زیمل

طلوع جامعه‌شناسی از دیدگاه زیمل

Wed, 09 Mar 2011 11:07:46 +0000

شهناز مسمی‌پرست

شهناز مسمی‌پرست− جامعه‌شناسی، به طور خاص، در طول قرن نوزدهم به مثابه واکنشی به نیروی سیاسی توده‌‌ها پدید آمد، توده‌‌هایی که خود را در برابر منافع فرد به کرسی نشاندند و رسمیت بخشیدند. این رشتۀ جدید مدعی است که آن نیروی مؤثر را تعقیب می‌کند و پیامدهای آن را درون جامعه شرح می‌دهد. طبقات اجتماعی به این سبب مبدع تغییر سیاسی می‌شوند که پاره‌ای از جامعه هستند نه به این سبب که بر ارزش و اهمیت افراد تأثیر می‌گذارند. پیامد این آگاهی فزاینده از طبقات اجتماعی، که ویژگی‌هایشان نه در سرشت افراد بلکه در سرشت اجتماعی‌شان قرار دارد، این دریافت بود که تمام پدیده‌های فردی زیر تأثیرات بی‌شمار محیط اجتماعی شکل می‌گیرند.

به گفتۀ گئورگ زیمل، جامعه‌شناس وفیلسوف آلمانی (۱۹۱۸ – ۱۸۵۸)، در نتیجۀ مغلوب شدن دیدگاه فردگرایانه، شیوۀ سنتی هدایت پژوهش‌‌های نظری، که تمام پدیدارهای مهم را به کنش افراد نسبت می‌داد، به پایان رسید. فهم جدیدی آغاز به رشد کرد، که ریشۀ نیروهای تحولات اجتماعی را در جامعه می‌یافت.

حوزۀ جدید جامعه‌شناسی، به عقیدۀ زیمل، تلاش می‌کرد که این فهم جدید را به حساب آورد و آن را تثبیت کند. هنر، دین، زندگی اقتصادی، اخلاق، پیشرفت تکنولوژی، سیاست و بهداشت، همگی حوزه‌‌هایی هستند که در آن‌‌ها مردم به عقیدۀ او به این درک می‌رسند که جامعه نه تنها هدف است، بلکه مبدع و آغازگر رویدادهای خاصی هم هست.

نسبی‌گرایی

زیمل درعین حال خاطرنشان می‌کند که این شیوۀ جدید نگاه کردن به زندگی‌‌های فردی به نوع خاصی از نسبی‌گرایی منجر شده است. چنین نگاهی با خود این وسوسه را به همراه می‌آورد که فرد را، و آن‌چه را که به‌تنهایی اساسی است، درون نتایج و پیامدهای مبادلات و تعاملات حل کند، و به این ترتیب یگانگی و خاص بودن شخص را به محل تلاقی نیروهای اجتماعی تنزل دهد. از این نظر فرد چیزی نیست مگر محل تلاقی نیروهای اجتماعی، نوعی نسبتِ بین نیروها.

زیمل به شدت منتقد چنین تفکر نسبی‌گرایانه‌ای بود و در تمام آثارش از یگانگی و خاص بودن فرد و شأن و منزلت شخص دفاع می‌کرد. زیمل همچنین منتقد این بود که جامعه‌شناسی را ملکۀ علوم بدانیم و بگوییم جامعه‌شناسی باید هر چه را در جهان اجتماعی روی می‌دهد، بررسی کند، زیرا به این ترتیب جامعه‌شناسی مرزهای متمایزی نمی‌یابد. این واقعیت که‌اندیشه و عمل انسان‌‌ها در متن جامعه روی می‌دهد از نظر زیمل دلیل کافی و قابل قبولی برای پرداختن به هر جنبۀ آن در زمینۀ جامعه‌شناسی نیست. اگر جامعه‌شناسی بخواهد خود را به مثابه حوزه یا رشته‌ای جدی و معتبر استوار کند، باید خود را درون حوزۀ پهناور علوم اجتماعی، که شامل اقتصاد، روان‌شناسی، تاریخ و ... است، متمایز و ممتاز کند، و موضعی را اختیار کند که بر تمایز رویکردش از رویکردهای دیگر تأکید کند.

