‌قدر سنگ بزنند که بمیرد‮ (تثنبه ٢٠: ۲١-۲۲).

-----------------------------------------------

شکوفه تقی: در تورات آمده اگر دختر باکره‌ای که نامزد مردی است، با مرد دیگر جمع شود، زن و مرد را دم دروازه‌ی شهر می‌باید آن‌قدر سنگ بزنند که کشته شوند.

-----------------------------------------------

در «قصه‌ی هفت برادر و یک خواهر»، دختر همه‌ی دنیا را دنبال برادر‌هایش می‌گردد و وقتی آن‌ها را پیدا می‌کند، همه کار از جمله همسر هم برایشان پیدا می‌کند. اما زنانِ برادران، از فرط حسادت، به دختر که شکمش به دلیل غذا باد کرده، تهمت حاملگی می‌زنند. برادران بدون تحقیق، برای از میان برداشتن «این لکه‌ی ننگ» تصمیم به کشتن او می‌گیرند. برادر کوچک وقتی دختر را به ده دیگری می‌برد، تصمیمش عوض می‌شود. دختر را در ده غریبه‌‌ رها می‌کند. مردی او را به خانه‌اش می‌برد و وقتی می‌فهمد که بی‌گناه است، «حلال پسرش می‌کند» دختر صاحب دو پسر می‌شود و به پسر‌هایش یاد می‌دهد قصه‌ی مادرشان را با زبان بچه‌گانه بگویند. خبر به گوش برادر‌ها می‌رسد. آن‌ها زنان خود را طلاق می‌دهند، خواهر را بر می‌دارند و در سفر قشلاقی با خود می‌برند (افسانه های لری ١٧٠١٧٣).

در الهی‌نامه‌ی عطار قصه‌ای در رابطه با باکره بودن زنان و اهمیت آن می‌آید که از هر جهت قابل توجه است. در آن قصه نشان داده می‌شود حتی اگر شوهر آن‌قدر «جوان‌مرد» باشد که بتواند با «کمال بزرگواری» زن را ببخشد، زن به دلیل عذاب وجدان، نمی‌تواند خود را ببخشد. در این حکایت زن روز بعد از ازدواج به حال مرگ می‌افتد. در همان‌جا می‌آید درمان هیچ طبیبی هم نمی‌تواند او را یاری کند:

«ولی من این خجالت را چه سازم
که می‌دانم که می‌دانی تو رازم
چو تو هستی خبردار از گناهم
کجا برخیزد این آتش ز راهم
بگفت این و ز خجلت بی‌خبر گشت
سیه شد رویش و حالش دگر گشت
چو هر چیزی که بودش را ببخشید
نماندش هیچ دیگر جان ببخشید» (الهی‌نامه ١۴۴).

نماد دوشیزگی

در قصه معمولاً از اشارات مستقیم به رفتار جنسی پرهیز می‌شود، به خصوص که مخاطب قصه بسیار اتفاق می‌افتد که دختران کم سال باشد از این رو برای بیان مطالب از نمادهایی آشنا کمک گرفته می‌شود. یکی از این‌ها نماد کفش است. در قصه‌ها زنی شایسته زناشویی است که «کفشی کوچک و بلورین» داشته باشد. و زنی که «کفشی گشاد و گلی» دارد فاقد هر نوع احترامی است. در این رابطه گیلگمش برای توهین به ایش‌تر، ایزدبانوی باروری، او را «کفشی که پا را آزار می‌دهد» می‌نامد.

در قصه‌ی سیندرلا آنچه مانع می‌شود جای سیندرلا را زنی دیگر اشغال کند، کوچکی پای او است. و کفش بلورینش که نشان دوشیزگی اوست،‌‌ همان هم وسیله‌ی پیدا کردن او می‌شود. در قصه‌ی سیندرلا یا خاکسترنشین می‌خوانیم که شاهزاده لنگه‌ کفش بلورین سیندرلا را یافته، با‌‌ همان لنگه کفش به جستجوی او می‌رود. دو خواهر بزرگ‌تر که پاهای بزرگی دارند، برای این‌که کفش اندازه‌ی پایشان بشود، ناچارند انگشت پایشان را ببرند. وقتی پرنده‌ها خبر می‌دهند که کفش پر از خون است، خواستگار متوجه می‌شود دختری را که جستجو می‌کند، هنوز نیافته است. تا این‌که سیندرلا یا خاکسترنشین پای ظریفش را در کفش بلورین می‌کند و به دنبال آن به همسری شاهزاده در می‌آید.

همان‌قدر که در قصه‌ی سیندرلا کفش سبب خوشبختی و سعادتش می‌شود، در قصه‌ی‌ کفش سرخ، زندگی دخترک فقیری به نام کارن، بوسیله‌ی کفشش تباه می‌شود. به این معنا که دخترک در روز به خاک‌سپاری مادرش با پیرزنی آشنا می‌شود. پیرزن او را به فرزندی قبول می‌کند. به دختر کفشی از تیماج سرخ می‌دهد که بسیار زیبا و برازنده است. کارن با همان‌ کفش‌ها به مراسم جشن بلوغ خود به کلیسا می‌رود. کفش‌ها به هر طرف که خودشان بخواهند حرکت می‌-کنند، و دختر را به رقص و جست و خیز وا می‌دارند، بی‌آنکه دختر بتواند آن‌ها را از پای خود بکند. دختر جوان آن‌قدر با آن کفش‌ها می‌رقصد که از پاهای مجروحش خون می‌آید. در پایان او از دژخیمی می‌خواهد که پا‌هایش را با تبر قطع کند. آن‌گاه به کلیسا می‌رود و به عنوان راهبه آرامش می‌یابد (هزاردستان ١٢۵١٣۵). این قصه که بنظر می‌رسد در دوران قرون وسطی صورتی مذهبی یافته، از‌‌ همان دسته قصه‌هاست که قصد آموزش اخلاقی به دختران نوجوان دارد.

در حالی که در قصه‌های قدیمی‌تر مطلب به این وضوح مطرح نمی‌شود و خبری از مکان‌های مذهبی در آن‌ها نیست و اخلاقیاتی مستقیما مطرح نمی‌شود. مثلا در قصه‌ی‌ باغ گل زرد می‌آید پینه‌دوزی کفش‌های کهنه‌اش سبب زمین خوردن پسر پادشاه می‌-شود. او از پیرمرد می‌خواهد که برایش لباسی از گل بدوزد تا او را ببخشد. پیرمرد به دخترش می‌گوید او لباس را برای شاهزاده آماده می‌کند. نامزد شاهزاده می‌شود. در ایام نامزدی پسر پادشاه برای دختر سیبی می‌فرستد تا گاز بزند. و کفشی تا اندازه‌اش را امتحان کند. کنیز پادشاه سیب را گاز می‌زند «به طوری که هسته‌اش بیرون می‌پرد». وقتِ امتحانِ کفش هم، پایش را در گل کرده، باعث کثیفی و پارگی آن می‌شود. این هر دو از دید شاهزاده دلالت بر دوشیزه نبودن دختر کفاش می‌کند. همین در وقت ازدواج مانع نزدیکی پسر پادشاه به عروس می‌شود. تا این‌که ملکه تدبیری می‌اندیشد. بر آن اساس دختر در سه رنگ باغ متفاوت، پسر را ملاقات می‌کند. در هر باغ، لباسی به‌‌ همان رنگ می‌پوشد، در باغ گل یاس، انگشتش را می‌برد. گوشه‌ی لباسش را پاره می‌کند و خون را بند می‌آورد.

وقتی پسر دیر وقت به خانه بر می‌گردد آن‌چه سبب می‌شود که با همسرش آشتی کند تصنیفی است که‮ ‬دختر‮ ‬می‮‌‬خواند: ‮ «آخ‮ ‬دستم، ‮ ‬واخ‮ ‬دستم‮ ‬جام‮ ‬زرنگار‮ ‬پسر‮ ‬پادشاه‮ ‬بریده‮ ‬شستم‮.» ‬بعد‮ ‬شست‮ ‬بریده-ی‮ ‬دختر‮ ‬را‮ ‬می‌بیند‮ ‬که‮ ‬در یک ‮روایت‮ ‬با‮ ‬تکه‌ای ‬از‮ ‬شال‮ ‬مرد‮ ‬بسته‮ ‬شده‮ ‬‬و در‮ ‬روایتی‮ ‬دیگر‮ ‬با‮ ‬گوشه‌ی‮ ‬لباس‮ ‬دختر. در‮ ‬واقع‮ ‬آنچه‮ ‬سبب‮ ‬آشتی‮ ‬مرد‮ ‬می‮‌‬شود‮ ‬باور‮ ‬این‮ ‬نکته‮ ‬است‮ ‬که‮ ‬دختر‮ ‬دوشیزه‮ ‬بوده‮ ‬است. ‮ ‬

در قصه‌ی «ننه ماهی» دختری می‌رود لب آب ماهی بشوید. سر می‌خورد و آب کفشش را می‌برد. پسر پادشاه لنگه کفش را می‌-یابد. به جستجوی دختر بر می‌خیزد. نامادری دختر، به او تهمت حاملگی می‌زند. اما ننه ماهی که در واقع فرشته‌ی بخت دختر بوده، به یاریش می‌آید. باعث می‌شود پسر پادشاه با او عروسی کند (افسانه‌های لری ۹۵).

دوشیزگی و بارداری مقدس

حفظ دوشیزگی برای زنان، در پاره‌ای فرهنگ‌ها چنان اهمیت قدسی پیدا کرد، که در باور مذهبی، قهرمان دینی و ملی، می‌بایست از دوشیزه‌ای به دنیا بیاید.

بارز‌ترین نمونه‌ی آن داستان مریم و تولد عیسی است، که با استناد به کتب دینی از روح‌القدس، وقتی که جامه‌اش را در می‌آورد تا تن بشوید، باردار می‌شود. دیگر تولد سوشیانس «ناجی مذهبی ایرانیان» است، که دوشیزه‌ای در دریاچه اساطیری کیانسه یا در دریاچه هامون فرو می‌رود و باردار می‌شود.
در قصه‌ی «اژدهای زرد» دختر جوانی در کنار چشمه مشغول شستن سبزی است، در آب هلوی سبزی را می‌بیند. با خودش می‌گوید داشتن هلوی سبز بهتر است از نداشتن هلو. هلو را می‌خورد و باردار می‌شود. خانمِ خانه وقتی متوجه‌ی بارداری دختر می‌شود، او را از خانه بیرون می‌کند. دختر دردش را به پیرزنی می‌گوید او بی‌آن‌که حرف‌های دختر را باور کند از سر دلسوزی او را به کلبه‌ی مخروبه‌ای می‌برد، و روی تشکی از کاه جا می‌دهد.

وقتی زمان وضع حمل دختر می‌رسد پرنده‌ای درخشان به کمک دختر می‌آید. پس از سه روز پرنده ناپدید می‌شود و دختر جوان که ناچار بوده در مزرعه کار کند، بچه‌اش را کف جویی می‌خواباند. ماری به پسر نوزاد شیر می‌دهد. این پسر کسی است که اژدهای بزرگ را می‌کشد و مردم را از شر او خلاص می‌کند (افسانه‌هایی از تبت۲: ۱۳-۳۱). جزئیات این افسانه با داستان مریم، شستشو در کنار آب، باردار شدن، به بیابان پناه بردن، در طویله‌ای وضع حمل کردن و سپس یک ناجی را بدنیا آوردن که به‌وسیله‌ی روح‌القدس معجزاتش را انجام می‌دهد قابل مقایسه است.

به این ترتیب در قصه‌ها می‌توان دید بین نگاهی که در عرف جامعه به نیروی جنسی مردانه وجود دارد و ارزش قدسیی دوشیزگی زن ارتباطی مستقیم وجود دارد.

کتاب‌های مرجع

ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علی موحد، تهران ١٣٣٧.
ابوبکر محمدبن‌جعفر نر شخی، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر محمدبن‌نصر القباوی، تهران، انتشارات توس.
انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم، گل به صنوبر چه گفت، دو جلد، تهران ١٣۵٩.
آندرسن، هانس کریستین، هزار دستان، ترجمه مسعود حاتم، تهران ۱۳۳۵.
تقی، شکوفه، زن آزاری در قصه‌ها و تاریخ، نشر باران استکهلم، ١٣٨۶.
رحمانیان، افسانه‌های لری، تهران ١۳٧٩.
سفرنامه مارکوپولو ترجمه حبیب الله صحیحی، تهران ١۳۵٠.
شتوویچکووا، دانا ومیلادا، افسانه‌هایی از مردم تبت دو جلد، ترجمه اردشیر نیک‌پور، تهران ۱۳۷۹.
عوفی، محمد، جوامع‌الحکایات، ج اول ودوم تهران ١۳۵۵.
عطار، فریدالدین، الهی‌نامه به تصحیح فواد روحانی، تهران ١۳۵٩.
عهد عتیق کتاب تورات، سفر پیدایش، سفر تثنیه.
مشدی گلین خانم، قصه‌های مشدی گلین‌خانم، گردآوری ل. پ. الول ساتن، تهران ١٣٧۶.
هزارویک شب به کوشش بهرام افراسیابی جلد ١-۵، تهران ١٣٧٨.

در همین زمینه:

::دکتر شکوفه تقی در «دفتر خاک»، رادیو زمانه::

چهار نماد زنانه، چهار قهرمان شاهنامه

Tue, 17 Apr 2012 07:26:10 +0000

شکوفه تقی

شکوفه تقی - گاو بَرمایه یا پُرمایه، سیمرغ، غُرم و کرم هفتواد، چهار نماد جانوری بخت در شاهنامه هستند، که در رابطه با زندگی فریدون، زال، اردشیر پاپکان و هفتواد، ظاهر می‌شوند. این نماد‌ها که یا مادینه بوده، یا دارای مشخصات مادینه، در سه مورد با مادر، دختر و معشوق قهرمان همزادی دارند، جز مورد زال که نماد انسانی و جانوری در هم ادغام شده، به صورت سیمرغ افسانه‌ای، که مشخصات پرورنده و ایزدبانو را دارد، ظهور می‌کند.

در این مقاله چهار نماد مادینه‌ی بخت، در رابطه با زندگی چهار قهرمان مرد شاهنامه بررسی می‌شود. سعی است نشان داده شود فرانک و گاو پُرمایه محصول فرهنگی جامعه‌ی کشاورزی، زال و سیمرغ محصول فرهنگی جامعه‌ی شکارچی هستند، گلنار و غُرم محصول فرهنگی جامعه‌ی دامداری و دختر صنعتگر و کرم هفتواد در جامعه‌ای ساخته شده که در آن پیشه‌ی مردم عیاری و صنعتگری بوده است.

گاو پُرمایه، نماد بخت پادشاهی در جامعه‌ی کشاورزی

فردوسی می‌گوید چهل سال مانده به سرآمدن هزاره‌ی پادشاهی ضحاک، او خواب می‌بیند که سه مرد جوان در کاخش پدیدار شدند. آن‌که کوچک‌تر بود، با قامتی سرومانند و فرّ کیانی با کمر شاهوار بسته و گرز گاوسر، به جنگش می‌-آید، بر گردنش پالهنگ می‌گذارد، او را کشان‌کشان به البرزکوه می‌برد. (شاهنامه ۱: ۵۴) یکی از مُعَبّران خبر از نابودکننده‌ی او «آفریدون» می‌دهد. ضحاک می‌پرسد فریدون به چه کینه‌ای قصد نابودی او را دارد. موبد خبر می‌دهد که ضحاک پدر او آبتین و گاوی به نام بَرمایه که دایه‌ی اوست را خواهد کشت.

چهل سال بعد، فریدون با فرّ جمشید از فرانک در حالی به دنیا می‌آید که پدرش آبتین بدست ضحاک کشته است. در حالی که برای عموم پدر بخت فرزند است در حماسه‌ی فریدون مادر تجلی بخت بلند فرزند است. وقتی خبر می‌شود که ضحاک قصد کشتن فرزندش را دارد، برای نوزادش گاوی می‌یابد که فردوسی در توصیف او می‌گوید:

«که کس در جهان گاو چونان ندید
نه از پیرسر کاردانان شنید»

و نوزادش را از او برخوردار می‌-کند. گاو پرمایه به مدت سه سال دایه‌ی فریدون است، تا اینکه ضحاک از وجودش باخبر می‌شود و دستور کشتن او را می‌-دهد. قبل از اینکه دست ایادی ضحاک به کودک برسد، فرانک خودش را به مرغزار می‌رساند، فرزندش را برداشته، به البرزکوه می‌برد.

در این حماسه می‌توان دید فرانک نه تنها راه قله را می‌-شناسد که تنی چالاک و توانا هم دارد:

«بیاورد فرزند را چون نوند
چو مرغان بر آن تیغ کوه بلند»

در آنجا «مردی دینی» که می‌بایست پرورنده‌ی معنوی فرزندش باشد را می‌یابد. شرایط خود را به او توضیح می‌دهد و خودش را «سوگواری از ایران زمین» معرفی می‌کند، فرزندش را هم کسی که سرور مردم خواهد شد:

«بدان کین گرانمایه فرزند من
همی‌بود خواهد سر انجمن» (شاهنامه ۱: ۵۹)

گاو پُرمایه، نماد بخت پادشاهی در جامعه‌ی کشاورزی

وقتی مادر کودکش را در امنیت کامل قرار می‌دهد، فرستادگان ناامید ضحاک گاو را به تلافی نابود می‌کنند. و خانه‌ی فرانک را به آتش می‌کشند. فریدون دور از دسترس دشمن بر فراز قله پرورش می‌یابد. پس از آنکه شانزده ساله می‌شود از کوه به زیر می‌آید قصد ایوان پادشاه را می‌کند:

«به اروند رود اندر آورد روی
چنان چون بود مرد دیهیم جوی
اگر پهلوانی ندانی زبان
به تازی تو اروند را دجله خوان»

در اینجا می‌توان دید نماد جانوری بخت فریدون گاوی شیرده، نماد انسانی، مادری توانا و بیداربخت است.

اما در ارتباط با فریدون و فرهنگ کشاورزی می‌توان مثال از شاهنامه آورد که می‌گوید:

«به روز خجسته، سرِ مهرماه
به سر، بر نهاد آن کیانی کلاه
دل از داوری‌ها بپرداختند
به آئین یکی جشن نو ساختند»

فریدون، آغاز مهرگان، که مهم‌ترین جشن کشاورزان بوده، بر تخت می‌نشیند. و دستور می‌دهد تا آتش بیفروزند، بر آتش، عنبر و زعفران که قربانی گیاهی است، بسوزانند.

در ادامه‌ی معرفی فریدون، فردوسی می‌گوید:

«پرستیدن مهرگان دین اوست
تن آسانی و خوردن آئین اوست» (شاهنامه ۱: ۷۹)

وقتی فرانک خبر می‌شود پسرش شاه شده، به شکرانه‌ی فرارسیدن چنان روزی، آن گونه عمل می‌کند که یک ملکه‌ی قدرتمند و با مکنت. نیایش کنان سر و تن را می‌شوید. بر کردگار نماز می‌گزارد. نیازمندان را به مدت یک هفته اطعام می‌کند، «چنان که درویشی نمی‌ماند.» هفته‌ی دیگر ساز بزم می‌کند. خانه‌اش را مانند بوستان می‌آراید و بزرگان را به جشن خود دعوت می‌کند. به گفته‌ی فردوسی چنان از پادشاهی پسر سپاسگزار است که در گنج را می‌گشاید و بر پول کمترین وقعی نمی‌گذارد.

سپس به رسم تهنیت هدایای بسیاری مانند جامه و گوهر شاهوار، ژوبین و تیغ و کمر، بار ش‌تر می‌کند و به همراه اسبان تازی به نزد پسر می‌برد.

«وزان پس جهاندیدگان سوی شاه
ز هر گوشه‌ای برگرفتند راه» (شاهنامه ۱: ۸۱)

در مراسم آئینی که فرانک به هنگام رسیدن پسرش به پادشاهی انجام می‌دهد می‌توان بخشی از مراسم آئینی همه‌ی ادیان و فرهنگ‌هایی را دید که در کنار رود‌هایی مانند دجله و فرات حتی نیل رشد کرده‌اند.

سیمرغ نماد بخت پهلوانی در جامعه‌ی شکارچی

بعد از فریدون، منوچهر نتیجه‌ی او به تخت شاهی می‌نشیند. اهمیت دوران پادشاهی منوچهر به پهلوان او سام و تولد فرزندش زال، پدر رستم است.

در شاهنامه پادشاهی منوچهر سرآغاز رسمی دوران پهلوانی است، اگرچه سام به منوچهر می‌گوید: «مرا پهلوانی نیای تو داد». در پادشاهی منوچهر برای اولین‌بار از قدرت و نفوذ پهلوانان سخن به میان می‌آید و آن‌ها نخستین کسانی هستند که بر شاه آفرین می‌کنند. و او را «دارای تاج و فرّه موبدان» می‌دانند. در این‌جا می‌توان دید که فرّه پهلوانی از آن خانواده‌ی سام نریمان است. و‌‌ همان فرّه است که به زال و سپس به رستم می‌رسد و نام فرِّه شاهنشهی می‌یابد.

پادشاهی منوچهر با داستان بی‌پسری سام پهلوان، که بی‌فرزند مانده آغاز می‌شود. و این‌که به دعا، از یکی از همسرانش فرزندی به دنیا می‌آید که مویش سفید است. سام وقتی او را می‌بیند می‌پندارد به مجازات گناهی، به چنین ننگی دچار شده است. از آن رو می‌گوید:

«چو آیند و پرسند گردنکشان
چه گویم از این بچه‌ی بدنشان»
و دستور می‌دهد نوزاد را به کوه بیندازند.

در این حماسه پدر که می‌بایست بخت نوزاد باشد، او را از خود می‌راند و مادر کاری برای بازداشتن او نمی‌کند. بلکه این پرنده‌ی افسانه‌ای است که کودک را به فرزندی بر می‌گزیند و بخت او را بلند می‌کند. سیمرغ در این حماسه نقش مادری مهربان، قدرتمند، با تدبیر، آینده‌نگر، پرورنده‌ای برخوردار از هوش غریزی و آموزگاری با خرد آسمانی را بازی می‌کند. او که در حماسه‌ی زال مشخصات یک زن کامل و یک ایزدبانو را دارد از زندگی زال نوزاد از نخستین روز تا روزگار جوانی چنان مراقبت می‌کند که آوازه‌ی سلامت و قدرت او در جهان می‌پیچد.

در همین ایام است که سام خواب می‌بیند مردی از هند سوار بر اسب تازی به نزد او آمد و مژده‌ی زندگی فرزندش را داد. شب دوم خواب می‌بیند از «کوه هند» درفشی بلند برافراشته شد، جوانی خوبروی پدیدار شد. و از پس او لشکری نمایان گشت. و دید که در طرف دست چپ و دست راست جوان، یک موبد، و یک پیر خردمند هستند که به هنگام دیدن سام زبان به نکوهش او می‌گشایند و می‌گویند:

«ترا دایه گر مرغ شاید همی
پس این پهلوانی چه باید همی»

سام به جستجو بر می‌آید. پس از آنکه مطلع می‌شود پسرش در البرزکوه است، با سپاه فراوان به آن‌جا می‌رود، تا فرزندش را به شادی و عزت با خود بیاورد.

رفتار و حضور سیمرغ در هنگام یافتن و پرورش زال مادرانه است و عنصری مادینه که حامل دلسوزی، مراقبت و هشیاری بسیار است را به نمایش می‌گذارد. حتی وقتی سام برای بردنش می‌آید، زال از او نمی‌تواند دل بکند. اما سیمرغ مانند مادری مهربان و با تدبیر که بهترین‌ها را برای فرزندش می‌-خواهد، او را به رفتن تشویق می‌کند. در‌‌ همان حال دلداری می‌دهد، نوازش می‌کند. به او می‌گوید که او را زیر پر خود پرورانده است. تشویقش می‌کند، برود و جاه و جلال زندگی پهلوانی را ببیند. برای این‌که او را مطمئن کند همیشه همراهش خواهد بود و هر وقت که نیاز باشد به یاری او خواهد آمد، پری از پر‌هایش را به او می‌دهد و می‌گوید:

«ابا خویشتن بر یکی پرّ من
خجسته بود سایه فرّ من» (شاهنامه ۱: ۱۴۵)

توضیح می‌دهد اگر در موردی به سختی افتاد، آن پر را آتش بزند. او‌‌ همان دم ظاهر خواهد شد. حتی به او می‌آموزد چگونه آئینی و افسونگرانه، روحش را به یاری بخواند، تا ظاهر شود. سپس پهلوان جوان و کوه‌پیکر را، با مهربانی و نرمش، بی‌آن‌که کوچک‌ترین آزاری ببیند، برمی‌دارد. در نزد سام و لشکریان به زمین می‌گذارد. مانند فریدون زال نیز با فرّه پهلوانی به زیر می‌-آید، تا جهان پهلوان و جانشین پدرش بشود.

