فضانوردی

صدسالگی مردی که آرمسترانگ را به رؤیایش رساند

arezoo — Fri, 31 Aug 2012 21:33:24 +0000

احسان سنایی

احسان سنایی - رسانه‌های خبری متعددی در پی انتشار خبر درگذشت نیل آرمسترانگ، فرمانده مأموریت آپولو-۱۱ و نخستین فاتح ماه، به‌درستی از او با عنوان قهرمانی یاد کردند که به رؤیای تسخیر نزدیک‌ترین همسایه آسمانی‌مان جامه عمل پوشاند. اما چنانچه از نگاه‌ گزیده‌گوی رسانه بگذریم و واقعیات مهندسی و راهبردی رؤیای فتح ماه را مدنظر گیریم، آرمسترانگ تنها نوک یک کوه یخ برساخته از زحمات بالغ بر چهارصدهزار پرسنل فعال و بیست‌هزار پیمان‌کار صنعتی و دانشگاهی آمریکایی‌ست که بر ذهن متلاطم یک مهندس میان‌سال آلمانی شناور بود: دکتر ورنر فون‌براون (Wernher von Braun).

امسال، یکصدمین سال تولد فون‌براون فقید است. شبکه تلویزیونی دویچه‌وله آلمان، در تیتراژ مستندی که چندی پیش تحت عنوان «ورنر فون‌براون؛ مرد موشکی روزهای جنگ و صلح»، درباره این نابغه پخش کرد، او را چنین توصیف می‌کند: "ورنر فون‌براون، چهره مرموزی از قرن بیست است كه برخی او را پیش‌آهنگ و رهبری بزرگ برمی‌شمرند، یک رؤیاپرداز و نابغه. اما برای عده‌ای دیگر، او فرصت‌طلب طمّاعی‌ست که برای نیل به اهدافش انگاری همدست شیطان شده بود. او موشک بدنام V-2 را برای هیتلر ساخت؛ جنگ‌افزار حیرت‌انگیزی که هزاران نفر را به کشتن داد. بیست سال بعد و در بحبوحه جنگ سرد بود که فون‌براون، موشک ماه‌پیمای ساترن-۵ را برای کندی ساخت که قوی‌ترین ماشین ابداعی به دست بشر بود".

دقایقی پس از تسلیم فون‌براون و تیم دانشمندان موشکی آلمان، به لشگر چهل‌وچهارم پیاده‌نظام آمریکا در روز سوم می ۱۹۴۵. به ترتیب از چپ به راست: سرباز آمریکایی، والتر دورنبرگر، هربرت آکستر، ورنر فون‌براون (با دست شکسته)، هانس لیندن‌برگ و برنارد تسمان

داستان زندگی حرفه‌ای و پر افت و خیز مرد موشکی روزهای جنگ و صلح، از اوایل دهه ۱۹۳۰، و طی تحصیلات مهندسی‌اش زیرنظر هرمان اوبرت (Hermann Oberth)، از پدران علوم موشکی و فضانوردی، آغاز می‌شود. به‌گفته ژاک پیکارد (Jacques Piccard)، فرزند آگوست پیکارد (از مهندسین زبده هوانوردی و از پیشگامان ساخت بالن‌های پرارتفاع)، فون‌براون جوان بعد از شرکت در یکی از سخنرانی‌های پدرش، به نزد او می‌رود و می‌گوید، "می‌دانید ... تصمیم دارم روزی به ماه بروم". آگوست پیکارد نابغه هم از همانجا به فون‌براون قوت قلب می‌دهد.

کمتر از ده سال بعد، فون‌براون، در حالی که تنها سی‌ویک سال بیشتر نداشت، در کسوت یک مهندس نازی، و از اعضای شاخه عمومی اس.‌اس.، طرح نخستین جنگ‌افزار موشکی قاره‌پیمای جهان را تحت عنوان A-4 (که بعدها به V-2، مخفف کلمه آلمانی Vergeltungswaffe۷، به‌معنای «انتقام»، تغییر نام داد) پیاده کرد. هیتلر نیز در پی تماشای فیلم یکی از آزمایشات موشک V-2، عنوان پروفسور را به فون‌براون اعطا کرد. چهار سال بعد، شهر لندن آماج حملات موشکی V-2 واقع شد. این جنگ‌افزار آنقدر برای مردم تازگی داشت که روزنامه‌ها در پی حملات اولیه‌اش می‌نوشتند که «سلاح‌هایی از سمت ستارگان»، لندن را نشانه رفته است؛ سلاحی که تا پایان جنگ، روی‌هم‌رفته جان دست‌کم ۷۲۵۰ انسان را گرفت. هنوز هم کلمه «موشک»، تداعی‌گر شکل موشک‌های V-2، با بدنه دوکی‌شکل و نو‌ک‌تیز، و باله‌های چهارگانه انتهایش است.

ماه‌ها پیش از سقوط برلین، فون‌براون و تیم‌اش در کانون توجه سرویس‌های جاسوسی ایالات متحده، شوروی و فرانسه قرار داشتند و گماشته‌های سرّی دو ابرقدرت هم به هر قیمتی درصدد صید زنده‌‌ وی بودند؛ غنیمتی گران که مقامات نظامی طرفین، طرح خام آینده‌ پیش رو را در ذهن‌ دورپرواز او می‌جستند. از سویی تزلزل قدرت نازی‌ها، عده‌ای از سران اس.‌اس.، و در رأس‌شان ژنرال هانس کاملر (Hans Kammler) را هم بر آن داشته بود تا به فکر چاره‌ای برای نجات جان خود باشند. هانس کاملر و مقامات اس.‌اس. همراه شده با وی، از بیم اعدام در پی ورود احتمالی قوای متفقین به اردوگاه موشکی نوردهازون و تماشای وضع رقت‌بار بیست‌ودوهزار اسیری که در آن به سر می‌بردند، طی معامله‌ای پایاپای تصمیم گرفته بودند که حدود پانصد تن از برجسته‌ترین مهندسین موشکی وابسته به نازی‌ها، از جمله فون‌براون را سالم تحویل دشمن دهد و خود از مهلکه بگریزد. ژنرال هانس کاملر بنا داشت که در صورت عدم توافق طرفین، به‌منظور ممانعت از نشر ابداعات موشکی‌شان، همه‌‌ی این پانصد نفر را نابود کند.

پرتره‌ای از فون‌براون و نیز طرحی از لحظه پرتاب موشک ردستون، حامل نخستین ماهواره آمریکا که از ابداعات او بود.

از این‌رو به دستور کاملر، فون‌براون و تیم‌اش به دهکده اوبرامرگا در پایین‌دست سلسله‌جبال آلپ انتقال داده می‌شوند، تا در صورت ورود اشغالگران و شکست طرح کاملر، اعدام شوند. اما فون‌براون از ژنرال می‌خواهد که تیم دانشمندان موشکی، به‌شکل متمرکزی در روستا تجمع نکنند تا در صورت بمباران هوایی منطقه، شانس زنده ماندنِ دست‌کم چند مهندس زیردست‌اش وجود داشته باشد. کاملر – که در حالت مستی به سر می‌بُرد – این طرح را می‌پذیرد. اما، در نیم‌روز دوم می ۱۹۴۵ و بعد از انتقال مهندسین موشکی به اوبرامرگا، مگنوس‌ فون‌براون، برادر ورنر، و از اعضای تیم‌اش، با دوچرخه‌ای از روستا می‌گریزد و به تاخت خود را به سربازی از لشگر چهل‌وچهارم پیاده‌نظام ایالات متحده می‌رساند و با انگلیسی دست‌وپاشکسته‌ای، هراسان می‌گوید: "نامم مگنوس فون‌براون است. برادرم V-2 را اختراع کرده. ما می‌خواهیم تسلیم بشویم".

بدین‌ترتیب ارتش آمریکا، بلافاصله بعد از کشف دو تونل مونتاژ موشک V-2 به طول دو کیلومتر در نزدیکی نوردهاوزن که یکصد موشک سالم و آماده‌به‌پرتاب در آن نگه‌داری می‌شد، و البته اردوگاهی که در همان نزدیکی مالامال از هزاران جسد گندیده‌ انسان بود و اندک ‌اُسرایی که از فرط فشار روحی دیوانه شده بودند، نهایتاً این اسیر ارزشمند را هم در اختیار خود می‌گیرد. فون‌براون، در مصاحبه‌ای بلافاصله بعد از تسلیم‌اش گفت: "خودمان می‌دانستیم که جنگ‌افزار جدیدی را طرح زده‌ایم و این پرسش که چنین فکر نوپایی را به کدامین کشور و کدامین ملت پیروز بسپاریم، بیش از هر تصمیم دیگری تعیین‌کننده‌‌تر می‌نمود. می‌خواستیم جهان از نبرد دیگری که آلمان به راه‌اش انداخته، چشم بپوشد و حس کردیم فقط با تسلیم چنین جنگ‌افزاری به مردمی که فرمان‌بر کتاب مقدس‌اند، این اطمینان حاصل خواهد شد".