آستانۀ آگاهی جامعه‌شناختی

از نظر زیمل حوزه‌‌های مختلف علوم و شناخت، آستانه‌‌های آگاهی خاص خود را دارند؛ به عبارت دیگر، قلمروها یا جنبه‌‌های خاصی از واقعیت را می‌توانند بررسی کنند. برای مثال پدیده‌‌هایی می‌توانند ابژۀ هنر نقاشی قرارگیرند که ابعاد معینی داشته باشند. پدیده‌ای که ابژۀ هنر نقاشی می‌شود، شاید نتواند ابژۀ هنر معماری باشد. جنبه‌‌هایی از حیات انسانی که مناسب نمایش دادن در کمدی است چه بسا برای نمایش تراژدی مناسب نباشد. گستره‌ای که پدیده‌ای را در آستانۀ یک هنر قرار می‌دهد ممکن است برای آستانۀ هنر دیگری بیش از حد بزرگ یا کوچک باشد. این نتیجه حاصل می‌شود که هنگامی به آستانه‌ای پا می‌گذاریم که پدیده‌‌های تاکنون موجود را بتوانیم به شیوۀ تازه‌ای تجربه یا درک کنیم. به این ترتیب نوع تازه‌ای از هستی را می‌سازیم. به عبارتی واقعیت‌‌ها همان‌اند اما این شیوۀ نگاه کردن ماست که نو و بدیع است. هنگامی که شیوۀ نگاه کردن ما تغییر می‌کند و نو می‌شود، هستی‌‌های جدید ساخته می‌شوند. به یک معنا هستی‌شناسی وابسته به شناخت‌شناسی می‌شود.

و حال زیمل آستانۀ جامعه‌شناسی را می‌خواهد تعیین کند، رویکرد جدیدی که آن را با رویکرد علوم انسانی دیگر متفاوت کند. در حالی که تمام علوم انسانی و اجتماعی تصدیق می‌کنند که انسان‌‌ها در تعامل یا کنش متقابل با یکدیگر زندگی می‌کنند، تفاوت جامعه‌شناسی با آن‌‌ها نه به واسطۀ آن چیزی است که بررسی می‌شود، بلکه به واسطۀ چگونگی بررسی آن است.

پس جامعه‌شناسی روش جدیدی است، رویکردی است نو که پدیدارهای آشنا را از زاویه‌ای جدید برمی‌رسد. برای آنکه جامعه‌شناسی بتواند قادر باشد خود را به عنوان رشتۀ مستقل جدیدی تثبیت کند، باید مفهوم جامعه را به سطح ایده‌ای فراگیر برکشد تا سپس پدیدارهای دیگر مجبور باشند در زیر آن قرار گیرند. آنگاه، آن‌‌ها همه، با نگریسته شدن در متن جامعه، و به آن میزانی که چنین چیزی روی می‌دهد، ابژۀ یک رشته به نام جامعه‌شناسی خواهند شد.

جامعه به مثابه یک کل زنده

فرایندهای فرم‌دهنده در جامعه در نتیجۀ شمار زیاد تعاملاتی روی می‌دهد، که زیمل عنوان «واقعیت عینی» را به آنها نسبت می‌دهد. این امر از این تز شناخت‌شناسانه گرفته می‌شود که واقعیت در روابط و نسبت‌‌ها تجسم می‌یابد. و در حقیقت تعاملاتِ میان افراد است که خودِ زندگی را می‌سازند. بنابراین واقعیتی که علم اجتماعی به آن می‌پردازد فقط از عناصری تشکیل نمی‌شود که هستی‌‌های به لحاظِکالبدشناسی تشریح‌شده و غیرزنده‌اند؛ در عوض ما باید زندگی را یک کلِ وحدت‌یافته تلقی کنیم، کلی که به واسطۀ تعامل یکپارچه می‌شود.