مرتبه‌ای دیگر که سیمرغ ظاهر می‌شود هنگام تولد رستم است. فردوسی حال زال جهان‌پهلوان را بر بالای بستر همسرش رودابه «پر از آب رخسار و خسته جگر» توصیف می‌-کند. در این‌جاست که زال به‌یادش می‌آید باید از سیمرغ یاری بگیرد:

«یکی مجمر آورد و آتش فروخت
و ز آن پرّ سیمرغ لختی بسوخت» (شاهنامه ۱: ۲۳۷)

زال برای ملاقات با سیمرغ مراسمی آئینی انجام می‌دهد که در آن افروختن آتش و سوزاندن پر هست. و ستودن سیمرغ:

«برو کرد زال آفرین دراز
ستودش فراوان و بردش نماز»

سیمرغ به هنگام ظهور، با زال در ‌‌نهایت مهر رفتار می‌کند و دلسوزانه و مادرانه سرزنشش می‌کند:
پس طریق شکافتن شکم و محل یافتن گیاهی را به زال نشان می‌دهد. همچنین دلداری می‌دهد که خطری نخواهد بود. سیمرغ در این مرتبه یادآور بی‌بی‌ها و زنان داروگر است که هم مامایی می‌دانند و هم از رموز گیاهان باخبرند.

سیمرغ نماد بخت پهلوانی در جامعه‌ی شکارچی

بار سومی که سیمرغ در شاهنامه پدیدار می‌شود وقتی است که رستم خسته و شکسته از جنگ اسفندیار روئین‌تن به خانه آمده، دست از زندگی شسته. زال می‌گوید:

«یکی چاره دانم من این را گزین
که سیمرغ را یار خوانم برین
گر او باشدم زین سخن رهنمای
بماند به ما کشور و بوم و جای» (شاهنامه ۶: ۲٩۳)

زال برای فراخواندن سیمرغ یک بار دیگر به مراسم آئینی متوسل می‌شود. به گفته‌ی شاهنامه «زال فسونگر» سه مجمر پر از آتش بر می‌دارد با سه «هشیار و گرد» به قله‌ی کوه می‌روند و از میان دیبا پر سیمرغ را بدر می‌آورد، پر را اندکی در بالای مجمر می‌سوزاند تا نیمه شب که سیمرغ پدیدار می‌شود
سیمرغ زال را غرق غم و اندوه در کنار آتش دیده به سویش می‌آید و دلجویی کنان می‌پرسد:

«بدو گفت سیمرغ شا‌ها چه بود
که آمد ازین سان نیازت به دود»

زال همان‌گونه که کسی در نزد مادر عزیزی می‌گرید و ناله می‌کند در کنار سیمرغ می‌نالد و می‌گوید چه بر سر رستم آمده است:

«تن رستم شیردل خسته شد
از آن خستگی جان من بسته شد»

سیمرغ باز هم به شیوه‌ای مادرانه او را دلداری می‌دهد:

«بدوی گفت سیمرغ کای پهلوان
مباش اندرین کار خسته روان»

به او می‌گوید که رخش و رستم را به نزدش بیاورند تا دردم مرهمی بر زخم‌هایشان بگذارد. وقتی رستم را به نزد سیمرغ می‌آورند او هم‌چنان مهربان و مادرانه با رستم حرف می‌زند و با دلسوزی سرزنشش می‌کند که:

«چرا رزم جستی ز اسفندیار
چرا آتش افکندی اندر کنار» (شاهنامه ۶: ۲٩۵)

سیمرغ پیکان را از زخم رستم بیرون می‌کشد و خون و خستگی او را با منقارش پاک می‌کند. سپس با پرش به روی همه‌ی زخم‌های او می‌کشد. به‌‌ همان شیوه رخش را هم درمان می‌کند. بعد هم می‌کوشد رستم را از جنگ با اسفندیار باز بدارد. در این حماسه می‌توان دید که سیمرغ بخت و نماد فر پهلوانی زال است که تا پایان همراه اوست. حضورش آورنده‌ی زندگی، خردمندی و اقتدار است.

در داستان زال می‌توان دید بختی که با نماد سیمرغ تجلی می‌کند می‌تواند به جامعه‌ی شکارچی تعلق داشته باشد. بخصوص که بین پاره‌ای از خصائل آرتمیس الهه‌ی شکار یونانی و سیمرغ می‌توان وجوه مشترکی یافت. از آن جمله جفت بودن با آپولو که هم همسر و هم دو قلوی اوست، کمک به زایمان زنان، شفابخشی و مرهم گذاری بر زخم‌ها. در عین حال پیروزمندانه از میان برنده‌ی دشمنان خویش است. هم‌چنان که پهلوان باید هر دو خصال را نسبت به مردم مورد دفاع خود و دشمنان آن مرز و بوم داشته باشد.

دیگر اینکه سیمرغ در داستان زال چشمان عقاب را دارد و بر قله‌ی کوه زندگی می‌کند و در وهله‌ی اول ملاقاتش با نوزاد حماسه، زال، به قصد شکار صورت می‌گیرد. یعنی سیمرغ شخصیت یک شکارچی و یک پرورنده را دارد که مانند خود شخصیت پهلوان نسبت به کسانی که زیر پوشش دفاعی او هستند حمایت‌کننده و نسبت به تهدیدکنندگان آن مرگ‌آور است.

بره نماد فرّه دینی در جامعه‌ی دامدار

فردوسی می‌گوید در زمان اردوان پنجم، پادشاه اشکانیان، دست نشانده‌اش، بابک، در استخر پارس، حکومت داشت. مردی به نام ساسان، از نسل ساسان پسر دارا، به خدمت بابک در می‌آید. مرد جوان روزگاری سخت و پر تلاش در خدمت بابک دارد. تا اینکه بابک شبی در خوابی ساسان شبان خود را سوار بر پیل می‌بیند، که تیغ هندی در دست دارد. شب دوم خواب می‌بیند که موبد یا مغی سه آتش فروزان «چو آذرگشسب و چو خرّاد و مهر فروزان به کردار گردان سپهر» با خود حمل می‌کند. او این سه آتش را در پیش ساسان می‌گذارد و در هرکدام عود می‌سوزد. معبران خبر می‌دهند که چنین خوابی برای هرکسی دیده شود، سرانجام او یا پسرش پادشاهی خواهد بود.

بابک ساسان را نزد خود می‌خواند و از اصل و نسبش می‌-پرسد. مرد جوان وقتی احساس امنیت می‌کند، از نسب خویش که به دارا می‌رسد و از ترس اشکانیان پنهان نگاه داشته، او را باخبر می‌سازد. بابک وقتی از این خبر خوش مطلع می‌شود به تعظیم و اکرام مرد جوان می‌پردازد. به گفته شاهنامه «جامه‌ی پهلوی با آلت خسروی» بر تن او می‌پوشاند و برایش کاخی «پرمایه» بنا می‌کند. او را سر شبانان می‌کند و در خدمتش غلام و پرستار می‌گذارد. وقتی از مال و خواسته بی‌نیازش می‌کند دختر خود را که تاج و مایه‌ی افتخارش بوده به او می‌دهد. (شاهنامه ۷: ۱۱٩)

بره نماد فرّه دینی در جامعه‌ی دامدار

دختر بابک پس از نه ماه پسری به دنیا می‌آورد که ساسان به یاد نیای ارشد خود «همی خواندش بابکان اردشیر». بابک به کمک مربیان و آموزگاران او را چنان به همه‌ی هنر‌ها آراسته می‌کند که خبرش به اردوان می‌رسد. فردوسی وقتی نوجوان زیبارو و هنرمند را توصیف می‌کند حرفی از فرّه یا بخت او نمی‌زند. اما می‌گوید که اردوان خواستار آن می‌شود که فرزند بابک در کنار فرزندان خودش در کاخ شاهی پروریده شود. و قول می‌دهد با اردشیر مانند فرزند خویش رفتار کند.

بابک نوجوان را با سوغات فراوان از استخر به ری می‌فرستد. و اردوان، به وعده‌ی خویش وفا می‌کند، نوجوان را مانند یکی از پسرانش در دربار خویش می‌پذیرد. تا ماجرای شکار-اختلاف بین یکی از پسران اردوان و اردشیر بر سر اینکه چه کسی شکار را زده- مطرح می‌شود.‌‌ همان سبب می‌شود که اردوان او را از قصر شاهی به آخور اسبان تازی بفرستد.

به شهادت کارنامه‌ی اردشیرپاپکان و شاهنامه، اردشیر با مال و خواسته‌ای که پدربزرگش، بابک، به نزد او می‌فرستد روزگارش را به شادخواری طی می‌کند و منتظر فرصت می‌-شود. در این ایام محبوب اردوان، گلنار، تجسم انسانی بخت اردشیر می‌شود. او که هم گنجور و هم دستور پادشاه است و نزد او از جان و دلش عزیز‌تر، اردشیر را از بام می‌بیند و دلباخته‌ی او می‌شود. شب با کمند به زیر می‌آید و خود را بر اردشیر عرضه و اظهار بندگی می‌کند. این در حالی است که اردوان به این دختر زیباروی به منزله‌ی بخت خود و فال نیکوی خود نگاه می‌کند. و هیچ روزی نیست که بدون نگاه بر روی او آغاز ‌کند.

در این دوران بابک می‌میرد. اردوان پسر بزرگ خود را به فرمانروایی پارس به جای بابک می‌فرستد، بی‌آنکه بر اردشیر ارزشی بگذارد. هم‌زمان اردوان از اخترشماران می‌خواهد به طالع پادشاهی او نگاه کنند. به هنگام رصد، گلنار حاضر می‌شود. در طول سه روز هر چه را باید می‌شنود. ستاره‌شماران روز چهارم به نزد اردوان می‌روند و به او می‌-گویند جوانی که والامقام و از‌نژاد سپهبدان است از نزد او می‌-گریزد و پس از آن شهریاری بلنداختر می‌شود. گلنار به نزد اردشیر می‌آید و او را از شنیده‌ها باخبر می‌کند. ارشیر تصمیم به مراجعت به پارس می‌گیرد. و به او می‌گوید اگر همراهش بشود او را بانوی بانوان می‌کند. زن جوان می‌پذیرد. فردوسی می‌گوید:

«کنیزک در گنج‌ها باز کرد
ز هر گوهری جستن آغاز کرد»

اردشیر یک اسب سیاه و یک اسب سفید از آخور اردوان بر می‌دارد. با گلنار از ری به پارس می‌گریزد. اردوان وقتی بیدار می‌شود و گلنار را نمی‌یابد، خبر می‌شود زن و مرد و اسبان و مال و خواسته از او گریخته‌اند. با سپاهیان به دنبال ایشان می‌تازد. در وهله‌ی اول می‌گویند که غُرمی را دیدند که به دنبال آن دو سوار می‌دوید. وقتی اردوان ماجرای غُرم را می‌پرسد به او می‌گویند:

«چنین داد پاسخ که آن فرّ اوست
به شاهی و نیک اختری پرّ اوست» (شاهنامه ۷: ۱۲۸)

در واقع این نخستین بار است که از فرّ اردشیر سخن به میان می‌آید. در مرحله‌ی بعد می‌گویند که آن دو تن را دیدند که غُرم بر پشت اسب یکی از آن دو نشسته بود. در این‌جا فرّه و بخت یکی گرفته می‌شود:

«که بختش پس پشت او برنشست
از این تاختن باد ماند بدست» (شاهنامه ۷: ۱۲٩)

مادینه بودن غرم در داستان فرار اردشیر وقتی تأیید می‌شود که به اردوان می‌گویند باید شتاب کرد و جلوی اردشیر را گرفت: «نباید که او نوشد از غرمُ، شیر» (شاهنامه ۷: ۱۲۹) که کنایه از بهره‌برداری از بخت خود و رسیدن به شهریاری است در عین حال به مادینه بودن حیوان نیز اشاره دارد.

اردشیربابکان به دلیل همراهی بخت بی‌مانع به پارس می‌-رسد. وقتی که طرفدارانش بر گرد او جمع می‌شوند موبدی به او می‌گوید:

«از این پس کنی رزم با اردوان
که اختر جوانست و خسرو جوان»

در داستان اردشیر و ارتباط آن با بخت نیز مانند داستان زال دیدن آینده به وسیله‌ی رؤیا، رؤیای سام و خبر گرفتن از حیات پسر، و افروختن سه آتش مقدس و به‌کار بردن بوی خوش برای آتش وجود دارد.

در این داستان براحتی می‌توان ارتباط بین غُرم را با تعریفی که ساسانیان از حکومت خود می‌کردند یافت. اردشیربابکان کسی است که حکومت دینی را در کنار پادشاهی خود قرار می‌دهد. نسبت خانوادگی خود را به گشتاسب می‌رساند. و دین زرتشت را دین رسمی سراسر کشورهای ایرانی تحت پادشاهی خود می‌کند. از این رو می‌توان چنین برداشت کرد که غُرم، بخصوص که با صفت پاک در شاهنامه می‌آید، نماد بخت یا فرّه دینی و بخت پادشاهی باشد. در عین حال که غرم حیوان مقدس فرهنگ و جامعه‌ی دامداری نیز به حساب می‌-آید. مضافاً در قصه‌ی اردشیربابکان تأکید می‌شود ساسان پدر اردشیر شبان بوده است.

در داستان اردشیر می‌توان دید که غرم نشان و نماد بخت به معنای برخورداری از ثروت و برکت در زندگی است، که هم شامل احشام و زمین می‌شود، هم سلامت و زندگی آدم‌ها و هم زن. نتیجه‌ای که از این نماد می‌توان گرفت این است که به‌زعم نویسندگان داستان و ابداع کنندگان نماد، چنین پادشاهی آورنده‌ی برکت برای خود و مردم است. در واقع غرم صورت دامی برخورداری از زندگی است. همان‌طور که در یک فرهنگ کشاورزی خوشه‌ی درشت و سلامت گندم نمادی است که حق مطلب را در رابطه با بخت و ثروت و برخورداری از برکات زندگی ادا می‌کند.

کرم هفتواد نماد بخت در جامعه‌ی صنعتگران

فردوسی به‌هنگام نقل داستان اردشیربابکان از داستان کرم هفتواد می‌گوید. قصه از این قرار است که در پارس شهری به نام کجاران با مردمی فقیر بوده، و شغل غالب مردم ریسندگی. در این شهر دختران ریسنده که از سپیده تا شام کار می‌کردند، بسیار بودند. هفتواد یکی از این صنعتگران ریسنده بوده که هم خودش و هم هفت پسر و یگانه دخترش زندگی را در کار ریسندگی گذاشته بودند. دختر هفتواد که فردوسی او را «نیک بخت» و «پرهنر» معرفی می‌کند، روزی در وقت صرف خورش، از درخت سیبی در کنارش می‌افتد. او سیب را بر می‌دارد و در میان آن کرمی می‌یابد. کرم را روی دوکش می‌گذارد. در آن روز به بخت کرم بیش از هر روز می‌ریسد. به زودی متوجه می‌شود کرم بخت بیدار شده خانواده‌ی اوست. به دنبال حضور این هشیاری اقتصادی، ثروتی عظیم برای خانواده‌ی دختر فراهم می‌شود. از ثروتی که دختر به سبب بخت کرم برای پدر و هفت برادرش تهیه می‌کند، آن‌ها به چنان مکنتی می‌رسند که رقیب پادشاه می‌شوند. قلعه‌ای بزرگ می‌سازند و نام شهر کجاران را «کرمان» می‌گذارند.

قلعه بم، قلعه کرم هفتواد

از برکت کرم و بخت بلند دختر، نه تنها هفتواد و پسرانش به پادشاهی و سروری مردم کرمان می‌رسند که هرکس به بخت کرم کار می‌کند نیز ثروتمند می‌شود. به این ترتیب پرستندگان کرم فزونی می‌گیرند. در این میان دختر، خادم یا پریستار آئین کرم می‌شود. هر روز او را خوراک می‌دهد و توجه می‌کند. تا اینکه کرم به چنان اژدهایی بدل می‌شود، که هیچ یک از سپاهیان اردشیر نمی‌توانند با پدر و هفت برادر دختر و کسانی که با ایشان همراه هستند مقابله کنند. آن‌ها نه تنها قلعه‌ای نفوذ ناپذیر می‌سازند که بخت کرم هم یارشان است. تا اینکه اردشیر به حیله وارد قلعه‌ی نفوذناپذیر هفتواد می‌شود و به جنگ کرم می‌رود و با ریختن فلز گداخته در شکم کرم، او را می‌کشد. به این ترتیب بخت هفتواد می‌خوابد و بخت پادشاه بر او غلبه می‌کند:

«بدانید کامد به سر، کار کرم
گذشت اختر و روز بازار کرم» (شاهنامه ۷: ۱۵۰)

در قصه نشانی از مادینه بودن کرم نیست اما یابنده و نگهدارنده و پرورش دهنده‌ی او دختر هفتواد است. در واقع بخت اوست که به مدد خانواده‌اش و پرستندگان کرم که‌‌ همان «عیاران» و صنعتگران باشند می‌آید. (فردوسی می‌گوید پسر بزرگ هفتواد که نامش شاهوست و سالار و عیار است با پدرش به دار کشیده می‌شود.) و کرم نماد رونق گرفتن و ثروتی است که صنعت دستی زنان برای جامعه آورده است.

در پایان می‌توان چنین نتیجه گرفت که بخت در شاهنامه خود یا نمادی مادینه است و مشخصاتی مادینه دارد و یا با زنی مربوط می‌شود. مرد تنها وقتی به سروری کامل می‌رسد که با این عنصر مادینه که نگهدار زندگی او و راهنمایش در رسیدن به ثروت و قدرت است بپوندد. در مورد فریدون بخت خود را در قالب گاو برمایه و فرانک هشیار نشان می‌دهد. از توانایی و اقتداری که فرانک از خود نشان می‌دهد می‌توان دید که قصه محصول دوران مادرسالاری است.

در داستان زال سیمرغ در نقش ایزدبانویی که مظهر مهربانی و خردمندی و هشیاری کامل در عین حال جنگجویی است ظاهر می‌شود. از مراسم آئینی که در قصه وجود دارد می‌توان دید که به دوران کهن شکارگری و افسونگری بازمی‌گردد. بخصوص که مراسم در معبد طبیعی ایرانیان یعنی کوه انجام می‌شود و سه مجمر آتش نماینده‌ی سه آتش مقدس روشن می‌شود و بر آن قربانی گیاهی خوشبوی و عود و عبیر سوخته می‌شود.

در داستان غُرم، قدرت گرفتن فرهنگ دامداری را می‌توان دید. شبانی و تقدس غرم، میش و بره در همه‌ی فرهنگ‌هایی که محصول جوامع دامدار است دیده می‌شود. در این فرهنگ‌ها پیامبران و مقدسین در لباس شبانان پدیدار می‌شوند و برکت خداوندی و روزی خود را در نماد بره و گوسفند و میش و غرم نشان می‌دهند.

در داستان کرم هفتواد، معنای بخت در جوامع صنعتگر و عیار نشان داده می‌شود. برکت و روزی برای مردم نه از کشاورزی است و نه شکار. بلکه دسته‌ای از مردان به کار آهنگری و ساختن آلت و ادوات جنگ می‌پرداختند و زنان کارشان نساجی، ریشندگی، بافندگی و سایر صنایع دستی بوده است. این هر چهار گروه بخت را برکت و برخورداری از خواسته و مال و قدرت که تسهیل‌کننده‌ی زندگی است می‌دانند و آن با نمادی حیوانی نشان داده می‌شود که دارای مشخصات زنانه بوده یا با زنی مربوط می‌شود.

منابع
- شاهنامه نه جلدی به تصحیح برتلس چاپ مسکو ۱٩۶۵
- برهان قاطع، محمد حسین بن‌خلف تبریزی، تهران ۱۳۶١

در همین زمینه:

::مقالات شکوفه تقی در زمانه::

انسان و درد غربت

Thu, 15 Mar 2012 22:42:44 +0000

شکوفه تقی

شکوفه تقی − متکلمین، عرفا و فلاسفه‌ی اسلامی با گرایش نوافلاطونی در این رأی که انسان غریبه‌ای است تبعیدی، وحدت نظر دارند، در این که انسان در یک معنویت آسمانی ریشه دارد و به شادی نمی‌رسد مگر اینکه راه آمده را در نوردیده، به جایگاه اصلی خویش باز گردد. اختلافشان اما بر سر تعریف رابطه‌ی انسان و خدا، علت جدایی و نحوه‌ی برگشت او به بهشت، و تعریف کامیابی است.

در این مقاله سعی بر این است که نشان داده شود کلام، کامیابی انسان را در برخورداری از غریزه می‌داند − البته به نام خدا − و تأکیدش بر شکم و عضو جنسی است. عرفان، کامیابی را در درک عشق می‌داند و تأکیدش به روی دل و به معرفت رسیدن آن است. فلاسفه درک حقیقت و پیوست به عقل کل را یگانه کامیابی می‌شناسند، و تاکیدشان به روی قوای ذهنی و کمال بخشیدن آن است.

درد جدایی و کلام

تصویری که متون شرعی و کتب دینی از آدم می‌دهند یادآور موجود ضعیف، نازپرورده و بی اراده‌ای است که بیرون از حیطه‌ی اقتدار خدا نمی‌تواند زندگی کند. خدایی هم که تصویر می‌شود پدر یا حاکمی است، که ارتباطش را با وابستگانش در یک خط عمودی تعریف می‌کند. به این معنا که او در قله‌ی هرم قدرت قرار دارد و دیگران به میزان اطاعتی که از او می‌کنند در قدرت، نزدیکش قرار می‌گیرند. بنابراین تمرد در قاموس شریعت کلمه‌ای است که بیانش مجازاتی سنگین به دنبال دارد. در این رابطه خدا برای اینکه رعایایش را زیر نفوذ خود نگاه دارد، برای آنها امکاناتی فراهم می‌کند که در آن عظمت او و ناتوانی ایشان ملحوظ است. مادامی‌که رابطه بر اساس اطاعت و رعایت عظمت خدا تعریف می‌شود، ارباب و رعیت در نقش تعریف شده‌ی خود بازی می‌کنند، و رابطه به چرخش خود ادامه می‌دهد. اما وقتی نقش مورد نظر، به طور مثال به دلیل سرباز زدن یکی از رعایا از ادامه بازی، دچار وقفه می‌شود، ارباب یا خدا با تمام قدرت وارد صحنه می‌شود تا با شکستن اراده‌ی زیر دست، عامل وقفه را از میان بر دارد.

از آنجایی که در چنین روابطی تمنیات مادی حضوری پر اهمیت دارند، محرومیت و برخورداری از مواهب مادی بزرگترین عامل دردکِشی و کامیابی، در زندگی انسانی است. و شریعت، «درد غربت» انسان را در این قالب ترسیم می‌کند. به طوری که پیرو شریعت یاد می‌گیرد به شوق مواهب بهشت از نعمت زندگی در این دنیا بگذرد. به همین دلیل بهشت شریعت، بهشتی است پر از برخورداری شکمی و جنسی.

در رابطه‌ای که شریعت از خدا و انسان ترسیم می‌کند می‌توان دید خدا دیکتاتوری است که برای وابسته نگاه داشتن رعیت به خود، او را به یک زندگی نازپرورده آغشته می‌کند. نمی‌گذارد او برای یک زندگی سالم و پر مسئولیت که نتیجه در استقلال فرد می‌دهد تربیت شود. از این رو در داستان آفرینش تورات، آدم وقتی مجبور می‌شود روزیِ خود را از طریق کشت پر زحمت زمین به دست آورد به جای لذت بردن از کاشت و برداشت، و لذت از جذبه‌ی استقلال، این همه را تنبهیی سخت تلقی می‌کند، آرزوی بازگشت به زندگی خود در «بهشت» را در دل می‌پرواند.

بنیاد شریعت بر اطاعت بی چون و چرا از فرامین و احکام الهی است، که یا در کتاب آمده، یا به صورت عرف جریان دارد. در چنین رابطه‌ای یک سو اطاعت و برخورداری از آسایش و لذت قرار می‌گیرد و یک سو تمرد و رنجِ محرومیت از لذائذ. انسانی که در این چنین نظامی تربیت می‌شود، برای برخورداری از تنعم می‌بایست فاقد اراده‌ی مستقل و آزاد بار بیاید.

به این ترتیب آدمی که شریعت ترسیم می‌کند، در اعمالش پاداش و مجازات نقش مهمی دارد، نمونه‌اش رفتار آدم در داستان آفرینش است که وقت روبرویی با خدا، جسارت ندارد مسئولیت عملش را به عهده بگیرد. «گناه» را به گردن دیگری می‌اندازد. دیگر اینکه نمی‌تواند ببیند زندگی مستقلش در زمین شرف دارد بر زندگی پر از ترس و اطاعتش در بهشت.

در واقع می‌توان دید انسانی که شریعت می‌پرورد موجودی است که بهترین صورت مثالیش آدم است: مردی نازپرورده، ترسو و وابسته‌ی تمنیات که قدرت بریدن و کندن از سرچشمه‌ی قدرت را ندارد. در خفا زنش حوا را دوست دارد و او را مادر جهانیان می‌نامد. اما در حضور خدا قدرت ندارد از او دفاع کند. چنین کسی اگر می‌خواهد به بهشت برگردد برای پیوستن به ذات قدرت و برخورداری از نعمات است. شریعت رابطه انسان و خدا را در قدرت، تنعمات شکمی، و جنسی تعریف می‌کند. اطاعت از خدا یا ارباب سبب تحقق این سه می‌شود و سرپیچی، محرومیت می‌آورد. محرومیت از تنعمات بزرگترین انگیزه درد کشیدن آدم است.

