تیمبوکتو

برآوردهای جدید از آسیب نسخه‌های خطی در تیمبوکتو

hosseinn — Tue, 05 Feb 2013 00:06:19 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - با خروج شبه‌نظامیان گروه انصار‌الدین از شهر تیمبوکتو در مالی، گزارش‌های رسیده خبر از سوختن بخشی از دست‌نوشته‌های تاریخی در کتابخانه‌های شهر می‌دهد.

با‌این‌حال‌ گرچه در روز اول ورود نظامیان فرانسوی و ارتش مالی به شهر تیمبوکتو، سخن از سوختن کتابخانه اصلی شهر توسط شبه‌نظامیان بود، اما اکنون مشخص شده است خسارت‌ها کمتر از میزان اعلام شده است.

خبرهای تکمیلی در روزهای اخیر نشان می‌دهد که تلاش کم‌نظیر کارکنان کتابخانه‌های اصلی تیمبوکتو در زمان اشغال شهر به دست گروه انصارالدین، باعث نجات بخش اصلی این میراث مکتوب شده است.

خبر آسیب دیدن بخشی از گنجینه نسخه‌های خطی تیمبوکتو همچنان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین خبرهای حوزه فرهنگ و میراث فرهنگی مورد توجه رسانه‌ها وسازمان‌های محتلف بین‌المللی است. یونسکو در روزهای اخیر از بسیج کردن صندوق کمک‌های اضطراری و همچنین صندوق میراث جهانی خود برای کمک به نجات و حفاظت از میراث آسیب دیده تیمبوکتو خبر داده است.

روز دوم فوریه، ایرینا بوکووا، مدیرکل سازمان یونسکو، به همراه فرانسوا اولاند، رئیس جمهور فرانسه و دینکوندا ترائوره، رییس جمهور موقت مالی، وارد شهر تیمبوکتو شد.

هدف خانم بوکووا از این سفر، آغاز پروژه‌های یونسکو برای حفاطت از میراث جهانی این شهر است که شامل آرامگاه‌های تیمبوکتو و همچنین میراث مکتوب و نسخه‌های خطی آن می‌شود.

خبرهای تکمیلی از تیمبوکتو

●بین هزار تا سه هزار نسخه دست‌نویس در کتابخانه احمدبابا آسیب دیده

●کارکنان کتابخانه‌های اصلی تیمبوکتو بخش اصلی این میراث مکتوب را نجات دادند.

●گزارش بیژن روحانی از آسیب نسخه‌های خطی تیمبوکتو را بشنوید:

خبری که روز دوشنبه ۲۸ ژانویه منتشر شد حاکی از سوختن کامل و غارت کتابخانه احمد بابا بود. این کتابخانه یکی از اصلی‌ترین کتابخانه‌های شهر و محل نگهداری بیش از ۳۰ هزار نسخه‌خطی و تاریخی منحصر به فرد است. با این‌حال بخش مهمی از گنجینه تاریخی شهر تیمبوکتو در کتابخانه‌ها و مجموعه‌های شخصی نگهداری می‌شود. اگر خبر سوختن کتابخانه احمد بابا به دست شبه‌نظامیان گروه انصارالدین صحت داشت، آن‌گاه جهان بدون تردید با یکی از فجایع بسیار بزرگ فرهنگی روبه‌رو می‌شد.

اما خبرهای تکمیلی در روزهای اخیر نشان داده است تنها بخشی از این گنجینه آسیب دیده است. بررسی‌های جدید نشان می‌دهد تصاویری که در روزهای نخستین از کتاب‌های سوخته پخش شده است، تنها مربوط به تعداد بسیار معدودی از نسخ خطی بوده که در بخش مربوط به حفاظت در نوبت مرمت شدن بوده‌اند. کارکنان کتابخانه در دوران اشغال شهر توسط انصارالدین بخش مهمی از کتاب‌ها را به ساختمان‌های دیگری منتقل کرده‌اند و این کتاب‌ها در زیرزمین به‌خوبی نگهداری شده‌ا‌ند. بخشی دیگر از این ‌کتاب‌‌ها نیز به طور پنهانی از شهر خارج شده‌اند. ساختمان کتابخانه احمدبابا نیز نسوخته است، بلکه طبقه اول و بخش نمایشگاه و بخش مرمت آسیب‌هایی دیده‌اند. در نهایت برآورد می‌شود بین هزار تا سه هزار نسخه دست‌نویس آسیب دیده است.

