ایکوموس

بهار عربی و تخریب میراث صوفیان

hosseinn — Tue, 09 Oct 2012 20:06:44 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - تحولات سیاسی در کشورهای عربی گرچه مورد استقبال بسیاری از طیف‌های اجتماعی قرار گرفته است، اما در این میان برخی گروه‌ها نسبت به آینده خود بسیار نگران هستند. نشانه‌های جدی این نگرانی نیز هم‌اکنون بروز کرده است: بسیاری از مکان‌ها و آثار فرهنگی صوفیان در کشورهای شمال آفریقا در معرض تهدید و تخریب قرار گرفته است.

در آخرین نمونه از حملات متعدد به میراث صوفیان، تعدادی از مکان‌های مورد احترام آنان در لیبی با خاک یکسان شده و یا آسیب‌های جدی دیده است. برخی شواهد حاکی از آن است که به هنگام حمله و تخریب تعدادی از این مکان‌ها، نیروهای دولتی جلو حمله‌کنندگان را نگرفته و مانع تخریب نشده‌‌اند. در پی بالاگرفتن موج این تخریب‌ها، اعتراضات گسترده‌ای چه در سطح جهانی و چه در داخل خود لیبی صورت گرفته است. در تازه‌ترین برخورد‌ها، افراد محلی که سعی در حفظ میراث فرهنگی خود داشتند در برابر گروه‌های تندروی سلفی که معتقدند ریشه صوفیه باید خشک شود به مقاومت پرداختند و در نتیجه این درگیری‌ها سه نفر کشته شدند.

تصوف در آفریقا

گسترش تصوف در شمال آفریقا تقریبا به همان سرعت نفوذ اسلام در این منطقه انجام شد. در سده‌های میانی، این نوع تفسیر یا گرایش عرفانی به اسلام که طریقت نیز نامیده می‌شود در آفریقا پا گرفت. با آن‌که آثار غزالی، صوفی بزرگ ایرانی سده پنجم، در شمال آفریقا تحریم شده بود، اما تصوف توانست در این منطقه گسترش یابد.

برخی مورخان احتمال می‌دهند تصوف در سده‌ پنجم هجری از مغرب به نقاط دیگر آفریقا و اسپانیا راه یافته باشد. پس از آن صوفیان به ساختن خانقاه، زاویه‌، رباط‌، تکیه و دیگر مکان‌های ویژه خود پرداختند. این آثار هنوز هم به گستردگی در این منطقه وجود دارد. در حقیقت صوفیان در آفریقا، مبلغان دین اسلام بودند و برای تبلیغ به میان قبایل غیر مسلمان می‌رفتند.

تصوف در آفریقا نیز همانند ایران و نقاط دیگر به طریقت‌های مختلفی تقسیم شد. تعدادی از این طریقت‌ها به طور مستقیم به برخی صوفیان ایرانی متصل بودند. به عنوان مثال در شمال شرق سودان، سومالی و شاخ آفریقا، مشهورترین طریقت، قادریه بود که نسب آن به شیخ عبدالقادر گیلانی، عارف و شاعر ایرانی سده پنجم و ششم می‌رسد. در غرب آفریقا نیز تصوف در میان قوم بربر گسترش یافت. بربرها ساکن شمال و غرب آفریقا، دره رود نیل و کشورهای مراکش، الجزیره، تونس، لیبی، مالی، موریتانی و نیجر هستند. این گروه از بربرها به افراد مقدس و آرامگاه‌های آنان توجهی بسیار ویژه دارند.

برخی طریقت‌‌های تصوف در سده‌های بعدی نقش مهمی در مبارزات ضد استعماری در تعدادی از کشورهای آفریقایی داشتند و مردم را برابر نیروهای استعمارگر اروپایی متحد می‌کردند. گرچه در تعدادی از گزارش‌های تاریخی به روابط خوب برخی مشایخ با نیروهای خارجی و همکاری با آنان نیز اشاره شده است. تصوف در شمال آفریقا میراث مهم فرهنگی و ادبی از خود بر جای گذاشت و بسیاری از جنبه‌های زندگی از معماری تا سیاست را تحت تأثیر خود قرار داد. اما این میراث همواره با خطر برخی گروه‌های تندرو مواجه بوده که حضور این قرائت از اسلام را در جامعه تحمل نمی‌کنند.