درد جدایی و عرفان

در عرفان درد انسان، جدایی از معشوق است و بهشت مکان و خاستگاه عشق. زمین مکان کثرت است؛ زندانی که جدایی عاشق و معشوق در آن رقم زده‌اند. و غریزه که اسباب تن سپردن به تمنیات را فراهم می‌کند، بزرگترین معاند به حساب می‌آید. نفس هم بخش خودبین و منفعت‌اندیش انسان است که او را در همه حال به سوی منافع کوتاه مدت سوق می‌دهد.

از این رو عارف با محروم کردن نفس در صدد اصلاح و تربیت این وجود معاند در خود بر می‌آید، تا جایی که بتواند سنگی را که دیوار بین او و معشوق است، چنان صیقل دهد که از آن نورِ وصال بدرخشد. بعبارت دیگر اگر چه عارف از سوی غریزه تشویق می‌شود با توالد و تناسل، اندوختن مادیات و چراندن شکم برای بقای خویش بجنگد، برای رسیدن به این خواست‌ها دست به هر دسیسه و نیرنگی بزند، و از در هر رقابت و حسادتی در آید، اما با توسل به ریاضت و تمرین، خود را از آمیختن با نفسانیات باز می‌دارد. و پس از گذر از امتحانات سخت به غریزه خود می‌آموزد بقا را در حیطه‌ای نوین تجربه کند.

سالک باور دارد با رها شدن از توهمات، به روشن‌بینی می‌رسد. بی غرض نگاه کردن، دشمنی نورزیدن و از خود به دیگری بخشیدن، نگران قحطی نبودن پیامدهایی است که این رهایی بدنبال دارد. و این رهایی سبب پیوستنِ بی واسطه‌ی عارف به حقایق می‌شود، حقایقی که درکشان انسان را از کینه ورزی و خشونت و جنگ بر سر نان و آب و موضوع جنسی و پول بی نیاز می‌کند. مضافا نتیجه در آفرینشی می‌دهد که بیرون از قلمرو غریزه است. از این رو عارف همه تاکیدش برای نجات از زندان ماده کوشش در پاک کردن دل است. عرفا تاکیدشان بر اطاعت مرید از پیر است. داستان پادشاه، کنیزک و طبیب غیب در مثنوی معنوی و قصه صورتگران چین و آینه پردازان گواه این مطلب است (رک به دفتر اول مثنوی).

درد جدایی و متون فلسفی متأثر ازجریان نوافلاطونی

در فلسفه‌ی اسلامی متاثر از فلسفه‌ی نوافلاطونی، انسان پرنده‌ای آزاد ترسیم می‌شود، که در جوار سرچشمه‌ی دانش و خرد زندگی می‌کند. دردی که او را می‌سوزاند و فریادش را در می‌آورد درد جدایی از این سرچشمه‌ی آگاهی، و زندانی شدن در میان کسانی است که توانِ فهمیدنِ حقایق را به شیوه‌ی او ندارند.

در فلسفه‌ی نوافلاطونی، آنچه انسان را زندانی این ظلمت می‌کند لذائذی است که غریزه‌ی زندگی برای گردش چرخه‌ی آفرینش در انسان گذاشته. و برای گول زدن انسان و تن سپاری او به این چرخش، چشمش را نه تنها به روی رنج‌هایی که پی‌آمد تن سپردن به غریزه است، بسته، که آن امیال را خواستنی‌ترین پاداش برای او جلوه داده است. به طوری که انسان به وقت غلبه‌ی آن امیال بی چون و چرا از در اطاعت در می‌آید و تنها وقتی متوجه سقوط خویش در دام می‌شود که مجال پرواز از او گرفته شده است.

بهشتی که فلاسفه‌ی نوافلاطونی ترسیم می‌کنند، مکانی است، که پرنده، فارغ از توهمات، مجال فهم حقایق را دارد . خدا همان سرچشمه‌ی خرد ناب است که نزدیکی به او برخوردازی از سرچشمه‌ی دانش و کمال را بدنبال دارد. از این رو درد فیلسوف، درد دوری از این سرچشمه‌ی آگاهی است.

از این رو فیلسوف می‌کوشد با فراگیری علوم و تمرین‌های مداوم، بر کوریی که غریزه بر انسان تحمیل می‌کند غلبه کرده، تدریجا به بهشت حقایق باز گردد.

در تبین مطلب بالا می‌توان مثالی از رساله ۴۸ از رسائل اخوان صفا آورد. در این رساله آمده است که نفس، معادل روح، حکیم غریبی است، که در عالم جسمانی، شهر غریب، به بلاهای جسد و فساد هیولی، زنی فاسد، دچار شده است. آن زن شبانه روز مشغول خوردن و نوشیدن است. لباس‌های فاخر می‌پوشد. در مسکن گران زندگی می‌کند. مرد حکیم از فرط عشقی که به او دارد همه تلاشش را بر آن می‌گذارد که زن را اصلاح کند. برای تحقق این امر او شب و روز به زن می‌پردازد. چنان در پرداختن به زن شب و روزش را می‌گذراند، که به کلی فراموش می‌کند که از کجا آمده، و قصدش از اقامت در شهر غریب چیست. (رک رسائل اخوان صفا جلد چهارم ، ۱۸۳).

ابن‌سینا نیز در رسالة ‌الطیر، خاستگاه روح را مکانی قدسی می‌داند، که به نیرنگ صیاد به شوق دانه در دام، جهان ماده، افتاده است. غریزه سبب می‌شود پرنده در دام اسیر شود و گذشته خود را از یاد ببرد (دوبال خرد، ۳۱).

از دید فلاسفه اسلامی بی‌خبری و غفلت مادامی که فرد ندای هاتف غیب را نشنود، ادامه خواهد داشت. و صیاد هر آن در کمین او خواهد بود. تنها در صورت با خبر شدن و کسب کمالات است که روح بیدار می‌شود. بیداری هم معمولا با درد همراه است. از آن رو که فرد متوجه شرایط خود در زندان دنیا می‌شود و بر ناتوانی خود واقف می‌گردد، ملاقات با کسانی که پریدن را آموخته‌اند، او را به یاد آن دوران قدسی می‌اندازد. این در رساله‌الطیر با نماد پرنده، دام و مرغانی که آموخته‌اند با بندی در پا به پرواز در آیند ترسیم شده است.

با استناد به فلسفه مشاء یادآوری یعنی فراگیری از حکما و بکار گرفتن تعالیم آنها سبب فزونی شوق در دل زندانی می‌شود. تا جایی که از یک طرف درک اسارت، غم غربت را در دلش افزون می‌کند و از طرف دیگر شوق بازگشت به خاستگاه و جمع شدن با یاران همگن قرار از او می‌رباید. تا آنگاه که با «یاران حقیقت» جمع شده قصد بازگشت به شهر زادوبوم خود می‌کند.

اخوان‌صفا و ابن‌سینا همانند بسیاری از فلاسفه اسلامی بر این اخوت و اتحاد یاران حقیقت همواره تاکید فراوان داشته‌اند. هم ابن‌سینا خود حلقه‌ای از یاران همدل را همیشه بر گرد خود داشته است، و هم اخوان‌صفا در چنین حلقه‌ای بوده‌اند. آنها باور داشته‌اند که تنها در صورت پیمودن مراتب کمال انسانی در جهت ملاقات با عقل است که مرغ روح آرام می‌گیرد.

همان گونه که ذکرش رفت فلاسفه اسلامی متاثر از فلسفه نوافلاطونی، راه برگشت یا پیمودن قوس صعود را کسب خرد و عمل بدان می‌دانند. و باور دارند فرد با ورزدیدن صداقت و خلوص در کار تکامل خود، مرتبه به مرتبه از تاریکی که به او بر اثر زندگی در زندان ماده افزوده، کاسته می‌شود. و نزدیکیش به عقل کل و درک حقیقت چنان بر روشن بینی و حکمت او می‌افزاید که توان دیدن آینده را می‌یابد.

به این ترتیب می‌توان دید که کلام، کامیابی انسان را در برخورداری از غریزه، به نام خدا می‌داند و تاکیدش به روی شکم و عضو جنسی است. عرفان، کامیابی را در درک عشق می‌داند و تاکیدش به روی معرفت و هشیاری دل است. فلاسفه اما درک حقیقت و پیوست به عقل کل را یگانه کامیابی می‌دانند، و تاکیدشان به روی قوای ذهنی و کمال بخشیدن عقل است.

مراجع

ابن‌سینا، احوال‌النفس، تصحیح الاهوانی، بیروت ۱۳۷۱ قمری.

ابن‌سینا، رساله‌نفس، تصحیح عمید، تهران ۱۳۳۱ شمسی.

ابن‌سینا، حی‌بن‌یقظان، تصحیح امین، قاهره ۱٩۵۲ میلادی.

ابن‌سینا، قصیده‌العینیه، تصحیح غلامحسین صدیقی، تهران ۱۳۳۲ شمسی.

شکوفه تقی، دو بال خرد، تهران، ١٣٨١ شمسی.

ابوالفتوح رازی ، تفسیر روح‌الجنان، ج. ۷-۱٠ تهران ۱۳۸۵ قمری.

رسائل اخوان‌صفا، ۴ جلد، بیروت ۱۳۷۶ قمری.

جلال الدین محمد رومی، مثنوی معنوی، تصحیح نیکلسون، تهران ۱۳۶۳ شمسی.

تربیت شغلی قهرمان در افسانه‌های ایرانی

Sun, 05 Feb 2012 09:40:09 +0000

بخش چهارم و پایانی درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - طبقه‌ سوم افسانه‌ها با درونمایه گذر قهرمان از نوجوانی به بلوغ به تعلیم و تربیت شغلی قهرمان فقیر می‌پردازد. این افسانه‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند. در دسته‌ی اول یک قهرمان و یک ضد قهرمان به موازات هم در حرکت‌اند. در اینجا به پدر و مادر یا خاستگاه اجتماعی آن‌ها اشاره نمی‌‌شود. اما به‌خوبی دیده می‌شود که هر دو جوان فقیر و در صدد کسب معاش هستند. این دو جوان‌گاه برادر و‌گاه دوست و همسفر هستند. از این دو‌ گاه یکی راه و دیگری بی‌راه نامیده می‌شود.

بی‌راه اغلب با باوری که از زیرکی خود دارد سر راه را که درستکار و مهربان است کلاه می‌گذارد و به‌دلیل باوری که از سادگی راه دارد آنچه سهم هر دو است را به‌خود اختصاص می‌دهد و حتی کاری می‌کند تا راه بمیرد. «راه» که در آستانه‌ی مرگ قرار گرفته، به‌وسیله دختری خوب و مهربان شفا می‌یابد. قهرمان قصه به کمک دختر، دانش شفابخشی می‌آموزد، سپس با توسل به آن دانش که شفابخش خود او بوده، موفق به درمان دختر پادشاه که به علل نامعلومی دیوانه یا گنگ شده می‌پردازد. قهرمان افسانه سرانجام به زنان متعدد و پادشاهی می‌رسد. و بی‌راه که پی به راز او برده و می‌خواهد با نیرنگ‌‌ همان کار را انجام بدهد، اما طعمه‌ی حیواناتی می‌شود که راه، پیش‌تر از او راز آن‌ها را کشف کرده است. قدیمی‌ترین نمونه‌ی این دسته از افسانه‌ها در منظومه هفت پیکر نظامی آمده است.

در دسته‌ی دوم قهرمان پسری یکدانه و عزیز کرده است که پدر خارکن او به‌دلیل تنگی معیشت ناچار از فروش او می‌شود. پسر با هوشمندی راه‌های نجات از فقر و رسیدن به مکنت را می‌آموزد. از آنجائی که معلمش قصد جان او را دارد به کمک دختر او که خود جادوگری می‌داند و نوجوان را دوست دارد راه پیروزی بر معلم خود را می‌یابد و موفق می‌شود در پایان پدر دختر را بکشد و با دختر جادوگر و دختر پادشاه هم زمان ازدواج ‌کند.

«کاری که کس نکرده» افسانه‌ی پسری زیبا و باهوش است که پدر فقیرش او را به صد تومان به درویشی می‌فروشد. درویش دختری زیبا دارد که به پسر علاقمند می‌شود. به او ماجرای پدرش را می‌‌گوید، پسر فنون جادوگری را می‌آموزد. خواستگار دختر پادشاه می‌‌شود. پادشاه او را به دنبال انجام آزمونی می‌فرستد، و آن عبارت از دست زدن به کاری است که کسی پیش از آن نکرده است. پسر با کمک دانشی که از جادوگر آموخته و همراهی دختر مرد جادوگر، آن کار را انجام می‌دهد. در پایان با دختر پادشاه و دختر درویش عروسی می‌کند.

بهره‌برداری از میراث ولو ناچیز گذشتگان

طبقه‌ی چهارم از افسانه‌ها موضوعش استفاده درست از میراثی ناچیز است که برای پسر فقیر به جا مانده است. در این دسته از افسانه‌ها زن حضور چشمگیری ندارد. در واقع قهرمان می‌بایست یاد بگیرد که با استفاده زیرکانه از میراثش به سعادت و خوشبختی برسد، در مورد دسته‌ی اول و دوم از این افسانه‌ها حتی می‌توان متوجه نقش منفی زن شد و اینکه قهرمان برای رسیدن به سعادت باید بر او غلبه کند و او را به زیر سلطه‌ی خود درآورد و انتقام احساس حقارتی را که در برابر زن کرده بکشد. این افسانه‌ها در مقاله‌ی حاضر به سه دسته تقسیم می‌شوند.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم شناس

قهرمان دسته‌ی اول پسر فقیری است که پدرش مرده و برای او میراثی به‌ظاهر بی‌ارزش گذاشته. پسر وقتی بزرگ می‌شود و به سن کارکردن می‌رسد، میراث را - هرچند ناچیز- برمی‌دارد و به دنبال معاش از خانه بیرون می‌آید. آن میراث به گونه‌ای جادویی به کمکش می‌آید و در پایان موفق می‌شود با دختر پادشاه عروسی کند. مرد ثروتمندی بشود و جایگاه طبقاتی خود را عوض کند. در این دسته پسر کاری شجاعانه انجام نمی‌دهد فقط حواسش را به کار می‌گیرد تا از میراث خوب استفاده می‌کند. «دختر پادشاه و پسر درویش» یکی از این نمونه‌هاست.

قصه‌ی «میراث باارزش» نیز به این دسته تعلق دارد. قهرمان این افسانه مرد کچلی است که از پدرش برای او یک نی‌لبک، یک گرز و یک کیسه به جا مانده است. کچل این هر سه را برمی‌دارد و به منظور کسب روزی با مادرش خداحافظی می‌کند. کچل اتفاقاً می‌فهمد که کیسه جادویی است. وقتی ثروتمند می‌‌شود دختر پادشاه را خواستگاری می‌کند. دختر راضی به ازدواج با کچل نمی‌شود اما پادشاه که ثروت کچل او را به طمع انداخته، به فکر دسیسه‌ای می‌افتد تا هم دخترش را به کچل ندهد و هم ثروت او را از دستش به در آورد. اما در پایان کچل با کمک‌‌ همان وسیله‌ی جادویی که به ارث برده هم دختر پادشاه را تصاحب می‌کند و هم پادشاهی را.

در دسته‌ای دیگر از افسانه‌ها دو برادر هستند از پدری خارکن که مرغی جادویی پیدا کرده است. پیرمرد می‌میرد و مرغ می‌ماند. مادر دو پسر بعد از مرگ شوهر، مردی یهودی را به زندگی راه می‌دهد، و مرد با پسران دشمنی می‌کند. اما پسران فرار می‌کنند و به سرانجامی نیکو می‌رسند. افسانه‌ی «سعد و سعید» یکی از این نمونه‌هاست. در این قصه که در افسانه‌های کردی به نام سعید و مسعود آمده، مردی یهودی بنام شمعون می‌کوشد مرغ سعادت را که تخمش گوهر شب‌چراغ است از خانواده‌ی خارکن بدزدد. زن خارکن را عاشق خود می‌کند، به او سفارش می‌کند مرغ را بکشد و سر و جگرش را برای شمعون نگاه دارد. اما دو پسر سر و جگر مرغ را می‌خورند. زن تحت تأثیر عشق یهودی می‌خواهد دو پسرش را بکشد. مردی که مأمور این کار است مرغی را می‌کشد و با خونش لباس بچه‌ها را می‌آلاید و به نزد زن می‌برد. دو پسر فرار می‌کنند. سعید و مسعود از هم به ناچار جدا می‌شوند و به دو راه مختلف می‌روند. اما بخت با آن‌ها همراه است. سعید با سه دیو ملاقات می‌کند که ارثیه‌ی سلیمان را دارند. این برادر با حیله آن را از دست دیوان بدر می‌آورد و به ثروت بسیار می‌‌رسد.

برادر دوم که سر مرغ را خورده بدون هیچ زحمتی به کمک اقبال به پادشاهی می‌رسد. سعید- برادری که جگر مرغ را خورده- خبر دلارام چهل کنیز را می‌شنود. به قلعه‌ی او می‌رود و هر شب پول فراوان خرج می‌کند. دلارام که تا قبل از آن هرکس نزد او آمده بر اثر ولخرجی کیسه‌اش ته کشیده، از گشاده‌دستی سعید به شک می‌افتد. وقتی به راز او پی می‌برد، جگر را از گلویش بیرون می‌کشد. اما چون طلسم به اسم سعید است برای دلارام نتیجه‌ی معکوس دارد. سعید روز بعد کلاه سلیمان را بر سر می‌گذارد. و هر چهل‌ و ‌یک زنی را که در خدمت دلارام هستند، تبدیل به «الاغ» می‌کند. سرانجام با نیرنگ دلارام را به همسری خود در می‌آورد.

برای مثال در آخر افسانه می‌آید که «قهرمان قصه رفت پیش دختر شاه پریان و به او گفت که هم آنچه از او گرفته پس بدهد هم زنش بشود.» دختر او را مسخره می‌کند، و پسر هم ترکه‌اش را درمی‌آورد تو سر دختر می‌زند. او را تبدیل به الاغ می‌کند. بعد که دختر به التماس و زاری می‌افتد او را از صورت الاغ بیرون می‌آورد. دلیل توفیق قهرمانان این قصه‌ بخت ایشان و زحمت گذشتگان آنهاست. آنچه آن‌ها را وادار به فرار از خانه و دست زدن به آزمون‌هایی می‌کند وجود شمعون یهودی است که قصد جانشان را دارد و مادرشان که به او دلباخته است. این دو قهرمان هم مانند قهرمان افسانه‌ی علی می‌شزا انگیزه فرارشان از خانه حفظ جان است. در حالی که بقیه‌ی قهرمانان فقیر انگیزه‌شان در ترک خانه، کسب معیشت است. در این دسته از افسانه‌ها قهرمان به ثروت می‌رسد. اما راه درست برخورد کردن با زن را هرگز نمی‌فهمد. او تا پایان برای رسیدن به زنی که قدرتمند و بالا‌تر از اوست به زور متوسل می‌شود، و این برای قهرمانان این دسته از افسانه‌ها قبحی ندارد.

در برخی افسانه‌ها قهرمان نوجوان از فرط کوچکی و ناچیزی به چشم نمی‌آید. از این رو نخودی نامیده می‌شود. این پسر خردسال تنها کسی است که در میان قهرمانان فقیر افسانه‌های عامیانه ایرانی دست به کارهای شجاعانه می‌زند و سرانجام برای پدر و مادر بسیار فقیرش روزی و ثروت فراوان می‌آورد. در این دسته از افسانه‌ها ‌گاه سخنی از رسیدن نخودی به سن مردی و ازدواج با دختر پادشاه نیست، و گاهی نیز می‌آید که در پایان نخودی با یک خاله نخودی عروسی می‌کند.

در افسانه های ایران شاهزادگان هرگز مادر ندارند، یا به نامشان اشاره‌ای نمی‌شود اما همه پدر دارند. قهرمانان فقیر بر عکس همه مادر دارند اما اغلب بی‌پدر هستند.

افسانه نخودنخودی یکی از این‌هاست. زن و مرد فقیری که فرزندی ندارند تا عصای دست آن‌ها باشد. یک روز پیرزن برای شوهرش آش پخته. اما کسی نیست که برای او ببرد. زن آرزو می‌کتد کسی را داشت. از توی آش نخودی بیرون می‌پرد.‌‌ همان نخود به هوای آنکه برود کاسه‌ی مسی پدرش را از پادشاه بگیرد، آب رودخانه را سر می‌کشد. یک ببر تیزدندان را که با خود همراه کرده می‌بلعد. با یک گرگ و روباه هم‌‌ همان کار را می‌کند. وقتی صدای او را که برای گرفتن حق پدرش آمده، پادشاه می‌شنود دستور می‌دهد او را به لانه‌ی خروسان جنگی بیاندازند. نخودی از همه‌ی حیواناتی که همراه اوست کمک می‌گیرد. بعد هم وقتی می‌خواهند آتشش بزنند با آب رودخانه آن را خاموش می‌کند. عاقبت خزانه را خالی می‌کند. و به نزد پدرمادرش بر می‌گردد.

جست‌وجوی بخت و تصمیم به تغییر شرایط

طبقه‌ی پنجم افسانه‌ها موضوعش یافتن بخت برای قهرمان فقیر است. در این طبقه دسته‌های متفاوتی نمی‌گنجد در عین حال که خود طبقه‌ی مستقلی است. انگیزه قهرمان مانند بسیاری از نوجوانان فقیر افسانه‌ها، جست‌وجوی بخت خفته‌ و رسیدن به امکان مالی و همسر و فرزند است. نوجوان افسانه که کوشا و پرکار اما هنوز فقیر است، ‌گاه به سبب خوابی، سفارش کسی، یا باور خودش در صدد یافتن یا بیدار کردن بختش برمی‌آید.

در افسانه «پسر باکله» به روایت تربت حیدریه، جوانی با مادر پیرش زندگی سختی دارند. به گونه‌ای که هرچه زحمت می‌کشند حتی از پس تهیه‌ی نان روزانه هم بر نمی‌آیند. به اصطلاح قصه «هشتشان گرو نه‌شان است». پسر برای دگرگون کردن شرایط تصمیم می‌گیرد از جادوگری کمک بگیرد تا «بخت او را سفید کند». او هفت شبانه‌روز راه می‌رود تا به پیرزنی می‌رسد که دختر جوان و زبان بسته دارد. پیرزن از پسر می‌خواهد از جادوگر علت و چاره‌ی بسته بودن زبان دختر را بپرسد. پسر در غاری با پیرمردی موسفید ملاقات می‌کند که قبلاً قاصدی به نزد جادوگر فرستاده و جواب سؤالش را نگرفته است.

در مرتبه‌ی‌ سوم بر لب دریا اژدهایی را می‌بیند که می‌خواهد پرواز کند اما نمی‌تواند. پسر به کمک اژد‌ها از دریا رد می‌شود و جادوگر را می‌یابد و او تنها به سه سؤال پسر که مربوط به دیگران است جواب می‌دهد. اژد‌ها بعد از آنکه جواب سؤالش را از پسر دریافت می‌کند دو بال در می‌آورد و در عوض آن به پسر دو مروارید می‌‌دهد. پیرمرد هم در زیر پایش خم‌های طلا و جواهر می‌یابد. به قهرمان که در بیرون آوردن آن‌ها به او کمک کرده نیمی از جواهرات را می‌بخشد و دختر پیرزن هم که زبانش با ازدواج باز می‌شود، به همسری مرد جوان درمی‌آید. به این ترتیب مرد جوان با «بخت سفید» به خانه بازمی‌گردد. در این دسته از افسانه‌ها پسر جاه‌طلبی غیر معقول ندارد، احساسش نسبت به زن آینده‌اش بیش از آنکه جنبه‌ عاشقانه داشته باشد عقلی و عملی است. قهرمان ذهنی هشیار و روحیه‌ای مصمم دارد و بی‌درنگ خود را در جای درست قرار داده و در به‌دست آوردن سعادت خود مصممانه اقدام می‌‌کند. او دختری را می‌جوید که مناسب اوست و می‌تواند آن دختر را به زبان آورد برخلاف بسیاری از مردان که زنان سخنگو را هم لال می‌کنند.

اما دسته‌ی دیگری از افسانه هم هست که در همین طبقه‌بندی می‌گنجد و قهرمان به دنبال بختش می‌رود اما چون احمق و نادان است نمی‌تواند از سعادتی که به او روی‌آور شده بهره‌مند شود. از این‌رو در پایان طعمه‌ی مرگ می‌شود. این افسانه بیشتر در نواحی خراسان یافت شده است و به‌نظر می‌رسد از منطقه چین وارد این ناحیه شده باشد. مشابه این افسانه بیش از هر جایی در افسانه‌های چینی یافت می‌شود. نماد اژد‌ها و حرکت عاقلانه‌ قهرمان نیز از نوع حرکت قهرمانان چینی این دسته از افسانه‌هاست.

