شهریار مندنی پور

سایه‌ی سنگین نیمه‌تمامی‌های ما

hosseinn — Sun, 21 Oct 2012 23:15:12 +0000

چرخی در میانِ خط‌های رمان سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی، نوشته‌ی شهریار مندنی‌پور

بهروز شیدا

بهروز شیدا - جستاری که می‌خوانید خوانشی «نیمه‌تمام» است از رمان سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی، نوشته‌ی شهریار مندنی‌پور. خوانشی «نیمه‌تمام» است چرا که از میان دو «داستانی» که در رمان ما جریان دارند تنها «یک داستان» را موضوع قرار می‌دهد.

در سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی هم یک «داستان عاشقانه‌ی ایرانی» را می‌خوانیم هم «داستان» نوشته شدن یک «داستان عاشقانه‌ی ایرانی» را. جستار «نیمه‌تمام» ما گرد «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» می‌چرخد.

چیز دیگری هم هست: متنی که ما از سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی در دست داریم، به زبان انگلیسی است. اما می‌دانیم که این رمان از روی نسخه‌ی فارسی، توسط سارا خلیلی، به انگلیسی ترجمه شده است. نسخه‌‌ی فارسی هنوز منتشر نشده است. پس نقل قول‌های ما بی‌تردید با نسخه‌ی فارسی سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی که روزی منتشر خواهد شد، تفاوت‌ها دارد. در جستار «نیمه‌تمام» خود انگار تکه‌هایی از یک «رمان فارسی» را به «فارسی‌ی دیگری» نوشته‌ایم.

یک روز بهاری است؛ مقابل درِ اصلی‌ی دانشگاه تهران؛ دهه‌ی ۱۳۸۰ هجری‌‌ی شمسی. گروهی از دانش‌جویان در اعتراض به رژیم جمهوری‌ی اسلامی گرد آمده‌اند. حزب‌الهی‌ها هم هستند. با مشت‌های گره‌کرده علیه دانش‌جویان شعار می‌دهند: مرگ بر لیبرال‌. پلیس هم هست. سارا در پیاده‌رو ایستاده است و پلاکاردی در دست دارد که بر آن شعار عجیبی نوشته شده است: مرگ بر آزادی، مرگ بر اسارت.

تظاهرات در اوج است که دارا سر می‌رسد و سارا را به خروج از صحنه‌ تشویق می‌کند. اندکی بعد نویسنده‌ تأکید می‌کند آن‌چه تا کنون خواندهایم آغاز یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی است. او اما باید این داستان را طوری بنویسد که در ایران قابل چاپ باشد. پس جاهایی را که ممکن است توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سانسور شود، خود خط می‌زند.

بهروز شیدا: سارا در دامادی که در شب زفاف به عروس خویش حمله کرده است، خسرو را می‌یابد. انگار خسرو نماد همه‌ی مردانی است که جز «یورش» بر زنان راه دیگری نمی‌شناسند...

ماجرای عاشقانه‌ی سارا و دارا در حدود یک سال پیش شروع شده است. سارا که در دانشگاه تهران ادبیات فارسی می‌‌خواند، برای قرض کردن رمان بوف کور به کتاب‌خانه‌ی عمومی‌ی تهران می‌رود. کتاب‌دار به او می‌گوید بوف کور در فهرست کتاب‌های ممنوعه است. دارا که از دور گفت‌وگوی سارا و کتاب‌دار را می‌شنود، به یک نگاه به عشق او گرفتار می‌شود. آن‌گاه تا باب آشنایی با سارا را باز کند، در نزدیکی‌ی خانه‌ی او با کتاب‌خانه‌ی کوچک خود که بوف کور هم در آن هست، بساطی علم می‌کند. چند روز بعد سرانجام سارا پای بساط او می‌ایستد و بوف کور را می‌خرد.

دارا اما فقط بوف کور را به سارا نفروخته است، که زیر بسیاری از حروف این کتاب هم علامت گذاشته است. این حروف در کنار هم نامه‌ی عاشقانه‌ای را می‌سازند که اولین نامه‌ی عاشقانه‌ی دارا برای سارا است. دیگر نامه‌های عاشقانه‌ی دارا اما از حروف کتاب‌هایی ساخته می‌شود که سارا باید از کتاب‌خانه‌ی عمومی‌ی تهران قرض کند. دارا در «اولین نامه‌اش» از سارا خواسته است دومین نامه‌ی او را از حروفی که در کتاب شازده کوچولو، نوشته‌ی آنتوان دوسنت اگزوپری، علامت گذاشته است، کشف کند. در نامه‌ی دوم منبع نامه‌ی سوم معرفی می‌شود: دراکولا، نوشته‌ی برام استورکر؛ در نامه‌ی سوم منبع نامه‌ی چهارم: خسرو و شیرین، نوشته‌ی نظامی‌ی گنجوی؛ در نامه‌ی چهارم منبع نامه‌ی پنجم: سبکی‌ی تحمل‌ ناپذیر بارهستی، نوشته‌ی میلان کوندرا؛ در نامه‌ی پنجم منبع نامه‌ی ششم: دشمن مردم، نوشته‌ی هنریک ایبسن. پس از نامه‌ی ششم دارا غیب‌اش می‌زند تا نزدیک به یک سال بعد سارا را بار دیگر در مقابل درِ اصلی‌ی دانشگاه تهران ملاقات کند.

دارا زمانی دانش‌جوی دانشکده‌ی هنرهای زیبا بوده است، اما هنوز تحصیلات‌اش را به پایان نرسانده است که به دلیل عضویت در یک سازمان چپ دست‌گیر می‌شود؛ به دو سال زندان محکوم می‌شود؛ پس از پایان محکومیت از دانشکده اخراج می‌‌شود. آن‌گاه برای امرار معاش شروع به کرایه دادن فیلم در پیاده‌روها می‌کند. چندی بعد به دلیل کرایه‌ دادن فیلم‌های غیرمجاز دست‌گیر می‌شود؛ دوباره زندان؛ درست در همان روزهایی که نامه‌های عاشقانه‌اش یکی پس از دیگری به دست سارا می‌رسد. در حدود یک سال بعد آزاد می‌شود و سارا را در مقابل درِ اصلی‌ی دانشگاه تهران باز می‌یابد.

در اوج ماجرای عاشقانه‌ی سارا و دارا، سارا خواستگاری پیدا می‌کند: سنباد. سنباد به هنگام پیروزی‌ی انقلاب اسلامی کارمند اداره‌ی ثبت احوال شیراز بوده است. پس از پیروزی‌ی انقلاب اما رنگ عوض کرده است و به یکی از کارگزاران حکومت جدید تبدیل شده است؛ فهرستی از نام‌های غیراسلامی تهیه کرده است؛ برای مطالعه در مورد دستاوردهای انقلابِ فرهنگی در چین، به آن کشور سفر کرده است؛ انحصار واردات مداد از چین را به ‌دست آورده است؛ به شدت ثروتمند شده است.

چیزی از خواستگاری‌ی سنباد از سارا نگذشته است که در شبی برفی سارا از دارا می‌خواهد برای اثبات عشق‌اش به او خطر کند و از خانه بیرون بیاید. دارا چنین می‌کند و تا خانه ی سارا می‌آید. در آن جا دیوار خانه‌ی سارا را نوازش می‌کند؛ در آغوش می‌کشد، اما ماشین گشت پلیس سر می‌رسد و او را دست‌گیر می‌کند. سارا سخت سراسیمه می‌شود، به سنباد تلفن می‌کند و به او قول می‌دهد اگر با استفاده از نفوذ خود دارا را آزاد کند، با او ازدواج خواهد کرد. سنباد چنین می‌کند، اما چون به وسعت عشق سارا به دارا پی می‌برد، سارا را برای همیشه ترک می‌کند. راه وصل سارا و دارا اما هنوز هموار نیست.

در گوشه‌ای از سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی با دکتر فرهاد روبه‌رو می‌‌شویم. دکتر فرهاد پزشکی فقیرنواز است. روزی جسد مردی قوزی را در درمانگاه‌اش می‌یابد؛ جسد را در صندوق عقب ماشین می‌گذارد تا جایی از شر آن خلاص شود، اما در خیابانی پشت راه‌بندان پلیس متوقف می‌شود. بخت با او یار است. افسری او را می‌شناسد. دکتر فرهاد جان عمه‌ی افسر را در یک عمل جراحی‌ی مجانی نجات داده است. افسر پلیس از افرادش می‌خواهد دکتر را تا مقصدش مشایعت کنند.

چندی بعد سارا و دارا را در یک جشن عروسی می‌بینیم؛ جشن عروسی‌ی دخترعموی سارا در یک باغ بزرگ. دکتر فرهاد هم هست. سارا در کناری با دکتر فرهاد سخن می‌گوید. حسادت سرتاپای دارا را تسخیر می‌کند.

صحنه‌ی آخر سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی در خانه‌ی دارا برپا است. دارا سارا را به خانه‌ دعوت کرده است. در باغچه‌ی خانه بوته یاسمینی هست. سارا احساس می‌کند چشم‌هایی در گل یاسمین پنهان اند که او را می‌پایند. چشم‌های مرد قوزی است. دارا در خانه را می‌بندد.

چرایی‌ی صحنه‌ی‌ آخر را اول بپرسیم: مرد قوزی در بوته‌ی یاسمین چه می‌کند؟ در «بوی گل» چه می‌کند؟

آخرین فصل سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی زیر عنوانِ سحر از بسترم بوی گُل آید روایت می‌شود. پدر و مادر دارا به سفر رفته‌اند. سارا به خانه‌ی دارا آمده است: «سارا به دارا می‌گوید:

در آن باغچه‌ی گل در حیاط شما ... آن بوته‌ی یاسمین ...

بله، می‌خواستم هرس‌اش کنم، اما وقت نشد. نه، نکن ... خوب است گیاه را آزاد بگذاریم تا در همه جای باغ پخش شود.

[...]

بعد، انگار که ناگهان چیزی را به خاطر آورده باشد، چشمان‌اش گشاد می‌شود، خشک‌اش می‌زند.

چی شد سارا؟ چه اتفاقی افتاد؟

وقتی که پا به حیاط گذاشتم، اولین چیزی که دیدم بوته‌ی یاسمین بود ... صادقانه بگویم، این بوته من را ترساند. انگار یک جفت چشم ترسناک داشتند از درون بوته به من نگاه می‌کردند.

غیرممکن است ... به جز من و تو کسی در خانه نیست.

اما من مطمئنم. خودم دیدم. شاید وقتی تو در حیاط را باز گذاشتی، یک نفر آمده و پشت آن بوته پنهان شده است.

دارا در حالی که قلب‌اش دارد از سینه بیرون می‌زند، از گوشه‌ی پرده‌ی اتاق خواب‌اش به بوته‌ی یاسمین نگاه می‌کند. چشمان‌اش از ترس گشاد شدهاند. به نظر می‌‌رسد چیزی لای شاخه‌ها است.

وحشت‌زده به حیاط میدود، جسد یک مرد قوزی را میبیند که به در خانه خیره شده است.»[[۱

این اما برای اولین بار نیست که سایه‌ی مرد قوزی در سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی حاضر می‌شود. او هم از نخست سایه‌ی خود را بر رمان ما گسترده است. برای نخستین بار او را در فصل اول می‌بینیم که زیر عنوان مرگ بر دیکتاتوری، مرگ بر آزادی روایت می‌شود. سارا در میان تظاهرکننده‌گان است. مرد قوزی ناگهان ظاهر می‌شود و به او نهیب می‌زند که به خانه برود؛ چرا که مرگ در انتظار او است: «هی، رویابینِ روز، به خانه‌ات برو! ... امروز مرگ به سراغ تو می‌آید. به خانه برو! ... می‌فهمی؟ نیم ساعتی هست که مرگ به عشق تو گرفتار شده است. دارد داس‌اش را برای بدن تو تیز می‌کند. تا جایی که می‌توانی فرارکن ... می‌شنوی ...؟»[۲]

چنان‌که خواندیم در گوشه‌ای دیگر از سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی نیز مرد قوزی حضور عریان دارد. دکتر فرهاد در یکی از خیابان‌های تهران جسد مرد قوزی را در صندوق عقب ماشین خویش دارد. از نزدیک‌تر ببینیم: «در یکی از این خیابان‌ها دکتر فرهاد با ماشین خود از درمانگاه مجانی‌ای که در یکی از مناطق فقیرنشین شهر راه انداخته است، باز می‌گردد. بر خلاف شب‌های دیگر که خسته اما با حس عمیق رضایت به خانه برمی‌گشت، امشب همه‌ی بدن‌اش از ترس منقبض است و خیس عرق. جسد مرد قوزی در صندوق عقب ماشین کهنه‌ی او است. یک نفر مخفیانه جسد را در اتاق انتظار او گذاشته است و گریخته است.»[۳]

سایه‌ی مرد قوزی اما در جاهای دیگر هم پنهان است؛ گسترده پنهان است. گل یاسمین و صندوق عقب ماشین دکتر فرهاد تنها مخفیگاه‌های مرد قوزی نیستند.