نخستین تجربه‌ برخورد و گفت‌وگوی مهندسین نظامی ایالات متحده با فون‌براون و تیم‌اش، به قدری غریب بود که به‌گفته‌ی والتر دورنبرگر (Walter Dornberger)، از دستیاران ارشد فون‌براون؛ "انگار داشتیم به زبان چینی برایشان حرف می‌زدیم". فون‌براون، با اشتیاق از طرح‌های بلندپراوانه خود می‌گفت و آمریکایی‌ها هم انگار شوخی می‌شنیدند و در ذهن خود این مهندسین آلمانی را دیوانه می‌دانستند. اندکی بعد از این جلسه توجیهی، تمامی یکصد موشک سالم V-2، به‌رغم تعلق آن منطقه به قوای روس، توسط ارتش ایالات متحده، مخفیانه از تونل مونتاژ تخلیه گردید و سوار بر شانزده کشتی باری به‌ همراه چهارده تُن سند سرّی، رهسپار آن‌سوی آتلانتیک شد. حال، تأسیسات نوردهاوزن و انبارهای خالی‌ آن، طبق توافقات صورت‌پذیرفته، به شوروی، که دیری از قافله جا مانده بود، تعلق می‌‌گرفت.

راه دشوار فتح ماه

فون‌براون و نمونه‌ای از موشک ساترن-1B بر روی سکوی پرتاب

با این وجود، روس‌ها بلافاصله با روش‌های مهندسی معکوس، معدود نمونه‌های معیوب به‌جامانده از موشک افسانه‌ایِ V-2 را تحت برنامه‌های وسیعی به سرپرستی مهندس نابغه روسی، سرگئی کارالیوف (Sergei Korolev)، در قالب موشک R-7 پیاده کردند و در غفلت آمریکایی‌هایی که به رغم موفقیت‌شان در جذب فون‌براون و تیم او، سراپا در اندیشه فتح کارزار ژاپن بودند، از R-7 برای پرتاب نخستین ماهواره‌ی جهان، نخستین فضانورد جهان و همچنین نخستین فضانورد زن جهان در سال‌های نخست دهه ۱۹۶۰ استفاده بردند. با این حساب شوروی، در «مسابقه فضا»، بلافاصله گوی سبقت را از دست رقیب قدرقدرت‌اش ربود.

اما روس‌ها، رفته‌رفته در مسابقه با آمریکا – که تازه داشت به اندیشه‌های فون‌براون و همکاران‌اش اعتماد پیدا می‌کرد – عقب نشستند. در همین زمان، مقامات عالی‌رتبه‌ی کشور آمریکا از جمله شخص رئیس جمهور کندی، پشتیبانی بی‌واسطه‌شان را از اهداف گروه مهندسین آلمانی، اعلام کردند. پروژه‌ عظیم آپولو، به پشتوانه تجربیات وسیعی که در جریان پروازهای فضایی سرنشین‌دار آمریکا در قالب پروژه‌های مرکوری (Mercury) و جِمِنای (Gemini) به دست آمده بود، به جولانگاه فراخی برای ابتکارات فون‌براون و تیم‌اش بدل شد؛ ابتکاراتی که جنگ اتمی بالقوه‌ی دو ابرقدرت را برای همیشه سرد نگه داشتند.

در سال ۱۹۶۶، سرانجام خط تولید موشک ساترن-۵، نسل سوم از موشک‌های سنگین‌وزن ساترن و فرزند بلافصل ابتکارات فون‌براون، آغاز به کار کرد؛ ابزاری که در نبودش هرگز امکان سفر به ماه فراهم نمی‌شد. این موشک، با ارتفاع تقریبی یکصد و پنج متر و قدرت یکصد و شصت میلیون اسب بخار در مرحله اول‌اش، همچنان عنوان قوی‌ترین ماشین ابداعی به‌دست بشر را یدک می‌کشد. از این نمونه، تنها هفده عدد ساخته شد که دوازده‌تای آن در پروژه آپولو به کار رفت. زیرساخت‌های تولید یک ساترن-۵ هم چندین عنوان «ترین» را یدک می‌کشیدند. از جمله، ساختمان مونتاژ موشک، که با ارتفاع ۱۶۰ متر و طول ۲۱۸، و عرض ۱۵۸متر، تا دیرزمانی عنوان بزرگ‌ترین ساختمان تک‌اتاقه جهان را داشت. و همچنین دو ماشین غول‌آسا که برای انتقال موشک از ساختمان مونتاژ به سکوی پرتاب استفاده می‌شد و هرکدام‌شان با ۱۳۴۱ اسب بخار قدرت، تا حدود ده سال عنوان قوی‌ترین ماشین باربری جهان را داشتند.

لحظه پرتاب موشک ساترن-۵؛ حامل فضانوردان مأموریت آپولو-۱۱، به تاریخ شانزدهم ژوئیه ۱۹۶۹.

در پی پرتاب هر موشک ساترن-۵، ایالت‌ فلوریدا و چندین ایالت همجوارش با قدرت ۴.۶ ریشتر می‌لرزید و لحظاتی پس از پرتاب نخستین نمونه آزمایشی‌ آن (در قالب مأموریت آپولو-۴)، حتی مهندسین ناسا را هم انگشت‌به‌دهان گذاشت. ساختمان مونتاژ موشک، که در حدود شش‌ کیلومتر از سکو فاصله داشت، دچار لرزه‌های شدیدی شد و حتی موزائیک‌های سقف اتاق خبرنگار تلویزیون سی‌بی‌اس که عملیات پرتاب را گزارش می‌کرد، فروریخت (فیلم این گزارش در انتهای مقاله قرار داده شده است). از آن پس، ناسا سیستم مهار ضربات صوتی را به سکوهای پرتابش افزود، که شانزده ثانیه پیش از پرتاب موشک‌های مشابه، هزاران گالن آب از دریاچه مجاور را به زیر موتورهای موشک پمپ می‌کرد (بخش اعظم «دود»ی که غالباً در جریان این پرتاب‌ها پیداست، در واقع بخار آب ناشی از تبخیر این آب‌های ضربه‌گیر است).

تاکنون ۲۴ انسان از این موشک سواری گرفته‌اند. هری اشمیت (Harrison Schmitt)، فضانورد مأموریت آپولو-۱۷ (آخرین مأموریت سرنشین‌دار به ماه)، اظهار می‌کند که در جریان پرتاب، چنان لرزه شدیدی را تجربه می‌کرده که حتی جرأت نداشته دستش را به دستگیره‌های کنترل سوخت موشک نزدیک کند، چراکه می‌ترسیده دست‌اش از جا کنده شود. ضربان قلب چارلی دوک (Charles Duke)، خلبان کارکشته نیروی هوایی آمریکا و فرمانده مأموریت آپولو-۱۶ (که نخستین تجربه فضایی‌اش را از سر می‌گذراند)، به ۱۴۴رسیده بود.

عملکرد چشمگیر موشک ساترن-5 در تمام سیزده پرتابش هنگامی مشخص می‌شود که نگاهی به کارنامه همتای روسی آن، یعنی موشک غول‌آسای N-1 بیاندازیم. حتی وجود این موشک هم، که طرح آن در سال ۱۹۶۵و یک سال پیش از درگذشت ناگهانی سرگئی کارالیوف، زیر نظر وی ریخته شد؛ تا زمان فروپاشی شوروی جزء اسرار طبقه‌بندی‌شده بود. دلیل این پنهان‌کاری، شکست هر چهار پرتاب آزمایشی ِ آن در خلال سال‌های ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۲ بود. انفجار سوم ژوئیه ۱۹۶۹، که سیزده روز پیش از آغاز مأموریت آپولو-11 برای دومین موشک N-1 رخ داد، بزرگ‌ترین انفجار غیراتمی تاریخ لقب گرفت و تازه از آن پس بود که ماهواره‌های جاسوسی ِ ایالات متحده با تصویربرداری از وسعت خرابی‌های پایگاه بایکانور قزاقستان، پی به وجود این موشک بردند. دلیل شکست پروژه N-1، تا حد زیادی به مرگ نابهنگام کارالیوف بازمی‌گردد.

فتح ماه اما هدف ثانوی فون‌براون تلقی می‌شد. او از همان اول هم به فتح مریخ می‌اندیشید و طرح چندین ایستگاه فضایی را در سر می‌پروراند. ایستگاه دواری که در فیلم «۲۰۰۱، اودیسه فضایی»، ساخته استنلی کوبریک به نمایش درمی‌آید، از طرح‌های اولیه فون‌براون بود که هرگز علمی نشد. او به امید انتقال رؤیاهایش به نسل جوان آمریکا، پیش از پیوستن به ناسا، در سِمت کارگردان فنی چندین فیلم کمپانی والت دیزنی هم ظاهر شد. یکی از این مجموعه‌ها تحت عنوان «انسان در فضا» که در نهم مارس ۱۹۵۵ (یعنی حتی پیش از پرتاب نخستین ماهواره جهان به فضا)، با کمک فون‌براون روی آنتن رفت، بالغ بر ۴۲ میلیون بیننده آمریکایی را پای تلویزیون کشاند و دومین برنامه پربیننده تاریخ تلویزیون این کشور شد.