گنجینه تیمبوکتو چیست؟

نسخه‌های خطی و تاریخی شهر تیمبوکتو که بخشی از شهرت جهانی این شهر مدیون آن است، مجموعه‌ای است بزرگ از چندصدهزار نسخه دست‌نویس مربوط به سده‌های یازدهم تا شانزدهم میلادی. در این زمان شهر تیمبوکتو در اوج شکوفایی خود بود. تیمبوکتو که در اواخر سده یازدهم میلادی بنا نهاده شد، به‌سرعت به یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری و همچنین علمی و فرهنگی در آفریقا تبدیل شد. این شهر مرکز تجارت طلا، عاج و نمک بوده است. از سوی دیگر گسترش علوم مختلف در بخش مهمی از آفریقا از این شهر صورت می‌گرفت. علومی مانند ریاضیات، ستاره‌‌شناسی، پزشکی و فنونی مانند کشاورزی در تیمبوکتو به اوج رسیدند. همچنین این شهر مرکز اصلی نشر علوم مذهبی و اسلامی بود. طریقت یا تصوف در تیمبوکتو پایگاه بسیار مهمی داشت و از این‌رو این شهر به «شهر ۳۳۳» قدیس نیز مشهور بود.

●نسخه‌های خطی و تاریخی شهر تیمبوکتو مجموعه‌ای است بزرگ

از چندصدهزار نسخه دست‌نویس

مربوط به سده‌های یازدهم

تا شانزدهم میلادی.

به دلیل رونق تجارت و گسترش دانش‌های مختلف، اسناد و نسخه‌های خطی فراوانی در آن دوره پدید‌ آمد. کتاب‌هایی فراوان ادبی و شعر، کتاب‌های علمی در خصوص ریاضی و ستاره‌شناسی و پزشکی و همچنین قرآن‌های بسیار نفیس، اسناد ازدواج و معامله‌های تجاری بخشی از این گنجینه تاریخی هستند.

اهمیت اسناد تیمبوکتو در آن است که نشان می‌دهد بر خلاف تصور رایج، قاره آفریقا دارای یک تاریخ مکتوب و بسیار غنی است. این اسناد به زبان‌های مختلف از جمله عربی و سنغایی است. اهمیت علمی و تاریخی شهر تیمبوکتو در آفریقا قابل مقایسه با اهمیت عملی و تاریخی شهرهایی مانند آکسفورد یا کمبریج است که در سده‌های میانی مرکز علم و دانش بوده‌‌اند.

با آن‌که مالی تا مدتی مستعمره فرانسه بوده است و تعدادی از نسخه‌های ارزشمند این کشور به فرانسه منتقل شده بودند، اما تا مدت‌ها کسی در دنیا از اهمیت این گنجینه فوق‌العاده خبر نداشت و در حقیقت کارهای تحقیقاتی مهمی در خصوص آن‌ صورت نگرفته بود.

در سال ۱۹۸۸، یونسکو این شهر را به دلیل اهمیت تاریخی و آثار و بناهای شاخصی همچون مساجد و آرامگاه‌ها در فهرست میراث جهانی خود ثبت کرد.

در سال ۲۰۰۳ پروژه مشترکی بین کشور مالی و آفریقای جنوبی برای مطالعه و حفاظت از این میراث ارزشمند آغاز شد. بخشی از این پروژه ساختن یک مرکز جدید برای نگهداری این آثار خطی بود. سرانجام کتابخانه جدید احمدبابا در سال ۲۰۰۹ میلادی افتتاح شد. ساختمان این کتابخانه دولتی یکی از اصلی‌ترین مراکز مطالعه و مرمت این نسخه‌های خطی است و ده‌ها هزار نسخه تاریخی در آن نگهداری می‌شود.

در جریان اشغال شهر توسط شبه‌نظامیان انصارالدین بخش مهمی از آرامگاه‌های چندصدساله در تیمبوکتو تخریب شدند.