در فصلی از سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی که زیر عنوان دوست‌ات دارم، اما دیگر نمی‌خواهم ببینمت روایت می‌شود، سارا و دارا را می‌بینیم که در سالن انتظار یک بیمارستان نشسته‌اند و با یکدیگر سخن می‌گویند. ناگهان در بیمارستان باز می‌شود و یک زن و چهار مرد وارد می‌شوند. زن بسیار زیبا است. چهار مرد لباس‌های غریبی به تن دارند: «اما عجیب‌ترین چیز گروه تازه‌ از راه رسیده نه زیبایی‌ی زن که لباس‌های چهار مرد هم‌راه او است که یادآور لباس‌های فرماند‌هان نظامی‌ی ایران در هزار و پانصد سال پیش است. آن‌ها سپرها و کلاه‌خودهایی دارند که با نوارهای براق طلامانند تزئین شده است و قبضه‌های شمشیرشان از جواهرات یاقوت و الماس‌مانند می‌درخشد.»[۴]

زن زیبا اما عروسی است که در شب زفاف خویش به دلیل خون‌ریزی‌ی شدید به بیمارستان آمده است. سارا ماجرا را برای دارا شرح می‌دهد؛ با خشم و هیجان: «شما مردها! دیدی چه ظریف بود؟ آن داماد وحشی [...]

[...]

نمی‌توانند خون‌ریزی را بند بیاورند – دنبال یک متخصص فرستاده‌اند – دکتر فرهاد.»[۵]

سارا بغض کرده است. رنج عروس را تاب نمی‌آورد. هم از این رو است که خطاب به چهار مردی که عروس را هم‌راهی کرده‌اند، چنین می‌گوید: «شما با آن عروس هستید؟

[...]

شما فامیل عروس هستید یا داماد؟

[...]

به من نگویید که شما فقط افسران نگهبانی هستید که این‌جا کشیک می‌دهید.

[...]

از طرف من به خسرو بگویید که از یک جانور هم وحشی‌تر است.»[۶]

می‌دانیم که سارا نام «داماد وحشی» را نمی‌داند، اما گمان می‌کنیم بدانیم چرا او را خسرو می‌خواند. به شب زفاف خسرو، پادشاه ساسانی با شیرین شاه‌زاده‌ی ارمنی اشاره دارد؛ به منظومه‌ی خسرو و شیرین اشاره دارد.

بخش عمده‌ای از تکه‌های سانسور شده‌ی «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» از زبان سه نفر به گوش می‌رسد: راوی، دارا، سارا.

در میان کتاب‌هایی که سارا نامه‌های دارا را از میان آن‌ها استخراج می‌کند، منظومه‌ی خسرو و شیرین هم هست. سارا کتاب را به‌تمامی خوانده است. در سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی ما اما تنها بخش‌هایی از کتاب را با او می‌خوانیم؛ از آن میان ماجرای شب زفاف خسرو و شیرین را: شیرین از خسرو تقاضا می‌کند که در شب زفاف‌شان مِی‌ نخورد. خسرو اما خودداری نمی‌تواند. سر از باده گرم می‌کند. شیرین آزرده می‌شود و مادرخوانده‌ی خود را به جای خود به حجله می‌فرستد. خسرو چنان مست نیست که مادرخوانده‌ی شیرین را از شیرین بازنشناسد. با این همه به «مادرخوانده‌» یورش می‌برد. شیرین به نجات مادرخوانده‌ی خود به حجله می‌آید. شب زفاف آغاز می‌شود: «سرِ اول به گل چیدن درآمد / چو گل زان رخ به خندیدن درآمد/ [...] / گه از سیب و سمن بد نقل سازیش/ گهی با نار و نرگس رفت بازیش / [...] گهی باز سپید از دست شه جست / تذرو باغ را بر سینه بنشست .../ گهی از بس نشاط‌انگیز پرواز / کبوتر چیره شد بر سینه‌ی باز ... [...] گوزن ماده می‌کوشید با شیر / برو هم شیر نر شد عاقبت چیر ... / [...] شگرفی کرد و تا خازن خبر داشت / به یاقوت از عقیق‌اش مهر برداشت ... / [...] صدف بر شاخ مرجان مهد بسته / به یک‌جا آب و آتش عهد بسته ... / [...] ز رنگ‌آمیزی‌ی آن آتش و آب / شبستان گشته پرشنگرف و سیماب...»[۷]

سارا در دامادی که در شب زفاف به عروس خویش حمله کرده است، خسرو را می‌یابد. انگار خسرو نماد همه‌ی مردانی است که جز «یورش» بر زنان راه دیگری نمی‌شناسند؛ نماد دیروزی که امروز را نیز تا دم مرگ تعقیب می‌کند. از همین رو است که مردانی که عروس خونین را تا بیمارستان هم‌راهی می‌کنند، لباس فرمانده‌هان هزار و پانصد سال پیش را بر تن دارند؛ خسروهایی که در همه‌ی تاریخ ایران تکرار شده‌اند؛ لباس‌هایی که با تن یکی شده‌اند؛ تبلور دیگری از مردان قوزی‌‌ای که شاید در تن همه‌ی قهرمانان داستان‌های عاشقانه‌ی ایرانی خانه کرده‌اند.

نکند در تن دارا هم مرد قوزی هست.

در فصلی از سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی که زیر عنوان عروسی روایت می‌شود، مراسمِ عروسی‌ی دخترعموی سارا در باغی در دامنه‌ی البرز بر پا است. در باغ جویی هم هست که زنان در یک سوی آن و مردان در سوی دیگر آن نشسته‌اند. در میان مهمانان هم دارا هست هم دکتر فرهاد. در لحظه‌ای از جشن در گوشه‌ای از باغ، سارا با دکتر فرهاد مشغول صحبت است. دارا از صحبتِ آن دو دچار حسادت می‌شود؛ آن قدر که به این فکر می‌افتد که سارا را ترک کند. دارا به سارا چنین می‌گوید: «حالا می‌فهمم که تو را نمی‌شناسم. تو سارایی نیستی که من می‌شناختم. گیج شده‌ام.»[۸]

سارا چنین پاسخ می‌دهد: «به خاطر این که تو خودخواهانه، همیشه من را طوری می‌خواستی که در ذهن خودت تصور می‌کردی. تنها کسی که من را همان طور دید که هستم، شاعری بود که دست‌فروشی می‌کرد.»[۹]

«روح» مرد قوزی هنوز در دارا حضور دارد. شاید در در دکتر فرهاد مرده است. جسدش را دکتر فرهاد در صندوق عقب ماشین گذاشته است و جایی انداخته است. شاید از همین رو است که آن دو اینک در باغی که عروسی‌ی دختر عموی سارا در آن بر پا است، به دو قطب متضاد تبدیل شده‌اند. دارا با خسروهای تاریخ هم‌سرشت شده است. دکتر فرهاد کسی است که عروس «داماد وحشی» را جراحی کرده است؛ شیرینِ روزگار را جراحی کرده است.

از مراسم عروسی، رقص و جوی آب را هم دریابیم. به آن شاعری که دست‌فروشی می‌‌کرد هم خواهیم رسید.

نخست تکه‌ای از فصل عروسی را بخوانیم که در آن جوی آب هم هست: «هوا سرد نیست. مهمانان میان باغ و چادر در رفت و آمد اند. دارا گوشه‌ای خلوت پیدا کرده است و تنها نشسته است. گاهی، به امید دیدن سارا، نگاه دزدانه‌ای به بخشی می‌اندازد که زنان در آن جمع شده‌اند. سارا به او گفته است که یکی از زیباترین لباس‌های زنده‌گی‌اش را خواهد پوشید. اما هر چه‌قدر که به آن سوی جوی می‌نگرد نشانی از او نمی‌بیند.»[۱۰]

حالا تکه‌ای که در آن رقص هم هست: دارا در مراسم عروسی‌ی دختر عموی سارا در گوشه‌‌ای نشسته است؛ از رفتار سارا عصبانی است. سارا با او چنین هم می‌گوید: «به مهمانی برگرد؛ می‌‌خواهم برای تو برقصم.»[۱۱]

در سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی اما باز هم واژه‌ی رقص هست.

در تکه‌ای از سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی پتروویچ ، مأمور سانسور وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، زیر واژه‌ها و جمله‌هایی خط می‌کشد: «قلم را روی کاغذ می‌گذارد که زیر واژه‌ی رقص خط بکشد، اما می‌فهمد که نویسنده خودش به جای رقص از حرکات موزون استفاده کرده است.»[۱۲]

پرسشی برای ما پیش آمده است: اگر پتروویچ زیر واژه‌ی رقص را خط کشیده است، چرا سارا به دارا می‌گوید می‌خواهد برای او «برقصد؟» چرا در اینجا واژه‌ی رقص ممنوع نشده است؟ پاسخ را شاید بتوانیم در بوف کور بیابیم. در آن‌جا از جوی آب هم نشانه‌ها هست.

در بوف‌کور که سبب‌‌ساز ماجرای عاشقانه‌ی سارا و دارا است از جوی آب و رقص نشانه‌ها است.

نخست جوی آب: راوی‌ی بوف کور در خانه نشسته است و بر قلمدانی شب‌ و روز یک منظره را نقش می‌زند: یک درخت سرو که پیرمردی قوزی زیر آن نشسته و انگشت سبابه‌ی دست چپ‌اش را به حالت تعجب روی لب‌اش گذاشته است. روبه‌روی او دختری با لباس سیاه خم شده و با دست راست به او گل نیلوفر کبودی تعارف می‌کند. میان آن‌ها یک جوی آب فاصله است. روزی اتفاقی می‌افتد که زنده‌گی‌ی او را دگرگون می‌کند: «سیزدۀ نوروز بود. همۀ مردم بیرون شهر هجوم آورده بودند – من پنجرۀ اتاقم را بسته بودم، برای اینکه سر فارغ نقاشی بکنم، نزدیک غروب گرم نقاشی بودم یکمرتبه در باز شد و عمویم وارد شد – یعنی خودش گفت که عموی من است [...] به هر حال عمویم پیرمردی بود قوز کرده [...] بمحض ورود رفت کنار اطاق چنباتمه زد - من بفکرم رسید که برای پذیرائی او چیزی تهیه بکنم [...] رفتم در پستوی تاریک اطاقم، هر گوشه را وارسی می‌کردم تا شاید بتوانم چیزی باب دندان او پیدا کنم [...] ناگهان نگاهم ببالای رف افتاد - گویا بمن الهام شد، دیدم یک بغلی شراب کهنه که بمن ارث رسیده بود [...] بالای رف بود [...] برای اینکه دستم به رف برسد چهارپایه‌ای را که آنجا بود زیر پایم گذاشتم ولی همینکه آمدم بغلی را بردارم ناگهان از سوراخ هواخور رف چشمم به بیرون افتاد – دیدم در صحرای پشت اطاقم پیرمردی قوز کرده، زیر درخت سروی نشسته بود و یک دختر جوان، نه – یک فرشتۀ آسمانی جلو او ایستاده، خم شده بود و با دست راست گل نیلوفر کبودی باو تعارف می‌کرد، در حالی که پیرمرد ناخن انگشت سبابۀ دست چپش را میجوید.»[۱۳]

گفته‌اند که جوی آب در این‌جا هم نماد گذر زمان است هم نماد فاصله‌ است؛ فاصله‌ی روح زنانه و روح مردانه؛ نماد فراقی که درمان نمی‌شود.[۱۴]

بعد رقص: راوی‌ی بوف کور، در بخش دوم با زن لکاته پیمان زناشویی بسته است: «[...] اما از دنیای داخلی: فقط دایه‌ام و یک زن لکاته برایم مانده بود. ولی ننجون دایۀ او هم هست، دایۀ هر دومان است – چون نه تنها من و زنم خویش و قوم نزدیک بودیم، بلکه ننجون هردومان را با هم شیر داده بود. اصلاً مادر او مادر من هم بود - چون من اصلاً مادر و پدرم را ندیده‌ام و مادر او آن زن بلند بالا که موهای خاکستری داشت مرا بزرگ کرد. مادر او بود که مثل مادرم دوستش داشتم و برای همین علاقه بود که دخترش را بزنی گرفتم.»[۱۵]

ننجون، دایه‌ی مشترک زن لکاته و راوی، اما پیش از این در معبد باکره‌گان رقاصه بوده است: «پدرم در شهر بنارس بوده و عمویم را بشهرهای دیگر هند برای کارهای تجارتی میفرستاده – بعد از مدتی پدرم عاشق یک دختر باکره بوگام داسی، رقاص معبد لینگم میشود. کار این دختر رقص مذهبی جلو بت بزرگ لینگم و خدمت بتکده بوده است [...]»[۱۶]

در تفسیر واژه‌ی رقص در اینجا به همین اکتفا کنیم که رقص هم نماد باکره‌گی‌ای است که بت بزرگ می‌پسندد؛ هم می‌تواند آیین کسانی باشد که چون از خدمت بت بزرگ سر باز بزنند، باید لکاته‌گی پیشه کنند.

پس رقص آن‌جا که نماد باکره‌گی، تقدس، پذیرش یک بت است خط نمی‌خورد؛ اما آن‌جا که «رقصی معمولی» است که دلایل و کارکردهای زمینی‌ دارد، واژه‌ای ممنوعه است. انگار واژه‌ی رقص آن‌جا مجاز است که حضور سایه‌ی مرد قوزی در دارا را یاد‌آوری می‌کند؛ سایه‌ی مردی را که زن باکره‌ای را جست‌وجو می‌کند که برای او برقصد؛ یک اثیری – لکاته‌ی همیشه‌گی.