ورنر فون‌براون، مهندس رؤیاپرداز روزهای جنگ و صلح، در شانزدهم ژوئن ۱۹۷۷درگذشت. معروف است که او در واکنش به شنیدن خبر حمله موشکی ارتش هیتلر به لندن گفته بود، "عملکرد موشک عالی بود، اما در سیاره‌ای اشتباه فرود آمد". اینکه میراث حضور فعال وی را در بطن تحولات بزرگ‌مقیاس قرن بیستم، به حساب چه خصلتی بگذاریم – اینکه او فرصت‌طلبی طمّاع بود؛ یا رهبری پیشرو – به قضاوت شخصی‌مان برمی‌گردد. اما، سیاستی که فون‌براون و تیم او در تهییج مقامات آمریکایی – و در رأس‌شان لیندون جانسون، معاون وقت کندی – برای شروع مسابقه فضا در پیش گرفتند، طبعاً اثری بس بازدارنده‌تر از بمباران اتمی ژاپن در انتهای جنگ جهانی دوم داشت. جنگی که می‌رفت آتش نزاع هسته‌ای ابرقدرت‌ها را در سرتاسر جهان برافروزد، به هیئت جنگ موشک‌هایی درآمد که حتی بدون حمل کلاهک خاصی هم قدرت یک بمب اتمی را یدک می‌کشیدند اما مقصدشان دیگر سیاره ما نبود.

فون‌براون و رقیب روسی‌اش سرگئی کارالیوف را باید دو پیروز امیدوار جنگ سرد نامید. امیدی که با گام جاودانه آرمسترانگ بر ماه، در تک‌تک اذهان زمینیان نقش بست: "قدمی کوچک برای یک انسان اما جهشی بزرگ برای بشریت".

در همین زمینه:

چهل سال از موفقیت‌آمیزترین شکست ناسا گذشت

توضیحات تصاویر:

۱ - ورنر فون‌براون

۲ - دقایقی پس از تسلیم فون‌براون و تیم دانشمندان موشکی آلمان، به لشگر چهل‌وچهارم پیاده‌نظام آمریکا در روز سوم می ۱۹۴۵. به ترتیب از چپ به راست: سرباز آمریکایی، والتر دورنبرگر، هربرت آکستر، ورنر فون‌براون (با دست شکسته)، هانس لیندن‌برگ و برنارد تسمان

۳ - جلد شماره ۱۷ فوریه ۱۹۵۸ نشریه TIME، که در آن پرتره‌ای از فون‌براون و نیز طرحی از لحظه پرتاب موشک ردستون (حامل نخستین ماهواره آمریکا) که از ابداعات وی بود، دیده می‌شود.

۴ - فون‌براون و نمونه‌ای از موشک ساترن-1B بر روی سکوی پرتاب، که دومین نسل از موشک‌های ساترن به شمار می‌رفت و برای حمل محموله‌های سرنشین‌دار، یا بی‌سرنشین آپولو به مدار زمین استفاده می‌شد / منبع: ناسا

۵ - نمای فیش‌آی از لحظه پرتاب موشک ساترن-۵؛ حامل فضانوردان مأموریت آپولو-۱۱، به تاریخ شانزدهم ژوئیه ۱۹۶۹ / منبع: ناسا

*فیلم پوشش زنده شبکه سی‌بی‌اس آمریکا، از لحظه پرتاب اولین موشک ساترن-5 در جریان مأموریت آپولو-4. صداهایی که از دقیقه ۱:۵۰ به گوش می‌خورد، صدای لرزش ساختمان از ضربه امواج صوتی ناشی از پرتاب است، که با فروریختن تعدادی از موزائیک‌های سقف و فریاد گزارشکر همراه می‌شود:

مریخ از نمای نزدیک

Tue, 07 Aug 2012 12:23:22 +0000

گفت‌و‌گو با چهار مقام ارشد «ناسا» پیرامون مأموریت‌های کاوشی سیاره مریخ

احسان سنایی

احسان سنایی - صبح دیروز به وقت ایران، مریخ‌نورد فوق‌پیشرفته کیوریاسیتی (کنجکاوی)، با موفقیتِ کامل در دهانه شهابسنگی گیل (Gale)، واقع در نزدیکی استوای مریخ فرود آمد و مأموریت دست‌کم دوساله خود را بر سطح سیاره سرخ آغاز کرد. با این حساب، هم‌اکنون پنج کاوشگر مریخی، به‌طور همزمان در این سیاره مشغول فعالیت‌اند؛ سه ماهواره در مدار و دو مریخ‌نورد، بر سطح سیاره.

مقاله‌ای که در ادامه خواهد آمد، گلچینی از پرسش‌های متداول مربوط به مأموریت‌های کاوشی سیاره مریخ است، که طی مصاحبه‌های اخیرم با چهار مقام ارشد سازمان فضایی ایالات متحده (ناسا) مطرح شده‌اند. دکتر فیروز نادری، مدیر فعلی شاخه اکتشافات منظومه شمسی آزمایشگاه JPL ناسا و مدیر اسبق برنامه‌های سفر به مریخ این آزمایشگاه، نخست به سؤالات پراکنده‌ای درباره عملیات اکتشافی ناسا در سیاره سرخ، به‌ویژه مریخ‌نوردهای اسپیریت و آپورچیونیتی پاسخ خواهد گفت. سپس دکتر استیو ساندرس (Steve Saunders)، پژوهشگر ارشد پنج کاوشگر بین‌سیاره‌ایِ ناسا، به نام‌های ماژلان، ونوس اکسپرس (هر دو به مقصد سیاره زهره)، مارس اکسپرس، اودیسه مریخ و «مدارگرد شناساگر مریخ» (هر سه به مقصد سیاره سرخ) به پرسش‌هایی پیرامون سیاست‌های راهبردی ناسا در موفقیت مأموریت‌های بین‌سیاره‌ای، و همچنین سطح فعالیت‌های زمین‌شناختی مریخ، پاسخ خواهد گفت. سومین بسته از پرسش‌ها، امکان انتقال حیات زمینی به مریخ از طریق مریخ‌نورد کیوریاسیتی را در دو پرسش از دکتر کاترین کونلی (Catharine Conley)، رئیس دفتر حراست از سیارات ناسا بررسی خواهد کرد و نهایتاً دو پرسش پایانی نیز انتقادات پروفسور فرانسس باگنال (Frances Bagenal)، استاد دپارتمان علوم سیاره‌ای و اخترفیزیک دانشگاه کلرادو-بولدر، و نیز عضو هیئت علمیِ چهار نسل از کاوشگرهای سیاره مشتری را از برنامه‌های کاوشی - مریخ در ناسا مطرح می‌کند.

مریخ، جولانگاه پرسش‌های دیرین‌ ما درباره زمین

نخستین بار ایده ساخت «مریخ‌نورد» از طرف چه کسی مطرح شد؟ چون در گذشته، کاوشگرهای وایکینگ و همچنین «رهیاب مریخ» (Mars Pathfinder)، ثابت بودند و امکان حرکت نداشتند.

فیروز نادری- ماه مه سال ۲۰۰۰ زمانی ‌که رئیس برنامه‌های کاوش مریخ شدم و مشغول برنامه‌ریزی‌های جدیدی برای دهه آتی بودیم، تعدادی طرح برای بررسی پیشنهاد شد. این طرح توسط دکتر مارک آدلر (Mark Adler) که زیر نظر من فعالیت می‌کند ارائه شد. روبات سویجرنر (Sojourner) در مأموریت Mars Pathfinder، بیش از صد متر قادر به دور شدن از روبات مادر نبود؛ چراکه ارتباط رادیویی آن‌ها [بعد از آن] قطع می‌شد. ایشان پیشنهاد کردند کلیه وسایل علمی مأموریت را در مریخ‌نورد بزرگ‌تری قرار دهند تا مجبور نباشد تنها تا شعاع محدودی از محل فرود خود دور شود.

حالا چرا «روح» (Spirit) و «فرصت» (Opportunity) به‌عنوان نام این دو مریخ‌نورد انتخاب شد ؟

متأسفانه ترجمه فارسی «روح» و «فرصت» دقیق نیست و اگر شما هم به دیکشنری مراجعه کنید، ترجمه Spirit، «روح» و Opportunity، «فرصت» می‌شود؛ اما در زبان انگلیسی، این دو کلمه مفهوم دیگری دارند. ما معمولاً در آمریکا برای افزایش علاقه مردم، دانشجویان و دانش‌آموزان به مسائل علمی، چنین مواردی را به مسابقه می‌گذاریم. در این مورد نیز قریب به بیست‌ هزار نظر توسط دانش‌آموزان آمریکایی مطرح شد. این دو نام توسط یک دختر یتیم نه‌ساله لهستانی که از دو‌سالگی به فرزند‌خواندگیِ یک خانم آمریکایی درآمده بود و به اینجا مهاجرت کرده بود، مطرح شد. او در انشای خود از عبارت:

In America, I can make all my dreams come true; Thank-you for the "Spirit" and the "Opportunity”.