این رویکرد هم در مورد وحدتِ روانی فرد به کار می‌رود و هم وحدتِ جامعه و گروه‌‌های پیچیدۀ اجتماعی دیگر که جامعه‌شناسی به بررسی آن‌‌هامی‌پردازد. به عبارت دیگر جامعه ( و نیز هر گروه اجتماعی) یک کل زنده است، همان طور که فرد یک کل زنده است. ( لازم به ذکر است که زیمل ثنویت یعنی دوگانگی ذهن ـ بدن را نمی‌پذیرد. او می‌نویسد: «ما کل شخص را مشاهده می‌کنیم. جداسازی جسمانیت او محصول انتزاع بعدی است. به همین دلیل، چشمِ به لحاظ کالبدشناختی مجزاشدۀ مشاهده‌گر نیست که می‌بیند. بلکه تمامیت شخص است، که سرتاسر زندگی‌اش در این اندام بی‌نظیر ادراک متمرکز می‌شود.»)

تمایز فرم و محتوا

بنابراین، مفهوم جامعه هم اصلی و هم تعیین‌کننده است. این مفهوم مستلزم تمایزی میان فرم و محتواست. تمایز میان فرم و محتوا شاید کلید اصلی فهم آثار زیمل در کل باشد. فرم و محتوا دلالت بر ابژه‌‌های متمایزی ندارند بلکه جنبه‌‌های متمایز ابژه‌‌های مورد بررسی‌اند. زیمل محتوا را آن نیروهای پیش برنده یا محرکی می‌نامد که اشخاص منفرد را به سوی تعامل یا همکنشی با دیگران می‌راند، نیروهایی که با این همه خود به‌تنهایی و فی‌نفسه اجتماعی نیستند. مثال‌‌هایی که او ذکر می‌کند انگیزه‌‌ها، علایق و کشش‌‌ها، تمایلات و حالات روان‌شناختی شخص‌اند که آدمیان را به سوی یکدیگر جلب می‌کند.

نمونه‌‌های دیگر گرسنگی، عشق و دینداری است. فرم‌‌هادر نتیجۀ تعاملی پدید می‌آیند که این محتواها موجب آن می‌شوند. افراد با یکدیگر و برای یکدیگر فرم‌‌های اجتماعی را می‌آفرینند تا آرزوها و خواست‌‌هایشان در زمینۀ آن فرم‌‌ها تحقق یابند. از جمله مثال‌‌های فرم می‌توان از رقابت، فرماندهی و فرمانبری، ستیزه، جنگ، دین، هنرها، علم، تاریخ، فقیر، اشراف، غریبه و فلسفه نام برد که زیمل خود در آثارش به بررسی آن‌ها پرداخته است. فرم‌‌ها بر مبنای علاقه‌ای مشترک بنا می‌شوند، مانند یک فرقه که نیازهای دینی را برآورده می‌کند، و همه فرم‌‌ها به عبارتی به فرمِ فرم‌‌ها در بالاترین سطح، یعنی جامعه، منتهی می‌شوند.

نظریۀ فرم‌‌های زیمل بسیار پیچیده و مبهم است، ولی تا آنجا که به موضوع ما در اینجا مربوط می‌شود می‌توانیم بگوییم که یک فرم واحد در جامعه می‌تواند بر مبنای محتواهای کاملا متفاوتی پدید آید، و از این رو در خدمت اهداف کاملا متفاوتی قرار گیرد. مثلا فرم‌‌های رقابت، تقسیم کار، و فرمانبری از فرم‌‌های رفتار اجتماعی‌اند که می‌توانیم آن‌‌ها را در ادارات دولتی، در مؤسسات تجاری، در کلیساها و در خیلی جاهای دیگر ببینیم. محتواهای موجود در این مثال‌‌ها علایق سیاسی، اقتصادی، و دینی‌اند، و هر چند که این محتواها بسیار متنوع‌اند، همه این قابلیت را دارند که فرم‌‌های یکسانی به خود بگیرند.

در عین حال یک محتوای واحد می‌تواند فرم‌‌های کاملا متفاوتی به خود بگیرد. مثلا محتوای گرسنگی که به علایق اقتصادی منجر می‌شود در تاریخ انسانی انواع بسیاری از فرم‌‌ها را پدید آورده است که از جملۀ آنها فرم پول است که زیمل کتابی را با نام"فلسفۀ پول" به آن اختصاص داده است. مثال دیگری که زیمل می‌زند، رنگ آبی به مثابه یک محتواست. در نورشناسی، آبی یک طول موج است. در ترانه ها، آبی نمادی از حالت افسردگی است. در نمادگرایی دینی آبی نمودار پادشاهی ملکوت است.