آنچه در یازده طبقه و هفده گروه افسانه‌هایی که ذکرش رفت مشترک است تعلق آن‌ها به ژانر افسانه‌های پریان یا پریوار است. در این نوع از قصه عنصر قدرتمند جادو یا magicحضوری بسیار قدرتمند دارد و با زندگی قهرمان کاملاً آمیخته است. به گونه‌ای که به افسانه مشخصات یک رؤیای قاعده‌مند را که دارای موضوع، مضمون، انگیزه، آغاز و پایان است می‌دهد. در این دسته از افسانه‌ها مانند رؤیا زمان و مکان جادویی است. زبان روایت یا ارتباط و انتقال زبان نمادین است. قهرمان همه‌‌ی افسانه‌ها پسر و سن او در حدود نوجوانی است. همه‌ی قهرمانان- ولو به زور- برای رسیدن به بلوغ و رسیدن به مرحله‌ی مردانگی باید خانه را ترک کنند. همه از مراتبی آزمونی می‌‌گذرند و با مشکلاتی روبرو می‌شوند که آن‌ها را در آستانه‌ی مرگ قرار می‌دهند. اما در پایان به کمک یک نیروی جادویی به چیزی می‌رسند که یک مرد باید برسد تا مورد احترام خود و جامعه باشد؛ و این شامل هر دو دسته قهرمان افسانه‌ها می‌شود چه شاهزادگان و چه فقرا.

اما آنچه در این افسانه‌ها- به‌لحاظ خاستگاه طبقاتی قهرمان- متفاوت است وضعیت خانوادگی قهرمان است. به‌طور مثال، شاهزادگان هرگز مادر ندارند، یا به نامشان اشاره‌ای نمی‌شود اما همه پدر دارند. قهرمانان فقیر بر عکس همه مادر دارند اما اغلب بی‌پدر هستند. شاهزادگان همیشه زنی دلباخته‌ی آنان می‌شود و شاهزاده با زن و یا زنانی ازدواج می‌کند که خود دوست دارد. آن‌ها به او عشق می‌‌ورزند. و این زنان هرگز به او خیانت نمی‌کنند. اما قهرمانان فقیر در اغلب موارد انگیزه‌شان از نزدیک شدن به زن کسب ثروت و قدرت است تا عشق. همواره یک جنگ بر سر قدرت بین دختر و قهرمان فقیر وجود دارد. ‌گاه دختر و ‌گاه قهرمان برنده می‌شود. اما در پایان همیشه پیروزی با قهرمان است. او وقتی دختر پادشاه را می‌گیرد اغلب به‌دلیل ثروت و قدرتی است که به آن رسیده‌ نه عشق دوجانبه بین زن و مرد. در حالی که شاهزادگان، به‌خصوص آن‌ها که جانشین پادشاه می‌شوند، باید خصایل برجسته‌ی اخلاقی مانند درستکاری، شجاعت و کف نفس و بخت بلند داشته باشند. اما نوجوان فقیر در مواقع نادری دلرحم است. در اغلب موارد تنبل و حیله‌گر است و اگر موفق می‌شود یک وجود جادویی را با خود همراه کند بیشتر به‌دلیل حیله‌گری او و حماقت آن موجود جادویی است نه به‌دلیل جنگی که با او کرده و او را شکست داده است.

چقدر از این برداشت‌ها ساخته و پرداخته‌ی ذهن ناخودآگاه انسان است و چقدر محصول واقعیت‌های اجتماعی که قصه‌ها در آن ساخته شده، قضاوتی است که به عهده خواننده گذاشته می‌شود. آنچه می‌‌توان با تکیه بر مثال‌های عدیده‌ای که از افسانه‌ها آورده شد برداشت کرد این است که افسانه‌های هفده‌گانه‌ی بالا همه با بن‌مایه‌ها و نمادهای نزدیک به هم مضمونی را می‌سازند که بیان نوع خاصی از ادبیات شفاهی است که ما در این مقاله آن را افسانه می‌نامیم و این گونه از افسانه‌ها که موضوعش ترک خانه در جست‌وجوی مردی و بازگشت به خانه به‌عنوان یک مرد کامل است، می‌تواند تاریخ قدسی مراسی آئینی باشد که برای پسران به هنگام گذر از کودکی نوجوانی و رسیدن به جوانی نقل می‌کرده‌اند.

منابع

افسانه‌ها و متل‌های کردی، گردآوری علی اشرف درویشیان، جلد اول و دوم تهران ۱۳۸٠
افسانه‌ها، صبحی مهتدی، جلد اول، تهران ۱۳۵۲.
افسانه‌های ایرانیان، آرتور امانوئل کریستین سن، ترجمه امیر حسین اکبری شالچی، تهران ١٣٨۶.
افسانه‌های ترکستان، گردآوری ناصر‌پور پیرار، برزین آذرمهر، تهران ١٣۶٠.
افسانه‌های خراسان، جلد سوم، حمیدرضا خزاعی، مشهد ١۳۷۹.
افسانه‌های دری، گردآوری روشن رحمانی، تهران ۱۳۷۷.
افسانه‌های لری، گرد آوری داریوش رحمانیان، تهران ۱۳۷۹.
اوسنه‌های خواب، میهن محسن دوست، تهران ۱۳۸۰.
باغ‌های بلورین خیال، خسرو صالحی، تهران ۱۳۷۷.
توپوزقلی میرزا، قصه‌های ایرانی، گردآوری الول ساتن، به کوشش احمد وکیلیان و زهره زنگنه، تهران ١٣٨۶.
شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران ۱۳۴۶.
قصه‌های فارس، بازنویسی و ویرایش عباس مخبر، تهران ١۳۸٠.
قصه‌های مشدی گلین خانم، ل. پ. الول ساتن، تهران ۱۳۷۴.
گل به صنوبر چه کرد، دو جلد، گردآوری ابوالقاسم انجوی شیرازی، تهران ١٣۵٧.
هدایت، صادق، فرهنگ عامیانه مردم ایران، تهران ۱۳٧۸.
الیاد، می‌رچه، آیین‌ها و نمادهای آشناسازی، ترجمه نصرالله زنگوئی، تهران ۱٣۶٨

در همین زمینه:

::مقالات شکوفه تقی در رادیو زمانه::

گذر آئینی قهرمانان فقیر از نوجوانی به جوانی

Sat, 21 Jan 2012 15:37:08 +0000

بخش سوم درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - افسانه‌های گذر نوجوان فقیر و رسیدن او به مردی در این مقاله به لحاظ موضوعی به پنج طبقه تقسیم می‌شوند. در این افسانه‌ها آنچه در زندگی نوجوان برای گذر از کودکی به مردی اهمیت دارد کسب ثروت و موقعیت اجتماعی است.

وقتی این شرایط فراهم شد جوان می‌تواند، ولو به زور، هر زنی را بخواهد تصاحب کند. از این‌رو در این دسته از افسانه‌ها چگونه برخورد کردن با همسر و رعایت زمان آئینی نامزدی، تقوای جنسی، داشتن درک از طرف مقابل، احترام به شرایط و روحیات او فاقد اهمیت است. در عوض به قهرمان آموخته می‌شود که با کسب پاره‌ای مهارت‌ها بتواند گلیم خود را از آب بیرون بکشد. سری میان سر‌ها درآورد و کسی بشود. در این دسته از افسانه‌ها زن به لحاظ معشوقیت چندان قابل توجه نیست. اما از نظر تعلیم‌دهی و راهنمایی قهرمان در رسیدن به مقصود، وجودش در گذر آئینی قهرمان از نوجوانی و رسیدن به مردی بسیار مهم شمرده می‌شود. به عبارت دیگر برای قهرمان فقیر زن بیشتر ارزش ابزاری دارد. قهرمان فقیر به وسیله‌‌ی او می‌تواند به سروری برسد.

تربیت جنسی قهرمان

موضوع طبقه‌ی اول افسانه‌ها تربیت جنسی قهرمان است. افسانه به‌وضوح تصریح می‌کند قهرمان تنها در شرایطی به مردی می‌رسد که از آزمون‌های مختلف بگذرد و نزد زنی کارکشته تعلیم ببیند. از این‌رو تقوای جنسی و یا هُل نشدن و خود‌ را نگه ‌داشتن که در افسانه‌های بخش نخستین این مقاله آمد و سبب رشد قهرمان می‌‌شد در بخش دوم اهمیت خود را در مرد شدن قهرمان از دست می‌دهد.

در افسانه‌ی «محمد شبان و دختر شاه پریان» پسر فقیری تنها خویشش مادری پیرزن و ناتوان است. او به دلیل تنگی معیشت ناچار است از ده‌شان برود. اقبال بلندش او را نزد شاهزاده خانمی آورده، پیشکار او می‌شود. در راه سنگ‌هایی می‌یابد، که خون دختری است، که به جادوی دیوی در رودخانه می‌چکد. و او نمی‌داند. آن سنگ‌های قیمتی را با گردوهایی برای بازی عوض می‌کند. تا اینکه شاه و وزیر از اهمیت سنگ‌ها باخبر می‌شوند. به‌دنبال یابنده آن‌ها می‌‌فرستند، و محمد مجبور می‌شود برود منشأ آن‌ها را بیابد. محمد از روی ناچاری دختر را پیدا می‌کند. آنجاست که می‌فهمد دیوی او را طلسم کرده است.

محمد از دیو استفاده می‌کند. و وقتی دیگر به او احتیاجی ندارد شیشه‌ی عمرش را می‌شکند. در مرتبه‌ی بعد مجبور می‌شود دختر دیگری را بیابد که در صندوق خوابیده. و از خونش گل سرخ می‌چکد. در مرتبه‌ی سوم باید مادیان چل‌کره را پیدا کند، و آن حیوان را مرکوب خود سازد.

دکتر شکوفه تقی، مردم‌شناس، شاعر و داستان‌نویس

این مادیان نخست خود را پیر می‌پندارد، پس از آنکه «مرکوب» جوان می‌شود دوباره احساس زیبایی و جوانی می‌کند. در اینجا نشان داده می‌شود که نوجوان بی‌نیاز از تقوای جنسی است و در واقع مردانگی او در ارتباطی که با زنان دارد بیدار می‌شود. دختری که از گلویش خون می‌کشد نماد نوجوانی قهرمان است، گل سرخ نماد عاشق شدن قهرمان و داشتن احساسات رمانتیک است. اما آنچه از محمد شبان یک مرد می‌سازد «سواری گرفتن» از مادیان چل‌کره است.

در مرتبه‌ی آخر وقتی محمد قرار است با دسیسه‌ی وزیر و پادشاه بمیرد با کمک دخترانی که نجات داده زنده می‌ماند و پادشاه و وزیر به آتش سوخته می‌شوند. محمد هم به هر چه آرزویش است می‌‌رسد.
در این قصه اثری از جنگ و ستیز نیست تنها درست عمل کردن، اقبال بلند، فراموش نکردن، ارتباط درست برقرار کردن با زن، به قهرمان فقیر در رسیدن به خواستش کمک می‌کند. شاه و وزیر نماینده‌ی مربیان و تعلیم‌دهندگان پسر فقیر هستند که با فرستادن او به‌دنبال چیزهای مختلف، مردانگی او را در بوته‌ی آزمایش می‌‌گذارند، و قوای مثبت جنسی‌اش را بیدار می‌کنند تا از او مردی بسازند که بتواند شوهر و رئیس خانواده باشد.

در این دسته از افسانه‌ها جنگی اتفاق نمی‌افتد، آزمون بزرگی هم در کار نیست. دختران پری‌زاد و اسیر دیو اند، قهرمان برای شکستن طلسم دیو‌ها به جای نیروی جنگ‌آوری که مخصوص شاهزادگان است از بخت بلند و حیله‌گری و راهنمایی دختران بهره می‌گیرد.

افسانه‌ی «گوهر ابریشم و دختر شاه پریان» نیز از این دسته است با اندکی تفاوت در آغاز. مروارید خوشه و دُر دو گوشه از قصه‌های فارس نیز به این دسته تعلق دارد. افسانه‌هایی که در این دسته می‌گنجند همه مضمونی واحد دارند و آن با بن‌مایه‌هایی که به‌ظاهر با هم متفاوت هستند اما در باطن معنای مشترکی می‌رسانند همراه است، خویشکاری قهرمانان فقیر هم چندان فرق نمی‌کند.‌‌ همانطور که گفته شد تقوای جنسی چندان اهمیتی ندارد. قهرمان از هر حیله‌ای می‌تواند در رسیدن به خواستش بهره بگیرد، و اصلاً اهمیتی ندارد زنی که برای همسری انتخاب می‌کند او را دوست داشته باشد. همین‌ که قهرمان بتواند او را ولو به زور از آن خود کند کافی است. رسیدن به ثروت و قدرت هدف اصلی قهرمان است.

تربیت اجتماعی قهرمان

موضوع طبقه‌ی دوم تربیت اجتماعی قهرمان و آماده کردن او برای قبول وظایف و مسئولیت‌های خانوادگی است. قهرمان این طبقه از افسانه‌ها نوجوان فقیری است که غیر از مادر مربی دیگری نداشته، لوس و بی‌تربیت بار آمده، اما دل مهربانی دارد. او در درجه‌ی اول به دلیل فقر ناچار از ترک خانه است. اقبالش او را در کنار زنی قرار می‌دهد که از سر اجبار همسرش شده یا قرار است بشود. از این رو زن یا اقدام به اصلاح او می‌کند یا او را با گذاشتن سنگ‌های بزرگ در پیش پایش به مبارزه می‌خواند، و همین سبب تربیت او و بیدار شدن مردانگی‌اش و گذر از کودکی می‌شود. در این دسته از افسانه‌ها تربیت اجتماعی قهرمان اهمیت بسیاری در مرد شدن او و قبول اجتماعی یافتن دارد. در این طبقه از افسانه‌ها چهار دسته افسانه وجود دارد که در زیر به آن‌ها پرداخته می‌شود:

۱. «یک گردو بینداز بیاید» نمونه‌ای از این مجموعه است. پیرزنی پسری تنبل و کچل دارد. که روزش را به بازی و قمابازی می‌گذراند. پسر بالاخره مجبور می‌شود از خانه بیرون بیاید و دنبال روزی و زندگی برود. در راه می‌شنوند که دختر والی را به کسی می‌دهند که بتواند ستون مقابل خانه را با یک ضربت شمشیر دو قسم کند کچل ادعا می‌کند که از پس کار بر می‌آید.

افسانه "مادیان چهل‌کره" می‌گوید: نوجوان بی‌نیاز از تقوای جنسی است و در واقع مردانگی او در ارتباطی که با زنان دارد بیدار می‌شود.

کچل دست و دلباز و نسبت به حیوانات مهربان است. همین سبب یاری ایشان به قهرمان می‌شود. در مرتبه‌ی بعد باید گوسفندان را به چرا ببرد بی‌آنکه لاغر یا چاق بشوند. او از بچه‌گرگی کمک می‌گیرد. بعد باید چهل بوقلمون را به چرا ببرد بی‌آنکه یکی کم یا زیاد بشود. این‌ها همه مرتبه به مرتبه اتفاق می‌افتد تا قهرمان فقیر را از بازیگوشی و سر به هوایی بیرون بیآورد و او را آماده‌ قبول مسئولیت خانوادگی بکند. او از پس این وظایف به کمک حیوانات و جادو خوب برمی‌آید. دختر والی که هنوز مرد جذابی در او نیافته تصمیم می‌گیرد به او کلک بزند و بوقلمون را بردارد. اما "باز"ی که کچل- نماینده نیروی جنسی کچل- به او غذا رسانده به یاریش می‌آید. شرط چهارم این است که قصه‌ای بگوید و با تمام شدن قصه انبار گردو هم خالی شود- نماد خوش‌سخنی و مجلس گرم کنی. کچل قصه‌ی خود را می‌گوید و در پایان دختر والی و دو دختر دیگر ناچار می‌شوند همسر او شوند.

٢. در قصه‌ی «چوب رقص» نشان می‌دهد که قهرمان افسانه خوش رقصی و خوش مشربی می‌داند. به عبارت دیگر شغلش مطربی است در عین حال پدر مهربانی دارد که برای ماهیان غذا و نان می‌‌ریخته است. این پسر که در کنار آب لنگه‌کفشی یافته، رابطه با زنان را عبارت از خوش‌مشربی و عشق‌بازی بدون مسئولیت می‌داند. این خوش‌مشرب بودن و بی‌مسئولیتی در رابطه با زنان را قصه با نماد چوب به رقص نشان می‌هد. این چوب را مرد سیاه‌پوستی ساخته و پسر در آن جای گرفته است. او به این وسیله به نزد دختر پادشاه راه می‌یابد.

پدر دختر، جوان را به دنبال هرچه می‌فرستد مرد سیاه‌پوست، جوان را در فراهم کردن آن کمک می‌کند. تا اینکه دختر و پسر عروسی می‌کنند. اما دختر روز به روز لاغر و پریده‌رنگ می‌شود. یعنی ازدواج ناموفق است. از این رو مرد سیاه‌پوست برای بیدار کردن حس زناشویی تهدید می‌کند که هر چیزی که پسر به دست آورده باید نصف شود از جمله دختر. این دختر را به وحشت می‌اندازد و کرمی که سبب زردی او شده از گلویش بیرون می‌آید. سپس سیاه‌پوست توضیح می‌دهد که او پسر یک نهنگ است و آنچه برای پسر کرده به دلیل خدمتی است که پدر او در حق ماهیان کرده است.

در افسانه‌ی «پسری دلش رحم می‌آید» قهرمان قصه مرده‌ای را از کتک خوردن نجات می‌دهد. مرده زنده می‌شود و به او خدمت می‌‌کند. پسر از خانه با نوکر بیرون می‌رود. در شهری می‌بایست دختر پادشاه را که زبانش بسته است گویا کند. مرده که زنده شده کمکش می‌کند تا بتواند دختر پادشاه را به همسری خود درآورد. سپس از او خداحافظی می‌کند و دوباره می‌میرد.

۳. در یک دسته از افسانه‌ها که می‌توان آن‌ها را زیرمجموعه این دسته دانست، پسر پادشاه یا پسر خارکن یا صیادی فقیر با محبتی که در حق حیوانات می‌کند موفق می‌شود سه معمای پادشاه را حل و سپس با دختر او ازدواج کند. این دسته از افسانه‌ها گاهی برای شاهزادگان هم آمده اما من آن‌ها را ترجیحاً در بخش قهرمانان فقیر می‌آورم چون شاهزاده بودن قهرمان فرقی به حال افسانه نمی‌کند. به‌خصوص که در روایات دیگر این افسانه مستقیماً گفته شده که پسر فرزند مرد فقیری است. قهرمان افسانه در این مجموعه هیچ کاری غیر از‌‌ همان مهربانی اولیه نمی‌کند حتی عاشق دختر پادشاه هم نمی‌شود بلکه حیوانات در حل معما به یاری او می‌آیند و او در پایان به کام دل خود می‌رسد. افسانه «دختر شهر چین» از این دسته است.

۴. در دسته‌ی دیگر از افسانه‌ها به دعای پدر و مادر پسر نامزد برجسته‌ای پیدا می‌کند. اما چون دختر از خاستگاه متفاوتی است و پسر هنوز به آن شعور نرسیده که قدر زنش را بداند، می‌بایست از آزمون مردی بگذرد. افسانه‌ی «اکبر و دختر ماهی» یکی از این افسانه‌هاست. مادری نذر می‌کند اگر صاحب پسری شود دختر ماهی را برای او بگیرد. پسر وقتی به سن بلوغ می‌رسد، مادرش قاب نقره و سرپوش طلا- همانطور که مادر عروس خواسته- می‌برد تا ماهی را به خانه بیاورد. ماهی شب عروسی دختری زیبا می‌شود که همه‌ی کار‌ها را می‌کند. گویا اکبر به دلیل نوجوانی یا هر دلیل دیگر نمی‌تواند قدر خوبی و زیبایی دختر را بداند. تا اینکه پسر پادشاه عاشق دختر می‌شود و می‌خواهد که اکبر او را طلاق بدهد.

اکبر رضایت نمی‌دهد. بعد پسر پادشاه به کمک وزیر برای اکبر سه‌ شرط می‌گذارند، که اگر نتواند آن شروط را عملی کند، باید زنش را طلاق بدهد. شرائط به این قرار است: قالی‌ای بیاورد که همه‌ی لشکر شاه گوشه‌ای از آن را هم پر نکند و با همه‌ی بزرگی در یک قوطی جای بگیرد. شرط دوم این است که شاخه‌ی خرمایی بیاورد که همه لشکر و اهل کاخ بخورند و تمام نشود. شرط سوم این است که بچه‌ای بیاورد که سه روزه باشد اما حرف بزند. اکبر از پس هیچ‌یک از این شروط بر نمی‌آید اما مادر دختر و خود دختر شروط را عملی می‌کنند. به همین دلیل دخترماهی و اکبر با هم می‌مانند.

در این افسانه نیز نوجوان قهرمان، بیاری زن و دعای پدرمادرش صاحب همسر و فرزند و تنعم می‌شود. اما خودش نه جنگی می‌کند و نه از خوانی می‌گذرد. تنها مطلبی که باید خوب بداند و آویزه گوشش کند این است که زن خوبی دارد و قدر او را در زندگی بداند.

در همین زمینه:
::مقالات دکتر شکوفه تقی در رادیو زمانه::
:: افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ، شکوفه تقی، دفتر خاک، رادیو زمانه::

افسانه‌های گذر پسران

Fri, 13 Jan 2012 12:54:32 +0000

افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - موضوع طبقه‌ی دوم این دسته از افسانه‌ها شاهزاده‌ای است نازپرورده، در جست‌وجوی وصال شاهزاده خانمی مردستیز و بدبین. شاهزاده به شرطی موفق به گذر و رسیدن به مردی می‌-شود که دل شاهزاده خانم را به‌دست آورده، او را مشتاق همسری خود کند.

به عبارت دیگر به او ثابت کند که با مردهای دیگر فرق دارد. در این طبقه از افسانه‌ها، قهرمان، یگانه پسر است که در روزگار پیری پدر به‌دنیا آمده است. از این رو مسابقه با برادران بر سر جانشینی پادشاه وجود ندارد. بلکه محک خوردن لیاقت شاهزاده در رسیدن به مردی و یافتن همسری برجسته است.

قهرمان این دسته از افسانه‌ها شاهزاده‌ای است که به هنگام نوجوانی به‌وسیله‌ پیرمردی که مربی اوست، با عشق آشنا می‌شود. در واقع او با جست‌وجو و تلاشی که برای رسیدن به دختر مورد علاقه‌ی خود می‌کند مرد می‌شود. زن که خود شاهزاده خانمی مقتدر و زیباست، قهرمان را به مبارزه می‌خواند. در برابرش خوان‌های متعدد می‌گذارد. در صورتی به همسری او درمی‌آید که او از همه‌ی آزمون‌ها سربلند بیرون بیاید. قهرمان که خود بی‌تجربه و نازپروریده است برای رسیدن به چنین همسری باید از پیرمرد یا پیرزنی کمک بگیرد. انگیزه‌ی شاهزاده برای بیرون آمدن از خانه نخست شکار و تفریح است. قهرمان با عروس آینده خود نیز به‌هنگام شکار آشنا می‌-شود. در این دسته از افسانه‌ها‌گاه انگیزه‌ی بیرون آمدن از خانه یافتن دلداده‌ای است. به این ترتیب که شاهزاده به‌وسیله‌ی پدر یا مربی‌اش از ورود به اتاقی و مشاهده‌ی تصویری منع می‌شود.‌‌ همان محرک نوجوان در ورود و تماشا می‌شود.

در برخی از افسانه‌ها، قهرمان به‌دلیل تجربه و پیشینه‌اش از زن جرأت نمی‌کند مردی خود را باور کند. گاهی هم بی‌توجه به شرایط نامزدی و دوران گذر آئینی در جفت شدن با همسرش و نمایش آن به جهان شتاب می‌کند.

در افسانه‌ی «دختر شاه سمرقند» پادشاهی در روزگار پیری صاحب پسری می‌شود. وقتی پسر دوران درسش تمام می‌شود، به شکار می‌رود و آهویی می‌بیند. آهو غیب می‌شود به جایش یک توبره کاه و یک کله‌قند می‌ماند. در این قصه جای پیرمرد قصه‌های قبلی را کچلی می‌گیرد، تا راهنمای وزیر در پیدا کردن آهو شود. او خبر می‌دهد که دختر پادشاه سمرقند زنی یگانه و استثنایی است، که علم طب و جادوگری می‌داند. ضمناً خبر می‌دهد که او هم عاشق ملک‌ابراهیم است. اما عشق مانع امتحان کردن شاهزاده نمی‌شود. کچل و ملک-ابراهیم پیرزنی را در شهر سمرقند پیدا، و او ایشان را در یافتن شاهزاده خانم کمک می‌کند. پیرزن نخست یک مرغ طلایی به نزد دختر می‌برد. سپس کچل وظیفه‌ی راهنمایی شاهزاده را به عهده می‌گیرد.