اما آن شاعر – دست‌فروشی که سارا را همان طور که هست شناخته است، چه کسی است؟ پرسیدن ندارد. او را می‌شناسیم.

روزی سارا و دارا به مردی برمی خورند که در پیاده رویی بساط کتاب‌فروشی علم کرده است. کتاب‌هایی که می‌فروشد ترکیب غریبی است: «کتاب پلانک در مورد فیزیک کوانتوم، رباعیات خیام، خلاصه‌ای از تاریخ زمانِ استفان هاوکینگ، زنبورها و رد تئوریهای مارکس، زنده‌گی‌نامه‌ی صدام حسین مزدور، هزارویک شب، شعر نو فارسی، کتاب سبزِ معمر قذافی، جامعه‌ی باز و دشمنان آنِ پوپر، روان‌شناسی‌ی عشقِ استرن برگ، آیشمن: زنده‌گی و جنایات‌، سه تفنگ‌دار، هفت راه مؤثر ترک اعتیاد، هزارتوهای بورخس، راه‌نمای اسلامی‌ی روابط جنسی، ذن، جنس دومِ سیمون دوبوار، غزلیات رومی، اگزیستانسیالیزم، فلسطین، هفت روش احضار روح، صد سال تنهایی، گل‌های شر بودلر...»[۱۷]

مردی که این کتاب‌ها را بساط کرده است، نصرت رحمانی است. چه‌گونه او را شناختیم؟ از روی این تکه: « [...] دارا ناگهان پیرمرد را به یاد می‌آورد. شوکه شده است. انتظار نداشت شاعر بزرگ رمانتیک ایران را در این وضعیت ببیند. پیش از انقلاب در مجله‌های ادبی و مجله‌های زنان که حالا مخفیانه خرید و فروش می‌شدند، بخش ویژه‌ی شاعر و عکس او را دیده بود – مردی محزون با موهای بلند ژولیده‌، سیگاری بین انگشتان‌اش، پیشانی‌اش را به دست‌ تکیه داده، به نقطه‌ای دور چشم دوخته است - و کنارِ تصویر بزرگ او، شعرهای عاشقانه‌اش.

دارا می‌پرسد:

شما آقای ن. و. شراب نیستید؟

این نام مستعار شاعر بود.

[...]

بودم ... حالا پشیمانم که زمانی شعر می‌نوشتم.»[۱۸]

تکه‌‌ای که خواندیم تصویر شاعر – دست‌فروش را چنین به یاد ما می‌آورد: نصرت رحمانی در مجله‌ی زن روز در دهه‌ی ۱۳۵۰ شمسی؛ آشفته‌مو و دود‌آلود. نام‌های مستعارش را هم به یاد می‌آوریم: لولی، ترمه. درست است. نصرت رحمانی شاعر شعرهای رمانتیک است؛ شعرهای رمانتیک سیاه؛ شاعر عشق، تلخی، دود، تنهایی. در کنار دارا و سارا در کنار بساط او بایستیم، کتابی از او بگشاییم، تکه‌ای از یکی از شعرهای او را بخوانیم؛ تکه‌ای از شعر زمزمه‌ای در محراب: «تیشه بر ریشه‌ی جان دوخته‌‌ام / دل به هر شعله‌ی غم سوخته‌ام / باد آواره‌ی گورستانم / بذر پاشیده به سنگستانم / برق منشور یخین رازم / پر سیمرغ غمم، بگدازم / پیش از آن لحظه که نابود شوم / شب شوم، شعله شوم، دود شوم / در غریب شب این سوخته دشت / کرکسی پر زد و نالید و گذشت.»[۱۹]

خودش است: نصرت رحمانی، سوکوار تنهایی‌ها، غریبه‌گی‌ها، جدایی‌ها، دل‌تنگ عشق‌ها. نصرت رحمانی به سارا پیش‌نهاد یک «معامله» را می‌دهد: دست‌نوشته‌‌ی قدیمی‌ی خسرو و شیرین در مقابل روسری‌ی سارا: «خانم جوان زیبا، این دست‌نوشته‌ی منظومه‌ی خسرو و شیرین، مال پانصد و سی‌ و هشت سال پیش است. خسرو و شیرین را می‌شناسی؟

[...]

دارا با تعجب می‌گوید:

اگر این کتاب عتیقه است، ده یا بیست میلیون تومان می‌ارزد. شاید خیلی خیلی بیش‌تر.

شاعر پیر، عصبانی از دخالت دارا، بدون این‌که به او نگاه کند، زیر لب می‌گوید:

من هرگز در زنده‌گی‌ام چیز جعلی نداشته‌ام. اگر کسی را پیدا کنم که به‌راستی این کتاب را بخواهد، آن را به مبلغ ناچیزی به او می‌فروشم. این را می‌خواهی دختر؟

[...]

گفتم بله. در مقابل آن چی باید بدهم؟

پیرمرد به حلقه‌ی مویی که از روسری‌ی سارا بیرون زده است می‌نگرد و زمزمه می‌کند:

روسری‌ات ... همین حالا.»[۲۰]

سارا روسری‌اش را به شاعر می‌دهد و کمی بعد به هم‌راه دارا به سرعت از بساط کتاب‌فروشی دور می‌شود. چرا بساط کتاب‌فروشی؟ این «معامله» یعنی چه؟ چرا کتاب خسرو و شیرین؟

بساط کتاب‌فروشی بساطی را به یاد می‌آورد که دارا با کتاب‌خانه‌ی خویش در انتظار سارا برپا کرده است. این پاسخ اما پرسش‌های دیگری می‌سازد: آیا شاعر هم منتظر معشوقی است؟ آیا منتظر سارا است؟ نمی‌دانیم. اما می‌دانیم که دست‌خط منظومه‌ی خسرو شیرین تنها به شرطی به سارا بخشیده می‌شود که سارا علیه نظمی شورش کند که خسروهای روزگار ساخته‌اند؛ یعنی روسری از سر بردارد.

به کتاب‌های بساط شاعر پیر هم می‌توان نگاهی کرد: آمیخته‌ی غریبی است؛ نشانی دیگر از یک ناموزونی‌. اما مهم‌ترین نکته شاید این است که در بساط او خبری از بوف کور نیست. یعنی سایه‌ی مرد قوزی در بساط او نیست؟ یعنی دوگانه‌ی زن اثیری – لکاته در بساط او نیست؟ یعنی در بساط او میان زن و مرد جویی نیست؟ یعنی در بساط او رقص دیگری برپا است؟ پاسخ این پرسش‌ها را سارا به‌تر می‌داند؛ حتا اگر به ما نگوید.

سارا پاسخ پاره‌ای از پرسش‌ها را نمی‌دهد. نویسنده‌ی «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» اما می‌خواهد پاسخ ما را بدهد. تکه‌های سانسورشده را طوری خط زده است که ما بتوانیم زیرخط‌‌خورده‌گی‌ها را بخوانیم.

۱۰

نصرت رحمانی به سارا پیش‌نهاد یک «معامله» را می‌دهد: دست‌نوشته‌ی قدیمی‌ی خسرو و شیرین در مقابل روسری‌ی سارا: «خانم جوان زیبا، این دست‌نوشتهٔ منظومهٔ خسرو و شیرین، مال ۵۳۸ پیش است. خسرو و شیرین را می‌‌شناسی؟

بخش عمده‌ای از تکه‌های سانسور شده‌ی «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» از زبان سه نفر به گوش می‌رسد: راوی، دارا، سارا.

راوی‌ در زیر خط‌خورده‌گی‌ها چنین می‌گوید: مطابق یک قانون نوشته نشده تدریس ادبیات معاصر در مدارس و دانشگاه‌های ایران ممنوع است.[۲۱]

با هر قدمی که برمی‌دارد نخست پیکان‌های سه بُعدی‌ی قاطع سینه‌های خود را می‌بیند، سپس بیضی‌ی زیبای زانوان‌ و ساق پای شکیل‌ خود را. لذت‌اش دیری نمی‌پاید. سنگینی‌ی نگاهی شهوانی را روی شانه‌های خود احساس می‌کند.[۲۲] آب دریا از روی شانه‌هایش، روی سینه‌‌های محکم‌اش می‌ریزد که مثل دماغه‌های‌ دو کشتی می‌خواهند راه خود را از میان دریا باز کنند. موج فروکش می‌کند و آب تا زیر سینه‌ی سارا پایین می‌رود. زن‌ها به او اشاره می‌کنند و از وحشت فریاد می‌کشند. سارا سینه‌های شناورش را با دست‌ می‌پوشاند. فقط کمی بعد می‌فهمد که در قسمت زنانه‌ی دریا است. کمی آن طرف‌تر، با یک پرده‌ی برزنتی‌ی سبز، بخش زنان جدا می‌شود. خورشید و آب شور پرده را سوزانده‌اند. پرده از چند نقطه پاره شده است. امواج خروشان نقاط پاره شده را عقب و جلو می‌‌برند و او می‌تواند هفت‌صد – هشت‌صد متر آن طرف‌تر بدن‌های چاق و پشمالو را در بخش مردان ببیند.[۲۳] بعد از انقلاب هیچ یک از کتاب‌هایش اجازه‌ی چاپ یا تجدید چاپ نگرفته بودند.[۲۴] دارا می‌بیند که دست‌های نوازشگر پیرمرد برخلاف میل‌اش به آرامی از دست سارا جدا می‌شود.[۲۵] پیرمرد وانمود می‌کند می‌خواهد به مینیاتور نگاه کند. سرش را به آن قسمت ازگردن سارا که از زیر گره روسری‌اش معلوم است، نزدیک می‌کند و عمیق می‌بوید. سارا صدای آن نفس طولانی را می‌شنود، اما عقب نمی‌کشد.[۲۶] مشکل این است که وقتی یک دختر و پسر جوان با یکدیگر قدم می‌زنند، گاهی اوقات دست آن‌ها با یکدیگر برخورد می‌کند. برای دو باکره، این برخورد هم لذت‌بخش است هم کلافه‌کننده.[۲۷] باد در موهای بلند سارا می‌وزد و پوست لخت دست‌ها و پاهایش را نوازش می‌کند. از طرف دیگر، از عمق گوشت جوان بدن‌اش، احساس دل‌پذیر و سرکوب‌شده‌ی آزادی و سرمستی به سوی روزنه پوست‌اش جریان پیدا می‌کند.[۲۸] در چشم یک دیگر تصویر واژه‌های ممنوع را می‌بینند؛ واژه‌هایی چون بوسه، انار، شیر و عسل و صدف.[۲۹] صاحب فروشگاه دارا را برانداز می‌کند. سارا نزدیک‌تر می‌آید و آگاه از این‌ که بوی آخرین عطر شانل را به سوی سوراخ‌های دماغ او می‌فرستد، با دکمه‌‌ی نقره‌ای رنگ بالایی‌ی مانتوی‌ خود بازی می‌کند.[۳۰] سارا عشوه‌گرانه کپل‌اش را تکان می‌دهد و از دارا می‌پرسد: چه‌طور است؟ این اولین بار است که دارا می‌بیند سارا چیزی به جز مانتو پوشیده است. نور چراغ‌های فروشگاه روی پوست جوان و درخشان سارا منعکس می‌شود. دارا احساس می‌کند تب دارد و عرق از ستون فقرات‌اش چکه می‌کند. او مرده‌ی آن است که دست‌اش را دراز کند و آن شانه‌ها را لمس کند.[۳۱] فکر می‌کند دارا از او می‌خواهد سینه‌بندش را هم در‌بیاورد. دست‌اش را به پشت می‌برد و قلابی را باز می‌کند که هیچ مردی در دنیا آن را دوست ندارد. دارا حس می‌کند چشمان‌اش گُر می‌گیرد. دود سیاه از چشمان‌اش برمی‌خیزد.[۳۲] ‌یک لباس چسبان سفید پوشیده است با تارهای نقره‌ای. شانه‌های گرد دعوت‌کننده‌ و بازوان کمی گوشت‌آلودش بی‌رحمانه می‌درخشند. دامن‌اش بالای زانو است و دارا میخ‌کوب ساق پای سارا شده است. عضلات کشیده‌ی ساق‌ها آن‌قدر پهن هستند که وقتی دستان یک مرد به ظرافت روی آن‌ها بلغزد، بخشی از آن‌ها را بپوشاند و بعد به تدریج رو به پایین، سوی بالای مچ‌ها، باریک شود؛ اندازه‌ی شست و انگشت میانی‌ی یک مرد تا گِرد نازکای شکننده‌شان بگردد. دارا یک لحظه تصور می‌کند که ران‌های سارا دور بدن او حلقه شده است و آن ساق‌های دل‌پذیر در امتداد سوزان پشت پاهایش به لطافت سُر می‌خورد.[۳۳]