تغییرات سیاسی و خطرات جدید

با تغییرات اجتماعی و سیاسی در آفریقا که اکنون «بهار عربی» خوانده می‌شود، برخی از گروه‌های تندرو نیز در این کشورها مجال فعالیت بیشتر پیدا کرده‌اند. سلفی‌ها یکی از گروه‌هایی هستند که به گفته تعدادی از تحلیلگران سیاسی در حال بسط و گسترش نفوذ خود در این مناطق‌اند. حملات متعدد به آثار و مکان‌های فرهنگی صوفیان در لیبی و دیگر کشورهای آفریقایی به طور عمده توسط سلفی‌ها سازمان‌دهی شده است. در اعتقاد آنان برپا داشتن آرامگاه و زیارت آن جزو بدعت‌هایی است که اسلام آن را مردود می‌شمارد، و از این رو باید تخریب شود.

در مالی حملات این گروه‌های تندور باعث تخریب تعدادی از محوطه‌های میراث جهانی شد و اعتراض‌های گسترده بین‌المللی را به همراه داشت. اکنون دامنه این تخریب‌ها به لیبی رسیده است که پس از سقوط سرهنگ قذافی قرار بود دوران جدیدی را در حیات سیاسی و اجتماعی خود تجربه کند.

در ماه اوت ۲۰۱۲ نیروهای بنیادگرا در لیبی سه مکان مهم صوفیان را ویران کردند. مرکز فرهنگی شیخ عبدالاسلام الاسمر در شهر زلیتن، آرامگاه سید احمد زروق در شهر مصراته و آرامگاهی دیگر متعلق به سیدی الشعب در شهر طرابلس. در شهر طرابلس از بمب و سپس بولدوزر برای صاف کردن این مکان فرهنگی و مذهبی که قدمتش حدود پانصد سال بود استفاده شده است. در حملات متعدد گروه‌های بنیادگرا، کتابخانه‌ها و مرکز اسناد صوفیان نیز از میان رفته و به اسناد تاریخی و نسخه‌‌های دست‌نویس فراوانی آسیب رسیده است.

پس از این حملات متعدد، مجلس لیبی جلسه‌ای اضطراری تشکیل داد و آن را محکوم کرد. محمد المغاریف، رییس مجلس جدید لیبی، اعلام کرد که در حملات به میراث فرهنگی صوفیان، تعدادی از نیروهای امنیتی نیز دخالت داشته‌اند. ظاهراً نیروهای امنیتی برای حمله‌کنندگان یک سپر دفاعی به‌وجود آورده تا آن‌‌ها بتوانند بدون مزاحمت به تخریب میراث فرهنگی صوفیان بپردازند. سازمان یونسکو و شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها، ایکوموس، این تخریب‌ها را به شدت محکوم کرده‌اند. ایکوموس در بیانیه خود تنوع فرهنگی را عاملی برای توسعه پایدار و همچنین صلح و ثبات در جوامع دانسته است.

اکثر مردم لیبی را سنی‌مذهب‌ها تشکیل می‌دهند، اما چنین اعتقادات بنیادگرایانه‌ای در بین آن‌ها در اقلیت قرار دارد. نشانه‌ آن همزیستی طولانی‌مدت اهل تصوف در لیبی و وجود مراکز فراوان مذهبی و فرهنگی آنان است. اما اکنون حمله به میراث فرهنگی صوفیان می‌تواند نشانه‌ای جدی از گسترش درگیری‌های فرقه‌ای و مذهبی در لیبی و دیگر نقاط شمال آفریقا باشد که مشخص نیست با ادامه آن چه میزان از گنجینه‌های فرهنگی این قاره بر باد خواهد رفت.

در همین زمینه:

جنایت جنگی علیه میراث فرهنگی در مالی

Sun, 08 Jul 2012 21:29:50 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - نگرانی‌ها برای میراث فرهنگی در مالی حالا دیگر رنگ واقعیت گرفته و اکنون دنیا با یک فاجعه‌ فرهنگی رو‌به‌روست. مسجد‌ها و آرامگاه‌های اسلامی در شمال مالی توسط گروه‌ افراطی«انصارالدین» یکی یکی تخریب می‌شود.