استفاده کرده بود، که این دو نام نیز از این عبارت گرفته شد.

مهم‌ترین داده‌های علمی این دو مریخ‌نورد تاکنون چه بوده است و به نظر خودتان زیباترین عکسی که تا به‌حال از آنها به زمین ارسال شده، کدام است؟

در مورد آپورچیونیتی، این روبات به کمک ابزارهای علمی خود سریعاً به این مطلب رسید که محل فرودش در واقع قبلاً یک دریاچه نمکِ اسیدی بوده که به کمک کنکاش در املاح آن منطقه این کشف صورت گرفت. همانطور که می‌دانید، یکی از دلایل سفر ما به مریخ این است که بدانیم آیا در گذشته در آنجا فعالیت‌های بیولوژیکی وجود داشته یا خیر. به همین دلیل ابتدا تصمیم گرفتیم ببینیم آیا در گذشته‌ی مریخ، آب به‌صورت مایع وجود داشته است یا نه، چرا که در صورت دوام طولانی‌مدت آب در مریخ، امکان به‌وجود آمدن حیات نیز در آنجا فراهم بوده. به همین دلیل این مهم‌ترین کشف آپورچیونیتی بود. اما در محلی که اسپیریت فرود آمده بود، اثری از اینکه آب در گذشته به هر صورتی وجود داشته، کشف نشد تا همین چند ماه گذشته که با کشف سیلیس، نه‌تنها وجود آب در گذشته به اثبات رسید بلکه امکان وجود حیات هم در گذشته‌ی آن منطقه، افزایش یافت، چرا که در نزدیکی چشمه‌های آب گرم زمین، همانطور که در ابتدای مصاحبه هم اشاره کردم، حیات به‌راحتی به‌شکل Extremophile – یعنی ارگانیسم‌هایی که در محیط حاد زندگی می‌کنند – تکوین می‌‌یابد؛ که این، خود مهم‌ترین کشف اسپیریت بود. از لحاظ عکس، به نظر من عکسی از آپورچیونیتی وجود دارد از زمانی ‌که به سمت دهانه ویکتوریا در حرکت بود و رد چرخ آن تا افق در دشت پشت سرش کشیده شده. این عکس، که نشان‌دهنده اثر انسان بر مریخ است، از نظر من بسیار جالب است و من آن را در دفتر کار خودم هم نگه می‌دارم.

استفاده از نیروی هسته‌ای به‌عنوان منبع تأمین برق، از چه زمانی در مأموریت‌های فضایی آغاز شد؟

نخستین بار در دهه ۷۰، در مأموریت‌های وایکینگ از نیروی اتمی استفاده شد. ماموریت ویجر (Voyager) نیز که در‌‌ همان روز‌ها به فضا پرتاب شد و هم‌اکنون در مرز منظومه شمسی قرار دارد، از نیروی اتمی استفاده می‌کرد. بنابراین در جواب سؤال‌تان باید بگویم در اویل دهه ۷۰، استفاده از نیروی هسته‌ای در پروژه‌های فضایی آغاز شد.

ماهواره «مدارگرد شناساگر مریخ» یا MRO، پیشرفته‌ترین ماهواره فعال در مدار مریخ محسوب می‌شود، لطفاً کمی درباره این مأموریت بیشتر توضیح دهید.

بله، همانطور که می‌دانید، از مدارگردهای مریخی، سه استفاده می‌شود. یکی از آنها، کاربرد مدارگردها به‌عنوان وسیله‌ای برای رله‌ی اطلاعات از سطح مریخ به زمین است، یعنی مریخ‌نوردها ابتدا اطلاعاتِ خود را به مدارگرد‌ها می‌فرستند و آنها نیز اطلاعات را به زمین می‌فرستند. تقریباً صد درصد اطلاعات دریافتی از MERها (MER، مخفف عبارت Mars Exploration Rover است که به‌عنوان نام علمی هر دو روبات اسپیریت و آپورچیونیتی به کار می‌رود) به‌وسیله [ماهواره] اودیسه به زمین رله می‌شوند؛ درحالی‌که در مریخ‌نشین‌های گذشته، اطلاعات مستقیماً به زمین ارسال می‌شد و دریافت آنها کمی مشکل‌تر بود. استفاده دیگر [از ماهواره‌های مریخی] این است که از عکس‌های تهیه‌شده توسط دوربین مدارگرد‌ها، برای مکان‌یابی فرود مأموریت‌های آینده استفاده می‌کنیم. برای مثال زمانی‌که دوربین‌های MRO، منطقه اولیه‌ی پیش‌بینی‌شده برای فرود [مریخ‌نشین] فینیکس (Phoenix) را عکسبرداری کردند، متوجه شدیم که قلوه‌سنگ‌های بزرگی با قطر یک تا دو متر در آنجا فراوان است، که احتمال آسیب زدن آنها به مریخ‌نشین زیاد است و لذا منطقه فرود دیگری را انتخاب کردیم. استفاده سوم [از ماهواره‌ها] هم کار علمیِ خود کاوشگر، یا [اصطلاحاً] عملیات سنجش از دور است، که برای من هم بسیار جالب است، چون بعد از اینکه برنامه دکترای من به اتمام رسید و به ایران برگشتم، ما مرکز سنجش از دور ایران را که تمرکز آن بیشتر بر منابع طبیعی زمین بود، احداث کردیم.

اما برگردم به صحبت مریخ. ابزارآلات علمیِ کاوشگرها، یا به‌صورت رادار هستند که می‌توانند اطلاعاتی راجع به سطح و یا حتی چندین متر زیر سطح مریخ، به دست ما بدهند و یا به‌صورت دوربین که از سطح مریخ عکسبرداری می‌کنند. دوربین متصل بر MRO، HiRISE نام دارد که می‌تواند عوارض دو تا سه متری را در سطح مریخ تشخیص دهد و قوی‌ترین دوربینی است که تاکنون به فضا فرستاده شده است. دوربین دیگری نیز به نام CRISM روی MRO وجود دارد که طیف‌سنج است و با بررسی نور بازگشتی از سطح، ترکیبات شیمیایی سطح مریخ را مشخص می‌کند. سومین ابزار برجسته‌ی این مدارگرد نیز رادار SHARD نام دارد که ما آن را از ایتالیایی‌ها گرفتیم و می‌تواند تا چندین متر زیر سطح مریخ نفوذ کند.

به نظر شما، عموماً پروژه‌های روباتیک که بخش اصلی فعالیت‌های آزمایشگاه JPL ناسا را تشکیل می‌دهد، بازدهی علمی بیشتری دارند، یا سفر انسانِ به فضا و تکمیل ایستگاه فضایی بین‌المللی ؟

البته این سؤال را از بد کسی می پرسی! چراکه قسمت اعظم فعالیت‌های من در بخش روباتیک است و علاقه من هم بیشتر به این سمت. اما اگر شما برگردید به تاریخ کشفیات علمی آمریکا، متوجه می‌شوید که بیش از نود درصد از این کشفیات، به‌واسطه روبات‌ها انجام پذیرفته. به‌علاوه، پروژه‌های روباتیک، بسیار ارزان‌تر از فرستادن انسان به فضا هستند؛ یعنی شما با یک پروژه سرنشین‌دار، قریب به ۱۰ مأموریت روباتیک را می‌توانید به انجام برسانید. تمامی دانسته‌های‌تان از منظومه شمسی و کیهان، به‌واسطه روبات‌هاست و برای انجام یک پروژه سرنشین‌دار، هزینه زیادی را برای حفظ جان فضانوردان می‌بایست خرج کرد؛ در حالی‌که بازده علمی چندانی هم ندارند. اما در هر صورت به نظر من، هر دوی آنها نیاز است. بودجه سالانه‌ی ناسا هم حدود ۱۵ میلیارد دلار است که دو سوم آن را [پروژه‌های] انسانی، و یک‌سوم بقیه را [پروژه‌های] روباتیک تشکیل می‌‌دهد.