دارا از زیر خط‌خورده‌گی‌ها چنین می‌گوید: آرزو داشتم قدرت دراکولا را داشتم؛ نه از آن نوع که بتوانم شب‌ها به اتاق خواب تو بیایم و خو‌ن‌ات را بمکم، بل‌که از آن نوع که تا آخرعمر از تو محافظت کنم؛ بی‌آن‌که خود بدانی.[۳۴] زندان بودم. به این شرط آزاد شدم که شهر را ترک نکنم. یک بار در هفته باید خود را نشان می‌دادم و امضا می‌کردم. این روزها هرچه بیش‌تر قسم می‌خورم که فعالیت سیاسی نمی‌کنم، بیش‌تر به من مشکوک می‌شوند. حتا اعتراف کرده‌ام که عاشق شده‌ام و حالا از هر چه ایدئولوژی‌ است متنفرم.[۳۵] اگر تو در زندان به اندازه‌ی من کتک خورده بودی حالا یا به‌تمامی کر شده بودی یا می‌توانستی حتا زمزمه‌ی سوسک‌ها را هم بشنوی.[۳۶] سال‌ها مثل یک گوسفند زنده‌گی کرده‌ام. کارم فقط رنگ کردن خانه‌ها است. هیچ فعالیت سیاسی‌ا‌ی ندارم. آن‌ها این را خوب می‌دانند، حتا اگر بخواهند از دست من خلاص شوند، می‌توانند این کار را خیلی ساده‌تر و ماهرانه‌تر انجام دهند.[۳۷]

سارا از زیر خط‌خورده‌گی‌ها چنین می‌گوید: سال‌ها است به همه گفته‌اند ساکت باش، انتقاد نکن، اعتراض نکن؛ به همان بهانه‌ی جنگ و مبارزه با امپریالیسم جهانی و ضدانقلاب.[۳۸] پس چرا وقت نمی‌گذاری من را ببینی؟ مطمئن نیستم که در میان دیگر قرارهایت برای دیدن من وقت داشته باشی.[۳۹] کجا می‌توانیم برویم. می‌بینم وقتی با هم هستیم، تو چه‌قدر می‌ترسی دست‌گیر شوی. از خودم بدم می‌آید که تو را در این وضعیت سخت قرار می‌دهم.[۴۰]

‌

«گزیده‌ای» از تکه‌های سانسورشده‌ی «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» را خواندیم؛ ترکیبی تکه تکه که گاه تنها نقطه اتصال‌شان خط‌خورده‌گی بود. خط‌خورده‌گی‌ها خود سخن می‌‌گفتند. به پاره‌ای از چیزهایی اشاره کنیم که در ادامه‌ی این جستار«نیمه‌‌تمام» شاید در فرصتی دیگر نوشته شود.

۱۱

در جریان نوشته شدن «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» دو شخصیت در جدالی دائمی درگیر اند: نویسنده‌ی «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» و مأمور سانسور وزارت فرهنگ و ارشاد جمهوری‌ی اسلامی، پتروویچ. می‌دانیم که پتروویچ در رمان جنایت و مکافات نام مأمور رسیده‌گی به جنایت راسکولنیکوف است. نام جستاری که شاید روزی جستار نیمه‌تمامی را که می‌خوانید تکمیل کند، از همین جدال نویسنده و پتروویچ برمی‌آید: آن «جستارِ احتمالی» یکی از این پنج نام را خواهد داشت: از گناه عشق کجا بگریزم؟ تا منجی‌ی عشق چه‌قدر مانده است؟ پس حضور عشق چه شد؟ فقر من از عشق چرا است؟ در زبان عشق حیران ام. آن جستار پنج محور خواهد داشت: رابطه‌ی نویسنده‌ و متن «یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی»، رابطه‌ی نویسنده و تاریخ ایران، رابطه‌ی نویسنده و جهان غرب، گفت‌وگوی سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی با متن‌های دیگر، تردیدهای جاری در سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی. بیش از این از نیمه‌ی دیگر جستار «نیمه‌‌تمام» خود سخن نگوییم. به جستار «نیمه‌تمامی»‌‌ برگردیم که پیش رو دارید؛ به پلاکاردی که سارا در جریان تظاهرات دانش‌جویان در دست دارد.

گفتیم که بر پلاکاردی که سارا در دست دارد، چنین نوشته شده است: مرگ بر آزادی، مرگ بر اسارت. به نظر می‌رسد این شعار همه‌ی آن چیزی را که تا کنون در این جستار «نیمه‌تمام» خواندید، فشرده می‌کند؛ با پنج نام احتمالی‌ی «نیمه‌ی دیگر» جستار ما هم بی‌ارتباط نیست.

۱۲

بر پلاکاردی که سارا در دست دارد آزادی شاید یعنی تنهایی؛ یعنی شیرین بدون خسرو؛ یعنی سارای بدون دارا؛ یعنی جوی جدایی؛ یعنی غیابِ عشق. اسارت یعنی رابطه‌ی شیرین با مرد قوزی‌ی درون خسرو؛ یعنی باز هم جوی جدایی؛ یعنی عروسی که از شب زفاف زخمی است؛ یعنی چشمی که زن را به اثیری و لکاته تقسیم کرده است؛ یعنی عشق ناکام.

پس منزل سوم کجا است؟ منزلی که میان «آزادی» و «اسارت» ایستاده است کجا است؟ در آن منزل شاعر پیر خانه دارد؟ دکتر فرهاد خانه دارد؟ همین‌جا پرسش‌های دیگری را به یاد بیاوریم: نام دکتر فرهاد چه کسی را به یاد ما می‌آورد؟ چرا «دکتر» با نام کوچک‌اش خطاب می‌شود؟ این دو پرسش یک پرسش بیش نیست. پاسخ هم شاید یکی بیش نیست: فرهاد ضلع سوم مثلث عاشقانه‌ی منظومه‌ی خسرو و شیرین است.

همان فرهاد که کوهی را به تیشه‌ی عشق از سر راه برمی‌دارد؛ همان فرهاد که شیرین و اسب‌اش را بر گردن می‌گذارد و تا قصر خسرو می‌برد؛ همان فرهاد که در «مناظره» با خسرو چنان از عشق شیرین سخن می‌گوید که خسرو از سخن باز می‌ماند: «نخستین بار گفتش کز کجایی / بگفت: از دار ملک آشنایی / بگفت: آن‌جا به صنعت در چه کوشند؟ / بگفت: انده خرند و جان فروشند / بگفتا: جان فروشی در ادب نیست / بگفت: از عشقبازان این عجب نیست / بگفت: از دل شدی عاشق بدین سان؟ / بگفت: از دل تو می‌گویی، من از جان / بگفتا: عشق شیرین بر تو چون است؟ / بگفت: از جان شیرینم فزون است / بگفتا: هر شبش بینی چو مهتاب؟ / بگفت: آری، چو خواب آید، کجا خواب؟ / بگفتا: دل ز مهرش کی کنی پاک؟ / بگفت: آنگه که باشم خفته در خاک / بگفتا: گر خرامی در سرایش؟ / بگفت: اندازم این سر زیر پایش.»[۴۱]

منزل سوم منزل فرهاد است؟ منزل شاعر – دست‌فروش است؟ منزل این دو یکی است؟ منزل سوم منزل دیگری است؟

۱۳

«یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» با بوف‌کور آغاز می‌شود؛ خسرو وشیرین را در خویش تکرار می‌کند؛ سایه‌ی مرد قوزی‌ی بوف کور بر آن می‌افتد. در آن خسروِ خسرو وشیرین تکرار می‌شود. در آن شیرین خسرو و شیرین شاعری پیر را در خسروی جوان می‌جوید. در آن فرهاد نعش مرد قوزی بر دوش می‌برد. هنوز نمی‌دانیم در سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی آیا دکتر فرهاد و شاعر پیر هم‌‌نفس اند یا نه. تنها می‌دانیم که شاعر پیر نیز در شعری که از او خواندیم فرهادوار از تیشه‌ای نالیده است که بر ریشه‌ی جان دوخته است. تنها می‌دانیم که دکتر فرهاد انگار تجسم همه‌ی فرهادهای تاریخ ما است که همه‌ی شیرین‌ها را به خسروها باخته‌اند تا از عشق تنها تمنا و فراق و جای پای یار نصیب برند. انگار خسروها زمین را تصرف کرده‌اند تا فرهادها به خاک بیفتند و به آسمان روند. «داستان عاشقانه‌ی ایرانی» داستان پیچیده‌ای است؛ شباهت متکثر.

۱۴

در میان متن‌هایی که دارا نخستین نامه‌های عاشقانه‌ی خویش را از حروف آن‌ها برای سارا می‌نویسد سایه‌ی بوف کور و خسرو و شیرین گسترده است. دیدیم. نامه‌های عاشقانه‌ی دارا اما در چهار متن دیگر هم پراکنده‌ است: آن چهار متن را شما خود خوانده‌اید: شازده کوچولو، دراکولا، سنگینی‌ی تحمل‌ناپذیر بار هستی، دشمن مردم. هر متن را در یک واژه فشرده می‌کنیم. شازده کوچولو را در عشق، دراکولا را در تنهایی، سنگینی‌ی تحمل‌ناپذیر بار هستی را در جدایی، دشمن مردم را در غریبه‌گی.

سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی ظرفِ عشق، تنهایی، جدایی، غریبه‌گی است.

زیر درخت سرو همه‌ی این واژه‌ها جمع‌ شده‌اند.

۱۵

به صحنه‌ی نخستِ سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی بازگردیم؛ به هنگامه‌ای که مقابل درِ دانشگاه تهران بر پا است. سارا از سخنان مرد قوزی خشمگین است که کسی او را صدا می‌کند: «[...] سارا یک بار دیگر به‌دقت به پشت نرده‌ها می‌نگرد. چیزی آن‌جا نیست مگر تنه‌ی چنارها و سروهای کهن محوطه‌ی دانشگاه ... بعد می‌شنود:

دارا هستم ...»[۴۲]

درخت سرو این‌جا چه می‌کند؟ هیچ! تنها ما را به یاد درخت سرو بوف‌ کور می‌اندازد؛ یاد پیرمرد قوزی، زن سیاه‌پوش، نیلوفر کبود، جوی آب که زیر درخت سرو جمع اند؛ همان سایه‌ای که انگار عشقی را جاودانه کرده است که جز تنهایی، جدایی، غریبه‌گی ثمر ندارد.

۱۶

سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی را ببندیم. درخت سرو منزل آخر ما است؛ سایه‌ی سنگین نیمه‌تمامی‌های ما است.

--------------

این جستار پیش از این در جنگ زمان، شماره‌ ۱۱، منتشر شده است.

در همین زمینه:

● شهریار مندنی‌پور در زمانه:

ادبیات ایران با همه‌ی زخم‌هایش هنوز زنده است

فصلی از سانسور یک داستان عاشقانه ایرانی

سلطان گورستان، داستان کوتاه

●بهروز شیدا در زمانه:

بهمنی‌‌ رها شده است. پشت‌اش ایستاده‌ایم یا زیرش؟

راهی برای آمیزش «اثر» با «متن»

اینترنت تار صوتی جهان است

●پانویس‌ها:

[۱] Mandanipour, Shahriar. (2009), Censoring An Iranian Love Story, Translated from the Farsi, by Sara Khalili, New York, pp. 294 - 295

[۲] Ibid., pp. 6- 7

[۳] Ibid., p. 163

[۴] Ibid., pp. 115 - 116

[۵] Ibid., p. 117

[۶] Ibid., p. 118

[۷] Ibid., pp. 27 - 28

[۸] Ibid., p. 278

[۹] Ibid.

[۱۰] Ibid., p. 270

[۱۱] Ibid., p. 278

[۱۲] Ibid., p. 10

[۱۳] هدایت، صادق. (۱۳۵۱)، بوف کور، تهران، صص ۱۴ - ۱۳

[۱۴] شمیسا، سیروس. (۱۳۷۱)، داستان یک روح: شرح و متنِ بوف کور صادق هدایت، تهران، ص ۸۷

[۱۵] هدایت (۱۳۵۱)، ص ۵۳

[۱۶] همانجا، ص ۵۴

[۱۷] Mandanipour (2009), pp. 103 - 104

[۱۸] Ibid., p. 104

[۱۹] رحمانی، نصرت. (۱۳۷۴)، آوازی در فرجام، تهران، ص ۲۹۴

[۲۰] Ibid., pp. 105 - 106

[۲۱] Ibid., p. 14

[۲۲] Ibid., p. 67

[۲۳] Ibid., p. 68

[۲۴] Ibid., p. 104

[۲۵] Ibid.

[۲۶] Ibid., p. 105

[۲۷] Ibid., p. 113

[۲۸] Ibid., p. 162

[۲۹] Ibid., p. 183

[۳۰] Ibid., p. 187

[۳۱] Ibid., p. 188

[۳۲] Ibid., p. 255

[۳۳] Ibid., p. 273

[۳۴] Ibid., p. 21

[۳۵] Ibid., p. 31

[۳۶] Ibid., p. 203

[۳۷] Ibid., p. 228

[۳۸] Ibid., p. 139

[۳۹] Ibid., p. 173

[۴۰] Ibid., p. 174

[۴۱] نظامی گنجوی، خمسه. (۱۳۸۴)، بر اساس نسخه وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، ص ۱۹۸

[۴۲] Mandanipour (2009), p. 42

سلطان گورستان

Thu, 12 Jul 2012 17:12:10 +0000

نثار گورهای ممنوع ایران

شهریار مندنی‌پور

شهریار مندنی‌پور - ... از پای دیوار خرابۀ پنجمی، نه قدم سمت زبان گنجشک بعد هفت قدم سمت راست.
می‌‌گویم: مارخ خانم! فقط قبر پسر شما که نیست، پسر من هم هست. مطمئنم همین اینجا بود. این بوته خاری هم که می‌‌گویید قبلنا نبوده، کاملا درست می‌‌گویید. منتها همین مدتی که نیامده‌ایم سبز شده.