در مرتبه‌ی اول دختر و پسر به‌راهنمائی دختر باید در باغ زنجفیل ملاقات کنند. اما پسر که هنوز به بلوغ کامل و آمادگی ملاقات با معشوق نرسیده، خوابش می‌برد. و دختر در جیبش گردو می‌گذارد. در این قصه پیرزن چیزی از دختر و روان‌شناسی او نمی‌داند. این کچل است که فرمان قضیه در دستش است. در مرتبه‌ی دوم به‌راهنمائی کچل، خروسی طلایی برای دختر به‌وسیله‌ی پیرزن فرستاده می‌-شود. دختر قرار ملاقات را به صورتی تلویحی در باغ دارچین می‌گذارد. و این به‌عهده کچل است که پیغام را بفهمد و برای شاهزاده ترجمه کند. باز هم ملک‌ابراهیم خوابش می‌برد. و دختر این‌بار در جیبش قاپ می‌گذارد. تا کودکی و بازیچه خواستن را به او یادآوری کند. در مرتبه‌ی سوم کچل به انگشت شاهزاده خراشی می‌زند و روی زخم نمک می‌پاشد تا او بیدار بماند. بعد از اینکه دو دلداده یکدیگر را ملاقت می‌کنند، در باغ هل دختر و پسر می‌خوابند. و شمشیری برهنه میان خود می‌گذارند. پسر عموی دختر که نامزد اوست بوسیله‌ی داروغه می‌آید. آن‌ها را می‌بندد تا برود به شاه خبر بدهد که چه اتفاقی افتاده است. اما کچل با زنش به آنجا می‌رود و آن‌ها را آزاد می‌کند. و خودشان را در آنجا در بند می‌گذارد. در پایان دختر پادشاه و ملک ابراهیم باهم ازدواج می‌کنند.

در این طبقه از افسانه‌ها نیز موضوع همسران متعدد برای شاهزاده نیست. فقط رسیدن به‌‌ همان شاهزاده خانم مطرح است. قهرمان با انجام مراسمی آئینی که در افسانه آمده، تدریجاً یاد می‌گیرد که از بچگی و بازیگوشی بیرون بیاید و مرد شود. در این قصه هم قهرمان تا قبل از ازدواج با دختر نباید به او نزدیک شود. باید کف نفس داشته باشد و به دوران نامزدی احترام بگذارد. همچنین تعالیم پیرزن و پیرمردی را که راهنمای اوست مو به مو به کار بندد.

گل به صنوبر چه کرد؟ پسر نازپرورده از تن دادن به تمایلات نوجوانی منع می‌شود.

در افسانه‌ی «ملک‌محمد تجار» همین روند دنبال می‌شود. منتها به جای پیرزن، دختر پیرزن که جادوگر است ملک‌محمد را به شاهزاده خانم راهنمایی می‌کند. درویشی هم که در ابتدای قصه هست شوهر خواهر ملک‌محمد می‌شود. و در قصه می‌آید که او دیوی زیر فرمان ملک‌محمد است که ملک‌محمد را از جایی به جایی دیگر می‌‌برد.

از جمله کسانی که به مرد کمک می‌کنند یکی پیرمردی است که دختر را به او معرفی می‌کند. دیگر پیرزنی که در شهر دختر زندگی می‌کند و با حیله یا جادوگری پسر را به دختر وصل می‌کند. پسر هم با راهنمایی شاهزاده خانم و پیرزن باید بفهمد که مشکل ذهنی دختر چیست. چرا با مردان دشمن است. تا وسیله‌ی رفع سوءظن او را فراهم کند. شاهزاده هم باید نشان دهد که با مردانی که دختر تا پیش از آن ملاقات گرده و سبب بدبینی او شده‌اند فرق دارد. و یگانه جفت دختر است. در پایان افسانه شاهزاده هم پادشاهی می‌رسد و هم مالک پادشاهی شاهزاده خانم می‌شود، بی‌آنکه برای رسیدن به او هیچ شجاعتی را ابراز کرده باشد. در این دسته از افسانه‌ها شاهزاده بیشتر از ترفند و کمک و راهنمائی‌های دیگران استفاده کرده است.

وفای به عهد

وفای به عهد و تقوای جنسی با وجود عشقی بزرگ، موضوع طبقه‌ی سوم افسانه‌هاست. و مضمون افسانه‌ها این است که نجیب زاده‌ای شجاع و درستکار می‌باید به خود و شاهزاده‌ای که با او هم‌زمان به‌دنیا آمده فداکاری و درستکاری خود را در تقوای جنسی ثابت کند. انگیزه بیرون آمدن وزیرزاده یا برادر کوچک‌تر، یا پسر کوچک‌تر از خانه، یافتن دختری است که شاهزاده می‌خواهد همسرش باشد. قهرمان افسانه که نزدیک‌ترین دوست شاهزاده است با اینکه خود دلبسته‌ی زن شده و زن به او علاقمند است اما هرگز در هنگام گذر از خوان‌ها از قوانین درستکاری عدول نمی‌کند. قهرمان هر نوع فداکاری را می‌کند تا شاهزاده به همسر آینده‌اش برسد. اما شاهزاده که فردی ضعیف است به جای قدردانی از قهرمان با بدگمانی بهانه‌ای می‌جوید تا او را از سر راه خود بردارد. سرانجام به بهانه‌ی خیانت او را می‌کشد. یا سنگ می‌کند. اما زن شاهزاده با قربانی کردن نوزاد پسر خود به روی سنگ او را به زندگی باز می‌‌گرداند.

در این افسانه‌ها دو پسر- یکی در خانه‌ی وزیر و یکی در خانه‌ی شاه- هم‌زمان به دنیا می‌آیند و هر دو یگانه فرزندان پدرشان هستند. دو جوان یک دختر را می‌خواهند، یکی بدون عشق و دیگری از روی عشق. یکی بی‌زحمت به دختر می‌رسد و دیگری همه‌ی ‌تلاشش را می‌کند که دختر به شاهزاده برسد. «پریزاد» یکی از این افسانه‌هاست.

بدبینی و پرهیز از ازدواج

موضوع طبقه‌ی چهارم از افسانه‌های گذر، رسیدن به مردی به‌وسیله‌ی نفی کامل قوای جنسی است. حتی دل نباختن، پرهیز و نفرت از زن نیز در آن‌ها تشویق و توجیه می‌شود. فرق این افسانه‌ها با افسانه‌های طبقه‌ی دوم در این است که به جای ترغیب تقوای جنسی در جهت احترام و عشق به زن و بالا بردن توانائی قهرمان در کف نفس و داشتن اراده قهرمان به بدبینی و زن‌ستیزی تشویق می‌شود.

«گل به صنوبر چه کرد» از این دسته است. افسانه درباره‌ی پسری نازپروده است که از رفتن به باغی- تن دادن به تمایلات نوجوانی- منع می‌شود. وقتی بزرگ می‌شود مثل هر نوجوانی با اصرار به باغ می‌‌رود و در آنجا آهویی می‌یابد. آهو را دنبال می‌کند. شکار به قلعه‌ای می‌رود و تبدیل به دختری می‌شود. دختر برای قهرمان روشن می‌‌کند که دو راه بیشتر پیش روی نوجوان نیست یا کشف راز گل به صنوبر چه کرد و وصال دختر، یا باختن سر. او سر کشته‌گان را که در انجام مأموریت ناموفق مانده‌اند به مرد جوان نشان می‌دهد.

پسر به کمک سه کبوتر به شهر گل می‌رود. - گل مرد قصابی است که سگی با قلاده‌ی طلا دارد- پیرمردی به یاری پسر می‌آید به او پری می‌دهد. بعد به خانه‌ی قصاب دعوت می‌شود. قصاب بعد از خوردن غذا با سگ پس‌مانده را به زنی که در قفس است می‌دهد. سپس راز را برای قهرمان افسانه فاش می‌کند.

راز گل از این قرار است که او دختر عموی خود صنوبر را دوست دارد. با او وفاداری و نیکی می‌کند. اما زن به او خیانت می‌کند. و به خدمت دیوان درمی‌آید. حتی قصد کشتن او را می‌کند. گل دیوان را می‌‌کشد. به گردن سگ که در جنگ با دیوان یاری‌اش کرده، یک قلاده‌ی طلا می‌اندازد. اما زن را در قفس می‌گذارد. و زجر می‌دهد. وقتی گل می‌خواهد شاهزاده را به دلیل در پرده ماندن راز بکشد، قهرمان از پیرمرد و پر یاری می‌گیرد و به شهر خود باز می‌گردد. پس از آن هرگز به فکر ازدواج نمی‌افتد.

در پاره‌ای روایات به جای پیرمرد سیمرغ به‌یاری مرد می‌آید. در این دسته از افسانه‌ها سخن از شجاعت و درستکاری قهرمان نیست، تنها هوشیاری او در گریختن از مهلکه و توسل به فرد درست و یاری‌رسان شرط است.

احترام به‌خواست همسر

موضوع طبقه‌ی ششم افسانه‌ها انتخاب اجباری همسر و طولانی شدن دوران آزمونی گذر به‌دلیل ترس، و یا شتابی است که به دلیل عدم اعتماد به نفس، قهرمان در گذر از نوجوانی به مردی دارد. در این طبقه از افسانه‌ها قهرمان به‌دلیل تجربه‌ی پیشینه‌اش از زن یا جرأت نمی‌کند مردی خود را باور کند یا بی‌توجه به شرایط نامزدی و دوران گذر آئینی در جفت شدن با همسرش و نمایش آن به جهان شتاب می‌کند.

قهرمان در صورتی در این افسانه‌ها از نوجوانی گذر می‌کند که بر این نقصان غلبه کند. از این‌رو این طبقه افسانه‌ها به‌لحاظ خویشکاری قهرمان و مضمون افسانه‌ها به دو دسته تقسیم می‌‌شوند:

در افسانه‌ها عامیانه‌ پریان مرز خیال و واقعیت برداشته می‌شود، اشیاء جاندار می‌شوند و وقایعی که در افسانه اتفاق می‌افتد مانند وقایع رؤیاست.

قهرمان دسته‌ی اول شاهزاده‌ای است که نامادری به او دلباخته است و قصد تجاوز به او را دارد. علاوه بر آن می‌خواهد حیوانی که دوست و محافظ اوست را هم بکشد. وقتی نوجوان از خود تقوای جنسی نشان می‌دهد، نامادری به‌دلیل انتقام‌کشی، پدر را بر علیه او می‌شوراند و نوجوان برای نجات جانش ناچار از فرار و فرورفتن در لباس مبدل می‌شود. بعد از جدائی از حیوان جادویی و تجربه‌ی بلوغ، وقتی نوجوان در حال شستن تن خویش است شاهزاده خانمی او را می‌بیند و دلباخته‌اش می‌شود. در این دسته از افسانه‌ها سخنی از دلباختگی خود شاهزاده نیست- او با پوشیدن لباس مبدل همچنان می‌کوشد خود را نارسیده نشان دهد. شاهزاده به هنگام گزینش همسر، او را که ظاهری متفاوت با سایر خواستگاران دارد برای خود انتخاب می‌کند. به همین دلیل از جانب پدرش طرد می‌شود. و ناچار است زندگی فقیرانه و تؤام با مسکنتی داشته باشد. اما همسرش را دوست دارد. می‌کوشد به او در بیرون آمدن از آن لباس کمک کند اما بی‌فایده است. در این دسته از افسانه‌ها نقش حامیانه‌ی حیوان جادویی که نقش دایه را در کودکی قهرمان بازی کرده بسیار اهمیت دارد. و همین حیوان است که او را از جنگیدن و دست زدن به کارهای شجاعانه بی‌نیاز می‌کند. در افسانه‌ی «کیقباد و بحری» بحری اسب کیقباد این نقش را بازی می‌کند.

افسانه‌ی «کره اسب دریایی» و «کره اسب سیاه» به این دسته تعلق دارد. ملک‌محمد در این افسانه کره اسب زیبایی دارد، که پری-زاد است و زبان او را می‌فهمد. «علی می‌شزا» نیز یکی از روایات همین دسته از افسانه‌هاست. در این دسته از افسانه‌ها قهرمان هم تقوای جنسی دارد و هم از زن پرهیز تؤام با ترس می‌کند. گویا حضور نامادری در او ترس از زن را ایجاد کرده است.

در دسته‌ی دوم از این طبقه افسانه‌ها قهرمان اصلی- دختر یا پسر به‌طور اتفاقی همسری طلسم‌شده نصیبش شده است. قهرمان در آغاز عروس یا داماد خود را حیوانی یا موجودی نخواستنی می‌یابد و وقتی متوجه می‌شود که در زیر لباسی ناموجه موجودی زیبا و دوست‌داشتنی پنهان شده به او دل می‌بندد و برای جبران رفتار اولیه خود با رفتاری شتابان می‌کوشد واقعبت همسر خود را به جهان نشان بدهد. سپس به وسوسه‌ی دیگران تصمیم به سوزاندن آن لباس می‌گیرد. با وجودی که در این سوزاندن قصدی خیرخواهانه نهفته است سبب ناپدیدی فرد طلسم‌شده می‌شود. قهرمان که متوجه اشتباه خود شده با کفش آهنی هفت سال شهر به شهر دنبال نامزدش می‌گردد. در این گشتن آئینی می‌آموزد که همسرش را برای خودش بخواهد نه برای ارزش‌گذاری‌های دیگران. دیگر اینکه می‌کوشد عدم اعتماد به‌نفسی را که در گذشته داشته جبران کند. او با جست‌وجویش صداقتش را در عشق به همسرش ثابت می‌کند و دختر هم که او را دوست دارد به او در شکستن طلسم یاری می‌کند.

«مهر و نگار» یکی از این دسته از افسانه‌هاست. قهرمان یکی از سه پسر پادشاه است. که به‌وسیله‌ی تیر انداختن- مانند برادرانش- می‌‌بایست همسر آینده خود را بیابد. تیر پسر کوچک بر سر خاکستر فرود می‌آید. در آنجا یک پری طلسم‌شده را می‌یابد. دختر لباسی عجیب دارد- در این مورد لباس کاغذی- مرد جوان که می‌داند زنش از زنان برادرش بهتر است برای اینکه او دیگر به آن لباس بازنگردد و همه زیبایی او را ببینند، لباس نامزدش را می‌سوزاند. ناپدید شدن پری و آرزوی یافتن او انگیزه قهرمان برای از خانه بیرون آمدن است. پس از آن قهرمان که انگشتر دختر را در دست دارد به دنبالش می‌‌رود، به کمک کنیزی به دختر راه می‌یابد و بعد همه‌ی حوادثی اتفاق می‌افتد که در سایر افسانه‌هایی از این دست افتاده است. از قبیل نامزدی دختر با پسر خاله، روبرو شدن با مادران جادوگر، یاری دختر در غلبه بر شرایط و فراری جادویی با کمک وسایلی که نقشی جادویی بازی می‌کنند.

در این دسته از افسانه‌ها که به افسانه‌ها عامیانه‌ی پریان معروف است می‌توان دید که چگونه مرز خیال و واقعیت برداشته می‌شود، اشیاء جاندار می‌شوند و وقایعی که در افسانه اتفاق می‌افتد مانند وقایع رؤیاست. البته افسانه روند منطقی خود دارد اما زبانی که به‌کار گرفته می‌شود کاملاً نمادین است و به‌وضوح می‌توان دید که گوینده از بیان آن‌ها قصدی آگاهانه ندارد همانطور که در رؤیا این کنار هم گذاشتن آگاهانه‌ی نماد‌ها و بن‌مایه‌ها معنایی ندارد. از این نظر افسانه‌ها با قصه‌ها و حکایات کاملاً متفاوت هستند، به‌هیچوجه قصد پندگویی ندارند بلکه با نماد‌ها و بن‌مایه‌ها با نوجوان به گونه‌ای سخن می‌گویند که نوجوان در اثر شنیدن و انجام آئینی آن اعمال جادویی خود احساس می‌کند که تبدیل به قهرمان افسانه شده است بی‌آنکه سعی آگاهانه‌ای در کار باشد.

وجه مشخصه‌ی قهرمانان افسانه‌ای که در بالا ذکرشان رفت تقوای جنسی است. حادثه‌ی سحرانگیز اصلی در افسانه اتفاق جادویی بلوغ است که به یکباره کودکی را مرد می‌کند. این افسانه‌ها به لحاظ انتخاب همسر آینده به سه دسته تقسیم می‌شوند در دسته‌ی اول قهرمان برای یافتن همسر- ظاهراً برای پدرش- از خانه بیرون می‌آید و با یک یا سه همسری که جملگی خواهان او هستند به پادشاهی می‌رسد، دسته‌ی دوم عاشق دختری می‌شوند و به‌منظور یافتن او خانه را ترک می‌کنند. در دسته‌ی سوم قهرمان ناچار از ترک خانه می‌شود و به‌نوعی جبری یا همسرش او را انتخاب می‌کند و یا تقدیر موجود طلسم شده‌ای را پیش رویش می‌گذارد. اما آنچه در هر هشت دسته افسانه مشترک است قهرمان باید خانه را ترک کند، باید تقوای جنسی داشته باشد، باید از پس آزمون‌ها برآید و اگر در جایی خطا کرد مانند سوزاندن بی‌موقع جلد همسر و اصرار به عریان کردن او باید هفت سال با ریاضت جبران مافات کند. وقتی از دوران آئینی ریاضت و سلوک بیرون آمد، از نوجوانی گذشته به سن مردی می‌رسد به طوری که می‌تواند یک زندگی خانوادگی را اداره کند و در جامعه به عنوان مرد شناخته شود.

در همین زمینه:
::مجموعه افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر پسران از کودکی به بلوغ، از دکتر شکوفه تقی در دفتر "خاک"، رادیو زمانه::
::مقالات دکتر شکوفه تقی در رادیو زمانه::

شاهزاده و تک همسری

Fri, 06 Jan 2012 01:36:12 +0000

بخش دوم درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در این مقاله سعی است نشان داده شود در آن نوع از افسانه‌های ایرانی که موضوعش گذر یک پسر نوجوان از آستانه‌ی کودکی به بلوغ است، به‌لحاظ موضوع و مضمون یعنی بن‌مایه و نماد، وحدتی تیپولوژیکی وجود دارد.

در این مقاله همچنین قصد است که نشان داده شود افسانه‌هایی که قهرمانش شاهزاده است، زن و چگونه رسیدن به او موضوع اصلی افسانه‌های گذر است. در حالی که در افسانه‌هایی با قهرمان فقیر، موضوع اصلی رسیدن به ثروت است. بخش دوم این مقدمه را می‌خوانیم:

در دسته‌ی دوم افسانه‌هایی که موضوعشان گذر شاهزاده نوجوان از عالم کودکی به بلوغ است، شرط جانشینی پادشاه، محک خوردن شجاعت، غیرت و مردانگی، لیاقت و درستکاری، به خصوص تقوای جنسی شاهزاده جوان در یافتن معشوق است. که از این نظر با دسته‌ی اول یکسان است اما وجه افتراق این دسته با دسته‌ی نخست در تعداد همسران است. یعنی در این دسته از افسانه‌ها قهرمان از ابتدا تا انتها دلباخته‌ی نامزد خود است. و به غیر از او با زنی دیگر ازدواج نمی‌کند. حتی وقتی پادشاهان دختران خودشان را که به‌دست او آزاد شده‌اند می‌خواهند به همسری او درآورند، نمی‌‌پذیرد. در این دسته از افسانه‌ها نجابت جنسی به اندازه شجاعت، برای قهرمان اهمیت دارد.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم شناس

مکان اصلی یا خاستگاه این دسته از قصه‌ها یک باغ میوه است که در آن میوه‌های غیر معمول و استثنایی مانند سیب طلا یا اناری با دانه‌های یاقوت، و یا سیبی یا نارنجی که بعد از چندی قرار است تبدیل به دختری ‌شود روئیده می‌شود.

وظیفه‌ی پسران پادشاه یافتن دزدی است که سیب‌ها را می‌رباید. دو برادر بزرگ‌تر به‌دلیل غلبه‌ی خواب در یافتن دزد ناموفق می‌مانند. پسر کوچک با بریدن انگشت بر تمایلات نوجوانی غلبه می‌کند. نشان می‌‌دهد که ارزش ورود به عالم مردی را دارد. بعد از آن باید ثابت کند که درستکار و وفادار به محبوب و نامزد خود است و به هیچ زن دیگری چشم ندارد. مضافاً باید شغل و حرفه‌ای بداند که نشان مرد شدن است. حال آنکه برادران دیگر نه تنها پرخواب، تنبل و بی‌عرضه هستند که همسرانشان را می‌خواهند مجانی به‌دست آوردند. برادران این دسته از افسانه‌ها مانند دسته‌ی اول می‌کوشند با خیانت و دسیسه حاصل کار برادرشان را از آن خود کنند. اما در پایان نیرنگ آن‌ها بی‌اثر می‌شود.

قصه‌ی "باغ سیب"

در قصه‌ی "باغ سیب" گفته می‌شود پادشاه باغ سیبی دارد. این سیب‌ها قرار بود وقتی می‌رسند به دخترانی تبدیل شوند تا پادشاه آن‌ها را برای پسرانش عقد کند. در این افسانه دو برادر اول در امتحان شکست می‌خورند. اما پسر سوم دزد را می‌یابد. ملک‌محمد با شمشیر به دست دزد می‌زند. اما او سیب را می‌برد. قهرمان بی‌آنکه کسی از او خواسته باشد، رد خون را می‌گیرد. به چاهی می‌‌رسد. برادران او را می‌یابند اما طاقت فرو رفتن در چاه را ندارند. ملک محمد در چاه فرو می‌رود. در ته چاه دختری می‌یابد. این دختر یکی از سه سیب است. دختر پیشنهاد می‌کند که دیو را در خواب بکشد. اما ملک‌محمد می‌گوید که او با نامردی جنگ نمی‌کند. دیو را بیدار می‌‌کند. دو دختر نامزد برادران ملک‌محمد هستند و دختر کوچک قرار است نامزد ملک‌محمد بشود. او به ملک‌محمد از اموال دیو یک دستاس طلا می‌دهد که از آن یاقوت و مروارید می‌ریزد. یک صندوقچه‌ی طلا که اگر درش را باز کنند خروسی بیرون می‌آید. از نوکش زمرد می‌ریزد. این‌ها جهیزیه دختر هستند.

دختر که به ملک‌محمد دلباخته این دو طلسم یا اشیاء جادویی را رمز زناشویی خود با قهرمان قرار می‌دهد. در عین حال او را از یاری کردن به برادرانش باز می‌دارد. اما ملک‌محمد به حرف دختر گوش نمی‌دهد. برادران با ملک‌محمد‌‌ همان می‌کنند که دختر به او گفته است. ملک محمد دختران را بالا می‌فرستد. خودش در ته چاه به حیله‌ی برادرانش اسیر می‌‌ماند.

خوان بعدی در ته چاه است. او برای گذران زندگی ناچار است گاویاری کند و زمین را شخم بزند. ملک محمد دو شیری را که در آن نزدیکی هستند به خیش می‌بندد که می‌تواند نماد رام کردن نیروی جنسی و برخورداری از توان بالای بدنی و شجاعت بسیار باشد.

سپس با اژدهایی که بر سر آب خانه کرده می‌جنگد. این اژد‌ها از مردم برای رساندن کمی آب به آن‌ها، دختر و غذا باج می‌گیرد. قهرمان اژد‌ها را می‌کشد. و دختر را نجات می‌دهد. در مرتبه‌ی سوم ماری را که کشنده جوجگان سیمرغ است از بین می‌برد.

قهرمان می‌‌بایست در همه جا امتحان درستکاری، شجاعت و مردانگی خود را پس دهد و با صداقت توان بدنی خود را به کار ‌گیرد. تنها در این دسته از افسانه‌هاست که بن‌مایه‌ بریدن انگشت آمده است.همچنین قهرمان برای پیشبرد کار خود از هیچ حیله‌ای استفاده نمی‌کند.

در مرتبه‌ی چهارم سیمرغ به ملک‌محمد کمک می‌کند. ملک‌محمد همانطور که در مرتبه‌ی نخست انگشتش را بریده، در مرتبه‌ی بعد پایش را می‌برد تا از گوشت خود مرغ را تغذیه ‌کند. سیمرغ نه تنها آن را نمی‌خورد که چند پر خود را نیز به وقت جدا شدن به او می‌دهد.

در مرتبه‌ی پنجم ملک‌محمد در شهر خودش در می‌یابد که هنگام عروسی برادرانش است. می‌خواهند دختر کوچک را به عقد شاه درآورند. دختر شرط عروسی دستاس و خروس را می‌گذارد. شاه دستور می‌دهد آنچه دختر خواسته را برای او فراهم کنند. کسی نمی‌تواند آن را آماده کند مگر ملک‌محمد که در نزد زرگری کار گرفته است. وقتی از ماجرای دستاس و خروس که نزد خودش است باخبر می‌شود، شب پر سیمرغ را آتش می‌زند. از او کمک می‌گیرد که به زیر زمین رفته، آن دو طلسم جادویی را بیاورد.

در مرتبه‌ی ششم عروس را از حمام می‌دزدد و بر پشت اسب می‌نشاند و فرار می‌کند. در مرتبه‌ی هفتم بدون خون‌ریزی بی‌گناهی خود را ثابت می‌کند و به عروس خود و پادشاهی می‌رسد.