جامعه به مثابه فرم ــ جامعه به مثابه محتوا

پس از آن که تا حدی روشن شدکه منظور زیمل از فرم و محتوا چیست به مفهومی اصلی برمی‌گردیم که جامعه‌شناسی را به مثابه یک رشته شناسایی می‌کند: مفهوم جامعه. این ایدۀ اصلی و فراگیر نیز دو جنبه دارد: جامعه به مثابه محتوا و جامعه به مثابه فرم. جامعه به مثابه محتوا تودۀ مردمی است که آن را تشکیل می‌دهند و البته این افراد واقعیتی فراسوی امر اجتماعی دارند. مطالعۀ این محتوا، به هر حال، کار جامعه‌شناسی نیست. حوزه‌‌های دیگری مانند تاریخ، روان‌شناسی یا اقتصاد به این محتوا می‌پردازند. ولی جامعه‌شناسی به مطالعۀ جامعه به مثابه فرم می‌پردازد، فرمی که از تمام فرم‌‌های دیگر گسترده‌تر است و همۀ آن فرم‌‌ها را درون خود در بر می‌گیرد.

از نظر زیملهمان گونه که دستور زبان به بررسی فرم‌های خالص زبان می‌پردازد، منطق فرم‌های خالص دانش ، هندسهفرم‌های فضایی صرف، و جامعه‌شناسی فرم‌های اجتماعی را برمی‌رسد. جامعه‌شناسی همان قدر به دیگر علوم انسانی مربوط می‌شود که هندسه به علوم فیزیکی‌-‌شیمیایی. هندسه فرم‌‌ها یا شکل‌‌هایی را بررسی می‌کند که به واسطۀ آن‌‌ها هر ماده‌ای جرمی تجربی می‌شود، و این فرم‌‌ها به معنای دقیق کلمه وجود دارند، البته، فقط در انتزاع، دقیقا مانند فرم‌‌های جامعه‌زیستی(sociation)(منظور از فرم‌‌های جامعه‌زیستی هر گونه فرم باهم بودنِ افراد است. تمام فرم‌‌هایی که در فرم فراگیر جامعه قرار می‌گیرند و زیرمجموعه‌‌های آن به حساب می‌آیند فرم‌‌های جامعه‌زیستی هستند، مانند انواع گروه‌ها، انواع نهادها، انواع تیپ‌های اجتماعی از قبیل فقرا، اشراف.) هم هندسه و هم جامعه‌شناسی تحقیق دربارۀ محتواهای تحقق‌یافته در فرم‌‌ها را به علوم دیگر وامی‌گذارند.

فرم رقابت

مثالی از یک بررسی جامعه‌شناختی بزنیم:
رقابت به مثابه یک فرم خالص رفتار انسانی چیست؟
در چه شرایطی پدیدار می‌شود و رشد می‌کند؟
چگونه بر اثر خصلت خاص ابژه‌اش تغییر می‌یابد؟
به وسیلۀ چه ویژگی‌‌های صوری و مادیِ جامعه افزایش یا کاهش می‌یابد؟
و رقابت میان افراد با رقابت میان گروه‌‌ها چه تفاوتی دارد؟

به طور خلاصه، باید تحقیق کنیم که رقابت به مثابه فرم رابطۀ میان افراد چیست. این فرم ممکن است متضمن همه نوع محتوایی باشد. ولی به رغم انواع زیاد این محتواها، این فرم هویت خود را حفظ می‌کند و ثابت می‌کند که به حوزه‌ای تعلق دارد که با قوانین خاص خویش اداره می‌شود.

منابع:

گئورگ زیمل، مقالاتی دربارۀ تفسیر در علم اجتماعی، ترجمۀ شهناز مسمی پرست، شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم.