خب سخت هم هست. توی یک تکه زمین گندۀ بایر آدم چطور بفهمد دفعۀ قبل کجا بود که قبر بچه‌اش بود.

می‌گویم:به تشخیص من پیرمرد خاطرجمع باشید. همۀ این قبرستان را من مثل کف دستم می‌‌شناسم. اگر شک دارید امتحانم کنید. از وسط این خرابه‌‌ها که برویم توی قبرستان ، همین راسته که برویم می‌‌رسیم قطعۀ سیصد و بیست و هفت. قبر اولش که دو تا شمعدان سنگی بالایش هست، مال حاج آقا «سمیرمی» هست: بزرگ خاندان، هزار و سیصد پنجاه و دو مرحوم شده. آن ورترش «بی‌بی خاتون» مادر مهربان و زحمتکش خوابیده. بعدش قبر آقا یدی هست، خیلی مظلوم... همین‌طور برویم جلو، می‌‌رسیم به یک سنگ مرمر تا همین بالای زانویم بلندی‌اش، خیلی خوشکل و به قاعده: «کاظم خان رابندی» بازنشستۀ عالیرتبۀ آموزش پرورش... باز هم بگویم؟ والله قطعۀ بعدی را هم همین‌طور مثل کف دستم از حفظم. حالا هم وقتی می‌‌گویم ماه پیش‌قدم که کردم، درست همین‌جا بود قدم کردم، قبول کنید.

و مارخ خانم هر شب جمعه صفحۀ نق‌نقش خط می‌خورد. اصرار اصرار بایستی بهش حالی بکنم که خانم! مجبوریم! برای اینکه شک نکنند باید دیر به دیر ‌، بلکه باید هر بار بگذاریم بیشتر از یک ماه بگذرد بعد بیاییم قبرستان. هر وقت هم آمدیم اینجا، جاهای دیگر هم برویم بنشینیم. شروع می‌‌کند زنجموره.
می‌گویم: خانم! همین هفته پیش قبرستان بودیم خانم.
می‌گوید: آقا! شما هوش و حواستان جمع نیست. یک ماه بیشتر شده که نرفته‌ایم. شما اگر راست می‌گویید بگویید امروز چند شنبه است.
می‌‌گویم: آخر اینکه یک ضربدری روی این خاک کنده باشید که نمی‌‌شود نشانه. چطور توقعتان می‌‌شود یک ماه بماند؟!
می‌‌گوید: کار، کارِ «همتی»‌هاست. به خون من و تو پیرمرد تشنه‌اند. این زن و شوهر برای چی آزارمان می‌‌دهند؟ خب شما بالاغیرتن مرد من هستید. یک قدم بروید به‌شان بگویید خدا را خوش نمی‌آید یک مادر داغدار را این‌طور زابرا می‌کنید. غیرت کنید ازشان بپرسید: آخر چی ازتان کم می‌شود یک قلوه‌سنگ یا یک نشانه که ما می‌گذاریم اینجا. چرا اقلا باران نمی‌آید؟
می‌‌گویم: ـ خاطر جمع باشید همین‌جا بود. لبه‌ی چادرتان را بکشید جلو صورتتان که هر کسی ببیند، نبیند دارید گریه می‌‌کنید. خیال کنند از گشت و واگشت ناامید شده‌ایم، بی‌منظور اینجا نشسته‌ایم.
می‌‌گویم: امشب ما هم می‌‌رویم سنگ مرمر بچه‌شان را خرد می‌‌کنیم.
مارخ خانم غضب می‌‌گیرد. می‌‌گوید: نه خیر! خودم می‌‌روم به‌شان می‌‌گویم.
تند و غضبناک راه می‌افتد. هن هن دنبالش می‌دوم، جار می‌زنم، می‌گویم: برگردید مارخ خانم! نروید سراغ آن‌ها! بدبختمان می‌کنند.

ولی نمی‌‌دانم توی این گوشه‌ی پرت قبرستان، این همه لت دیوار کاهگلی، کنار آن آبادیِ قبرهای خوشگل و به‌قاعده، قبلنا چی بوده. آن همه که با همین ضعف پیری‌ هزار بار بلکه بیشتر قبرستان را گشته‌ام‎، به این خرابه‌‌ها اصلنا شک نکرده بودم. بلکه این دیوار‌ها پنجاه سال پیش، خانه‌های یک بنده‌خداهایی بوده‌اند. این سوراخ‌‌ها بلکه پنجره بوده‌اند. لابدن باهار پشت پنجره، یک کسانی تماشای بیرون می‌‌کرده‌اند، کسی شاید دلبندی داشته، همین دیواری که نشانۀ ما هست اتاقی بوده، تویش با دلدارش بوس و کناری داشته... بعد قبرستان هی تند تند پیش آمده رسیده این‌جا... هی انقلاب، هی جنگ.

می‌‌گویم: قبرستان باید حریم و حرمتی داشته باشد، هر کدام از ساکنانش به قاعده برای خودش سنگ داشته باشد، اسم و رسم داشته باشد... وقتی اینجا هیچ سنگ قبری نیست، وقتی قاری صدهزار تومانش هم بدهند نمی‌‌آید اینجا، پس اینجا یعنی پس چی هست؟ پس ما یعنی کی هستیم مارخ خانم؟

نمی‌دانم، یادم نمانده طپانچۀ پدری‌ام را توی کدام دیوار زیرزمینمان قایم کرده‌ام بلکه چهل سال، پنجاه سال بلکه پیش‌تر بوده که قایمش کرده‌ام. شده اگر همۀ دیوار‌ها را بکنم، پیدایش می‌کنم.

می‌‌گویم: مارخ خانم، دل به شک نباشید. جخ خوب یادم هست پیریزا بهم گفت از دیوار باید قدم بکنم. یک هفت قدم، بعد نه قدم.

می‌‌گوید: من تا دستم برسد به خاک، به دلم می‌‌آید که بچه‌ام زیرش هست یا نیست. وقتی می‌‌گویم نیست قبول کنید. آقا شما حافظه‌تان یک کمی قر و قاطی شده. اگر درست می‌گویید بگویید حالا دیروز است یا امروز... کو آن هفت تا سنگی که رویهم گذاشته بودم نشانه؟

می‌‌گویم: سنگ که نشانه نمی‌‌شود «مارخ» خانم. مثل اینکه شما وقتی بخواهید نشانی خانه‌مان را بدهید، بگویید روی رخ‌باممان یک کف‌تر نشسته. سنگ‌ها را بلکه یک بچه‌ای پرت کرده واسۀ گنجشکی، گربه‌ای، چیزی.

می‌‌گوید: بچه اینجا نمی‌‌آید. اصلا شنیده‌ای از این همه گنجشک یکیش اینجا جیک جیک کند.

نشنیده‌ام... اما از یک جاهای خیلی دوری، صداهای دوری، مدام اسمم را صدا می‌‌زنند: حیدر حیدر! کفش‌هایت را بکن پا...! ولی انگار بعضی وقت‌ها یک چیزهایی که یادم می‌آید، زندگی یک مرد دیگری بوده که دیده‌ام: مارخِ من کنار پنجره نشسته بود تا آفتاب خالص بتابد روی ساق سفیدش، و مارخ یک رشته ریسمان به دندانش، یک رشته سرانگشت‌‌هایش، ریسمان را می‌‌غلتاند روی پوست ساقش. موهای تک و توکی کنده می‌‌شدند دور ریسمان، و ساق مارخ، مثل مرمر می‌‌تابید.

می‌گویم: مونس من! توی خانه‌مان که هستیم پروایی نیست. هر چقدر می‌توانی شیون و چار کن! اگر گریه نمی‌کنی لااقل زبان بگیر. این طور ماتک که می‌زنی به این در و دیوار‌ها، هر ماه قد یک سال داری پیر می‌شوی. کو شاخ نبات من؟

مارخ خانم، لبۀ چادرش خرش خرش روی زمین می‌‌کشد، از این خرابه می‌‌رود خرابۀ مجاور و بعدتری، بلکه کجا آشنا بیاید به چشم‌هایش. گمانم پیرزنم حافظه‌اش قر و قاطی کرده.

می‌‌گوید: همۀ خرابه‌‌ها شبیه هم شده‌اند. کار، کار همتی‌هاست. شما خودتان را به آن راه می‌‌زنید. حالا هم حتمنا زن و شوهری یک جایی دارند تماشایمان می‌‌کنند، این‌طور حیران و سرگردان که می‌‌گردیم، به‌مان می‌‌خندند. مگر این جماعت چقدر کوفت می‌کنند که می‌توانند گُه‌شان را همۀ این اطراف پخش کنند. حُکمن قبر بچه‌های دیگران هم این‌جا هست. باید به مادر‌هایشان خبر بدهیم.

می‌گویم: خانم خانم‌ها همینمان هم کم بود که به جرم افشای دوسیه‌های محرمانۀ دولت بگیرندمان.

من ندیده‌ام همتی‌ها هیچ‌وقت بخندند. یک‌بار نشده بیاییم قبرستان این‌ها سر قبر پسرشان نباشند. همیشه رخت سیاه برشان، انگار آنجا سنگ شده باشند. منتها همین روز‌ها بالاخره برای نقشه‌ام یک فرصتی دست می‌دهد، انتقامم را از آن همتیِ یک دستی می‌گیرم. یک جایی خلوت تاریکی که گیرش بیندازم، همین غضبم بهم قوت بازو می‌‌دهد. با آن ریش و موی سفیدش همسن و سال خودم هست، ولی آن‌طور که مریض‌احوال نشان می‌‌دهد حتما حریفش هستم. من نه که از آن نگاه برنده‌اش بترسم، منتها می‌‌بینم که توی نگاهش به ما یک کینه‌ی کهنه‌ای هست چه جور! زن و وشوهری این چندین سال بلکه خوب پروارش کرده‌اند، نقشه کشیده‌اند که یک‌طور حسابی انتقام خون بچه‌شان را بگیرند.

گفته‌ام: شما برای ما مثل یک ناجی بودید آقا «پیریزا»! من همه جای قبرستان را می‌‌گشتم. توی هر سوراخ سمبه‌ای سرک می‌‌کشیدم. با هر کسی گرم می‌‌گرفتم بلکه زیر زبانش را بکشم، چیزی دستگیرم بشود، هر جا یکی دو نفر ایستاده بودند، گپ می‌‌زدند، می‌‌رفتم نزدیکشان، بشنوم دربارۀ چی حرف می‌‌زنند. هر جا می‌‌رسیدم به قبر یک جوان ناکامی، می‌‌نشستم، سنگ‌ریزه‌ سه بار می‌‌زدم به سنگ قبرش، برایش فاتحه می‌‌خواندم.
این جوان‌ها بالاخره آن دنیا همدیگر را می‌‌بینند. برای هم تعریف می‌‌کنند. بلکه به گوش پسرم می‌‌رساندند که دارم دنبال قبرش می‌‌گردم. حساب کتابم درست بود آقا پیریزا؟ بلکه خود پسرم به دل شما انداخته بیایید بگویید کجا هست.

بعد باد می‌‌آید همیشه. قبلن تابستان که هست آفتاب داغ خاک را می‌‌سوزاند. غبار سوخته توی حلق آدم می‌‌رود. کی می‌‌داند غبارِ کیست؟ قطعۀ شهید‌ها باز خوب است که برزنت کشیده‌اند سرپوش، سایه دارد. هروقت به له له بیفتم، می‌‌روم آنجا می‌‌نشینم. قبر‌ها عکس دارند. به شهدای جنگ می‌‌گویم حیف که من دیگر جوان نبودم همراه‌تان بیایم جنگ. من خودم یک طپانچه دارم، از زمان کودتا، قایمش کرده‌ام توی دیوار زیرزمین.

می‌گویم: یادم نیست برایتان گفته‌ام یا نگفته‌ام؟ با همتی سینه به سینه شدم. همین دیروز بود یا بلکه پریروز بود توی کوچه‌مان سینه به سینه شدم با همتی. همچی آمد جلو که من از سرِ راهش بکشم کنار. من هم نکشیدم کنار، سینه به سینه شدیم. چشم انداخت توی چشمم انگار‌‌ همان‌جا بخواهد شاهرگم را بجود. نهیب زد: برو کنار... من گفتم خودت برو آن ور. نرفت. گفت: می‌گویم برو کنار. گفتم: من می‌گویم تو برو کنار. برایم کله قوچی آورد جلو، من هم کله بردم برایش، همچین که پیشانی به پیشانی شدیم.

حالا چه زود دارد شب می‌‌شود. بگویم مارخ خانم دیگر بیایید برویم خانه‌مان. برویم که خانه‌مان تنها مانده.