حیات زمینی، تاب مریخ را نخواهد آورد

آیا فرآیند فرود پیشرفته‌ی مریخ‌نشین کیوریاسیتی، احتمال آلوده‌سازیِ این سیاره به حیات زمینی را افزایش می‌دهد، یا نه؟

کاترین کونلی - همگی کاوشگرهایی که به مریخ فرستاده می‌شوند، ارگانیسم‌های زنده‌‌ی ‌اندکی را هم از زمین با خودشان به همراه می‌برند – در واقع طبق توافق‌نامه بین‌المللی‌ای که توسط کمیته پژوهش‌های فضایی انجمن بین‌المللی علوم تدوین گشته، هیچ مانعی برای خروج برخی ارگانیسم‌ها [از زمین] وجود ندارد، چراکه طبق اطلاعاتی که در دست داریم، امکان ندارد در محیطی مثل مریخ جان به در ببرند. اوایل تصویب این توافق‌نامه، تعداد ارگانیسم‌هایی که یک فضاپیما مجاز به حمل‌شان بود، فوق‌العاده ناچیز در نظرگرفته می‌شد. مثلاً هرکدام از مریخ‌نشین‌های وایکینگ که ناسا در دهه ۷۰ میلادی اعزامشان کرده بود، در مجموع حدود ۳۰ ارگانیسم ِ زنده را با خودشان بردند، که هرکدام‌شان در قطعات مختلف کاوشگرها رخنه کرده بودند. بر اساس کشفیات وایکنیگ‌ها، از آن پس، پیش‌نیازهای سخت‌گیرانه‌ی بین‌المللی [در رابطه با پاک‌سازی فضاپیماها] تا حدودی تخفیف داده شد، چراکه معلوم شد سطح مریخ، محیط مهلک و خصمانه‌ای برای حیات زمینی به‌شمار می‌رود.

طبق خط مشی فعلی سازمان‌های فضایی دنیا، مریخ‌نشین‌ها می‌توانند تا حداکثر حدود سیصدهزار ارگانیسم پایدار در برابر گرما را بر سطح بیرونی‌شان حمل کنند – که این البته از تعداد ارگانیسم‌های موجود بر کف یک دست‌تان هم کمتر است. مریخ‌نشین MSL، کاملاً پاک‌سازی شده؛ اما به‌هنگام پرتاب حدود چندصدهزار ارگانیسم زنده را به‌همراه خود خواهد برد (این مصاحبه، پیش از پرتاب کیوریاسیتی انجام شده بود). طبق آزمایش‌هایی که با قرار دادن ارگانیسم‌های زنده‌ی زمینی در محفظه‌های شبیه‌ساز محیط مریخ انجام شده‌، کل این موجودات، به‌محض ترک زمین از میان خواهند رفت؛ چه طی مدت‌زمانِ پرواز، و چه بعد از فرود بر مریخ. از این‌رو عملاً احتمال آلوده‌سازی مریخ [با حیات زمینی] فوق‌العاده کم است.

اگر امکانش هست، اشاره‌ای به روش‌هایی که ناسا برای پاک‌سازی فضاپیماها از آلودگی‌های حیاتی به کار می‌بندد هم بکنید.

تمامی فضاپیماها، در اتاق‌هایی بر روی هم سوار می‌شوند که غلظت ذرات پراکنده در هوایشان فوق‌العاده کم است و لذا وسایل و سخت‌افزارهای‌شان حین اتصال به همدیگر عموماً پاکیزه‌اند. اولین گام در پاک‌سازی یک فضاپیما، درست همانند پاک‌سازی یک انسان، شست‌وشوی‌ آنهاست که ما البته برای فضاپیماها به جای شامپو و صابون، از ایزوپروپیل الکلِ فوق‌العاده پاکیزه بهره می‌گیریم و سپس آن فضاپیما و یا قطعاتش را به‌منظور نابودی ارگانیسم‌های باقیمانده، در معرض گرمای شدیدی قرار می‌دهیم. اخیراً هم روش تازه‌ای را برای نابودی ارگانیسم‌های حاضر بر فضاپیما به تصویب رسانده‌ایم، که طی آن فضاپیماها در معرض بخار هیدروژن پراکسید قرار داده می‌شوند و این همان روشی‌ست که برای ضد عفونی کردن ابزار جراحی هم به‌کار می‌رود، اما هنوز آنقدرها روی فضاپیماها امتحان نشده، چون احتمال آسیب رسیدن به برخی قطعات‌شان وجود دارد.

مریخ؛ یک مرده متحرک

سیاره مریخ در مقایسه با زهره، سیاره‌ای به مراتب آشناتر است. ماهواره‌های مریخی هم اخیراً مدارکی را رو کرده‌اند که احتمالاً گویای وقوع نوعِ به‌خصوصی از فعالیت‌های ریزمقیاس، در این سیاره است؛ سیاره‌ای که به ظاهر مرده تلقی می‌شود. در اینجا منظور من بیشتر متوجه سه مدرک است: ۱- تابش حرارتی ِ بعضی حفره‌های غول‌آسا در شب‌هنگام این سیاره (که توسط مدارگرد اودیسه تشخیص داده شده‌ است و احتمالاً حکایت از وجود یک منبع گرمایی در عمقی نه‌چندان زیاد از این سیاره می‌کند)؛ ۲- ظهور و دوام کوتاه‌مدت عارضه‌های باریک و تیره‌رنگی موسوم به «شیب‌رگه» (Slope Streak) در دامنه‌های شیب‌دار مریخ (که توسط مدارگرد MRO عکاسی شده و احتمالاً حاکی از دگرگونی‌های جویِِ کوتاه‌مدت مریخ هستند)؛ و بالاخره ۳- وجود مقادیر اندکی گازهای متان و آمونیاک در جو نازک مریخ (که توسط مدارگرد «مارس اکسپرس» تشخیص داده شده‌اند و از آنجایی هم که گازهای فرّاری به شمار می‌روند، احتمالاً عاملی - همچون تنفس توده‌های باکتریایی – می‌تواند حضور پیوسته این گاز‌ها را در جو سیاره توجیه کند.)
با وجودِ این سه مدرک، آیا می‌‌توان قاطعانه مریخ را سیاره‌ای به حساب آورد که از حیث زمین‌شناختی، جوی و حتی زیست‌شناختی، هنوز هم یک سیاره زنده و پویاست؟

استیو ساندرس- هیچکدام از این کشفیات، مستقیماً نشان از حضور فعالانه موجودات زنده یا فرآیندهای زمین‌شناختی زیرسطحی [در این سیاره] نمی‌دهد. اما جو [مریخ] هم از لحاظ دینامیک و جنب و جوش، و هم از لحاظ شیمیایی، جو کاملاً فعالی‌ به‌شمار می‌رود. تصویربرداری‌های حرارتی از یک گردباد بزرگ مریخی و مشاهداتی از این قبیل، برآوردهای بهتری از نحوه جابجایی مواد سطحی و همچنین فرسایش ناشی از این پدیده‌های جوی را به دست می‌دهند. رصدهای حرارتی از جو مریخ، و همچنین فعالیت شیب‌رگه‌ای، و حتی تشخیص گاز متان؛ همگی متأثر از جو، و برهم‌کنش‌های سطحی- جویِ سیاره هستند. بررسی مسأله متان، مستلزم مطالعات میدانی و حضوری‌ست. این گاز استقامت چندانی در جو مریخ ندارد و باید یک منبع زیرزمینی آن را پیوسته تأمین کند. وجود متان می‌تواند خبر از حضور فعالانه موجودات زنده در زیر سطح مریخ هم بدهد، که در آنجا از آسیب پرتوهای مهلک فرابنفش [خورشید] و همچنین عوامل اکساینده سطحی (نظیر پراکسیدها) در امان مانده‌اند. با این‌همه، عوامل غیرزیستی دیگری هم برای تأمین مداوم گاز متان می‌تواند وجود داشته باشد. در سال ٢٠١٣، ناسا مأموریت «تحولات جوی و تبخیری مریخ» (MAVEN) را روانه این سیاره می‌کند که می‌تواند پاسخگوی بعضی از پرسش‌های‌مان راجع به متان، و دیگر ترکیباتی باشد که اگر از وجود حیات مریخی پشتیبانی نمی‌کنند، دست‌کم احتمالش را قوی‌تر می‌کنند. با توجه به چیزی که در حال حاضر می‌دانیم، سطح و جو مریخ، میزبان مؤلفه‌های اصلی لازم برای میزبانی از حیاتی که ما می‌شناسیم، هست.