گئورگ زیمل، فردیت و فرم‌های اجتماعی، از مقدمه دونالد لوین، در دست ترجمه

Georg Simmel, Sociology: Inquiries into the Construction of Social Forms, Translated and edited byAnthony J. Blasi, Anton K. Jacobs, Mathew Kanjirathinkal, With an introduction byHorst J. Helle, Brill, 2009

مطالب مرتبط:

اندام فلسفه‌ورزی
زیمل شخصیت حاشیه‌ای ــقطعه‌ای دربارۀ فلسفۀ مد
بازگشت جاودان نیچه

اندام فلسفه‌ورزی

Babak M — Mon, 21 Feb 2011 10:30:15 +0000

شهناز مسمی پرست

شهناز مسمی‌پرست − موضوع چیستی فلسفه در تمام دوره‌های تاریخ زندگی انسانی مطرح بوده است. فیلسوفان پاسخ‌های متفاوت و حتی متضادی به پرسش درباره چیستی فلسفه داده‌اند. در این مقاله دیدگاه گئورگ زیمل، جامعه‌شناس و فیلسوف آلمانی (۱۹۱۸ – ۱۸۵۸) را در این مورد شرح می‌دهیم.

در زیر، تمام قسمت‌هایی که در گیومه آمده از مقالۀ "دربارۀ سرشت فلسفه"، فصل اول "مسائل اصلی فلسفه" اثر زیمل برگرفته شده است که ترجمۀ آن در ابتدای ترجمۀ کتاب "شوپنهاور و نیچه" آورده شده است. "شوپنهاور و نیچه" یکی از آثار دورۀ میانۀ ( از ۱۹۰۰ تا ۱۹۱۰) زیمل است. او در این اثر تفسیری بدیع از این دو فیلسوف قرن نوزدهم ارائه می‌دهد و در عین حال تز اصلی خود را در بارۀ فلسفه به ما نشان می‌دهد.

ترجمه‌ی "شوپنهاور و نیچه" به قلم نگارنده به زودی توسط "نشر علم" در تهران منتشر خواهد شد.

دور عجیب فلسفه

زیمل در کتاب "مسائل اصلی فلسفه" فلسفه را طبع یا قریحه‌ای می‌داند که از طریق تصویری از جهان دیده می‌شود. اما چگونه؟

نخستین مسئله آن است که فلسفه در دور عجیب یا حتی باطلی حرکت می‌کند: «فلسفه پیش‌فرض‌های روش تفکرش و اهداف‌اش را با استفاده از روش تفکر خود و مطابق با اهداف خود تعیین می‌کند.»

جایی که موضوع چیستی علوم دیگر مطرح می‌شود، فلسفه می‌تواند پیش‌فرض‌های آن‌ها را بکاود و به ما نشان دهد. مثلا زیمل در" مسائل فلسفۀ تاریخ" پیش‌فرض‌های فرم تاریخ را مورد بحث قرار می‌دهد: اگرچه تاریخ عبارت از رویدادهاست ولی همۀ رویدادها تاریخ نیستند؛ رویداد باید ویژگی خاصی داشته باشد تا در فرم تاریخ واقع شود ولی اگر از چیستی خود فلسفه بپرسیم چه؟ این مفهوم را فقط در خود فلسفه می‌توانیم مورد بحث قرار دهیم. به عبارت دیگر فلسفه آزادترین حوزۀ شناخت است. فیلسوف اصیل هم مسئله و هم پاسخ را خودش تعیین می‌کند، هدف و روش آن را خودش وضع می‌کند. مثلا اپیکور فلسفه را تلاش برای رسیدن به شادکامی از طریق مراقبه می‌داند. در قرون وسطی فلسفه خدمتگزار تئولوژی و دین بود. از نظر کانت فلسفه تأمل انتقادی عقل بر خودش بود. حال که چنین تنوع و تکثری در فلسفه وجود دارد چگونه می‌توانیم برای آن تعریفی بدهیم؟

رویکرد به خود فیلسوف

زیمل از اینجا مسیر را تغییر می‌دهد، و به جای فلسفه به سراغ فیلسوف می‌رود. حال که نمی‌توانیم برای فلسفه هدف و محتوایی بدهیم که در میان فلاسفه مشترک باشد بهتر است بنیاد یا پیش‌فرض آن را در نگرش خود فیلسوف بجوییم نه در نتایج تفکر او.