یادم باشد که هرچی می‌گویم فقط حواسم جمع باشد نگویم چه شکی به دلم افتاده. دیروز نزدیک بود از دهنم بپرد. مارخ خانمم این را دیگر طاقت نمی‌آورد. همین تا از دهنم بپرد، جخ یک آهی می‌کشد و جان به جان‌آفرین تسلیم می‌کند.

تاریکی پیاده‌رفتن وقت تند‌تر می‌گذرد، منتها شب هم از آن سمت کش می‌آید. یواش می‌‌گویم: ـ خانم! زبانم لال بشود اگر باعث دلنگرانی‌تان بشوم، ولی سر همین پیچ کوچه که رسیدیم ‌یک طوری که انگار منظوری ندارید، برگردید پشت سرتان را نگاه کنید، یک کسی انگار از قبرستان متصل پشت سرمان می‌‌آید.

مارخ خانم کلید می‌‌اندازد در را باز می‌‌کند. حیاط، کنار همین حوضِ بی‌ماهی یک کمی بنشینم فکر بکنم که چکار کنم. به مارخ خانمم بگویم یا نگویم. خب درست که از وقتی بهش خبر دادم قبر پسرمان را پیدا کرده‌ام دیگر نمی‌نشیند آن‌طور ساکت و خاموش، مثل یک میت که پاری وقت‌ها می‌ترسیدم نکند مرده. حالا انگاری یک جان تازه‌ای گرفته مارخم. حالا بیایم بهش بگویم... چی می‌خواستم بگویم؟.. پیری و تاریکی تا آدم بیاید یک فکری را تا آخرش برود، ماه از پشت دیوار خانه بالا می‌آید ماه. آن وقت‌ها که ماهی‌های گُلی توی حوض بودند دور عکس ماه توی آب بازی می‌کردند چقدر بازی می‌کردند. ولی دم‌دمای صبح که زمین و زمان ساکت می‌شد، جخ که خش خش برگ‌های نارنج هم نمی‌‌آمد، صدای چِپ چلپ عجیبی از سمت حوض می‌آمد. می‌‌فهمیدم ماهی‌‌ها آمده‌اند بالا، دهنشان روی آب، باز و بسته می‌‌کنند دهنشان را. هوا نمی‌‌مکند، یا بلکه گشنه هم نیستند، به زبانِ بی‌زبانی خودشان حرف می‌زنند؛ بلکه دارند به هم می‌گویند امروز صبح یک پاسداری درِ این خانه را می‌زند... همین امشب طپانچه‌ام را از توی دیوار زیرزمین می‌کشم بیرون. خیلی سال است دیگر زیادی خوابیده. خیلی سال است می‌‌گویم مارخ خانم این همه می‌‌روی بیرون خرید، یک جفت ماهی گلی هم بخر بیندازیم توی این حوض. صفا دارد. سرگرم می‌‌شوم عصر بنشینم نگاه‌شان بکنم. می‌‌گوید آمد نیامد دارد برای خانه. می‌‌گویم دیگر چه آمد نیامدنی برای ما مانده خانم.

نفسم، نفس نفس گرفته نفسم، گفته‌ام، یا بلکه حالا می‌گویم: مارخ خانم مژدگانی بده. یک آدم خوبی پیدا شده می‌داند پسرمان کجا خاک است.

از پای لت دیوار پنجمی، نه قدم رو به زبان گنجشک، بعدش هفت قدم به سمتِ... سمت راست بود یا سمت چپ بود که پیریزا گفت؟

پیریزا می‌‌گوید: زکی لوطی! واسۀ من یکی از این قپی‌ها نیا! پسرت نه دسته گل بوده، نه هیچ تحفه‌ای. هر چقدر ازش لاف بیایی که فرشتۀ آسمانی بوده من یکی باورم نمی‌شود که بهش تهمت بسته‌اند. اینجا به من می‌‌گویند شاه قبرستان. جیک و پیک پروندۀ ساکن‌های این قبرستان زیر بغل من است.

می‌‌گویم: پس شما بهتر از هر کسی باید بدانید که ناحق گردن پسر من انداخته‌اند. پسر من صبح داشته می‌‌رفته برود سر کارش. سرش به کار خودش بوده، تازگی توی کتابفروشی خورشیدِ علم کار بهش داده بودند. یک آینده‌ی خوبی داشت اگر...
خه خِه... پیریزا این طور خه خه که می‌‌خندد؛ پس به من دارد مسخرگی می‌خندد، اقل کم خوب شد مارخ خانمم نیست ببیند این طور مسخرگی به من می‌خندند. می‌گوید: نه لوطی! نقل تو، خیلی توفیر دارد با نقل این‌ها. صبح که پسر این‌ها خداحافظی کرده برود سرکارش، همین سه چهار دقیقه بعدش، صدای در خانه‌شان بلند شده. ‌.. درددل کرده‌اند برایم.
ـ پسر من اصلا تیر انداختن بلد نبوده.
ـ این‌ها که دویده‌اند دم در؛ پسره سر زانو افتاده بوده، دستش همچین انگاری جوش خورده باشد به کوبه‌ی در. این بیچاره‌ها که اولش دوزاریشان نمی‌افتد. از‌‌ همان سر کوچه که کمین خورده بوده پسرشان، سی چهل متر می‌‌بینند خون ریخته، آمده رسیده تا زیر زانوهای پسرشان. تازه می‌‌بینند از شکمش، خونش دارد فواره می‌‌زند.
می‌‌گویم: ـ نــــــــــــــه! خدا شاهد است که نه... پسر این‌ها بوده که با همقطار‌هایش می‌‌گذارند دنبال پسر من. یک بچه نوزده ساله اگر ببیند سه چهار نفر با تفنگ دنبالش گذاشته‌اند چکار می‌‌کند؟ خب در می‌‌رود. پسر من داشته در می‌رفته. تیر می‌‌اندازند. می‌‌خورد به پسر این‌ها.
ـ اینکه می‌‌گویی قصۀ من‌درآوردی است پیری. این‌ها اگر دستشان برسد سرتان را پخ پخ می‌‌برند، می‌‌گذارند تخت سینه‌تان. پیری و هزار خرفتی؛ چه می‌دانی تو!؟ این‌ها مادرزادی کینه‌ تو خونشان هست. خود آن مرد یک دستی برایم لفظ آمده. هنوز، شب نصف شب، مدام زنش از خواب می‌‌پرد جیغ می‌‌کشد. صدای در زدن می‌‌شنود. واسه‌ام درددل کرده که خودش هم هر وقت در خانه‌شان را باز می‌‌کند، به چشمش می‌آید پسرش غرقاب خون، سر زانو... منظور، دلت خوش نباشد که این‌ها یادشان برود. خرج دارد اگر بخواهی مجابشان کنم. باید بلاخی.

یک ضعف سردی هست، چند سالی یکهو جفت زانو‌هایم را خالی می‌کند. دلم نمی‌‌خواهد جلو چشم مارخ خانم بیفتم سر زانو. منتها همین هم تا می‌‌نشینم یک جایی، سرمایش می‌آید... از توی رگ‌هایم، می‌‌کشد تا سر انگشت‌هایم، مثل سرمای برف، جاندار نیست این سرما. یک سرمای مرده است، پاری وقت‌ها می‌‌کشد به چشمایم، چشم‌هایم آب می‌‌افتند. قطره‌هایی یخ می‌‌سرند روی صورتم؛ و چشم‌‌هایم درست نمی‌‌بینند. بگویم: خانم یک طوری که انگار منظوری ندارید، نگاه بکنید قطعۀ مجاورمان، انگار یکی دارد ازمان عکس می‌‌اندازد.

می‌‌گویم: آن‌قدر مرا هی وادارید اینجا را قدم بکنم، که همه ببینند، آخرش مشکوک بشوند اینجا‌ها یک کاری داریم. دیگر این آخرین بار باشد مارخ خانم که قدم می‌‌کنم. حرف پیریزا مثل‌‌ همان روز اول توی گوشم هست. گفت از پای همین این دیوار، هفت قدم راسته زبان گنجشک... درست؟... بعد گفت نه قدم بپیچیم دست چپ... حالا نیم قدم کمتر بیشتر که توفیری ندارد.

می‌‌گوید: ـ نه آقا...! من مادرم. مادر‌ها یک خبرهای قلبی دارند. مخصوصا که مربوط به بچه‌شان هم باشد. یک جای دیگر بود. اینجا توی این خاک خالی است.

سرد است بی‌پیر. پاییز‌ها اینجا باد همیشه که می‌‌آید بیشتر از همیشه می‌‌آید. دیوارهای خرابه همه‌شان قد و اندازۀ هم، همه‌شان شکل هم... نشانه‌مان بلکه همین دیوار بود که دوتا سوراخ پنجره دارد.

دفعه بعد، یک شربتی درست می‌‌کنم. به مارخ خانم گفته‌ام که از پیریزا گرد سیانور خریده‌ام؟ نه نگفته‌ام. یادم هم باشد نگویم. گرد سیانور که بریزم توی شربت، می‌-دانم چطور، به دست کی برسانم به همتی. بهش بگوید: بفرمایید! نذری است. بعد که سرکشید. خوب که جذب بدنش شد، جلوش در‌می‌آیم می‌‌گویم: می‌‌دانی توی شربت چی بود؟ نوش جان! آخر چه آزاری می‌رساند به شما، چهارتا تکه سنگی که زن بیچاره من می‌چید روی هم، دلش خوش بود که یک سنگی روی مزار پسرش هست... نوش جان! حالا دوباره برو تو او بایر زمین، منتها این دفعه به جای سوراخ پایینت از حلقت دل و روده‌ات می‌یاد بالا.

ماهی‌های قرمز حوض، آسوده از شر عالم آرام آرام شنا می‌کردند. یکهو، تند تند بال بال زدند فرار کردند تهِ حوض. یکی داشت در می‌زد.
می‌‌گویم: خانم! نمی‌‌خواهید شام به‌مان بدهید؟
انگار نمی‌‌شنود. ماتش برده به کاسۀ چینی خالی، کنار سماور و بساط چای. می‌‌گوید: دیده‌اید چه سنگی انداخته‌اند برای بچه‌شان! لابدن مرمر خالص است. خیلی خوشکل است. آفتاب که رویش می‌‌افتد مثل آینه برق می‌‌زند. من هم دلم می‌‌خواهد برای پسرمان...

کاسۀ چینی گلدار... مارخ خانم سال‌هاست دیگر انار دانه نمی‌‌کند، توی کاسۀ چینی گل سوری برایم بیاورد. اگر بیاورد برای صفرا و سودا خیلی افاقه می‌‌کند.

ولی برای صدمین بار می‌‌گوید: برای چی هر چی یادگاری پسرم بود آتش زدید؟ عکسش اگر بود، کتابش، دلم خوش بود با‌هاشان. زیرپیرهنی‌اش را بو می‌‌کردم، وجودش زنده می‌‌شد تو دلم. چقدرترس و ملاحظۀ بی‌خود و بی‌جهت. شما دلتان سنگ است.

می‌‌فهمم اگر بایستم زانویم خالی می‌‌کند می‌‌افتم. می‌‌نشینم... آن وقت‌ها که خانه‌مان از صبح تا شب آمد و شد بود، که هیچ حوصله‌مان سر نمی‌رفت، حوضمان پر از ماهی گلی بود. حالا دیگر هیچ تنابنده‌ای خانه‌مان نمی‌‌آید.

می‌‌گویم: خب وقتی نمی‌‌آیند خانه‌مان، یعنی اینکه نمی‌‌خواهند با ما آمد و شد داشته باشد. این‌ها هم مثل پسر عمو این‌ها. مثل حاج آقا، مثل داداش محترم شما. خب مردم بلکه می‌‌ترسند با بابا مامان یک ضدانقلاب نشست و برخاست داشته باشند.

می‌‌گویم: خاطرتان هست آن روز که آمدم به‌تان گفتم اتفاقی، گذرم افتاده قبرستان، یک پیریزا نامی را پیدا کرده‌ام؟ من اصلا وقتی می‌‌دانستم ما پولی در بساط نداریم چطور قولش را داده بودم بهش؟! می‌‌گویم نکند این یارو دروغ بهم چپاند، ازمان پول
گرفت.

می‌‌گوید: حالا بعد از این همه مدت به فکر افتاده‌اید؟ من حلالش کرده‌ام. همین که جای پسرم را نشانمان داد، برایش سر نماز دعا هم می‌کنم. اگر بیشتر هم می‌‌خواست. دیگ و مجمعه مسی‌ِ جهازی‌ام را می‌‌فروختم بهش می‌‌دادیم. تازه، گفت که با این پول برایش خیرات می‌‌کند. نماز روزه می‌‌خرد. همین نشان می‌‌دهد آدم بااعتقادی هست، حلال و حرام سرش می‌شود توی این دوره زمونۀ دجال‌ها.

توی این دوره زمانه، روز‌ها خیلی کند می‌‌گذرند. اول صبح که چشم باز می‌‌کنم، چشم‌هایم تار است. انگار همه جا ابری است، بعد یادم می‌‌آید که یک ترسی بود توی دلم که می‌‌ترسیدم ازش. چه می‌‌دانند این زن‌ها. نمی‌‌دانند که بعضی وقت‌ها یک ترسی گوشۀ دل مرد هست که نه دل دارد بگوید، نه طاقت دارد نگوید.