در همین زمینه:

مالی، جایی که میراث بشری می‌سوزد

جنایت جنگی علیه میراث فرهنگی در مالی

بهار عربی و تخریب میراث صوفیان

جنایت جنگی علیه میراث فرهنگی در مالی

Sun, 08 Jul 2012 21:29:50 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - نگرانی‌ها برای میراث فرهنگی در مالی حالا دیگر رنگ واقعیت گرفته و اکنون دنیا با یک فاجعه‌ فرهنگی رو‌به‌روست. مسجد‌ها و آرامگاه‌های اسلامی در شمال مالی توسط گروه‌ افراطی«انصارالدین» یکی یکی تخریب می‌شود.

مردانی نقاب‌پوش با بیل و کلنگ مکان‌های تاریخی و مورد احترام اهالی شهر تیمبوکتو را مورد حمله قرار داده و با خاک یکسان کرده‌اند. اتفاقی که اکنون بسیاری آن را با تخریب مجسمه‌های بودا در دره‌ بامیان افغانستان و همچنین تخریب‌های عمدی میراث فرهنگی در یوگسلاوی سابق مقایسه می‌کنند. در این مورد نیز پای گروه‌هایی در کار است که از نظر تشکیلاتی آن را شاخه‌ای از گروه القاعده در غرب آفریقا قلمداد می‌کنند. این گروه اکنون دو سوم کشور مالی را در دست دارد. این بخش از مساحت مالی تقریباً برابر با مساحت فرانسه است.

سخنگوی این گروه اعلام کرده است ساختن هر آرامگاهی که بیش از پانزده سانتیمتر ارتفاع داشته باشد برای فرد مرده در اسلام حرام است و اکنون این گروه خود را موظف می‌داند که این نشانه‌های کفر را از این منطقه پاک‌سازی کند. اما مسأله اینجاست که آرامگا‌‌ه‌هایی که مورد حمله قرار می‌گیرند نیز آرامگاه‌های اسلامی است.

تیمبوکتو در شمال کشور مالی، شهری که به داشتن ۳۳۳ قدیس مشهور است، زمانی مرکز علم و هنر اسلامی در غرب آفریقا بوده است. تیمبوکتو در دوران طلایی خودش که آن را حدود پانصد سال پیش پشت سرگذاشته چهار راهی فرهنگی در میان صحرای آفریقا بوده است.

به غیر از آرامگاه‌ها، مساجد اسلامی نیز مورد حمله این گروه قرار گرفته‌ است. آن‌ها به هر مسجدی که در جوار آن گورستان یا آرامگاهی باشد حمله می‌کنند. آرامگاه‌های این شهر در اصل متعلق به صوفیان مسلمان است. میراث صوفیان در دو سال اخیر نه تنها در مالی بلکه در مصر و لیبی نیز مورد تهدید و حمله قرار گرفته است.

آیا اقدام یونسکو درست بود؟

مسجدها و آرامگاه‌های شهر تیمبوکتو به دلیل ارزش فوق‌العاده تاریخی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت هستند و بنابراین تخریب آنها واکنش گسترده‌ی جهانی را به دنبال داشته است. گروه انصار الدین از زمانی که کنترل شمال مالی را به دست گرفت تهدید کرد که این آثار را تخریب می‌کند و به برخی از آن‌ها نیز خساراتی وارد کرد. اما هرگز دامنه خسارت به میزان کنونی نرسیده بود. از مدتی پیش یونسکو نسبت به تخریب این مکان‌ها هشدار داده بود. اما هفته گذشته و در طی نشست کمیته میراث جهانی سازمان یونسکو در شهر سن پترزبورگ، و پیش از آن که این فاجعه اتفاق بیفتد، دولت مالی از یونسکو درخواست کرد به خاطر تهدیدهای موجود این آثار را در فهرست «میراث در خطر» قرار دهد. کمیته میراث جهانی نیز این نظر را پذیرفت و این آثار در فهرست میراث فرهنگی در خطر جهان ثبت شدند.

اما بلافاصله پس از ثبت آن‌ها در این فهرست، گروه انصارالدین در مقابل چشم جهان دست به تخریب آن‌ها زد و از این تخریب نیز فیلم‌ و عکس‌هایی به دنیا مخابره شد. تخریب‌ها از روز شنبه ۳۰ ام ژوئن آغاز شد. گروه انصار پس از ویران کردن یادمانی که نماد شهر بود به سمت آرامگاه تاریخی «سیدی محمود» حرکت کرده و آن را به محاصره درآوردند و سپس با کلنگ و وسایل دیگر آن را کاملاً نابود کردند. در دو روز پس از آن نیز این اتفاق برای مکان‌های تاریخی و مذهبی دیگر تکرار شد. در روز دوم ژوییه یکی از مشهورترین مسجد‌های تاریخی در تیمبوکتو مورد حمله قرار گرفت. این گروه تندرو در ورودی به آرامگاهی را شکستند که طبق اعتقادات محلی می‌بایست برای همیشه بسته می‌ماند.