در این دسته از افسانه‌ها که موضوعش اثبات شجاعت و درستکاری نوجوان در رسیدن به مردی است معمولاً نیروهای غیبی برای یاری می‌آیند. پیرزن و پیرمرد هم گهگاه نقش تعلیم‌دهنده را دارند. اما نقششان بسیار ضعیف است. همه‌ی افسانه به همت قهرمان و راهنمایی دختری که به قهرمان دلباخته پیش می‌رود. قهرمان می‌‌بایست در همه جا امتحان درستکاری، شجاعت و مردانگی خود را پس دهد. با صداقت توان بدنی خود را به کار ‌گیرد. تنها در این دسته از افسانه‌هاست که بن‌مایه‌ی بریدن انگشت آمده است. مضافاً قهرمان برای پیشبرد کار خود از هیچ حیله‌ای استفاده نمی‌کند.

درخت انار در "متل سیمرغ"

در "متل سیمرغ" به جای درخت سیب درخت انار آمده است. و درون انار‌ها گوهر شب‌چراغ است. در این افسانه قهرمان دختر پادشاه را از شر شیری که سر آب را بسته نجات می‌دهد. شاه حاضر می‌شود که دختر و نصف پادشاهی را به او بدهد. اما او نمی‌خواهد "همه‌ی حواسش پیش نامزد خود است." در اینجا ابزار جادویی که عاشق را به معشوق برساند نیست. یعنی عروس جهیزی ندارد. بلکه ملک محمد شاگرد خیاط می‌شود، و از سیمرغ می‌خواهد لباسی برای عروسی بدوزد که در هیچ جا نظیرش یافت نمی‌شود.

در روایت ملک‌جمشید پیرزن به او از اژد‌ها می‌گوید. و اینکه سرچشمه آلوده شده است. همین پیرزن درباره‌ی دختر پادشاه که قرار است کشته شود حرف می‌زند. در این قصه هم ملک‌جمشید راضی نمی‌شود که با دختر پادشاه عروسی کند. چون دلبسته‌ی نامزد خود است. به شهر دیگری می‌رود و کفاشی می‌کند. سپس خیاطی می‌کند. به این ترتیب هفت شغل را یاد می‌گیرد. موفق می‌‌شود هر بار کاری کند تا دیوی هفت سر که جلوی آفتاب را گرفته، مجبور کند یکی‌یکی سر‌هایش را از مقابل آفتاب کنار بکشد. در پایان از پس همه‌ی تکالیفی که به عهده‌ی او گذاشته شده با شجاعت و درستکاری و مهربانی بر می‌آید. و در پایان به سعادت و پادشاهی می‌رسد.

در روایت "درخت سیب و دیو" کوچک‌ترین دختر که نامزد ملک‌ابراهیم است در نزد او طشت طلایی گذاشته که خودش رخت می‌شوید. و یک قفس طلا که بلبل طلا در آن آواز می‌خواند.

آنچه در این دسته از افسانه‌ها وجود دارد اشاره مستقیم به وجود باغ و دزدیده شدن سیبی است و قهرمان کسی خواهد بود که خودش دزد نباشد و دزد را بیابد. دیگر انجام مراسم آئینی انگشت بریدن و سوم عشق قهرمان به نامزدش و وفاداری اوست. چنین دلباختگی و وفاداری در قهرمان دسته‌ی اول وجود ندارد.

در قصه‌ی ملک‌جمشید اگر کسی از سیب‌ها بخورد همیشه جوان می‌ماند. طلسمی که در چاه است و در پایان قصه قهرمان باید برای نامزدش بیاورد تا با او ازدواج کند، یک مرغ طلایی است و یک خروس طلایی و دوازده جوجه طلایی در یک سینی طلایی است-نمادی برای باروری کامل جنسی و سفید بختی هر دو طرف. در اتاق دیگر یک دست لباس سفید و یک اسب سفید است که ملک جمشید به آن‌ها دست نمی‌زند زیرا در پایان قصه به دردش می‌خورد.

مراتب این دسته از افسانه‌ها از این قرار است: کوچک‌ترین پسر، اول دستش را می‌برد. دوم بر خواب غلبه می‌کند. سوم دزد را تعقیب می‌کند. چهارم به چاه فرو می‌رود. پنجم دختر‌ها را با شجاعت از دست دیو نجات می‌دهد. بعد برادرانش در بالا کشیدن او از چاه به او خیانت می‌کنند. اما او موفق می‌شود نجات پیدا کند. همه‌ی همّ قهرمان، بازگشت به خانه و اثبات بی‌گناهی خود و رسیدن به نامزد خودش است. در مرحله‌ی نهایی نه تنها عروسش را نجات می‌دهد که به او هدیه‌ای می‌دهد که هیچ کس دیگر نمی‌تواند بدهد. و این هدیه معمولاً نمادی در رابطه با یک ازدواج موفق و پر سعادت است.

مضمون دسته‌ی اول و دوم افسانه‌ها همانطور که در بخش نخست این مقدمه آمد بسیار شبیه هم است، حتی موتیف‌ها و سمبل‌هایی که در افسانه‌ها آمده‌گاه شبیه به هم و‌ گاه معنای مشابهی دارند. بسیار هم اتفاق می‌‌افتد که یک موتیف در روایت دیگر‌‌ همان افسانه‌ تفسیر می‌شود. مثل اینکه در باغ پادشاه، سیب‌های طلایی بود که وقتی می‌رسید تبدیل به یک دختر می‌شد. در واقع سمبل‌ها و موتیف‌ها گاهی در دسته‌ی اول و دوم چنان به هم شباهت دارند که می‌توان خاستگاه هر دو دسته را یکی دانست اما آنچه دسته‌ی دوم را از دسته‌ی اول متفاوت می‌کند، اشاره مستقیم به وجود باغ و دزدیده شدن سیبی است و قهرمان کسی خواهد بود که خودش دزد نباشد و دزد را بیابد. دیگر انجام مراسم آئینی انگشت بریدن و سوم عشق قهرمان به نامزدش و وفاداری اوست. چنین دلباختگی و وفاداری در قهرمان دسته‌ی اول وجود ندارد.

دلرحمی و لیاقت شرط جانشینی پادشاه

قهرمان دسته‌ی سوم افسانه‌ها شاهزاده جوانی است که پدر او را که کوچک‌ترین فرزندش است، از سایر فرزندانش بیشتر دوست دارد. و همین سبب حسادت برادران شده است. پسران دیگر می‌خواهند ثابت کنند که او ارزش عشق پادشاه را ندارد. و در صورت امکان به پدر و سلامتی او بی‌توجه است. اما نوجوان که در آغاز حرکتی می‌کند که می‌توان از آن بی‌علاقگی به پدر و بازیگوشی را برداشت کرد، در طول قصه ثابت می‌کند که نه تنها به پدرش عشق می‌ورزد که بسیار شجاع و لایق و دلرحم است. از این رو ارزش جانشینی پادشاه را دارد.

گلبانگ یکی از این افسانه‌هاست. پادشاه مریض می‌شود و درمانش در شکم ماهی سبزرنگ و عجیبی است. پسران پادشاه با کمک ماهیگیران ماهی را می‌یابند و آن را نزد ملک‌ابراهیم- کوچک‌ترین پسر- می‌آورند، اما او که مجذوب زیبایی ماهی شده، با وجود آگاهی از بیماری پدر و امکان علاجش به‌دست ماهی، آن را به دریا می‌اندازد. وقتی خبر به پدر می‌رسد او را نمی‌کشد اما از خود می‌راند. در واقع به دلیل طرد پدر قهرمان ناچار است از خانه بیرون بیاید. اما وقتی در بیرون خانه است با انجام آزمون‌هایی نشان می‌دهد که به پدرش و سلامتی او دلبستگی دارد. تا در پایان که موفق به شفای پدر می‌شود و خودش به همسر و پادشاهی می‌رسد.

این دسته از افسانه‌ها گاهی با دسته‌ی اول و دوم افسانه‌ها که پیش از این آمد تلفیق می‌شوند. ملک ابراهیم ماهی را به دریا بر می‌گرداند. طرد می‌شود. وقتی می‌فهمد گلبانگ پرنده‌ای است که وجودش سبب شفای پدرش می‌شود به جستجوی آن می‌رود. در این راه با سه زن جادوگر که قصد فریب او را دارند برخورد می‌کند موفق به کشتن هر سه می‌شود و در مرحله‌ی سوم باغی پر از دختران زیبا می‌یابد که بوسیله‌ی سومین جادوگر طلسم شده‌اند. در واقع در طبقه‌ی اول افسانه‌هایی که موضوعش گذر نوجوان و رسیدن به جایگاه مردی است، سه دسته افسانه می‌گنجد. در هر سه دسته جانشینی پدر و گذر از خوان‌های متعدد، اما مشابه و آزمون‌های سخت مطرح است.

ادامه دارد

در همین زمینه:
::بخش نخست درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ::
::جستارهای شکوفه تقی در دفتر خاک، رادیو زمانه::

افسانه‌های ایرانی و مراسم آئینی گذر پسران

Thu, 05 Jan 2012 02:29:45 +0000

بخش نخست درآمدی بر افسانه‌های ایرانی با موضوع گذر نوجوان از کودکی به بلوغ

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در میان اغلب قبائل بدوی، مراسم آئینی ورود برای پسران بین سنین هفت تا دوازده سال، دارای اهمیت فراوان بوده است. پسران را دسته‌جمعی،‌گاه با زور از خانواده، بخصوص مادر، جدا می‌کردند، تا در محلی دور از چشم دیگران به‌ویژه زنان، ختنه کنند. وگرنه به کشیدن دندان جلویی اکتفا می‌کردند.

در این ایام پسران می‌بایست در مکان‌هایی، مثلاً نقاط متروک جنگلی که یادآور گور بوده، برای مدتی به‌سر می‌بردند. بر تنشان‌ گاه گل اخرا‌گاه خاکستر می‌‌مالیدند. گاهی هم پوشاکی که یادآور لباس زنان یا حیوانات بوده در برشان می‌کردند. و پس از آن ایشان را از بوته‌ی امتحانات سخت جسمانی می‌گذراندند.

علاوه بر تحمل آسیب‌های سخت جسمانی که‌ گاه سبب مرگ نوآموز می‌شده، ایشان می‌بایست غذایی مخصوص که عموماً گیاهی بوده بخورند. در بسیاری موارد هم مجبور می‌شدند از دستشان مطلقاً استفاده نکنند. علاوه بر آن به‌زبانی نامفهوم سخن بگویند. در برخی مراسم این پسران باید مدتی بالای درخت زندگی می‌کردند، هم‌زمان مادرانشان به‌صورتی آئینی برایشان به عزاداری مشغول می‌شدند. رسم بوده در این دوران نوآموزان به‌وسیله‌ مرد پیر یا بزرگ‌تر قبیله تعلیم می‌دیدند. از جمله موارد آموزشی، افسانه‌ای بوده که به تاریخ قدسی مراسم مربوط می‌شده است. پس از آن باصطلاح "رازآموخته" شده، در هیئت مردی جوان با هویتی نو و یا لقبی تازه، به‌زندگی اجتماعی قبیله خود باز می‌گشته‌اند.

این مراسم نه تنها در افسانه‌های بسیاری ثبت شده، که آثار و بقایای آن‌ها هنوز در میان اقوام و ملل موجود است. به‌عبارت دیگر هم مدارک تاریخی و نشانه‌های آئینی دلالت بر وجود آن‌ مراسم می‌کند و هم افسانه‌های فراوانی.

در مجموعه مقالاتی که در روزهای آینده در رادیو زمانه می خوانید، سعی است نشان داده شود در آن نوع از افسانه‌های ایرانی که موضوعش گذر یک پسر نوجوان از آستانه‌ی کودکی به بلوغ است، به‌لحاظ موضوع و مضمون یعنی بن‌مایه و نماد، وحدتی تیپولوژیکی وجود دارد.

دکتر شکوفه تقی، نویسنده، شاعر و مردم شناس

بر اساس موضوع، افسانه‌هایی که قهرمان آن شاهزاده است، به شش طبقه و افسانه‌هایی با قهرمان فقیر، به پنج طبقه تقسیم می‌‌شوند. در هر یک از این افسانه‌ها دسته یا دسته‌هایی می‌گنجند. در حالی که کل افسانه‌ها به‌لحاظ خاستگاه اجتماعی قهرمان، به دو گروه تقسیم می‌شوند. اگرچه ممکن است در بعضی موارد قهرمان فقیر و شاهزاده جای عوض کنند.

از آنجایی که در این افسانه‌ها، قهرمان اصلی برای رسیدن به جایگاه نوین، یعنی برخورداری از موقعیت اجتماعی، رسیدن به همسر والاتبار و ثروت، دست به کارهایی می‌زند، تا از مراحل آزمونی متفاوتی بگذرد؛ و گذر از این مراحل و نحوه‌ی این گذر، به هر دسته از افسانه‌ها مشخصات ویژه‌ای می‌دهد. در زیر، ضمن طبقه‌بندی افسانه‌ها به آن مشخصات نیز پرداخته می‌شود.

شاهزاده‌ی قهرمان

موضوع طبقه‌ی اول افسانه‌ها اگرچه در ابتدا انتخاب یکی از پسران به جانشینی پادشاه است، اما شرط جانشینی آوردن دختری است که پادشاه خوابش را دیده و شفای زندگی خود را در یافتن او می‌‌داند.‌ گاه به جای دختر، موضوع جست‌وجو پرنده یا میوه است؛ و درد پدر هم‌گاه پیری است،‌گاه کوری.

افسانه‌های این طبقه به‌لحاظ مضمونشان به سه دسته تقسیم می‌‌شوند. در این سه دسته افسانه، اگرچه صورت نماد‌ها و موتیف‌ها تغییر می‌کند، مثلاً سیب انار یا نارنج می‌شود. اما میوه بودن خود را حفظ می‌کند. پرنده نیز‌ گاه طوطی می‌شود،‌گاه پرنده‌ای سفید و نایاب،‌گاه مرغ زرد، اما پرنده می‌ماند. خوان‌هایی هم که قهرمان باید از آن بگذرد، ‌گاه مبارزه با دیو است، ‌گاه زن جادوگر. مرکوب قهرمان ‌گاه دختر دلاوری است که خود را به صورت سیمرغ درآورده،‌گاه خود سیمرغ است. گاهی هم دیوی که به اطاعت قهرمان در آمده است. وسایل جادویی هم که به‌دست قهرمان می‌افتد اگر از دیوان گرفته باشد همانی است که یک مرد برای اداره خانواده و تأمین معاش لازم دارد. آنچه دختر به قهرمان می‌دهد هم نماد توانائی‌های زنانه است‌. از این رو می‌توان سه دسته‌ی اول را به لحاظ موضوع یعنی جانشینی پادشاه و نحوه‌ی یافتن همسر، در یک طبقه جای داد و به لحاظ مضمون در سه دسته گنجاند.

شاهزاده و عشق و چندهمسری

مضمون افسانه‌های دسته‌ی اول یکی به مشکل برخوردن جان یا سلطنت پادشاه پیر است، و ارائه راه حل به‌وسیله‌ی وزیر یا کسی مانند او. راه حل هم معمولاً به یافتن دختری دلخواسته برای پادشاه ختم می‌شود. سپس افسانه به معرفی نوجوانی می‌پردازد که معمولاً کوچک‌ترین پسر پادشاه است و افسانه شرح مرد شدن اوست.

شکوفه تقی - کشکول وسیله‌ امرار معاش است؛ سفره نماد توانایی تهیه‌ غذا برای خانواده و شاخ نفیر بر باروری مردانه دلالت دارد

به این ترتیب که او ابتدا به دلیل خردسالی یا نوجوانی برای انجام وظیفه‌ی خطیر نجات زندگی پادشاه یا پادشاهی او انتخاب نمی‌شود. اما نوجوان با اصرار و ‌گاه پنهان از پدر به تنهایی یا با برادرانش به جست‌وجوی خواست پدر بر می‌آید. این جست‌وجو او را از خانه‌ی کودکی بیرون می‌کشد. راهی کوه، بیابان، یا جنگل می‌کند. در آن مکان‌ها‌ گاه به چاه می‌افتد و می‌بایست با دیو یا دیوانی بجنگد. جنگ نوجوان سبب رهایی دختر یا دختران و به‌دست آوردن مال و خواسته فراوان می‌شود. قهرمان در مقایسه با برادرانش در مواجهه با خطرات و موانع، بیشترین شجاعت را نشان می‌دهد. او پس از گذر از خوان‌های متعدد، لیاقت، هوشمندی، درستکاری، شجاعت، توانائی بدنی، توانائی پولسازی، مردانگی و بخشش خود را به اثبات می‌رساند. وقتی توفیق یافت که از مرز نوجوانی گذر کند، به وصال دختران متعدد که دلباخته‌ی او هستند و او آن‌ها را دوست دارد، پاداش داده می‌شود. سپس به سروری که اطاعت برادران و ثروتی فراوان را به‌دنبال دارد می‌رسد.

افسانه‌ی ملک‌محمد و دیو یک‌لنگو

افسانه‌ی ملک‌محمد و دیو یک‌لنگو از این دست است. پادشاه هفت پسر دارد. شش نفر از یک مادر و آخرین که ملک‌محمد باشد، از مادری دیگر. پادشاه خواب می‌بیند که مرغ طوطی و قفس طلا بالای سر اوست. و می‌گوید پادشاهی را به کسی می‌سپرد که مرغ را با قفس برای او بیاورد.

در افسانه‌ی ملک‌محمد کسی جانشین پادشاه خواهد شد که مرغ طوطی و قفس طلا را بیاورد. شش برادر به‌عزم آوردن طوطی و قفس طلا می‌روند. اما دست خالی باز می‌گردند. تا نوبت به ملک‌محمد می‌رسد. برادر‌ها از ترس اینکه مبادا او موفق شود از پسش می‌روند. ملک‌محمد با درستکاری عمل می‌کند. بر تک‌تک موانع با شجاعت و راهنمائی دخترانی که نجات داده غلبه می‌کند. اما از آنجائی که هنوز نوجوان و کم‌تجریه است، به برادرانش بیش از آنکه باید اعتماد می‌-کند.‌‌ همان باعث می‌شود آن‌ها او را فریب داده، در آستانه‌ی مرگ قرار دهند. اما او که بختش بیدار است، و به‌دلیل دلرحمی، زوداعتماد است، نیروهای غیبی مثل "حضرت علی" در برخی دیگر از روایات خضر یا پیرمردی روحانی یاریش می‌کنند. قهرمان نجات‌یافته در شهری دیگر برادرانش را که همه به مشاغل ناچیز و کارهایی بی‌ارزش مشغول‌اند، می‌یابد. ملک‌محمد به خانه‌ی پیرزنی می‌رود. در آنجا خبر می‌یابد که دیوی قصد کشتن دختر پادشاه را دارد. ملک‌محمد دختر پادشاه را نجات می‌دهد، و او نامزدش می‌شود.

شکوفه تقی - در افسانه می‌آید که مرغ و قفس طلا در قصر دختر شاه پریان است. راهی که ملک‌محمد به سوی مرغ و قفس طلا باید بپیماید راه "پلنگ و شیر و عفریت" است. (عکس: دختر شاه پریان اثر پروانه اعتمادی)

اما از آنجائی که در دوران آئینی نامزدی، قهرمان می‌بایست نفس خود را نگاه دارد، ملک‌محمد به دختری که از دست دیو نجات داده می‌گوید: "ای دختر تو حالا خواهر من هستی بیا تا بخوابیم. آنوقت شمشیر را بین خودشان گذاشتند و خوابیدند." سپس دختر را می‌‌گذارد و به جست‌وجوی طوطی و قفس طلا می‌رود. در مرتبه‌ی بعد برادرانش را می‌یابد. به آن‌ها علیرغم بدی که در حق او کردند نیکی می‌کند. سپس برادر‌ها با هفت خواهر پری‌زاد ملاقات می‌کنند که کوچک‌ترین آن‌ها به ملک‌محمد دل می‌بندد. (دختری که در مرتبه‌ی دوم پیدا می‌شود معمولاً دختر دلاوری است که با شجاعت و نیروی بدنی قهرمان را یاری می‌کند و به سوی مقصد نهایی خود می‌برد.) دختر یک دسته‌ موی خود را به ملک‌محمد می‌دهد تا در صورت نیاز به کمکش بیاید. سپس ملک‌محمد اموال جادویی سلیمان را که در دست دیوان بوده، به‌وسیله‌ی هوشیاری خود به‌دست می‌آورد. این اموال شامل کشکول، سفره و شاخ نفیر می‌شود که هر سه نماد بیان مرد شدن و قابلیت تشکیل خانواده است؛ کشکول وسیله‌ی امرار معاش، سفره نماد توانایی تهیه‌ی غذا برای خانواده و شاخ نفیر دلالت بر باروری مردانه دارد.

در افسانه می‌آید که مرغ و قفس طلا در قصر دختر شاه پریان است. راهی که ملک‌محمد به سوی مرغ و قفس طلا باید بپیماید راه "پلنگ و شیر و عفریت" است. شهر دختر شاه پریان هم هفت دربند دارد. و در دربند آخر یک دیو هفت‌سر زندگی می‌کند. در راه رفتن به سوی جایگاه دیو، دختری که همراه ملک‌محمد است تبدیل به پرنده می‌-شود و او را بر پشت خود می‌نشاند. در بیست فرسخ آخر دختر به شکل اصلی خود باز می‌گردد. ملک‌محمد را سوزنی می‌کند. زیر گلویش می‌زند. سپس تبدیل به کبوتر شده، شاهد اعمال ملک‌محمد می‌شود. ملک‌محمد در آن شهر به دیوی که اول داستان دیده، بر می‌خورد. به او باج می‌دهد. دیو با او همراه می‌شود. به او یاد می‌-دهد چگونه به اتاق خواب دختر شاه پریان راه پیدا کند. ملک‌محمد دختر شاه پریان را در خوابگاهش خفته می‌یابد. همانطور که به او گفته شده، جای لاله‌ها را عوض می‌کند. از گونه‌ی دختر بوسه‌ای برمی‌دارد. بند‌های زیر جامه‌ی او را می‌گشاید. مرغ و قفس را از قلعه بیرون می‌برد. باز هم دختری که پیش از آن نجات داده، به صورت مرکوب پرنده‌اش در می‌آید.

ملک‌محمد که هنوز به بلوغ و رشد کافی شخصیتی به‌لحاظ شناخت آدم‌ها نرسیده، باز هم گول برادرانش را می‌خورد. آن‌ها او را کور می‌‌کنند و در چاه می‌اندازند. "حضرت علی" برای بار دوم به یاری‌اش می‌آید. ملک‌محمد به‌وسیله‌ی تاجری از چاه در می‌آید. سپس دو کبوتر او را راهنمایی می‌کنند که از پوست درخت برای شفای چشم و گذر از دریا بهره بگیرد. این هر دو به کار پادشاه شدن او می‌آید. دیگر اینکه در زیر درخت هفت‌خم خسروی می‌یابد. در پایان دختر شاه پریان بیدار می‌شود و در جست‌وجوی مردی که مرغ را ربوده برمی‌آید. برادران خود را یابنده‌ی مرغ اعلام می‌کنند. اما در پاسخ سؤالات دختر، خاموش می‌مانند. ملک‌محمد که خود را به دختر شاه پریان رسانده، نشانی‌ها را می‌دهد. برادرانش رسوا می‌شوند. ملک‌محمد صاحب اموال جادویی سلیمان که قبلاً ذکرش رفت، هفت خم خسروی، سه زن که یکی شاهزاده خانم است، دیگری پری‌زادی دلاور و سومی پری صاحب قلعه می‌شود.

افسانه‌ی "برگ مروارید"

افسانه‌ی "برگ مروارید" روایتی دیگر از قصه‌ی ملک‌محمد است. درویشی به پادشاهی که چشمش کور شده، می‌گوید برگ مروارید درمان‌کننده اوست. برگ مروارید هم در قلعه‌ای که به دیوان تعلق دارد یافت می‌شود.

دو برادر به راهی می‌روند و برادر کوچک راهی دیگر را که دشوار‌تر است برمی‌گزیند. این راه او را به قصر دختری پری‌زاد می‌رساند که برادرش دیوی است آدمخوار. پری‌زاد که جادوگری می‌داند، شاهزاده را به صورت یک دسته جارو در می‌آورد و گوشه‌ی خانه می‌گذارد. در این قلعه دیو با شاهزاده کشتی می‌گیرد. وقتی شکست می‌خورد و جانش به‌خطر می‌افتد، غلام حلقه‌ به گوش شاهزاده می‌شود. در قلعه‌ی دوم و سوم‌‌ همان اتفاق می‌افتد. بعد دیو برای ملک‌محمد دو اسب بادپیما می‌آورد. و او را به باغی که در آن برگ مروارید یافت می‌شود، راهنمایی می‌کند. این باغ هم مانند قصر دختر شاه پریان در قصه‌ی قبلی چهار نگهبان دارد. می‌بایست برگ را با چوبی دو شاخ برید. در این باغ هم جانوران وحشی هستند. در باغ پلکانی با چهل پله و چهل زنگ است، که ملک‌محمد باید زنگ‌ها را با پنبه ببندد. در آنجا دختری مانند قصه‌ی قبلی خوابیده، ملک محمد باید جای لاله‌هایی که بر بالا و پایین پایش می‌سوزد را عوض کند و از روی دختر بوسه‌ای بردارد و بند چهل تا از چهل و یک شلوار دختر را باز کند و بقیه‌ی اعمال آئینی. در این قصه هم برادران خیانت می‌کنند و قهرمان را به چاه می‌اندازند. اما دختر کوچکی که نامزد ملک‌محمد است با او می‌ماند. او ملک‌محمد را از چاه نجات می‌دهد. دختر شاه پریان وقتی بیدار می‌شود سوار قالیچه‌ی حضرت سلیمان می‌شود. به‌‌ همان شیوه‌ی قصه‌ی قبلی آورنده برگ مروارید را می‌شناسد. در این قصه هم ملک‌محمد مانند قصه‌ی قبلی زنان متعدد می‌گیرد که آخرین آن‌ها‌‌ همان دختر شاه پریان است.