خصیصه یا کیفیتی در فیلسوف وجود دارد که از کل جهان و زندگی متأثر می‌شود. می‌توان فرض کرد که فیلسوف اندامی دارد که از کل جهان و زندگی متأثر می‌شود و سپس آن را به کمک مفاهیم و پیوندهای آن‌ها بیان می‌کند.

متأثر شدن از کل

ولی متأثر شدن از کل به چه معنی است؟ هر زمان که در حال تفکر هستیم متعلق یا ابژۀ فکر ما چیز خاصی است؛ آن چیز خاص هر چقدر کوچک یا بزرگ باشد خصوصی یا عمومی باشد چیزی است یعنی ابژه ای است. تفکر بدون ابژه نمی‌شود. در اینجا هم منظور زیمل این نیست که فیلسوف همیشه از کل سخن می‌گوید، «ولی او به هر مسئلۀ خاصی که می‌پردازد، مسئلۀ منطق یا اخلاق، دین یا زیبایی‌شناسی، در صورتی در مقام فیلسوف سخن می‌گوید که رابطۀ آن مسئلۀ خاص با کلْ عنصری ضروری در بحث او باشد.»

می‌توان گفت که تأثر از کل نوعی نگرش است، دیدگاه (point of view) است، جایگاهی را نشان می‌دهد که فیلسوف از آنجا، از آن فاصله به جهان می‌نگرد.

می‌توانیم خود زیمل را در نظر آوریم که اگرچه دربارۀ مسائل بسیار جزئی و روزمره، از قبیل در، پل، قاب عکس، چشم، عشق، وعده‌های غذا، پول، آرایش، مد و غیره بحث می‌کند، می‌توانیم همواره در تمام بحث‌های او دست‌کم برخی از مضامین اصلی و بنیادی او ــ فرم، محتوا، دوگانگی، فاصله، و رابطه ‌ــ را بیابیم. به عبارت دیگر بنیادهای فلسفۀ او در تمامی مباحث و موضوعات مورد بحث او خود را نشان می‌دهند.

طبع فلسفی

اما «مسئله‌ای که فیلسوف مطرح می‌کند کاملا کلی است و با این همه نسبت به تمام پاسخ‌های ممکن علی‌السویه است. ولی او از آغاز آن را طوری مطرح می‌کند که با پاسخی که می‌خواهد بدهد سازگار باشد.»

منظور زیمل از این گفته آن نیست که فیلسوف عمداً و با قصد و نیتی قبلی چنین می‌کند. بلکه در حقیقت هم مسئله و هم پاسخْ برآمده از آن نگرش یا طبع وقریحۀ فیلسوف است که از اعماق یا کنه وجود او ظاهر می‌شود. تقسیم شدنِ آن به پرسش و پاسخ در مرحلۀ بعدی یعنی به بیان درآوردن آن به واسطۀ مفاهیم و پیوندهاست.

در کتاب " شوپنهاور و نیچه" بارها می‌بینیم که زیمل پاسخ‌های بدیل دیگری را بیان می‌کند که می‌شود در قبال پرسش مطرح‌شده توسط شوپنهاور یا نیچه داد. به عبارت دیگر، او می‌خواهد بگوید که پاسخ شوپنهاور یا نیچه تنها شقِ ممکن نبوده است و منطقاً پاسخ‌های دیگری هم می‌توان داد. ولی این که چرا این پاسخ اختیار می‌شود، به سبب نگرش یا طبع و قریحۀ آنان ــ بدبینی در مورد شوپنهاور و خوش‌بینی در مورد نیچه ــ بوده است، آنچه از کنه وجود یا اعماق هستی‌شان برآمده است.

فردیت فیلسوف

فیلسوف اصیل با نگرش خود تفسیر بدیعی از کل یا کلیت ارائه می‌دهد و به این ترتیب به گنجینۀ تفاسیر فلسفی موجود اضافه می‌کند. ولی این گنجینه به کندی افزوده می‌شود. به عبارت دیگر، به آن اندازه که فیلسوف داریم تفاسیر بدیع فلسفی نداریم.