پیریزا، صورتش مثل صورت چروک شده بچه‌، رنگش رنگ کافور، گفته: لوطی! خودت را نزن به حواس‌پرتی؟ سی‌ هزار تومان تتمۀ پولی که قرارمان بود، باید می‌‌آوردی. حالیت هست من چه خطری کرده‌ام جای پسرتان را به‌تان لو داده‌ام. نه! چه می‌‌فهمی. پیری و هزار خرفتی. تا آخر هفته نیاوری کاری می‌کنم که تو و پیرزنت را هم بغل پسر کمونیستتان خاک کنند.

باد برگ‌های خشک را از جاهای دور آورده، کنارۀ قبر‌ها کپه کرده، و باد برگ‌های تازه می‌‌آورد. می‌‌گویم:‌ای لعنت خدا... نگاه خانم! آن دفعه پایین دیوارِ نشانه‌مان، یواشکی یک ضربدری کشیده بودم. می‌‌بینید؟ همۀ دیوار‌ها را ضربدر زده‌اند.

مارخ خانم می‌‌غرد: شما مثلا مرد من و این بچه هستید! نمی‌‌خواهید یک چیزی به‌شان بگویید؟

می‌‌گویم: نه. نباید دست خودمان را رو کنیم. امشب که رفتند ما هم می‌‌رویم سنگ مرمر بچه‌شان را خرد می‌‌کنیم.
مارخ خانم غضب می‌‌گیرد. می‌‌گوید: نه خیر! خودم می‌‌روم به‌شان می‌‌گویم.

چادرش را می‌‌پیچد دورش راه می‌‌افتد طرفِ همتی‌ها. دلم دارد می‌‌ترکد. داد می‌‌زنم: مارخ خانم! شما را به خدا... بدبختمان نکنید! خانم! برگردید!

و مارخ خانم وسط حیاط جیغ کشیده است: به همین غروب، خد.... ا ذلیل کن قاتل پاره‌جگرهای مردم را. سرش داد زده‌ام: خانم داد نزنید. همسایه‌‌ها، همتی‌ها چند طرف آن‌ور‌تر می‌شنوند لاپورتمان را می‌‌دهند.

ولی حالا‌ها به نظرم نمی‌‌آید که یک زمانی، توی خانه‌مان به غیر صدای من و مارخ ‌، صدای یک نفر دیگر هم بوده. همین وقت‌ها بود که به بهانۀ تماشای عکس فیلم‌ها می‌زدم بیرون به قبرستان، می‌‌گشتم. این چند سالی که گشته‌ام، مرگ و میر زیاد شده. دم به ساعت مردۀ تازه آورده‌اند. به بچه افغانی‌های قبرشور می‌‌گویم: ‌قدیم‌ها، سال رو سال می‌چرخید تا یکی بمیرد، آن هم غریبه، ناآشنا. این سال‌ها جوان‌های بیست ساله دارند هی سکته می‌کنند. مردهای پهلوان دق‌مرگ می‌شوند؛ مثل آقا یدی.

بدگمان هی می‌پرسید کجا بودید؟ می‌گفتم رفتم عکس سینما‌ها را نگاه کردم.
بعد گفتم: ـ مارخ خانم! امروز بعد از این همه سال، گذری رفتم قبرستان. آنجا یک دسته بچه افغانی‌ هستند، انگار این‌ها دسته گلهایی را که مردم می‌‌گذارند روی قبر عزیزشان، برمی‌دارند می‌برند برای یک مردی هست به اسم پیریزا، دوباره می‌فروشدشان. به نظرتان مجبورشان نکرده ببرند برایش؟
گفت:‌ها، دیده‌ام.

از دهنش پرید که دیده. بعد ملتفت شد که خودش را لو داده. فهمیدم که پس خودش هم. پس مارخ من آن روزهایی که می‌‌گفته می‌‌رود زیارت امامزاده غریب، بگو پس می‌‌رفته قبرستان می‌رفته بلکه خبری گیر بیاورد. بلکه حتمن چند سال است که رفته. بلکه آن چند باری که دورادور به نظرم آمده یکی می‌‌بینم شبیه مارخ، رویش را با چادر سفت پیچیده بود، بلکه خودش بوده.

هی گفته: شما دلتان سنگ است. دلم می‌‌خواهد روی خاکش یک شمعی روشن بکنم. نذر دارم. چرا نمی‌‌گذارید شمع روشن بکنم. فقط یکی. خوبیت ندارد نذرم را ادا نکنم.

هی گفته‌ام: مارخ خانم کی می‌‌خواهید بالاخره این لباس سیاه‌تان را دربیاورید.

و هنوز دارد یلخی می‌رود طرف همتی‌ها. هرچی تقلا می‌‌کنم به پایش نمی‌‌رسم. دنبالش جار می‌‌زنم: مارخ خانم! دشمن دشمن کشی می‌‌شود. قدم‌‌هایم سست... وقتی می‌‌رسم که مارخ ‌نشسته کنار آن زن. انگشت ‌گذاشته روی سنگ قبر پسرشان، بلند بلند فاتحه می‌‌خواند. صدایش یک طوری شده. زن و شوهر از او رو برگردانده‌اند، انگار نه انگار که مارخ خانم کنارشان نشسته. مارخ دست زن را از روی چادر پیدا می‌‌کند، دو دستی می‌‌گیرد:
ـ بچۀ من نبوده. به آبروی زهرا بُه‌تان زدند که پسر من بوده.
زن اعتنایی نمی‌‌کند. مارخ خانم، مارخ مغرور من التماس می‌‌کند:
ـ ولی حالا هر چی شده، هر چی بوده. تقاصش را که پس داده... تقاصش را مگر پس نداده‌ایم؟ حالا شما دیگر به من ببخشش... بگذر، بزرگی بکن. حلالش کن.

زن به مردش نگاه می‌‌کند. همتی چپ و راست سر تکان می‌‌دهد. مارخ خودش را سبک کرد. زن‌‌ همان طور که هنوز سر تکان می‌‌دهد، خم می‌‌شود پیشانی‌اش را می‌‌گذارد روی سنگ. مرد، آستین چپ کتش را بالا تا زده، سنجاق کرده به سر شانۀ کت، دست دیگرش را می‌‌کند توی جیبش... بلکه هفت‌‌تیر دارد.
می‌‌گویم: برویم مارخ خانم. دوره، دوره زمانه‌اش نیست.
می‌‌گویم: یادتان بماند مارخ خانم! به حسابی که پیریزا گفته، از پای این لت دیوار باید هفت قدم...

مارخ می‌‌گوید: خاک اگر حامل باشد، بالاخره یک جوری نشان می‌‌دهد که حامل است. من فقط می‌خواهم ‌ یک دل سیری سر خاک پسرم بنشینم، برایش شمع روشن بکنم، باهاش حرف‌هایم را بزنم. خیلی حرف دارم باهاش. حرفِ هفت هشت سال حرف نزدن.

حالا‌ها خیلی ترس دارم که بلکه یک چیزهایی با هم عوض شده‌اند و من یادم نیست... ولی مارخ خانم هم حالا نباید هی مدام توی چشمم بزند که هوش و حواس ندارم. چطور یادم مانده اول بار که دستم خورد به دستش. یک شب که مارخم دل و دماغ داشت بهش می‌گویم: یادت هست مارخ؟ آن روز که تشنه بودم! یادت هست چله تابستان که بود؟ و می‌‌بینم دستم لرز لرزان سمت دستش. دست مارخ، چال‌های خوشکل پشت بند انگشت‌هایش، نرم دستش ‌، توی التهاب تابستان، لیوان بلوری آب لب‌پَر تویش، عکس سبزی درخت نارنج تویش، انگشت‌هایش دور لیوان، انگشت‌هایم را می‌گذارم لای انگشت‌هایش دور لیوان. دست مارخ دختر می‌‌لرزد. آب می‌‌ریزد روی دستمان. دستمان خیس به هم. که گفتم: زنم می‌شوید مارخ خانم؟

پیریزا تو صورتم می‌‌غرد: ـ اوهوی لوطی! خنگی؟! هر چی می‌‌گویم پنهانکاری کنید انگار توی ‌مختان نمی‌‌رود. اگر ملتفت بشوند که پیدایش کرده‌اید همین پوسیدۀ پسرتان را گور به گورش می‌‌کنند.

می‌‌گویم: خانم! خاک به خاک متصل راه دارد. آن زیر، صدای قدم‌هایمان را که می‌‌آییم می‌‌شنوند، صدای قدم‌هایمان را هم که می‌‌رویم می‌‌شنوند. حتمن که نباید درست بالای سرش باشیم متصل؟ اگر جخ درست بالای سرش نباشیم متصل نیستیم؟

می‌‌گوید: کمک کنید این گه‌ و آشغال‌هایی که خالی کرده‌اند اطراف جمع بکنیم. این دفعه پاکت آورده‌ام.

و نشستنا، خوب چقدر وارد شده حسابی! چادرش سرش، دو بال چادرش را چقدر قشنگ مثل خیمه به هم می‌‌آورد روی خاک، هر کس دقیق هم بشود، حالیش نمی‌‌شود، من فقط من می‌‌فهمم که همین زیر چادری، دارد در بطری گلاب را باز می‌‌کند. بوی گلاب، بوی خاک تشنۀ آفتاب خورده... یک صدای دوری می‌‌گوید: ـ حیدر ‍! حیدر! کفش‌هایت را بکن پا می‌خواهم ببرمت فلکۀ شهرداری...

سرمای نصف شب می‌رسد به سرمای استخوان‌هایم. پشت دیوار کز می‌کنم باد قبرستان کمتر بتازد به جانم... اگر شده یخ بزنم، امشب پیدایش می‌کنم آن کسی که نشانه‌مان را خراب می‌کند،‌تر می‌زند روی خاکمان.

و خنده مارخ خانمم را از وقتی که پیریزا جای پسرمان را نشان داده، می‌بینم. می‌‌گویم: آن روزهای که دزدکی از من می‌رفتید قبرستان پرس و جو، لابد آنجا مرا هم می‌‌دیدید؟ ‍‍‍

می‌گوید:‌ها که می‌دیدم. تازه بعدِ این همه سال می‌خواهید وقتی دروغ می‌گویید نفهمم دروغ می‌گویید.

ـ آن همه که هی که دروغ می‌گفتم رفته‌ام تماشای عکس سینما؛ لااقل روآورد می‌کردید دروغ گردنم ننویسند. به خدا گناه این دروغ‌‌ها گردن خودتان هست.

این جور لبخندش را خیلی خوش دارم. قدیم‌های دل ودماغ داشتنش، ملیح چقدر ملیح می‌شد و بلافاصله می‌خواستمش.

مارخ خانم حالا دارد حرف می‌زند برای پسرمان آن زیر:
ـ پدرتان ناخوش احوال بود. تمام شب، سرما، اینجا بالای سر تو کشیک ‌داده، به خیالش هنور جوانی دارد. نمی‌‌دانی مردم و زنده شدم تا تبش قطع شد... دل این حیدر آقا را نرم کن بگذارد شمع روشن کنم رو خاکت. امامزاده غریب طواف داده‌ام.

و نمی‌‌گویم مارخ خانم یک حرفی، مثل یک رازی توی دلم هست جرات نمی‌‌کنم به‌تان بگویم. می‌‌‌ترسم دوباره شروع بشود که مات و مبهوت یک جایی خیره بشوید.

رد که می‌‌شویم از بغل قطعۀ شهید‌ها. همتی و زنش هنوز نشسته‌اند. این دفعه شمع هم روشن کرده‌اند، چیده‌اند روی سنگ. هفت تا.

چشم‌های آن زن و شوهر توی نور شمع برق می‌‌زند. پیریزا راست گفته. این برق کینه و انتقام است.
مارخ خانم می‌‌گوید: ـ چه خیریتان هست آقا؟! این روز‌ها بدجور توی فکر می‌‌روید.
می‌‌گویم: ـ توی فکر آن النگویتان هستم که فروختید، دادیم پیریزا. چرا من توی عمرم، عرضه نداشتم برای زن و بچه‌ام پول کافی و وافی بیاورم خانه... یا پسرمان زمستان یک لا قبا که می‌‌فرستادیمش مدرسه، حتما خیلی سردش می‌‌شد.

گچ دیوار زیرزمین هم انگار یخ زده، سخت ورکنده می‌شود... نکند مارخ خانم بیدار بشود هول بکند؟! باید این کاهگل زیر گچ را با ناخن بتراشم. دستم می‌خورد به لفافه‌اش... هفت لا لفافه را جر می‌دهم. طپانچه را درمی‌آورم. هنوز بوی گریس که بهش زده بودم می‌آید. توپی‌اش را باز می‌کنم. چهار فشنگ تویش... توی یک جای خلوت که گیرش بیاورم، نهیب می‌زنم بهش: دستهات بالا! آن یک دستی را که دارد می‌برد بالا، آن وقت خالی می‌کنم. هر چهارتا فشنگ را خالی می‌کنم توی سینه پر از کینه‌اش.