قصه‌ی شاه زنان

در قصه‌ی شاه زنان، پادشاه چشم‌درد دارد و دوایش در شهر زنان. در این افسانه قهرمان با دیوی و دختری ملاقات می‌کند. دیو از ترسش با شاهزاده همراه می‌شود و به صورت پرنده‌ای درمی‌آید. او را به شهر زنان می‌برد. او دختر را می‌بوسد و دارو را برمی‌دارد. قهرمان در پایان شیشه‌ی عمر دیو را می‌شکند. برادر‌ها در راه خانه به او خیانت می‌کنند. او را به چاه می‌اندازند و او در چاه دریچه‌ای پیدا می‌کند. خود را به صورت کچلی در می‌آورد. از آنجا می‌گریزد. در پایان پادشاه شهر زنان به دنبالش می‌آید. او را می‌یابد. و برای شاهزاده‌‌ همان اتفاقی می‌افتد که برای قهرمانان قبلی.

افسانه‌ی "شاه و پسرش"

در افسانه‌ی "شاه و پسرش" علاج چشم شاه خاک پای دختر پادشاه روم است. پسر کوچک پادشاه موفق می‌شود دیوی را شکست بدهد. اما در این قصه به جای دختری که اسیر دیو است خود دیو دسته‌ای از مویش را به پسر می‌دهد. موی دیو به یاریش می‌آید. بعد با پهلوانی برخورد می‌کند که معلوم می‌شود دختری است. دختر می‌گوید عهد کرده با کسی ازدواج کند که در کشتی بر او غلبه کند. دختر عاشق و همراه او می‌شود. وقتی به حضور پادشاه روم می‌روند، او می‌گوید در قبال خاک پای دخترش، اسب چالاکی می‌خواهد.

در این قصه پادشاه وقتی چشمش بینا می‌شود طمع در همسر پسرش می‌کند- در افسانه‌ها نابینایی پدر می‌تواند نماد عدم توانایی او در باروری جنسی باشد. برای اینکه بتواند دختر را تصاحب کند پسر خود را کور می‌کند. پسر هم با کمک کبوتری شفای چشمش را می‌یابد. بر پدر پیروز می‌شود. همسرش را به‌دست می‌آورد. در اینجا سخن از زنان متعدد نیست. در این قصه برادران قبل از رسیدن به مقصود مرده‌اند. در پایان تنها رقیب پسر کوچک، پدرش است.

افسانه‌ی "چین و ماچین"و پری‌ چل‌گیسو"

افسانه‌ی "چین و ماچین" نیز به این دسته تعلق دارد. در پایان ملک جمشید با هر سه دختر عروسی می‌کند و به پادشاهی می‌رسد. "پری‌ چل‌گیسو" از مجموعه قصه‌های فارس نیز زیرمجموعه‌ی این دسته از افسانه‌هاست. اگر چه در ابتدا به‌نظر می‌رسد موضوع آن انتخاب جانشین برای پادشاه نباشد. به این ترتیب که پدر ملک ابراهیم که غیر از او دو پسر دیگر دارد، از او می‌خواهد به اتاق چهلم نرود. او که همه‌ی قصر در اختیارش گذاشته شده مگر آن اتاق، وارد حریمی که نباید، می‌شود. در آنجا تصویر دختری را می‌یابد که صورتش لابلای عکس یک خروس سفید پنهان است. یافتن خود دختر انگیزه‌ی خروج قهرمان از خانه می‌شود. در این افسانه ملک‌ابراهیم در شهری که مردم لاغر دارد ساکن می‌شود. درمی‌یابد که او طلسم‌شکنی است که مردم شهر انتظارش را می‌کشند. ملک‌ابراهیم پس از شکستن طلسم دنبال آن خروس سفید می‌رود. از خوان‌های دیگر هم می‌گذرد. اموال جادویی حضرت سلیمان را از دیوان می‌گیرد. در پایان پری که صاحب خروس سفید است بیدار می‌‌شود. به‌دنبال ملک‌ابراهیم می‌آید. از نشانه‌ها درمی‌یابد که چه کسی خروس سفید را برده است.

شکوفه تقی - خوان‌هایی که قهرمان باید از آن‌ها بگذرد ملاقات با دیوان و شکست دادن آن‌ها و به انقیاد درآوردنشان، نجات جان نامزد آینده از دست دیو، نبرد با دختر پهلوان و غلبه بر او، رفتن به قصر دختر شاه پریان و غلبه بر میل جنسی در حریم ممنوعه و دزدیدن مرغ است.(عکس: دیو زرد)

موضوع این دسته از افسانه‌ها انتخاب جانشینی برای پادشاه است. پسری می‌بایست جانشین پدر شود که بتواند جوانی و قدرت را به او به‌وسیله‌ی آوردن دختر جوانی که وجودش با نمادهای متفاوت نشان داده می‌شود بازگرداند. خوان‌هایی که قهرمان باید از آن‌ها بگذرد ملاقات با دیوان و شکست دادن آن‌ها و به انقیاد درآوردنشان، نجات جان نامزد آینده از دست دیو، نبرد با دختر پهلوان و غلبه بر او، رفتن به قصر دختر شاه پریان و غلبه بر میل جنسی در حریم ممنوعه و دزدیدن مرغ است.

قهرمان که در آغاز افسانه هنوز نوجوان، حتی کودکی است. در طول افسانه به بلوغ جسمانی می‌رسد. اما ساده لوحی‌اش که سبب گول خوردن او از برادرانش می‌شود نشان می‌دهد که هنوز کاملاً به مردی نرسیده است. از این رو دختران، پرنده و هر چه بدست آورده را از دست می‌دهد. تا اینکه به‌دلیل درستکاری و مهربانی‌اش یک نیروی غیبی به کمکش می‌آید. قهرمان جوان، بعد از اینکه از چاه درمی‌آید برای تأمین معاش ناچار است حرفه‌ای بیاموزد. او در انجام کارهای دستی ارزشش محک می‌خورد. و موفق می‌شود چیزی را بسازد که دیگران نمی‌توانند. در پایان با حضور دختر شاه پریان حق به حقدار می‌رسد. شجاعت قهرمان و جنگش با دیوان که دشمنان امنیتی محسوب می‌شوند از یک طرف، دفاع از حقوق ناموسی، مبارزه با نفس و یادگیری فنون و حرف و با عشق رسیدن به همسر مورد علاقه، از مشخصات قهرمان این دسته از افسانه‌هاست. قهرمان نه اجازه دارد بترسد و نه نادرستی بورزد. مضافاً می‌بایست بختش بیدار باشد تا در موقع تنگنا به یاری‌اش بیاید. به همین دلیل در پایان به چند همسر که هر یک با ارزش‌تر از دیگری است پاداش داده می‌شود.

ادامه دارد

دو درخت مقدس در تورات و متون اسلامی

Sat, 03 Dec 2011 08:35:08 +0000

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در کتاب آفرینش تورات، سخن از دو درخت قدسی میرود؛ درخت معرفت خوب و بد و درخت حیات. این دو که در مرکزی یگانه در بهشت روئیدهاند و چهار رودخانه از زیرشان جاری است، و برگردشان فضای مقدسی قرار دارد، یادآور دیلمون اساطیری بینالنهرین اند. در این بهشت آدم که نخستین انسان و بهعبارتی فرزند خداست با اینکه سمت باغبانی دارد از خوردن میوهی درخت معرفت خوب وبد منع میشود. وقتی آدم با راهنمایی حوا به حریم ممنوعه وارد میشود خدا میگوید:

همانا انسان مثل یکی از ما شده است که عارف نیک و بد گردیده. اینک مبادا دست خود را دراز کند و از درخت حیات نیز گرفته بخورد و تا به ابد زنده ماند. پس خداوندخدا او را از باغ عدن بیرون کرد تا کار زمینی را که از آن گرفته شده بود بکند. آدم را بیرون کرد. به طرف مشرق عدن، کروبیان را مسکن داد و شمشیر آتشباری را، که بهر سو گردش میکرد، تا طریق درخت حیات را محافظت کند.[1]

با کمک متون شرق باستان بهخصوص بابل، میتوان دید که در باغ پادشاهان، نه تنها شجرهی حیاتی به نشان درخت زندگی پادشاه کاشته میشده، که باغبان اصلی این باغها هم خود پادشاه بوده است.

در متن تورات جنس دو درخت مقدس روشن نیست. و گفته نمیشود درختی که کروبیان با شمشیر آتشین از آن مراقبت میکنند، درخت حیات خداست، اما از ترسی که بر صاحب باغ غلبه میکند، میتوان دید که خدا هم مانند یکی از پادشاهان بینالنهرین عمل میکند. میگوید: و از لفظ «ما» بر میآید که اشاره به جمع خدایان میتواند وجود داشته باشد. از آن رو که در دین یهود تکیه بر خدای واحد وجود دارد، میتوان از جمع بستن دریافت که قصه ریشهی غیر عبری دارد و از فرهنگی آمده که در آن به خدایان متعدد باور داشتهاند. در واقع میتوان از بنمایه و نمادهایی که به کار گرفته شده تاثیر اساطیر بینالنهرین را بیش از هر جای دیگر در آن دید.

... نور «الله» را میتوان به قندیلی تشبیه کرد که در آن چراغی است و آن چراغ در بلوری است و بلور مانند ستاره از درخت «مبارک» زیتون که «نه شرقی و نه غربی» است میدرخشد.

این قصه اگرچه خود به پادشاهی مطلق آدم اشارهای ندارد در تفاسیر بعدی تورات به مفسرین مجال آن را داده که از شخصیت آدم برداشتی بزرگتر کنند. به این معنا که او نمونهی کهنالگویی نوع انسان و در تفاسیر عرفانی یهودی الهامبخش شخصیت پردازی آدم قدمون شده است. آدم قدمون در عرفان یهودی نماد انسان کامل، تجسم خدا، محل تجلی نور خدا و انعکاس خدا در آینهی آفرینش است. در پرداخت شخصیت آدم قدمون مقدمات این باور که نمونهی کامل خدا در زمین، انسانی دینی است نه سیاسی، فراهم شده است.

در تورات جنس درختی که به حیات خدا مربوط میشود روشن نیست. اما با استناد به تفاسیر تورات میتوان دریافت که میوهی قابل توجهی نداشته است. چرا که اولاً خدا در ابتداء آدم را از خوردن آن منع نمیکند. دوماً با اینکه در کنار درخت معرفت خوب و بد روئیده، میوه اش به چشم نمیآید. بنابراین احتمال دارد که این درخت هم مانند سرو و چنار بذر داشته نه میوه، خدا محض احتیاط، کروبیان را به پاسداری حریم درخت میگمارد. و این دو درخت هم مانند درختان متون زرتشتی با اینکه از مرکز واحد روئیدهاند، بر گرد هم نمیپیچند. اگرچه یک درخت نماد حیات خدا و یک درخت نماد زندگی آدم که نخستین انسان و پیامبر است تلقی میشود.

دو درخت در قرآن

در قرآن دو درخت مقدس اصلی وجود دارد. یکی درخت سدرة «المنتهی» است و دیگری درخت «مبارک» زیتون. در تفاسیر اسلامی به تفصیل به این دو درخت پرداخته شده است. در ادبیات اسلامی نیز این دو درخت جایگاه ویژهای دارند. البته در قرآن به درختی که آدم و حوا از آن خوردند نیز اشاره میشود، اما این درخت نه نامی دارد و نه صفتی. فقط «شجر» نامیده میشود. در حالی که دو درخت مقدس قرآن هم مصادیق زمینی دارند هم صفت خدایی. جای این دو درخت در مرکزی واحد، یکی در زمین و دیگری در آسمان است.

در قرآن به میوهی درخت زیتون مانند میوهی انجیر قسم خورده شده است. علاوه بر این در سورهی نور میآید که الله نور آسمانها و زمین است و نورش را میتوان به قندیلی تشبیه کرد که در آن چراغی است و آن چراغ در بلوری است و بلور مانند ستاره از درخت «مبارک» زیتون که «نه شرقی و نه غربی» است میدرخشد.[2] بسیاری از مفسرین از جمله ابوالفتوح رازی درخت زیتونی را که نور از آن میتابد نماد پیامبر اسلام گرفتهاند.[3] او از عبدالله بن عمر نقل میکند که مقصود از مشکوة جوف محمد و زجاجه دل اوست. در کشفالاسرار روایت میشود که مقصود از شجرهی «مبارکه» ابراهیم است که محمد از نسل او پدید آمده است و مشکوة ابراهیم است. زجاجه اسماعیل و مصباح کنایه از محمد است. در داستان موسی و رسیدن او به پیامبری هم تصویری مشابه داده میشود، اگر چه از درخت زیتون اسم برده نمیشود. در تفاسیر گاه به درختی سبز و گاه به درخت سدره اشاره میشود. از فحوای آیات مربوطه برمیآید که موسی به حریم درختی قدسی وارد شده است. خدا از میان درخت به صورت نور میتابد. گرد درختی که خدا از آن میتابد حرم مقدس یا وادی مقدس یا وادی ایمن نامیده میشود، که موسی برای ورود به آن مکان مانند ورود به هر مکان مقدس دیگری باید کفشهایش را بکند.[4] بدنبال این پذیرفته شدن در حرم است که موسی از طرف خدا به پیامبری برگزیده میشود تا برای فرعون «خبر» ببرد.

درخت زیتون قبل از اسلام بعنوان نماد پادشاهی و بقای ملک شناخته شده بوده است. هرودت میگوید خشایارشاه قبل از فتح یونان در خواب میبیند که بر روی سرش شاخهی زیتونی است و آن شاخه گسترده شده همهی جهان را در سایه سار خود میگیرد. مغی که رؤیای او را تعبیر میکند به او مژده میدهد که پادشاهیش به سراسر جهان خواهد رسید.[5]

هرودت میگوید خشایارشاه قبل از فتح یونان در خواب میبیند که بر روی سرش شاخهی زیتونی است و آن شاخه گسترده شده همهی جهان را در سایه سار خود میگیرد

درختی که در قرآن نماد عالم بالا و تن خداست درخت سدرة المنتهاست. این درخت در سورهی نجم صفتی خدایی دارد به این معنا که هم صفت خدا «منتها» میآید و هم صفت درخت. در قرآن سدرةالمنتهی درختی است که در بالاترین آسمان و در بهشت روئیده است. خدا یا جبرئیل بر این درخت آشیان دارد. خدا این درخت را در معراج محمد با نور خود میپوشاند و از همین درخت خدا با محمد در معراج ملاقات میکند.[6]

در واقع مطالبی که مفسرین در تفسیر مطلب فوق می‌آورند بر اساس مطالبی است که پیش از آن در متون و افواه وجود داشته است. در تفاسیر قرآن همچنین می‌آید که این درختی است وارونه که شاخ وبرگش مانند سقفی بر سر زمین فروریخته است. این درخت سایه گس‌تر مثالی از درخت کیهانی است؛ درختی که می‌تواند میوه‌هایش ماه و خورشید و ستارگان باشد، از اصل نورانی آسمان روییده و بر زمین چون طاق و گنبدی سایه افکنده است. به عبارت دیگر سدرة المنتهی درخت کیهان است که دوام و بقای جهان را به نمایش می‌گذارد.

در معراجنامه‌ای که منسوب به ابن‌سیناست ضمن سخن از سفر آسمانی محمد (ص) به سدرة‌المنتهی اشاره می‌شود که در آسمان هشتم قرار‮ ‬دارد. در تعریف‮ ‬سدرة‮‌‬المنتهی‮ ‬می‮‌آید‮ ‬که‮ ‬ریشه‮ ‬در‮ ‬آسمان‮ ‬و شاخ‮ ‬و برگ‮ ‬رو به‮ ‬زیر‮ ‬دارد‮ ‬که‮ ‬سایه‮ ‬آن‮ ‬بر‮ ‬آسمان‮ ‬و زمین‮ ‬افتاده‮ ‬است.[7]

طبری در شرح معراج می‌گوید که در آسمان چهارم محمد (ص) درخت طوبی را دید که بر گرد آن ارواح پیامبران جمع بود.[8]

شیخ شهید سهروردی از نماد درخت بخصوص درخت همه‌تخمه در رسالات خود بهره گرفته است. در عقل سرخ او مفهوم زرتشتی درخت همه‌تخمه را با معنای اسلامی طوبی یا بهشت می‌آمیزد و درخت مورد نظر را چنین تعریف می‌کند:

درخت طوبی درختی عظیم است. هر کس که بهشتی بود چون به بهشت رود آن درخت در بهشت ببیند و در میان این یازده کوه که شرح دادیم کوهی است که او در آن کوهست. پیر در پاسخ پرسشگر که میوه درخت می‌پرسد می‌گوید که هر میوه که تو در جهان می‌بینی بر آن درخت باشد و این میوه‌ها که پیش تست همه از ثمره اوست. اگرنه آن درخت بودی هرگز پیش تو نه میوه بودی و نه درخت و نه ریاحین و نه نبات. پس پیر ادامه می‌دهد که سیمرغ بر سر طوبی آشیان دارد و بامداد سیمرغ از آشیان خود بدر آید و پر بر زمین باز گستراند. از اثر پر او میوه بر درخت پیدا شود و نبات بر زمین.«.[9]

در واقع او درخت طوبی و «درخت همهتخمه» را که در بن دهشن آمده یکی میگیرد.

درختی که در قرآن نماد عالم بالا و تن خداست درخت سدرة المنتهاست. این درخت در سورهی نجم صفتی خدایی دارد به این معنا که هم صفت خدا «منتها» میآید و هم صفت درخت.

در‮ ‬تفسیر‮کشف‌الاسرار ‮ ‬از‮ ‬زبان‮ ‬محمد (ص) ‮ معراج چنین ‬شرح‮ داده ‬می‮‌شود‮ ‬که «از ‬آسمان‮ ‬هفتم‮ ‬برگذشتم‮ ‬تا‮ ‬به‮ ‬سدرة‌المنتهی‮ ‬رسیدم» ‮ ‬سپس ذکر می‌شود که از ریشه‌ی درخت چهار جویبار جاری بودند دو تا از آن‌ها پنهان و دوتای دیگر آشکار. ‬ میبدی درخت را در مرکز بهشت می‌بیند. او همچنین از زبان محمد می‌گوید که نوری عظیم دیده که بر آن درخت می‌درخشد.[10]

در قرآن میتوان دید که درخت سدر همان درخت هزار تخمه و درخت چنار طلایی یا چنار مقدس هخامنشیان است. گذشته از مشابهت فراوانی که بین درخت چنار، هزار تخمه و درخت سدرة المنتهی وجود دارد میتوان به لحاظ حضور خدا در درخت یاد آوری کرد که در یکی اهورامزدا، در یکی سیمرغ و در درخت سدرة المنتهی جبرئیل و یا خدا آشیان دارد.

با توجه به خاصیت روشنایی بخشی روغن زیتون و دوام و خرمّی برگش، زیتون نماد مناسبی برای حیات پادشاه روحانی یا پیامبر شده است. از این رو میتوان چنین برداشت کرد که درخت زیتون قرآن ، هوم اساطیر زرتشتی، تاک هخامنشیان و خرمای سومریان[11] قصدشان نشان دادن انسان کاملی است که جانشین خدا در زمین شده است. این جانشینی را در تاریخ شرق باستان به پادشاه نسبت میدادهاند و باور بر آن بوده است که او تن زمینی خداست. این باور در زمان داریوش هم وجود داشته است. فرمانروایی و سلطهی مطلق هخامنشیان در مدتی نزدیک به سه قرن بر زمین میتوانسته به تقویت این باور کمک کرده باشد.

در دین زرتشت فره پادشاه از پیامبر جدا شده است این با نماد گریختن سه پرنده از تن جمشید در متون زرتشتی نشان داده میشود. سپس زرتشت واسطهی میان اهورامزدا و پادشاه شده است. بعبارت دیگر پادشاهی درخت پادشاه بی واسطه گرد درخت خدا نمیپیچید. در مسیحیت نیز پادشاه دین بالاتر از پادشاه زمینی قرار میگیرد و چنین باوری به دین مانی نیز میرسد. در اسلام بهخصوص تصوف محمد پادشاه مطلق روحانیت و نخستین آفریده است. از این جهت حتی ورای آدم قدمون میرود. او در باور صوفیه نوری است که سبب شده خدا خود را در آینهی وجود ببیند.

نورمحمدی یا حقیقت محمدی از دید متصوفین و فلاسفه اسلامی لوگوس، عقل اول و یک هستی جهانی است که از ازل وجود داشته است و خدا خود را نخستین بار در آینهی وجود او دیده است. از نظر ظهور نور خدایی اولین و از نظر کمال آخرین و رسیدهترین میوهی هستی است که همهی دانش خداوندی را در خود دارد. از دید فلاسفهی اسلامی حقیقت محمدی همان حق در اولین مرحله از تجلی ابدی است. یعنی حق به عنوان علم تجلی. حقیقت محمد به لحاظ وجود شناسی حقیقت حقایق هم خوانده میشود. حقیقت حقایق در نهایت چیزی جز خود حق نیست. اولین آینه و اولین صورتی است که حق در آن خود را جلوهگر میسازد. محمد از دید تصوف اسلامی به عنوان انسان کامل در سطح کونی اولین تعین حق و به لحاظ کلامی اولین مخلوق خداست.

دو درخت زیتون و سدرة‌المنتهی در قرآن، مانند دو درخت چنار و تاک در زمان هخامنشیان و یا دو درخت همه‌تخمه و گئوکرن یا هوم سفید در اساطیر زرتشتی، نماد انسان کامل و یا عالم کوچک و نماد خدا یا عالم بزرگ است

عرفا و متصوفه از جمله ابنعربی همواره به این حدیث توسل میجویند که «اولین چیزی که خداوند آفرید نور من بود» حقیقت محمدی را نور محمدی هم میخوانند. از دید ابنعربی این نور در پیامبران سلف محمد، مرحله به مرحله خود را نشان داده است، تا در محمد به نهایت و کمال خود رسیده است. در واقع در جهانشناختی عرفانی ابنعربی، نور محمد نخستین نور است. همهی نورهای بعدی از او پدید آمده است. و او اساس آفرینش جهان است. در رابطه با محمد و انسان کامل بودن او ابنعربی در فص حکمة فردیة فی کلمة محمدیة میگوید که او کاملترین موجود در این نوع انسانی است. از این روست که امر با او آغاز و بدو ختم میشود. «و او هنگامی که آدم میان آب و گل بوده نبی بوده است.»

به این ترتیب می‌توان دید که دو درخت زیتون و سدرة‌المنتهی در قرآن، مانند دو درخت چنار و تاک در زمان هخامنشیان و یا دو درخت همه‌تخمه و گئوکرن یا هوم سفید در اساطیر زرتشتی، نماد انسان کامل و یا عالم کوچک و نماد خدا یا عالم بزرگ است. نماد دو گانه‌ی درختان نشان می‌دهد در سنت پادشاهی شرق به-خصوص ایران و آشور ابتداء پادشاه و پیامبر یکی بوده‌اند. در دین زرتشتی تقسیم شده‌اند و در دین مسیح و مانی پیامبر تجسم خدا در زمین شده است. در اسلام به خصوص عالم تصوف، پیامبر اسلام نه تنها نماینده و محل تجلی نور خدا که بهانه‌ی مطلق پدید آمدن موجودات و کیهان نیز قلمداد شده است.