همچنین ساختمان کتابخانه «احمد بابا» که حاوی هزاران نسخه‌ خطی و تاریخی است به اشغال این گروه درآمده و تمام کامپیوترها و ابزارهای دیگر آن توسط انصار‌الدین خارج شده است. در این کامپیوترها نسخه‌های دیجیتالی شده دست‌نوشته‌های تاریخی به عنوان سند نگهدای می‌شد.

اما در این میان برخی‌ انتقادها به یونسکو و نهادهای فرهنگی دیگر نیز وارد شده است. به گفته‌ منتقدان، زمانی که یونسکو این آثار را در فهرست میراث در خطر ثبت کرد، باعث شد تا بهانه‌ای به دست گروه تندروی انصارالدین بدهد و آن‌ها برای دهن‌کجی به نهادهای بین‌المللی و همچنین به نشانه مخالفت همکاری این نهادها با دولت مالی، این آثار را به عمد تخریب کردند تا قدرت‌نمایی کنند. به گفته‌ منتقدان، یونسکو نمی‌بایست با ثبت این آثار و صدور اطلاعیه بر آتش این فاجعه می‌دمید.

اما پاسخ نهادهایی ماننند یونسکو همچنین شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) این بوده است که تهدیدها و تخریب‌ها حتی پیش از ثبت این آثار آغاز شده بود و مطابق شواهد و مدارک فراوان گروه انصارالدین پیشتر نیز به تعدادی از این مکان‌ها حملاتی انجام داده بود.

از سوی دیگر با توجه به وجود چنددستگی در میان گروه‌های تندرو که کنترل شمال مالی را در دست گرفته‌اند، این احتمال به صورت قوی مطرح است که بخشی از این گروه‌ها برای جلب توجه بین‌المللی و مهم‌تر جلوه دادن خود در میان سایر گروه‌های شبه‌نظامی دست به تخریب این آثار زده باشد، و اکنون نیز به‌نظر می‌رسد تا حدی به اهداف خود دست یافته است. بنابراین شاید نتوان آغاز این تخریب‌ها را به‌طور مستقیم به اقدامات یونسکو مرتبط دانست. ضمن آن‌که ثبت میراث فرهنگی در خطر و هشدار برای حفاظت از آن، جزو وظایف کمیته میراث جهانی است.

واکنش‌ها و اقدامات جهانی

این مباحث نشان می‌دهد پرداختن به مسأله آثار تاریخی به هنگام‌ جنگ تا چه حد می‌تواند مسأله‌ پیچیده‌ای باشد. اکنون این پرسش مطرح است که سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی چه کرده و یا چه می‌توانند بکنند. به جز سازمان یونسکو، نهادهای دیگری مانند دادگاه بین‌المللی کیفری، سازمان کنفرانس اسلامی، سران کشورهای غرب آفریقا، سازمان ملل، و تعدادی از کشورهای دیگر از جمله فرانسه و آمریکا نیز این اقدامات را محکوم کرده‌اند. دادگاه بین‌المللی کیفری این تخریب‌ها را جنایت جنگی نامیده و عاملان آن را به تعقیب قضایی تهدید کرده است.

اما واقعیت آن است در حالی که کنترل شمال مالی کاملاً در دست این گروه‌ها قرار دارد، هیچ‌کس نمی‌تواند عملاً مانع از تخریب بیشتر شود. همچنین از آنجا که دولت مالی نیز در حال آماده کردن ارتش برای حمله به شمال این کشور است، ممکن است در جریان جنگ خسارات بیشتری به میراث این منطقه وارد شود. تمام امید نهادهای فرهنگی آن است که یا این گروه‌ها متقاعد شوند دست از تخریب بردارند، و یا آن‌که پس از برقرار شدن آتش‌بس و وضعیت ثبات بتوان آثار آسیب‌دیده را تا حدی نجات داد.

در همین زمینه:

مالی، جایی که میراث بشری می‌سوزد