مردانی نقاب‌پوش با بیل و کلنگ مکان‌های تاریخی و مورد احترام اهالی شهر تیمبوکتو را مورد حمله قرار داده و با خاک یکسان کرده‌اند. اتفاقی که اکنون بسیاری آن را با تخریب مجسمه‌های بودا در دره‌ بامیان افغانستان و همچنین تخریب‌های عمدی میراث فرهنگی در یوگسلاوی سابق مقایسه می‌کنند. در این مورد نیز پای گروه‌هایی در کار است که از نظر تشکیلاتی آن را شاخه‌ای از گروه القاعده در غرب آفریقا قلمداد می‌کنند. این گروه اکنون دو سوم کشور مالی را در دست دارد. این بخش از مساحت مالی تقریباً برابر با مساحت فرانسه است.

سخنگوی این گروه اعلام کرده است ساختن هر آرامگاهی که بیش از پانزده سانتیمتر ارتفاع داشته باشد برای فرد مرده در اسلام حرام است و اکنون این گروه خود را موظف می‌داند که این نشانه‌های کفر را از این منطقه پاک‌سازی کند. اما مسأله اینجاست که آرامگا‌‌ه‌هایی که مورد حمله قرار می‌گیرند نیز آرامگاه‌های اسلامی است.

تیمبوکتو در شمال کشور مالی، شهری که به داشتن ۳۳۳ قدیس مشهور است، زمانی مرکز علم و هنر اسلامی در غرب آفریقا بوده است. تیمبوکتو در دوران طلایی خودش که آن را حدود پانصد سال پیش پشت سرگذاشته چهار راهی فرهنگی در میان صحرای آفریقا بوده است.

به غیر از آرامگاه‌ها، مساجد اسلامی نیز مورد حمله این گروه قرار گرفته‌ است. آن‌ها به هر مسجدی که در جوار آن گورستان یا آرامگاهی باشد حمله می‌کنند. آرامگاه‌های این شهر در اصل متعلق به صوفیان مسلمان است. میراث صوفیان در دو سال اخیر نه تنها در مالی بلکه در مصر و لیبی نیز مورد تهدید و حمله قرار گرفته است.

آیا اقدام یونسکو درست بود؟

مسجدها و آرامگاه‌های شهر تیمبوکتو به دلیل ارزش فوق‌العاده تاریخی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت هستند و بنابراین تخریب آنها واکنش گسترده‌ی جهانی را به دنبال داشته است. گروه انصار الدین از زمانی که کنترل شمال مالی را به دست گرفت تهدید کرد که این آثار را تخریب می‌کند و به برخی از آن‌ها نیز خساراتی وارد کرد. اما هرگز دامنه خسارت به میزان کنونی نرسیده بود. از مدتی پیش یونسکو نسبت به تخریب این مکان‌ها هشدار داده بود. اما هفته گذشته و در طی نشست کمیته میراث جهانی سازمان یونسکو در شهر سن پترزبورگ، و پیش از آن که این فاجعه اتفاق بیفتد، دولت مالی از یونسکو درخواست کرد به خاطر تهدیدهای موجود این آثار را در فهرست «میراث در خطر» قرار دهد. کمیته میراث جهانی نیز این نظر را پذیرفت و این آثار در فهرست میراث فرهنگی در خطر جهان ثبت شدند.

اما بلافاصله پس از ثبت آن‌ها در این فهرست، گروه انصارالدین در مقابل چشم جهان دست به تخریب آن‌ها زد و از این تخریب نیز فیلم‌ و عکس‌هایی به دنیا مخابره شد. تخریب‌ها از روز شنبه ۳۰ ام ژوئن آغاز شد. گروه انصار پس از ویران کردن یادمانی که نماد شهر بود به سمت آرامگاه تاریخی «سیدی محمود» حرکت کرده و آن را به محاصره درآوردند و سپس با کلنگ و وسایل دیگر آن را کاملاً نابود کردند. در دو روز پس از آن نیز این اتفاق برای مکان‌های تاریخی و مذهبی دیگر تکرار شد. در روز دوم ژوییه یکی از مشهورترین مسجد‌های تاریخی در تیمبوکتو مورد حمله قرار گرفت. این گروه تندرو در ورودی به آرامگاهی را شکستند که طبق اعتقادات محلی می‌بایست برای همیشه بسته می‌ماند.