منابع:

آموزگار، ژاله-احمد تفضلی، اسطورهی زندگی زرتشت، تهران ۱۳۷۲

اوستا، به گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، دو جلد، تهران ١٣۷۰

بندهشن، فرنبغ دادگی، به گزارش مهرداد بهار، تهران ۱۳۶۹

بهار، مهرداد ، از اسطوره تا تاریخ، تهران ١٣۷۶

بهار، مهرداد ، پژوهشی در اساطیر ایران، پارهی نخست، تهران ۱٣۶۲

بویس، مری، تاریخ کیش زرتشت هخامنشیان، ترجمهی همایون صنعتیزاده، جلد دوم تهران ۱۳۷٥

بویس، مری ، زردشتیان باورها و آداب دینی آنها، ترجمهی عسکر بهرامی، تهران ١٣٨١

خوارزمی، تاجالدین حسین، شرح فصوصالحکم شیخ اکبر محییالدین ابنعربی، تهران ۱۳۶۴

درخت آسوریگ، برگردان و تصحیح ماهیار نوابی، تهران ۱۳۶٣

دوبوکور، مونیک، رمزهای زنده جان، ترجمه جلال ستاری، تهران ١۳۷۳

رازی، جلالالدین ابوالفتوح ، تفسیرروحالجنان، مجلدات ۷-۸، تهران ۱٣٨٥ هجری قمری

سفرنامهی مادام ژان دیولافوا، ترجمه ی ایرج فرهوشی، دو جلد، تهران ۱۳۷١

فرهوشی، بهرام ، جهان فروری، تهران ۱۳۶۴

کلیم، کایت هانس تواخیم ، هنرمانوی، ترجمهی ابوالقاسم اسماعیلپور، تهران ۱٣۷٣

کمپ، هارولد آلبرت ، کورش کبیر، ترجمهی دکتر رضازاده شفق، تهران ۱۳٨۴

کندی، ادی سموئیل، آئین شهریاری در شرق، ترجمهی فریدون بدرهای، تهران ۱٣۸١

کوک جان مانوئل، شاهنشاهی هخامنشی، ترجمهی مرتضی ثاقبفر، تهران ۱٣٨۳

کینگ، لئوناردو، تاریخ بابل، ترجمهی رقیه بهزادی، تهران ١٣۸۶

گزنفون، بازگشت ده هزار یونانی، ترجمهی حسینقلی میرزا سالور عمادالسلطنه به اهتمام مسعود سالور، تهران ۱٣٨۴

لوکوک، پییر، کتیبههای هخامنشی، ترجمه نازیلا خلخالی، تهران ۱٣۸۲

موله، م.، ایران باستان، ترجمهی ژاله آموزگار، تهران ١۳۷۲

مینوی خرد، ترجمهی احمد تفضلی، تهران ۱٣۷٩

هوک، ساموئیل هنری، اساطیر خاور میانه، ترجمهی علی اصغر بهرامی-فرنگیس مزداپور، انتشارات روشنگران

ویسپرد، به گزارش ابراهیم پورداود، به کوشش بهرام فره وشی ، تهران ۱۳٥۷

هینلز، جان ، شناخت اساطیر ایران، ترجمهی ژاله آموزگار-احمد تفضلی، تهران ١٣۶۸

یاحقی محمد جعفر، فرهنگ اساطیر ایران، تهران ۱۳۶۹

الیاد، میرچه، رساله در تاریخ ادیان، ترجمهی جلال ستاری، تهران ١۳۷٩

یشتها، به گزارش ابراهیم پورداود، به کوشش بهرام فره وشی، دو جلد، تهران ۱۳٥۶

ایزوتسو، توشیهیکو، صوفیسم و تائوئیسم، ترجمهی محمد جواد گوهری، تهران ۱٣۷٩

Samuel Noah Kramer, Mythologies of the Ancient World, NY 1961

Diane Woldstein and Samuel Noah kramer, Inanna, Stockholm, 1995

Mrs. J. h. Philpot, The Sacred Tree in Religion and Myth, NY 2004

Samuel Noah Kramer, The Sumerians, Chicago and London 1971

Herodotus, the Histories, London 1998

[1]سفر پیدایش باب سوم ۲۲-۲۴.

[2]نور: ۳٥.

[3] تفسیرروح الجنان ج. ۷-٨: ۲۲۴.

[4]طه: ۱۰-۱۲.

[5]کتاب هفتم ١۹.

[6] نجم:١۶.

[7]معراجنامه١١٢.

[8]ترجمه تفسیر طبری، ج. ۱٫۲، س. ۱٨٥

[9]رسالهعقلسرخ،۸-١۰.

[10]کشف الاسرار وعدةالابرار، ج. ٥، ص. ۴٩۲

[11]در اساطیر سومری ایزدبانوی آشوری ایش‌تر وهمتای سومری او اینانا که هردو الهه‌ی باروری هستند که با نماد گیاهی درخت خرما ‮ ‬نشان‮ ‬داده‮ ‬می‌شده اند‮. ‬ در اساطیر بین‌النهرین این درخت نخستین بار بوسیله‌ی اینانا کاشته شده است.
درخت خرما در اساطیر بسیار متقدم بین‌النهرین بعنوان نماد باروری اهیمت فراوان داشته است. این درخت معمولاً به ایزد بانوی باروری که مسئول توالد و تناسل و نگهداری از فرزندان و خانمان است مربوط می‌شده است.
چه بسا وقتی سارگون اذعان می‌دارد که مادرش کاهنه‌ای است و پدرش را نمی‌شناسد، اشاره به همین نسب بردن ازمادر دارد.
در ارتباط درخت زندگی پادشاه بین النهرین با درختی در باغ و کاهنه‌ای که آن را کاشته است باید گفت که اینانا کاهنه‌ی مقدس آسمانی و ملکه‌ی آسمان و زمین نخستین درختی که بعد از رویش آسمان و زمین درمیان آب‌های فرات روئیده می‌شود را بر می‌دارد به اوروک می‌برد و در باغ مقدس خود می‌کارد. با دست‌ خودش از آن درخت مراقبت می‌کند و بر گردش پای می‌کوبد و زمین را هموار می‌کند. از خود می‌-پرسد چه زمانی خواهد پائید تا از آن درخت اورنگی بسازد و بر آن بنشیند و بستری بر پا کند که بر آن بیاساید. این درخت پنج سال و سپس ده سال طول می‌کشد تا بزرگ شود. سپس یک مار در خاکش خانه کرده و پرندگان جوجه‌هایشان را در شاخ و برگ درخت آشیان می‌دهند.
این داستان قابل مقایسه با داستان بارداری مریم و تولد عیسی در قرآن است. به خوبی می‌توان دید که مریم هم به سان کاهنه‌ای در معبدی بزرگ شده و به شکلی معجزه آسا از روح‌القدس باردار می‌-شود. او به هنگام وضع حمل به بیابانی می‌رود. در آنجا به درخت خرمایی چنگ می‌زند. درخت در دم سبز می‌شود، از آن خرمای تازه می‌ریزد و آبی از زیر آنجاری می‌شود. بدنبال آن باروری عیسی‌ع بدنیا می‌آید. عیسی هم از دید پیروانش تجسم خدا در روی زمین و دارنده‌ی پادشاهی آسمانی است.

در همین زمینه:

::جستارهای دکتر شکوفه تقی در "دفتر خاک"، رادیو زمانه::

از پادشاهان تا پیامبران

Sun, 27 Nov 2011 05:47:31 +0000

دو درخت مقدس در متون زرتشتی و اساطیر مذهبی ایرانی

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در‮ ‬بندهشن‮ از دو درخت یاد می‌شود‮ ‬که‮ ‬در‮ مرکزی واحد در ‬فراخکرت‮ ‬می‮‌‬رویند؛ ‬یکی‮ ‬درخت‮ ‬همه‬تخمه‮ ‬که‮ ‬مادر‮ ‬همه‌ی‮ ‬گیاهان‮ ‬محسوب‮ ‬می‌شود،دیگری‮ ‬درخت‮ ‬هوم‮ ‬سپید‮ ‬که‮ ‬آورنده‌ی‮ ‬بی‮مرگی‮ ‬است‮.

با استناد به بندهشن یا بندهش هوم سرور و شهریار گیاهان موصوف به «آن دوردارنده‌ی مرگ» است.

در وندیداد به درخت گئوکرن اشاره میشود، که بر گرد آن صدها هزارها و دهها هزار گیاهان دارویی روئیده است. بسیاری از دانشمندان و مفسرین اوستا این درخت را با هوم سفید که آورندهی بی مرگی است یکی دانسته اند. این گیاه در هند با نام«سوم» شناخته شده و به شهریار گیاهان دارویی معروف بوده که از آسمان آمده است.

در هرمزد یشت می‌آید که زرتشت فروهر «درخت گئوکرنه توانا و مزدا آفریده» را می‌ستاید. در پاورقی استاد پورداود توضیح می‌دهد که گئوکرنه درختی است که آن را هوم سفید تصور کرده‌اند.[1]

مهرداد بهار با استناد به بندهشن می‌گوید ‬که‮ ‬اهورامزدا‮ ‬در‮ ‬نزدیک ‬درخت‮ همه‌تخمه، درخت‮ ‬گئو‮ ‬کرن‮ ‬را ‮‬‮( که‮ ‬همان‮ ‬هوم‮ ‬سپید‮ ‬باشد)‬، ‮ ‬آفرید‮ ‬که‮ ‬بازدارنده‮ ‬پیری‮ ‬بد‮نهاد، ‬زنده‮‌‬کننده‌ی ‬مردگان‮ ‬و جاودانی‮‌‬بخش‮ ‬زندگان‮ ‬است.[2]

در‮ ‬تأکید‮ ‬بر‮ ‬خواص‮ ‬هوم‮ ‬می‮‌‬آید: هوم‮ ‬سپید‮ ‬درمان‮ ‬بخش‮ ‬پاکیزه‮ ‬در‮ ‬کنار‮ ‬چشمه‮ ‬اردویسور‮ ‬اناهیتا‮ ‬رسته‮ ‬است. ‮ ‬هر‮ ‬که‮ ‬آن‮ ‬را‮ ‬بخورد‮ ‬بی‮ ‬مرگ‮ ‬می‮شود‮. درخت‮ ‬هوم‮ ‬سرور‮ ‬گیاهان‮ ‬است.[3]

در دینکرد هفتم می‌آید که برای انتقال فروهر زرتشت از عالم مینو به این جهان، امشاسپندان ساقه‌ای از گیاه مقدس هوم ساختند که به بلندی یک مرد بود و فروهر زرتشت را به درون آن بردند. سپس آن را از آن روشنی بی‌پایان برداشتند و بر کوه اساطیری اسنوند که جای آن در منابع ایرانی آذربایجان ذکر شده است نهادند. ۳۳۰سال مانده به پایان سه هزاره‌ی سومٍ جهان، دو تن از امشاسپندان، بهمن و اردیبهشت، به شکل موجودات این‌جهانی درآمدند و به جایی که دو مرغ برای جفتگیری نشسته بودند و هفت سال پیش از آن مار‌ها بچه‌های آنان را خورده بودند رسیدند. به دل مرغان انداختند که به دنبال هوم روانه شوند. مرغان دو سر آن هوم را گرفتند و آن را در آشیانه‌ی خویش نهادند. تقدس هوم و بودن فروهر زرتشت در میان آن سبب شد که مار‌ها نتوانند از درخت بالا روند و به بچه مرغان دست یابند.

در‮ ‬بندهشن‮ از دو درخت یاد می‌شود‮ ‬که‮ ‬در‮ مرکزی واحد در ‬فراخکرت‮ ‬می‮‌‬رویند؛ ‮ ‬یکی‮ ‬درخت‮ ‬همه‬تخمه‮ ‬که‮ ‬مادر‮ ‬همه‌ی‮ ‬گیاهان‮ ‬محسوب‮ ‬می‌شود، ‮ ‬دیگری‮ ‬درخت‮ ‬هوم‮ ‬سپید‮ ‬که‮ ‬آورنده‌ی‮ ‬بی‮مرگی‮ ‬است. (نقاشی: مهرداد مهرپور، آویخته از درخت همه‌تخمه. رنگ و روغن)

ساقه‌ی هوم با آن درخت پیوند خورد و همیشه تازه و سرسبز، بالای آن درخت در حال رویش بود. در اینجا از درختی که مرغان بر بالای آن آشیان دارند اسمی برده نمی‌شود. ما نمی‌دانیم چگونه درختی است اما می‌آید که ساقه‌ی هوم شاخه‌ای از درخت می‌شود. یا با درخت پیوند می‌خورد. سپس می‌‌خوانیم که دوغدو مادر زرتشت با پوروشسب پیوند زناشویی می‌بندد. آنگاه بهمن و اردیبهشت با هم به نزد پوروشسب می‌آیند و در دل او اندازند که آن ساقه‌ی هوم را با خود ببرد. پوروشسب به سوی رود اساطیری داییتی که شاخه‌ی هوم در کنار آن رسته بود، می‌رود.

پوروشسب که آیین پرستش را به جای آورده، هوم را بریده، آن را نزد همسر خود دوغدو می‌برد و به او می‌سپرد تا هنگام کاربرد آن فرا رسد. می‌آید که اورمزد جوهر تن زرتشت را به باد و ابر فرستاد و به صورت باران روانه زمین کرد. از آن باران گیاهان روییدند و از گیاهان شش گاو خوردند و سینه‌هایشان پر شیر شد. دوغدو شیر گاوان را در دیگی چهار گوش می‌دوشد. به ستونی می‌آویزد. سپس پوروشسب ساقه‌ی هوم‌ای را که قبلا بریده بود به همسرش می‌دهد. او هم آن را کوبیده، با آن شیر گاو که جوهر تن زرتشت در آن بوده می‌آمیزد و بدین گونه فروهر‮ ‬و جوهر‮ ‬تن‮ ‬زرتشت‮ ‬به‮ ‬هم‮ ‬آمیزند‮ ‬و سپس‮ ‬دوغدو‮ ‬و پوروشسب‮ ‬پیش‮ ‬ازآنکه‮ ‬با‮ ‬هم‮ ‬گرد‮ ‬آیند‮ ‬از‮ ‬آن‮ ‬می‌نوشند. ‮به این ترتیب ‬نطفه‌ی‮ ‬زرتشت‮ ‬در‮ ‬زهدان‮ ‬مادرش‮ ‬شکل‮ ‬می‌گیرد‮[4]

در مینوی خرد نیز از دو گیاه یا درخت یاد میشود. یکی هوم است که مرتب‌کننده‌ی روان مردگان در دریای ورکش است. و دربارهی این درخت تأکید میشود که در ژرفترین نقطهی دریا رسته، فروهر پارسایان به نگاهبانی آن مشغول و «کرماهی» پیوسته مراقب است که حیوانات موذی به آن آسیبی نرسانند، دیگری درخت «دورکنندهی غم بسیار تخمه است» که در آن آشیانهی سیمرغ قرار دارد. آن پرنده هرگاه از درخت مزبور برخیزد هزار شاخه بر روی آن میروید و هرگاه دوباره بنشیند هزار شاخه بشکند و با تخم در جهان پراکنده شود.[5]

در‮ ‬بندهشن به آن درخت همه‌تخمه، نیکو پزشک، یا کوشا پزشک و یا همه‌درمان نیز می‌گویند.‌‌ همانطور که گفته شد جایگاه این درخت در دریای فراخکرت است. در ریشه‌ی این درخت است که نه کوه آفریده شده است و از سوراخ کوه ٩٩٩٩ جوی جاری است. در بندهشن همچنین به آشیان سیمرغ اشاره می‌شود که بر بالای درخت همه‌تخمه‮ ‬است‮ ‬و هرسال‮ ‬سیمرغ‮ ‬آن‮ ‬درخت‮ ‬را‮ ‬می‌افشاند، ‮ ‬و‮ ‬تخم‌های‮ ‬آن‮ ‬را‮ ‬در‮ ‬آب‮ ‬می‬ریزد‮ ‬آن‮ ‬تخم‌ها‮ ‬در‮ ‬آب‮ ‬می‮‌آمیزد، تا‮ ‬تیشتر‮فرشته‌ی باران ‬آنها‮ ‬را بگیرد‮ ‬و‮ ‬به‮ ‬کشورها‮ ‬بباراند. ‮ این درخت میوه‌ی خوراکی ندارد بلکه بذرش افشانده می‌شود و جهان از آن بذر می‌روید. در رشن یشت فقره ۱۷ به درخت ویسپوبیش اشاره می‌شود که آشیانه‌ی سیمرغ است. استاد پورداود در پاورقی می‌گوید که این درختی است که در کتب پهلوی بنام «هرویسپ‌تخمک» آمده است که در میان دریای فراخکرت قرار دارد، در کنار درخت گئوکرن روئیده است.[6]

در شاهنامه نیز دو درخت با اهمیت قدسی پدیدار می‌شوند؛ یکی در داستان رستم و اسفندیار است و سیمرغ به منظور یاری رستم از درخت گز شاخه‌ای می‌ کند. دیگری‮ در رابطه با زرتشت‮ ‬و دو‮ ‬شاخه‌ی‮ ‬سروی ‮ ‬که از‮ ‬بهشت‮ ‬می‌آورد. و یکی‮ ‬را‮ ‬در قریه‌ی‮ ‬کاشمر‮ ‬و دیگری‮ ‬را‮ ‬در‮ ‬دیه‮ ‬فریومد‮ ‬می‌کارد. در‌‌ همان جا زرتشت به درختی «گشن» تشبیه می‌شود که در ایوان کاخ گشتاسب روییده و همه برگش پند و بارش خرد بوده است. سپس به سرو کاشمر اشاره می‌شود که زرتشت آن را از بهشت آورده، بر در آتشکده آذر برزین مهر کاشته است. با استناد به فردوسی بر شاخ و برگ این سرو آزاد نوشته بود که گشتاسب به «دین بهی» در آمده بوده است. او می‌گوید مدتی که از زمان ِکشت ِشاخه گذشت، سرو چنان گشت که بر گردش کمند نیز نمی‌گردید. پس چون شاخ و برگش انبوه شد گشتاسب بر گرد آن کاخی خوب ساخت. در کاخ دو ایوان از زر ناب ساخت و زمینش را از نقره پوشاند و بجای خاک بر آن عنبر ریخت.[7]

آنچنان که فردوسی می‌گوید گشتاسب فرمان داد که بر دیوارهای کاخ یا پرستشگاه نقش جمشید را که پرستنده‌ی مهر و ماه بود نگاشتند و فریدون را با گرز گاوسرش نقش کردند. وقتی که کاخ را از زر بنا کرد و به دیوار‌هایش گهر نشاند، بر گرد آن حصاری آهنین کشید و شاه در آن منزل کرد. بعد از آن به سراسر کشور پیام فرستاد که مانند سرو کاشمر هیچ درختی در جهان نیست. این را خداوند از بهشت برای او فرستاده و به او گفته که از اینجا به مینو گرایش پیدا کند. ا و از آن‌ها که «پند» او را شنیده بودند خواست که پیاده به سوی سرو کاشمر بروند و به زرتشت روی بیاورند و به بتان چین پشت کنند.

چنین به نظر می‌آید که فرمانش در جهان پراکنده شد و همه‌ی نامداران به سوی سرو کاشمر‮ ‬روی‮ ‬نهادند، ‬از‮ ‬آن‮ ‬پس‮ ‬آنجا‮ ‬چنان‮ ‬پرستشگاهی‮ ‬شد‮ ‬که‮ با استناد به شاهنامه «زرتشت‮ ‬پشت‮ ‬دیو‮ ‬را‮ ‬در آن‮ ‬بست». از این متن نیز چنین استنباط می‌شود که پادشاه درخت حیات دینی یا آسمانی را در کنار خود می‌کارد. در این مرتبه می‌توان دید که گشتاسب نماد پادشاهی و زرتشت نماد دین است. از این نظر گشتاسب با نخستین پادشاهان هخامنشی که خود نماد کامل خدا در زمین هستند فرق دارد. در حالی که در متون هخامنشی، داریوش خود را برگزیده‌ی اهورامزدا می‌داند و در واقع‌‌ همان صفاتی را به خود نسبت می‌دهد که ایزد مهر به آن متصف است. در حالی که در گاهان این زرتشت است که یگانه برگزیده‌ی اهورامزداست. در یسنه هات ٢٩ بخش ٢ می‌آید:

آنگاه آفریدگار جهان از اشه پرسید: کدامین کس را سزاوار ردی جهان می‌-‌شناسی تا بتوانیم یاوری خویش و تُخشایی به آبادانی جهان را بدو ببخشیم؟
چه کسی را به سالاری جهان خواستاری که هواخواهان دروج و خشم را در هم بشکند و از کار باز دارد؟

سپس در بخش ٣ اشه بدو پاسخ می‌دهد:

چنین سرداری به جهان و مردمان بیداد نمی‌ورزد، او مهربان و بی‌آزار است. از آنان کسی را نمی‌شناسم که بتواند نیکوکاران را در برابر تباهکاران نگاهبانی کند. او باید در میان مردمان نیرومند‌تر از همه باشد تا هرگاه مرا فراخواند به یاریش بشتابم.

در بخش ۴ می‌آ‌ید:

بی‌گمان مزدا بهتر از همه به یاد دارد که در گذشته دیوان و مردان دروند چه کردند و آگاه است که در آینده چه خواهند کرد. اهوره تنها دادگس‌تر در جهان است. پس آنچه خواست او باشد‌‌ همان خواهد شد.
در گاهان خدایان و ایزدان متعدد وجود ندارد. یک خدا در آسمان و یک پیامبر در زمین است. پادشاه یعنی کی گشتاسب پیام خدا را بواسطه‌ی زرتشت دریافت می‌کند. در حالی که در سنگ‌نبشته‌های هخامنشی اهورامزدا خدای خدایان است (به این معنا که خدایان دیگری هم غیر او وجود دارند) و داریوش شاه شاهان.

در بند ۶ می‌آید:

آنگاه مزدا اهوره‌ی آگاه که هنجار زندگی از فرزانگی اوست، گفت: آیا تو سردار یا ردی را که سرشار از اشه باشد نمی‌‌شناسی؟ آیا براستی آفریدگار، ترا به راهبری و نگاهبانی [آفرینش] برنگزیده است؟

بند ٧ از این قرار است:

اهوره‌ی با اشه همکام این منثره‌ی فزاینده‌ی بهروزی را بیافرید و مزدای ورجاوند خود آن را برای بهبود جهان و کامروایی درست کرداران بیاموخت:
ای منش نیک!
کیست آنکه از تست و مردمان را براستی یاری خواهد بخشید؟

بند ٨ در مورد این پاسخ است:

یگانه کسی که من در اینجا می‌شناسم که به آموزش ما گوش فراداده زرتشت سپیتمان است.
تن‌ها او خواهان آن است که سرودهای ستایش مزدا و اشه را به گوش مردمان برساند. هم از این روست که او را گفتاری شیوا و دلپذیر دادیم.

از فحوای کلام گاهان بر می‌آید که در دین، زرتشت به طور قطع بر‌ترین آفریده و یگانه جانشین اهورامزدا بر روی زمین است. چنان که در بند ۱۰ می‌آید:

من نیز او را بر‌ترین آفریده‌ی تو می‌شناسم.

سپس در مورد کسی که یاور زرتشت در زمین است پرسیده می‌شود:

ای زرتشت کیست دوست اشون تو؟ کیست آنکه بدرستی خواستار بلند آوازگی مگه‌ی بزرگ است؟ پاسخ داده می‌شود: براستی چنین کسی کی گشتاسب دلیر است.

نکته‌ای که در پایان این بخش باید اضافه کرد این است که در متون زرتشتی دو درخت هوم سفید و هزارتخمه از مرکزی واحد می‌رویند اما با هم یکی نمی‌شوند. در حالی که در نگاره‌های شرق باستان دیده می‌شود که درخت تاک بر گرد درخت دیگری که‌گاه چنار است و‌گاه درختی دیگر پیچیده است. از مقایسه‌ی متن سنگ‌نبشته‌ی داریوش با گاهان می‌توان چنین برداشت کرد که داریوش خود را نماینده‌ی مطلق اهورامزدا در روی زمین می‌بیند. همانطور که او خدای خدایان آسمان است داریوش شاهنشاه روی زمین است و دو درخت تاک و چنار که یکی بر گرد دیگری می‌پیچید نمادی است که تأکیدی مستقیم بر این امر دارد.9]

پانویس‌ها:

[1]یشتها، ج. اول فقره ۳۰.ص. ۶٥.

[2]پژوهشی دراساطیرایران، پارهی نخست، ٦٧و٧٨.

[3]بندهشنگزارشمهردادبهار،٨٧.

[4]اسطورهزندگیزرتشت، ٩٣ـ٤١.

[5]مینوی خرد فصل ۶۱ فقره ۲۸-٣۰ و فقره ٣۷-۳۹.

[6]بندهشن ١٠١.

[7]سرو‮ ‬درخت‮ ‬همیشه‮ ‬سبزی‮ ‬است‮ ‬که‮ ‬گویا‮ ‬از‮ ‬اصل‮ ‬اکدی‮ ‬سرو‮ ‬گرفته‮ ‬شده‮ ‬است‮ ‬و به‮ ‬نقل‮ ‬از‮ ‬فرهنگ‮ ‬اساطیر‮ (‬ص‮. ۲۴۵) ‬نام‮ ‬درختی‮ ‬است‮ ‬که‮ ‬در‮ ‬سرزمین‮ ‬سیسیل‮ ‬به‮ ‬طور‮ ‬خود‮رو‮ ‬وجود‮ ‬دارد‮. ‬این‮ ‬درخت‮ ‬در‮ ‬لبنان‮ ‬و کوه‌های‮ ‬قبرس‮ ‬Cyprus‮ ‬که‮ ‬اصلا‮ ‬با‮ ‬کلمه‮ ‬سرو‮ ‬همریشه‮ ‬است‮ ‬نیز کاشته‮ ‬می‌شود‮. ‬
با استناد به کتاب عهد عتیق، سلیمان در ساختن معبد بزرگ اورشلیم بیشترین استفاده را از سروهای آزاد لبنان کرد، گویا نوح نیز کشتی خود را از آن ساخت. این درخت در اساطیر یونان نشانه سوگواری و از دست دادن محبوب بوده است. ‬

[8] شاهنامه،چاپمسكو،ج. ٦،٦٨ـ٧١.

[9]اوستا، گزارش جلیل دوستخواه، ج. ۱، گاهان.

در همین زمینه:

::دو درخت مقدس در آئین پادشاهان باستان، دکتر شکوفه تقی، دفتر خاک، رادیو زمانه::

::جستارهایی از دکتر شکوفه تقی در دفتر خاک، رادیو زمانه::