و ماهی‌ها اگر توی حوض باشند، آرام آرام شنا می‌‌کنند جفت هم، پاری وقت‌ها تن و بدنشان به هم مالیده می‌‌شود، معلوم است خوششان می‌‌آید که زودی جدا نمی‌‌شوند.
توی سرمای نصف شبِ قبرستان، اینجا یخ هم بزنم، آن قدر می‌‌نشینم تا آن همتیِ یکدستی را گیر بیندازم، همین تا آمد شلوارش راپایین کشید همه اطراف را به گه بکشد، از پشت دیوار درمی‌آیم، داد می‌‌زنم یعنی خدا هم نمی‌‌بیند؟ بعد گلوله‌ها را خالی می‌کنم. فردا صبح وقتی با تنبان پایین پیدایش کنند آبرویی برایش نمی‌ماند.

سایه‌‌ها یکی یکی بلند شده‌اند از روی زمین، از پس و پناه‌‌ها...‌ها! خودش است. دارد می‌آید... یکدفعه پیریزا یقه‌ام را می‌گیرد.

ـ این موقع شب اینجا چکار داری نفله؟ دُم درآوردی؟ پی جاسوسی من هستی نالوطی.
بوی دهنش توی صورتم... ولی یادم نیست توی خوابم آمده یا بیداری
ـ نه آقا پیریزا. یک سهوی شده. خوابم برده بوده، نفهمیدم خوابم برده.
می‌‌زند تخت سینه‌ام. نمی‌خواهم جلوش بیفتم زمین... می‌افتم.
ـ همه‌تان از یک قماشید، هم تو سلیطه‌ات، هم همتی و ضعیفه‌اش. می‌‌خواهم سر به تن هیچ کدامتان نباشد.

پیریزا، همۀ هیکلش سایه، توی تاریکی لابلای قبرهای می‌‌رود. لگد می‌‌زند به قبر‌ها و می‌‌رود. می‌‌شود تاریکی.
مارخ می‌‌گوید: خدا کند، یا خدا! فردا هم باران بیاید. از زمین و زمان ببارد.
نمی‌‌فهمم چرا همچین دعایی می‌‌کند... و تمام شب می‌‌بارد. ساکت، تا وسطهای شب، دوتایمان چسبیده به بخاری نفتیِ نفت کوپنی، فتیله پایین، می‌‌نشینیم. خوب است که صدای ناودان‌ها خوب است. نمی‌‌گذارد آدم اگر در می‌‌زنند بشنود که دارند در می‌‌زنند خبر بدهند مبارکا باشد. پسرِ ملحدتان اعدام شد. جنازۀ نجسش را خودمان گم‌گور کردیم، زحمتتان کم. منتها باید پول تیرش را بدهید... باز خوب شد دختر نداشتیم.

می‌گویم: مارخ خانم چه خوب شد دختر نداشتیم.
می‌گوید: دختر هم داشتیم دل و غیرت داشت. پسر من مرد بود. توسری‌خور بارنیامده بود. زیر بار زور نرفت.

می‌گویم: اگر این حرف‌ را بیرون بزنید دستگیر می‌شوید، می‌برندتان جایی که هیچ فریادرسی نیست. آن وقت من چه خاکی توی سرم بکنم.
ـ خب شما هم با من بیایید. مثل آن وقت‌ها که می‌بردید ما را باغ ملی.
توی خندۀ ملیحش یک کنایه‌ای هم هست.
ولی خوب شد دختر نداشتیم وگرنه مثل دختر آقا یدی شبِ اعدام دختریش را ورمی‌داشتند، نرود بهشت. صبح یارو با شیرینی می‌آمد در خانه‌مان بگوید دیشب دامادمان بوده... چه رقصی گرفت وسط کوچه آقا یدی. آهای همسایه‌ها بیایید بیرون شیرینی خوری! دامادم آمده. رقصید و گریه کرد.

وسط خواب‌‌هایم، هوا کم کم روشن می‌‌شود... و هنوز می‌‌بارد. حالا مارخ خانم مثل قدیم‌ها روی لبۀ بخاری علااالدین مغز گردو گذاشته. گردوی بو داده، پوستش که سیاه شده با یک فشار انگشت ور می‌‌آید. با پنیر خیلی خوشمزه می‌‌شود. حیف که با این دندانهای عملی نمی‌‌شود خیلی خورد. مارخ خانم چون انگار خوشحال است جلد شده توی کارهای خانه. می‌‌گوید: زود‌تر برویم سر خاک. نمی‌فهمم چرا انگار خوشحال است.

قبرستان خلوت است. تک و توک زن‌های چادر سیاه قوز کرده‌اند روی سنگ قبری. خیابان‌کشی‌هاخالی‌اند. دستفروش‌ها، بچه افغانی‌‌ها نیستند... ولی همتی و زنش هستند. ولی سنگشان شکسته. دلم خنک شد. تکه تکه‌هاش گمشده. شمع روشن کرده‌اند. توی هوای بارانی، نور شمع قشنگ یک هالۀ قشنگی دور شعله‌اش می‌‌بندد. من بی‌عرضۀ نتوانستم. نتوانستم گیرش بیاورم. حالا، ولی حالا خوب است که باد می‌‌آید. باد که قظره‌های باران را می‌‌کوبد به سر و صورت آدم، هر کسی ببیند نمی‌فهمد اشک مرد است.

مارخ خانم می‌‌گوید: خوبی روز بارانی همین است که اینجا خلوت است.

دیوارهای کاهگلی، تا نیمه خیس شده‌اند. همین روز‌ها بقیه‌شان هم خراب می‌‌شوند... نه قدم... بعدش؟... هفت قدم... هر چی می‌‌کنم مارخ چ‌تر را نمی‌‌گیرد. سرانگشت‌هایم خیس و یخ، از توی گل و شل، پوست پیاز، ته سیگار، قوطی لوبیا، گهِ خشک شده جمع می‌‌کنم. می‌‌گویم: خانم ‍ ‍! یادم نمی‌‌آید من آمده باشم سنگشان را شکسته باشم. یعنی من آمده‌ام؟ کی آمده‌ام؟

مارخ هیچ نمی‌‌گوید. حالا من باید بروم دور، لبۀ خیابان‌کشی، پشت به پسرمان و مارخ بنشینم، که کسی شک نکند بعدش، من فقط یک طوری باید به یک نحو درستی که مارخ دلش نشکند بهش بگویم که این شکی را که دارم که مثل زالو افتاده به جانم را می‌‌خواهم بگویم... از توی سوراخ چ‌تر هر از گاهی قطره‌هایی می‌‌چکند روی سرم. مارخ که هی دلش می‌‌خواست باران بیاید پس بگو برای همین خلوت شدن قبرستان دلش می‌‌خواست باران بیاید. نکند یک نقشه‌ای... دلم هری می‌‌ریزد پایین. همین هول که نگاه می‌کنم، می‌بینم... به زور صدایم را خفه می‌‌کنم بالا نرود:
ـ خانم چکار می‌‌کنید؟!... داد می‌‌زنم: خانم دیوانه شده‌اید؟ خاموشش کنید!
باد چتر را از دستم می‌‌قاپد... هول هول که می‌‌رسم بالای سرش، انگار نه انگار که منم. یک دستش پناه باد، یک دستش سقف، بالای شمع، هر چی می‌‌گویم اعتنا نمی‌‌کند.

می‌‌خواهم خاموش بکنم شمع را. سربالا که می‌‌کند می‌‌بینم همه صورتش خیس، توی چشم‌هایش التماس هست و یک برقی هست: این برقی که هست، نمی‌‌فهمم برق اشک است، برق خوشحالی است، نمی‌‌‌فهمم چی هست... لب‌هایش لرزه دارند.
ـ تو... تو را به خدا خامو... شش نکن. نذر دارم.

باد لابلای قبر‌ها، سیاه هی سیاه، غلت غلتان، چترم را دارد می‌‌برد. همۀ تن و لباسم سنگین، زانو‌هایم خالی می‌‌شوند، سر زانو‌ها می‌‌افتم کنار مارخ. یک دستش هنوز پناهِ شمع، یک دستش آرام، دستش آب و خرده سنگ‌ها را از روی خاک پسرمان پس می‌‌زند. انگار دارد... دارد ناز می‌‌کند خاک را. شعلۀ نصفه شمع کشیده می‌‌شود دنبال باد... جرئت نمی‌کنم سربرگردانم پشت سرم را نگاه کنم. بلکه یکی از آن سایه‌های توی خیالم هست یا یک کسی واقعا دارد زاغ سیاه‌مان را چوب می‌زند.‌ای زن نادان! این زن نادان... دستم یخ و خیس، دستم را می‌‌گذارم روی شمع. فرو می‌‌رود توی خاک. مارخ زنجموره می‌‌کشد.
ـ بیچاره‌مان کردید خانم. این چه غلطی بود؟
لب‌هایش به هم چسبیده زنجموره می‌‌کشد. برای اولین بار توی عمرم دلم می‌‌خواهد این مارخ نبود. هیچ وقت نبودش که...
می‌‌گویم: حالا که این طور کردی، پس بگذار بهت بگویم خیال تو و خودم را راحت کنم. من خیلی وقت هست که افتاده‌ام به شک. آن پیریزای نامرد کلاش بود. دروغ گفته به ما.
مات، مبهوت، زنجموره‌اش خفه، یک کلمه هم نمی‌‌گوید.
می‌‌گویم: این زیر هیچ کس نیست زن سبک مغز!
از این نگاهش دلشوره... طاقت ندارم این نگاهش را ببینم. هیچ وقت همچه نگاهی ندیده‌ام ازش. بروم دور‌تر، بروم پناه دیوار خرابه. دیگر نمی‌‌بارد. می‌‌گویم: منظور
... حالا... خب ما هم نبایستی زود باور می‌کردیم. منظور اهانت نداشتم به شما. زبانم لال بشود.

مارخ، نه دیگر سر تکان می‌‌دهد. نه دیگر پشت لب‌های بسته‌اش ناله می‌کند. طاقت دیدنش را ندارم. باران نمی‌‌بارد. صدایش می‌‌بارد. کی آمده‌ام پشت دیوار خرابه. چمبک می‌زنم پای لت دیوار. بمیرم همین جا که این طور لامصب سردم نشود. صداهای دورِ مرده می‌آیند. سرد می‌آیند، دارند با باد می‌آیند... و صدای دوری، خیلی دور‌تر از سالیان سال می‌گوید: حیدر! کفش‌هایت را بکن پا، ببرمت فلکۀ شهرداری تماشا... آدم دار می‌‌زنند آنجا.

حالا که حالا شده نمی‌‌فهمم چقدر گذشته که نفهمیده‌ام چقدر گذشته. چشم‌‌هایم بسته بودند، صدا‌ها داشتند می‌بردندم با خودشان با باد توی خواب... از دور، صدای مارخ... صدایش انگار مثل صبح که بیدارم می‌‌کند... کاشکی تازه صبح باشد، هنوز نیامده باشیم هنوز، هنوز دلش را نشکسته باشم. نزدیک می‌‌شود صدای مارخ... می‌گوید: به دلم هم هست... همین جاست... می‌‌خندد.
می‌‌افتم بیرون از منگیِ سرما:
مرد یکدست دور‌تر توی خیابان‌کشی ایستاده. نگاهش غضبناک، کینه‌ای، به من... من که نگاه خودم را نمی‌بینم، ولی از ته دلم من هم می‌خواهم نگاهم به او مثل او باشد. خدا کند این‌جا کم نیاورم.

می‌‌خواهم بگویم: مارخ خانم! دیدی؟! می‌‌بینی؟ آمدند. لاپورتمان را داده‌اند منتظرند بیایند تحت‌الحفظ ببرندمان. ولی کـپۀ سیاهی چادر مارخ یکی نیست. دو تا چادر خیس به هم چسبیده. زنِ همتی بغل دست مارخ خانم نشسته. نشسته دارد یک شمعی می‌‌کارد توی زمین. ‌توی چشم‌های درشتش شعلۀ چهار شمع روشن و توی چشم‌های مارخ خانم شعلۀ پنج شمع روشن.

* * *

می‌گویم: ـ مارخ خانم. بالاخره مرد هم یک موقعی یک ترسی توی دلش می‌‌افتد... شما به بزرگی خودتان ببخشید. گمانم آنچهارتا فشنگ، اگر هم می‌خواستم درشان بکنم، باروتشان بعدِ این همه سال نم کشیده، اصلا و ابدا در نمی‌شدند... خب حق با شماست. درست می‌گویید که اشک شمع‌‌ها، ته شمع‌‌ها را آب باران برده... خدا را شکر دیگر آشغال کثافت نریخته‌اند. پس، خب از پای این دیوار، باید هفت قدم بشمارم راستۀ آن زبان گنجشک... درست؟ بعدش نه قدم سمت چپ...

اتمام: شیراز / ۵ / ۸۰
بازنویسی نهایی کمبریج/ ۲۰۱۱

متن انگلیسی این داستان در فصلنامه «کَنیون ریویو» به نشانی زیر چاپ شده است:
King of the Graveyard”, The Kenyon Review, volume XXXIV, number 2, Gambier, Ohio,Spring 2012

در همینه زمینه:

::ادبیات ایران با همه زخم هایش زنده است، گفت و گو با شهریار مندنی پور، دفتر خاک، رادیو زمانه::

::پاره ای از رمان سانسور یک داستان عاشقانه ایرانی، شهریار مندنی پور،دفتر خاک، رادیو زمانه::

::دریغ آن سایه همت، شهریار مندنی پور، رادیو زمانه::