این امر نشان می‌دهد که اگرچه خاستگاه فلسفه و آفرینشگری فیلسوف فردیت حقیقی و سوبژکتیویتۀ اوست ولی این فردیت کاملاً بی واسطه نیست، چه اگر چنین بود آن گاه فلسفۀ او نمی‌توانست برای دیگران قابل فهم، صادق و معتبر باشد. به عبارت دیگر، خود وجود تفاسیر فلسفی که دست کم برای عده ای معتبر است ثابت می‌کند که آنها سوبژکتیو محض نیستند و عینیت نیز دارند.

از نظر زیمل این خاستگاه نه در فردیتِ کاملاً بی واسطه و نه در شناختِ مبتنی بر واقعیت است، بلکه در عامل سومی است. به عبارتی، واقعیت وجود فلسفه در میان آدمیان چنین پیش فرضی را لازم دارد. زیمل این عامل سوم را ذهنیت نوعی یا تیپیک می‌نامد. هنر و دین نیز از نظر زیمل در همین زمین یا خاک ریشه دارند.

حقیقت فلسفی

از اینجا زیمل به مفهوم صدق یا حقیقت در فلسفه می‌رسد. از آنجا که دستاوردهای فلسفی پاسخی به کل هستی است و نه به اجزای آن، این پاسخ، یا می‌توانیم بگوییم، تصمیم غایی دربارۀ کل هستی ابژه ای ندارد که صدق آن را بتوان از راه تطابق آن با ابژه معلوم کرد، این روش تعیین صدق یا حقیقت یعنی تطابق آن با آنچه در بیرون از آن در واقعیت و به طور عینی وجود دارد معمولا در علوم به ویژه در علوم طبیعی کاربرد دارد.

می‌توانیم اثر فلسفی را چیزی مشابه اثری هنری بدانیم که هر چند دارای قواعدی خاصِ خود برای صدق یا اعتبار یا ارزش است، ولی صدق آن به معنی تطابق با ابژۀ بیرونی نیست. در مورد فلسفه می‌توانیم بگوییم که حقیقت یا صدق اثر فلسفی منوط به آن است که آیا آن اثر آن تیپ ذهنیت انسانی را که فیلسوف مورد نظر دارای آن است نشان می‌دهد یا نه.

در عین حال نباید فلسفه را یک خودزندگی‌نامه یا اعترافی‌روان شناختی فرض کنیم چه که در آن صورت دارای ابژه‌ای می‌بود و برحسب تطابق داشتن یا نداشتن با آن صادق یا کاذب می‌بود. محصول فیلسوف که همان اثرش باشد خودش تعیین‌کنندۀ ارزش و حقیقت است. «محصول اندیشه ارزشِ خودش را در مقام وجود با خود حمل می‌کند.»

تصویری یکسویه از جهان

اثر فلسفی تصویری از جهان است که یک‌سویگی خاصی را که همان تیپ ذهنی فیلسوف است نشان می‌دهد. تمثیل زیمل در اینجا بسیار روشنگر است: «شبکۀ واقعیت از تعداد بی‌شماری تار تشکیل می‌شود؛ کلیتِ آن‌ها مسئله را برای فیلسوف تعیین می‌کند. خصیصۀ تیپ ذهنی فیلسوف به او اجازه می‌دهد که از میان این تارها به یک تار واحد تشبث کند. او ادعا می‌کند که آن یک تار همان تاری است که کلیت را یکپارچه می‌کند، و تمام تارهای دیگر از آن یک تار اشتقاق می‌یابند. این تاری است که او تعقیب می‌کند، اگرچه ممکن است در سطح فقط در قطعه‌هایی ظاهر شود و به وسیلۀ تارهای دیگر مخفی شود. او آن را به‌مثابه تنها تاری که در تمام طول و عرض شبکه ادامه می‌یابد تعقیب می‌کند. او آن را تا فراسوی میزان نسبیِ نمای متناهی‌اش به سوی نامتناهی و مطلق می‌تند یا می‌بافد. این امکان فرم‌گونه‌ای است که فردیت را قادر می‌کند که رابطۀ معنادار و خلاقانۀ درونی‌اش با کیهان را بر تصویری عینی از کیهان حک کند: فردیت به صفتی از کل تشبث می‌کند که در عین حال منفرد باشد و نیز با تیپ ویژۀ فرد مطابق باشد. فرد به این صفت اجازه می‌دهد که تا حد اندازه‌های آن کل رشد کند، و هر چیزی را که با آن متفاوت و ناسازگار است به شأن آنچه غیرذاتی یا ظاهری است تقلیل دهد، یعنی به چیزی که در واقع آنجا نیست یا صرفاً فرمی مبدَّل از آن صفتی است که به‌تنهایی واقعی است.»