مدت‌‌هاست چیزی ذهن مرا درگیر کرده، که به گمانم فقط یک متخصص آمریکایی در امر کاوش سیارات می‌تواند آن را به نحو درخور و متقاعدکننده‌ای توضیح بدهد: واضح است که تکنولوژی‌های اساسی لازم برای فرستادن یک کاوشگر به هر نقطه‌ای از منظومه شمسی، در هر کشوری مشابه است. اما در عمل، آمار نسبی شکست‌هایی که تاکنون ناسا در اعزام یک کاوشگر به نقاط مختلف منظومه شمسی متحمل شده، در قیاس با ناکامی‌های سایر سازمان‌های فضایی دنیا، آمار ناچیزی‌ست. کاوشگر ژاپنی «آکاتسوکی» - به مقصد سیاره زهره - و مدارگرد روسی «فوبوس گرانت» - به مقصد مریخ – تازه‌ترین نمونه از این شکست‌های بین‌المللی هستند. مسأله در خصوص شوروری سابق، با شکست ٩٥ درصدی‌اش در مجموع ِ مأموریت‌هایی که از سال ١٩٦١ تا به حال، به مریخ فرستاده، چشمگیرتر هم می‌شود. سؤال من این نیست که چرا مأموریت‌های سایر کشورها غالباً به بن‌بست می‌خورند؛ بلکه سؤال من این است که راهبرد و چشم‌انداز اصلی ناسا در طراحی و اجرای مأموریت‌های بین‌سیاره‌ای چیست که باعث شده تا ٧٧ درصد از کاوشگرهای مریخی‌اش موفق، و گاهی فوق‌العاده فراتر از انتظارات - همچون مریخ‌نوردهای روح و فرصت - ظاهر شوند؟

روس‌ها در خصوص مریخ واقعاً بد آوردند. اما به موفقیتِ چشمگیرشان در زهره هم نگاه کن. ژاپنی‌ها به سرعت در حال بهبود و تکامل رویکردشان نسبت به مأموریت‌های فضایی دورپرواز هستند. همانطور که هندی‌ها و چینی‌ها هم اینچنین‌اند. سازمان فضایی اروپا هم پیشینه نسبتاً موفق و خوبی دارد، اما همیشه با ناسا همکاری‌های نزدیکی داشته. همین چند سال پیش، ما رئیسی در ناسا داشتیم که اصرارش بر مأموریت‌های «سریع‌تر، بهتر و کم‌خرج‌تر» بود و [از این‌رو] ما هم شکست‌هایی را تجربه کردیم (منظورم «سطح‌نشین قطبی مریخ» و «مدارگرد اقلیمی مریخ» است [که هر دو شکست خوردند]). اغلب‌مان می‌گفتیم که می‌شود دو شرط از این شعار را در نظر گرفت؛ اما نه هر سه‌تایش را. همان رئیس هم اذعان داشت که نباید انتظار موفقیتِ صد‌درصدی را کشید. خود من شخصاً هیچ مأموریتی از ناسا را نمی‌شناسم که فراتر از اهدافی که برایش مشخص شده ظاهر نشده باشد. مثلاً همین [مریخ‌نشین‌های] اسپیریت و آپورچیونیتی. یکی از علت‌هایش این است که اگر به مهندسین بگویید عمر یک چیز باید ٩٠ روز باشد، می‌توان با خیال راحت گفت که طراحی‌ها [دقیقاً همان ٩٠ روز را مدنظر نمی‌گیرند] و به افق دورتری می‌نگرند.

من زیاد بر امور داخلی سایر سازمان‌های فضایی دنیا واقف نیستم. در ناسا، ما پیشنهادهایی [راجع به امور کاوشی] داریم که یکی بهتر از دیگری‌ست و توسط متخصصین مستقلی که در استخدام ناسا هم نیستند، ارائه می‌شوند. آنها دیوانه‌وار ما را به جلو می‌برند و باعث تضمین صداقت‌ کاری‌مان می‌شوند. استراتژی‌هایی را هم در دستور کار خود داریم که به کلیه پژوهشگران ارشد و دست‌اندرکاران پروژه‌هایمان یاد می‌دهیم. نکته بعدی، آزمایش، آزمایش، و باز آزمایش است. همه‌اش می‌گوییم «تا جایی‌که کشش‌اش را دارید، آزمایش‌مان کنید»؛ و این یعنی تک‌تک جزئیات مأموریت، سامانه‌ها و فضاپیما، در همان محیط، و طبق همان مراحلی که پس از پرتاب طی خواهد شد، مورد آزمایش قرار بگیرند. ما همیشه این [فضاپیماها] را می‌لرزانیم، برشته‌شان می‌کنیم و تا ساعت‌ها ازشان کار می‌کشیم تا مطمئن شویم که جنین‌مان سالم ِ سالم به دنیا خواهد آمد. کار مونتاژ و همچنین آزمایشات مربوط به فضاپیماها را هم در محیطی پاک، مثل اتاق عمل انجام می‌دهیم.
تا جایی‌که من دیده بودم، در گذشته روس‌ها استراتژی دیگری داشتند. به طراحی‌های زمخت و خشن متکی بودند و کوچکترین آلودگی یا عملکرد نامطلوب را چندان جدی نمی‌گرفتند. اینکه آیا این عوامل در کارشان هم مؤثر بوده یا نه را دیگر نمی‌دانم.

دغدغه شخصی‌‌تان به‌عنوان کسی که دانشمند ارشد چندین مأموریت تاریخ‌ساز به مقصد مریخ و زهره بوده، چیست؟

همیشه برایم سخت بوده مأموریتی را که هنوز بازده علمی دارد از رده خارج کنیم. بودجه مأموریت‌های آینده را می‌شود صرف تمدید مأموریت‌های قدیمی کرد و با وجود سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی که برای اعزام فضاپیماها به مقصدشان انجام می‌شود، دیگر پیدا کردن یک بهانه برای تمدید مأموریت، کار چندان مشکلی برای دانشمندان نیست. مثلاً یکی از همین توجیهات برای تمدیدِ مأموریت‌‌های اودیسه و MRO این بوده که چنین مأموریت‌هایی را بایستی پروژه‌های زیربنایی به شمار آورد؛ چراکه می‌توانند برای کاوشگرهای نسل آینده (مثلاً MSL)، دست‌کم نقش آنتن دوربرد را به‌منظور مخابره داده‌ها به زمین ایفا کنند. با این حال، باید در انتخاب چنین توجیهاتی جانب احتیاط را هم گرفت، تا مبادا مدیران ناسا تصمیم بگیرند که مأموریت‌های قدیمی را به‌جای انجام کار علمی ِ بیشتر، در حالت نیمه‌خاموش [آن‌هم برای روز مبادا] قرار بدهند.

مریخ، انتهای راه نخواهد بود

در مقدمه صفحه ویژه کاوشگر جونو (که چندی پیش به مقصد سیاره مشتری به فضا پرتاب شد)، در وب‌سایت «انیستیتو مطالعات جنوب غرب» (SWRI)، می‌خوانیم: «... تاریخ سیاره ما، در این سیاره (یعنی مشتری) خفته است». من قبلاً فکر می‌کردم که تاریخ سیاره ما را فقط در سیاره مریخ باید جست؛ اما چگونه چنین چیزی درباره مشتری هم صدق می‌کند؟

فرانسس باگنال- اگر به فرضیات موجود درباره نحوه تشکیل منظومه شمسی نگاهی بیاندازیم، می‌بینیم که سیارات غول‌آسا[ی گازی]، با تجمع تدریجی ِ لایه‌ای از هیدروژن در گرداگرد هسته‌های عظیم یخی به‌وجود آمده‌اند. تغییر مکانِ اورانوس و نپتون – که احتمالاً حاصل فعل و انفعالات گرانشی‌شان با مشتری بوده – باعث شده تا مواد یخی ِ اضافی، به نواحی درونی‌تر منظومه شمسی و قلمروی سیاره‌های سنگی وارد شوند. پس این یعنی که احتمالاً مشتری مسئول ورود آب – و در نتیجه حیات – به زمین بوده است.

هرچند که من فرد کاملاً بی‌طرفی نیستم، اما به‌هرحال معتقدم که خیلی درباره مریخ شلوغ کرده‌اند. در واقع این سیاره حرف زیادی برای گفتن از زوایای پنهان تاریخ زمین ندارد. جزاینکه مریخ، یک زمین ناکام است؛ سیاره‌ای که در حفظ میدان مغناطیسی و جو فرّارش ناکام مانده و لذا در میزبانی از آب و به احتمال زیاد هم حیات – دست‌کم از نوع میکروسکوپی‌اش – نیز از در ِ ناکامی درآمده. به همین واسطه هم من شخصاً نفهمیده‌ام که چرا ما این‌همه برای مریخ هزینه می‌کنیم و کاوشگرهای فراوانی را روانه آنجا می‌کنیم.

پس این‌همه کاوشگری که به‌سمت مریخ رفته‌اند چه می‌شود؟

البته فعالیت‌های علمی زیادی را روی سیاره مریخ می‌شود انجام می‌داد و با کمال رضایت هم به این نکته اذعان دارم. اما به اعتقاد من، مکان‌های دیگری هم وجود دارد که به همان اندازه حائز اهمیت‌اند. مثلاً سیاره خواهر ما؛ زهره، که دانسته‌هایمان از آن فوق‌العاده اندک است. واقعاً چرا زهره تا به این حد با زمین فرق دارد؟
می‌پرسی چرا کاوشگرهای مریخی، پروژه‌های اکتشافی سیارات را زیر سلطه‌ی خود گرفته‌اند؟ خب، مؤسسات و نهادها دچار رکود هستند و طبیعتاً تمایل‌شان هم معطوف به حفظ وضعیت موجود و پیگیری یک خط مشی تکراری است. یادت باشد که فقط پنج تا ده درصد از هزینه مأموریت‌های اکتشافی ِ سیارات، به امور علمی اختصاص می‌یابد. بقیه‌اش مربوط به دستمزد مهندسین و مدیران می‌شود. اما به‌هرحال در نبود چنین افرادی که فضاپیماها را می‌سازند و پرتاب می‌کنند و به راهش می‌اندازند؛ ما قادر به انجام امور علمی‌مان هم نخواهیم بود.