همچنین ساختمان کتابخانه «احمد بابا» که حاوی هزاران نسخه‌ خطی و تاریخی است به اشغال این گروه درآمده و تمام کامپیوترها و ابزارهای دیگر آن توسط انصار‌الدین خارج شده است. در این کامپیوترها نسخه‌های دیجیتالی شده دست‌نوشته‌های تاریخی به عنوان سند نگهدای می‌شد.

اما در این میان برخی‌ انتقادها به یونسکو و نهادهای فرهنگی دیگر نیز وارد شده است. به گفته‌ منتقدان، زمانی که یونسکو این آثار را در فهرست میراث در خطر ثبت کرد، باعث شد تا بهانه‌ای به دست گروه تندروی انصارالدین بدهد و آن‌ها برای دهن‌کجی به نهادهای بین‌المللی و همچنین به نشانه مخالفت همکاری این نهادها با دولت مالی، این آثار را به عمد تخریب کردند تا قدرت‌نمایی کنند. به گفته‌ منتقدان، یونسکو نمی‌بایست با ثبت این آثار و صدور اطلاعیه بر آتش این فاجعه می‌دمید.

اما پاسخ نهادهایی ماننند یونسکو همچنین شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) این بوده است که تهدیدها و تخریب‌ها حتی پیش از ثبت این آثار آغاز شده بود و مطابق شواهد و مدارک فراوان گروه انصارالدین پیشتر نیز به تعدادی از این مکان‌ها حملاتی انجام داده بود.

از سوی دیگر با توجه به وجود چنددستگی در میان گروه‌های تندرو که کنترل شمال مالی را در دست گرفته‌اند، این احتمال به صورت قوی مطرح است که بخشی از این گروه‌ها برای جلب توجه بین‌المللی و مهم‌تر جلوه دادن خود در میان سایر گروه‌های شبه‌نظامی دست به تخریب این آثار زده باشد، و اکنون نیز به‌نظر می‌رسد تا حدی به اهداف خود دست یافته است. بنابراین شاید نتوان آغاز این تخریب‌ها را به‌طور مستقیم به اقدامات یونسکو مرتبط دانست. ضمن آن‌که ثبت میراث فرهنگی در خطر و هشدار برای حفاظت از آن، جزو وظایف کمیته میراث جهانی است.

واکنش‌ها و اقدامات جهانی

این مباحث نشان می‌دهد پرداختن به مسأله آثار تاریخی به هنگام‌ جنگ تا چه حد می‌تواند مسأله‌ پیچیده‌ای باشد. اکنون این پرسش مطرح است که سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی چه کرده و یا چه می‌توانند بکنند. به جز سازمان یونسکو، نهادهای دیگری مانند دادگاه بین‌المللی کیفری، سازمان کنفرانس اسلامی، سران کشورهای غرب آفریقا، سازمان ملل، و تعدادی از کشورهای دیگر از جمله فرانسه و آمریکا نیز این اقدامات را محکوم کرده‌اند. دادگاه بین‌المللی کیفری این تخریب‌ها را جنایت جنگی نامیده و عاملان آن را به تعقیب قضایی تهدید کرده است.

اما واقعیت آن است در حالی که کنترل شمال مالی کاملاً در دست این گروه‌ها قرار دارد، هیچ‌کس نمی‌تواند عملاً مانع از تخریب بیشتر شود. همچنین از آنجا که دولت مالی نیز در حال آماده کردن ارتش برای حمله به شمال این کشور است، ممکن است در جریان جنگ خسارات بیشتری به میراث این منطقه وارد شود. تمام امید نهادهای فرهنگی آن است که یا این گروه‌ها متقاعد شوند دست از تخریب بردارند، و یا آن‌که پس از برقرار شدن آتش‌بس و وضعیت ثبات بتوان آثار آسیب‌دیده را تا حدی نجات داد.

در همین زمینه:

مالی، جایی که میراث بشری می‌سوزد