ولی آنچه در اظهارات یا دستاورد یا اثر فیلسوف بیان می‌شودــ همان که تیپ ذهنی فیلسوف را نشان می‌دهد ــ مسلما می‌تواند جزئیاتی باشد که دارای ابژه‌هایی است که هرگاه خواسته باشیم به طور علمی و عینی آن‌ها را بررسی کنیم در بسیاری مواقع آن‌ها را کاذب می‌یابیم. برای همین است که بسیاری از آثار فلسفی مورد انکار قرار می‌گیرد. مثلا فلسفۀ شوپنهاور که جهان را تصور و اراده می‌داند، یا نظریۀ مثل افلاطون، یا فلسفۀ لایبنیتس که جهان را متشکل از مُنادها (که غیر مادی‌اند) می‌داند، همۀ این فلسفه‌ها از آنجا که در مورد پدیدارهای جزئی صادق نیستند، مورد انکار واقع می‌شوند.

ویژگی فیلسوف اصیل

می‌توانیم بگوییم آنچه برای کل جهان یا کل پدیدارها درست است، یعنی اظهارات فیلسوف، هنگامی که به سطح پدیدارهای جزئی آورده شود غیرقانع‌کننده و ناکافی به نظر می‌رسند. آنچه برای کل صادق است برای جزئی‌هایی که مجموع‌شان آن کل را می‌سازد صدق نمی‌کند. علت‌اش آن است که آن جزئی‌ها قلمرو دیگری را تشکیل می‌دهند.

از نظر زیمل قلمروهای متفاوت شناخت وجود دارند. فاصلۀ ما از پدیدارهای بنیادی در هر یک از این قلمروها فاصلۀ معینی است که با فاصلۀ ما در قلمروهای دیگر متفاوت است. به عبارت دیگر، عرصه‌های متفاوت شناخت همه حقیقی‌اند، ولی هر یک پدیدارها را از فاصلۀ خاصی نگاه می‌کنند. همان‌طور که تصویر خانه‌ای از فاصله‌های متفاوت، متفاوت می‌شود، ولی همه حقیقی‌اند، اما اگر قرار شد تکه‌ای از یکی را در تصویری که از فاصلۀ دیگری گرفته شده است جا دهیم، انسجام یا صدق یا اعتبار آن برهم می‌خورد.

در پایان، می‌توانیم با استفاده از تمثیلی از زیمل بگوییم که آن اندامی را که فیلسوف اصیل دارد، اندامی است که در تمام آدمیان موجود است، ولی به درجات متفاوت کمال. در افراد عادی شاید چندان محسوس نباشد هرچند که موجود است و رشد فکری ما می‌تواند بتدریج آن را پرورش دهد.

این گفتۀ عام که هر یک از ما فیلسوف است، همان طور که، می‌توان گفت، دانشمند، مورخ، و هنرمند و ... هستیم، از یک لحاظ درست است، این که هر یک از ما نگرشی هرچند ناقص و نه کلی به زندگی و جهان دارد. این نگرشی است که از کنه وجود یا اعماق روح‌مان برمی‌آید. ولی نگرش فیلسوف در عین آن‌که کلی است، در قالب کلمه و مفهوم و ربط آن‌ها بیان می‌شود و این یکی، یعنی بیان آن با کلمه و مفهوم، به‌اندازۀ آن دیگری اهمیت دارد.

مطالب مرتبط:

زیمل شخصیت حاشیه‌ای ـــ قطعه‌ای دربارۀ فلسفۀ مد

بازگشت جاودان نیچه