منابع: ماهنامه آسمان شب (شماره‌های ۱۶، ۱۷ و ۱۸) و دانشمند (شماره ۵۴۳) تنظیم برای رادیو زمانه از احسان سنایی

در همین زمینه:
مریخ، در انتظار کنجکاوی
تعیین فرودگاه مریخ‌نورد بعدی
مریخ، در خطر میکروب‌های زمینی

پروژه لندسَت چهل‌ساله شد

Sun, 29 Jul 2012 10:00:33 +0000

چهلمین سالگرد آغاز به‌کار پروژه «لندست» (Landsat)

استیو کول (Steve Cole) و یان کمپل (Jon Campbell)

برگردان:

احسان سنایی

استیو کول و یان کمپل - دوشنبه گذشته، ناسا و وزارت کشور آمریکا چهلمین سالگرد آغاز به‌کار پروژه «لندست» (Landsat) را جشن گرفتند؛ طولانی‌ترین پروژه ماهواره‌ایِ سنجش از دور زمین. بیست و سوم جولای ۱۹۷۲ بود که از اولین ماهواره از ناوگان لندست، از پایگاه نیروی هوایی وندبرگ کالیفرنیا به فضا پرتاب شد.

ارمغان این ۴۰ سال، مساحی و عکس‌برداری گسترده‌ی سیاره‌مان بود؛ اقدامی که به فعالیت‌های بزرگ‌ مقیاس انسانی از قبیل شهرسازی و کشاورزی، سیمایی تازه بخشیده است. ایالات متحده، این پروژه‌ی پردوام فضایی را با هدف اشاعه دادن بی‌واسطه‌ی منافع مردمی تحقیقات سنجش از دور، در گستره‌ای وسیع از فعالیت‌های انسانی شامل بهداشت بشری و زیست‌محیطی، مدیریت آب و انرژی، طراحی شهری، جبران خسارات ناشی از بلایای طبیعی و همچنین کشاورزی به راه انداخت.

عکس‌های لندسَت از فضا، فقط عکس نیستند و محتوی چندین لایه اطلاعات از نقاط گوناگون زمین، در گستره طیفی مرئی و غیرمرئی‌اند. تنها یک چشم‌انداز منفرد لندست از فاصله ۶۴۰ کیلومتری، می‌تواند حاوی ریز‌ترین جزئیات از وضعیت صدها هزار هکتار علفزار، زمین کشاورزی و جنگل باشد.

چارلز بولدن (Charles Bolden)، رئیس ناسا، می‌گوید: «لندست، از دیرباز چشم‌انداز شاخصی از سیاره‌مان را به ما ارزانی کرده و در آینده هم به درک نمای بزرگ‌مقیاس زمین و دگرگونی‌هایش از فضا کمک خواهد کرد. ما با وجود این چشم‌انداز، آمادگی بهتری برای به‌ ثمر رساندن اقداماتمان روی زمین و نظارت بر [سیاره] خانه‌مان را پیدا می‌کنیم».

ناسا، با همیاری مؤسسه نقشه‌برداری‌های زمین‌شناختی آمریکا (USGS) و معاونت علمی وزارت کشور، تاکنون شش عضو از خانواده هفت‌تایی ماهواره‌های لندست را به فضا اعزام کرده است. آرشیو حاصل از این مساحی‌های پی‌درپی زمین هم اطلاعات جامعی از دگرگونی‌های انسانی و طبیعی را فراهم آورده.

دلتای رود گنگ / عکس از ماهواره لندست ۷ با رنگ‌آمیزی کاذب / منبع: USGS – NASA

کن سالازار (Ken Salazar)، وزیر کشور آمریکا، در این‌باره می‌گوید: «با گذشت بیش از چهار دهه، داده‌های به‌دست ‌آمده از مجموعه‌ ماهواره‌های لندست، منبع جهانی مهمی در پیشبرد درک علمیمان از خشکی‌ها به شمار می‌رفته است. آرشیو چهل‌ ساله لندست، خاطره‌ای ماندگار و عینی از داشته‌های طبیعی آمریکاست و لذا جزئی از میراث این وزارتخانه برای ملت آمریکا به حساب می‌آید.»

ماهواره‌های سنجش از دور، از جمله همین مجموعه لندست، امکان رصد سیاره‌مان را با قدرتی ورای قابلیت‌های دید آدمی به دانشمندان عرضه کرده‌اند تا به یاری آن، قادر به شناخت تغییرات زمین و وضع نگران‌کننده‌ ذخایر طبیعی آن باشند. آنه کستل (Anne Castle)، مشاور معاونت آب و علم وزارت کشور آمریکا، می‌گوید: «آرشیو لندست، با سابقه طولانی و اسناد کاملاً عینی خود از سرتاسر سیاره ما، به‌عنوان یک خبرگزاری آزاد جهانی، به هر کسی از هر جا امکان دسترسی رایگان به این داده‌های تعیین‌کننده را می‌‌دهد. لندست، تحول بزرگی در نظارت بر امور زراعی، پژوهش‌های مرتبط با دگرگونی‌های اقلیمی و مدیریت منابع آبی بود.»

قرار است ناسا ماهواره بعدی لندست، موسوم به «مأموریت داده‌گیری پیوسته لندست» (LDCM) را در فوریه ۲۰۱۳ از پایگاه وندبرگ کالیفرنیا به فضا بفرستد. LDCM، پیشرفته‌ترین ماهواره خانواده لندست خواهد بود و حسگرهای مستقر بر آن، از تحولات اخیر حوزه فناوری‌های تصویری، جهت ارتقای عملکرد سخت‌افزاری و رشد اعتماد به داده‌های سنجش از دور، استفاده خواهد برد. این ماهواره هم به جمع لندست ۵ و لندست ۷ در مدار زمین خواهد پیوست تا کار تکمیل آرشیو ارزشمند این ناوگان فضایی را پی بگیرد.

مایکل فریلیچ (Michael Freilich)، مدیر بخش علوم زمین ستاد مأموریت‌های فضایی آمریکا واقع در شهر واشنگتن، اظهار می‌کند: «ارمغان چهل ‌سالِ نخست برنامه لندست، نظارت مطمئن و پیوسته بر چشم‌انداز در حال تحول سیاره‌مان بود. امیدواریم همین روند، این‌بار با ظرفیت بیشتر فناوری‌های ارتقایافته ماهواره LDCM ادامه یابد.»

منبع: NASA

اگر آپولو ۱۱ شکست می‌خورد

Mon, 23 Jul 2012 09:46:59 +0000

آمی شیرا تیتل (Amy Shira Teitel)

برگردان:

احسان سنایی

آمی شیرا تیل - در روز بیست و یکم جولای ۱۹۶۹، نیل آرمسترانگ (Neil Armstrong) و باز آلدرین (Buzz Aldrin)، دو فضانورد مأموریت آپولو ۱۱، از سطح ماه برخاستند و به مایکل کالینز (Michael Collins)، که در مدار ماه مستقر شده بود پیوستند تا همگی رهسپار زمین شوند.

صعود از سطح ماه، از مهم‌ترین مانورهای این مأموریت بود؛ به‌طوریکه بروز هرگونه مشکلی در آن می‌توانست آرمسترانگ و آلدرین را روی ماه بنشاند و دیگر هیچ راهی هم برای بازگرداندن‌شان به خانه باقی نمانَد. اتفاق مخوفی که البته غیرممکن نبود و اگر رخ می‌داد، ناسا آمادگی‌اش را داشت.

در همان اولین روزهای شروع برنامه آپولو در اوایل دهه ۱۹۶۰، مهندسان این پروژه می‌بایست به یک سؤال سخت اما اساسی‌ پاسخ دهند: تا چه اندازه ایمنی را می‌شود «ایمن» به حساب آورد؟ نمی‌شد سفینه‌ای ساخت و موفقیتش را صد درصد تضمین‌شده پنداشت. بالاخره مهندسین هم انسان‌اند و انسان جایزالخطاست. افزون بر این می‌بایست در نظر داشت که آزمون‌های لازم برای کسب اطمینان کامل از موفقیت پروژه‌هایی مانند آپولو فوق‌العاده پرهزینه و زمان‌بر بودند. از این‌رو مهندسان پروژه موفقیت ۹۹/۹ درصدی برنامه را در نظر گرفته بودند که گاهی هم به آن معیار ِ «سه نُه» اطلاق می‌شد. اگر کل قطعات تمام فضاپیماها با اطمینان ۹۹/۹ درصد درست عمل می‌کردند، آن‌وقت این سفینه‌ها را می‌شد برای پرواز «ایمن» به حساب آورد.

همین قانون «سه نُه»، تلویحاً می‌گفت احتمال بروز برخی اشتباهات هم هست؛ اشتباهاتی که بعضی از آن‌ها مثل عملکرد نامطلوب چراغ‌های خطر، اهمیت چندانی نداشتند و به جز مزاحمت‌های ساده، دردسری را سبب نمی‌شدند. اما بعضی از آن‌ها، مثل روشن نشدن موتورها ممکن بود پیامدهایی اسفبار داشته باشد.

در مأموریت‌های آپولو، موتورها را می‌شد احتمالاً مهم‌ترین جزء سخت‌افزاریِ فضاپیما به حساب آورد. فضانوردان هر مأموریت، به دنبال استقرارشان در مدار زمین، موتورهای بخش فوقانی موشک ساترن-پنج را به قصد حرکت در راستای ماه، روشن می‌کردند. چهار روز بعد، می‌بایست از سرعت فضاپیما بکاهند و وارد مدار ماه بشوند، که این فقط با فعال‌سازی موتورهای اتاقک فرماندهی و نیز اتاقک خدمات فضاپیما در عکس جهت حرکت‌شان میسر بود.

کپسول فرود مأموریت آپولو ۱۱ لحظاتی پیش از برخورد به آب‌های امن اقیانوس آرام / منبع: ناسا

فرود آرام دو فضانوردی که در اتاقک مه‌نشین مستقر می‌شدند هم مستلزم عملکرد درست موتورهای فرود سفینه بود. صعود از سطح ماه و ملاقات با فضانورد سوم مستقر در مدار هم عملکرد موتورهای صعود مه‌نشین را می‌طلبید. به محض الحاق اتاقک فرماندهی با مه‌نشین، خدمه فضاپیما دوباره موتور اتاقک فرماندهی را، این دفعه به‌منظور خروج از مدار ماه و حرکت‌شان به سمت زمین فعال می‌کردند.

در طول مدت پرواز هم این فضانوردان با فعال‌سازی گاه به گاه موتور اتاقک فرماندهی فضاپیما، مسیرشان را کنترل می‌کردند. این تصحیحات البته معمولی بود و در برنامه فضانوردان آپولو ۱۱ هم، چهار عملیات تصحیح مسیر، فقط در راه ورود به مدار ماه پیش‌بینی ‌می‌شد.

هیچ قطعه‌ای روی فضاپیما نبود که از کارافتادن آن باعث شکست کل برنامه شود؛ به جز موتورها. آپولو ۱۳ در این زمینه مثال خوبی‌ست: وقتی که مخزن اکسیژن فضاپیما ترکید و تقریباً نیمی از توان سفینه را هدر داد، فضانوردان مجبور شدند همه تأسیسات اتاقک فرماندهی و مه‌نشین را خاموش کنند تا فضاپیما توان کافی برای بازگشت به زمین را داشته باشد. فضانوردان خودشان را به میدان جاذبه ماه سپردند تا مثل یک قلاب‌سنگ آن‌ها را به سمت زمین پرتاب کند؛ اما با این‌‌حال، آن‌ها به کمک موتور فرود مه‌نشین – که تنها موتور سالم سفینه بود – توانستند از پس تصحیحات بین‌راهی لازم برآیند.

عمل نکردن یک موتور، از بدترین اتفاقاتی بود که می‌توانست طی هر مأموریت آپولو رخ دهد. اما همیشه یک احتمال بسیار اندکِ یک صدم درصدی هم بود که موتور صعود مه‌نشین از کار بیفتد و فضانوردانِ روی ماه، تا پایان عمرشان، که چند روزی هم بیشتر نمی‌شد، همانجا زمین‌گیر شوند. ناسا چنین احتمالی را می‌داد و لذا آمادگی مواجهه با این فاجعه را هم داشت. مثلاً اگر در روز ۲۱ جولای ۱۹۶۹ آرمسترانگ و آلدرین بند و بساطشان را می‌بستند و موتور صعود مه‌نشین را روشن می‌کردند و هیچ اتفاقی نمی‌افتاد، ناسا چه تمهیدی می‌اندیشید؟

از دست کالینز، که در اتاقک فرماندهی‌اش به گرد ماه می‌چرخید هیچ کاری ساخته نبود. کوچک‌ترین احتمالی نمی‌رفت که وی بتواند از اتاقک فرماندهی، به یاری مه‌نشین بشتابد. اصلاً ظرفیت چنین کاری فراهم نبود. او می‌بایست از دستورات پیروی کند و به‌تنهایی رهسپار زمین شود. بعدش پرزیدنت نیکسون این مسأله را به اطلاع جانت آرمسترانگ و ماریون آلدرین می‌رساند و بعد از آن هم متنِ از پیش‌آماده‌شده‌ای را برای جهانیان و احتمالاً برای فضانوردان روی ماه قرائت می‌کرد:

"تقدیر این بوده تا مردانی که برای اکتشاف و تحقق صلح، عزم ماه کرده‌اند برای همیشه روی ماه آرام بگیرند. این دو انسانِ شجاع، نیل آرمسترانگ و باز آلدرین می‌دانند که هیچ امیدی به نجات‌شان نیست. اما این را هم می‌دانند که در قربانی شدن‌ها به پای بشریت، امیدهای زیادی نهفته است. این دو انسان جان‌شان را در راه شریف‌ترین هدف بشریت نهادند: جست‌وجو در راه حقیقت و فهمیدن."

"خانواده‌ها و دوستان‌شان در سوگ‌شان خواهند نشست؛ ملت‌شان در سوگ‌شان خواهند نشست و مادر زمین که توانایی فرستادن دو تن از فرزندانش به‌سوی ناشناخته‌ها را پیدا کرده بود، در سوگ‌شان خواهد نشست. آن‌ها با سفرشان، حس اتحاد مردم دنیا را برانگیختند؛ و در فدا کردن جانشان، پیمان برادری انسان را مستحکم‌تر از گذشته کردند."

"در روزگاران دور، انسان‌ها به ستاره‌ها می‌نگریستند و قهرمانان‌شان را میان صورت‌های فلکی می‌دیدند. در عصر امروز هم چنین می‌کنیم و قهرمانان‌مان را که سلحشورانی هستند از پوست و گوشت و استخوان به خاطر می‌سپریم. دیگران، همین راه را طی می‌کنند و سرمنزل‌شان را می‌یابند. کند و کاو آدمی هرگز انکار نخواهد شد؛ اما [یادمان خواهد ماند که] این مردان اولین بودند و در قلب‌هایمان هم آن‌ها پیشروترین می‌مانند."

"هر انسانی که در شب‌های پیش رو به ماه می‌نگرد، این را می‌داند که گوشه‌ای هم از دنیای دیگر هست که دیگر همیشه از جنس بشریت است."

بعد از آن احتمالاً ناسا ارتباطش را با آرمسترانگ و آلدرین حفظ می‌کرد؛ هرچند که ذخیره محدود اکسیژن اتاقک مه‌نشین، تا آن‌وقت رو به اتمام می‌رفت. پس از قطع آخرین تماس با خدمه‌ کشتی شکسته آپولو ۱۱ تصویر یک کشیش، جایگزین تصاویر ناسا می‌شد تا مقدمات یک تدفین نمادین را فراهم آورَد. او از صمیم قلب، به روح فضانوردان تسلیت می‌فرستاد و سرانجام هم در درگاه خدا برایشان استعانت می‌طلبید. آن‌وقت، جهانیان ماه را به امید دو انسانی می‌دیدند که احتمالاً درون مه‌نشین خود نشسته‌ بودند و به زمین چشم دوخته بودند.

اما موتور صعود آپولو ۱۱مثل پنج مأموریت بعدی‌اش عمل کرد و اتفاق خوشی را رقم زد. اینکه ماه را ببینی و بدانی که دو انسان مرده در آنجا هستند، احتمالاً تنها قمر طبیعی‌مان را به جایی شوم و شیطانی بدل می‌کرد. اما ماهی که ما امروزه می‌بینیم، فوق‌العاده زیباست و همان محلی‌ست که روزی بزرگ‌ترین فتح فناورانه‌مان در آن رقم خورد.

منبع: Discovery

عکس نخست: ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، بر عرشه ناو هواپیمابر USS Hornet، به فضانوردان آپولو ۱۱بلافاصله بعد از فرودشان در اقیانوس آرام، خوشامد می‌گوید. نام فضانوردان، که در وضع قرنطینه به سر می‌برند، از چپ به راست عبارتند از: نیل آرمسترانگ، مایکل کالینز و باز آلدرین / منبع: ناسا

در همین زمینه:
چهل سال از موفقیت‌آمیزترین شکست ناسا گذشت