موسیقی سنتی

درگذشت حسن کسایی، نی‌نواز برجسته موسیقی ملی ایران

Thu, 14 Jun 2012 14:23:19 +0000

حسن کسایی، نوازنده نی درگذشت

رادیو زمانه، گروه فرهنگ

رادیو زمانه - (همراه با اجرای سارا روشن) - استاد حسن کسایی، نوازنده نی،امروز، پنجشنبه ۲۵ خرداد، در هشتاد و چهار سالگی در اصفهان درگذشت. او در سوم مهر ماه ۱۳۰۷ در اصفهان در خانواده‌ای آزاده و مرفه‌ زاده شد. پدرش به موسیقی عشق می‌ورزید و هنرمندان به‌نام در آن روزگار به خانه‌اش آمد و شد داشتند.

حسن کسایی در نوجوانی از طریق پدرش با ابوالحسن صبا آشنا شد، اما به جای ویلون به سه‌تار دل بست.

کسایی پانزده سالش بود که به رادیو ایران راه پیدا کرد و به تک‌نوازی و هم‌نوازی با هنرمندان معاصر زمان خودش، بزرگانی همچون ابوالحسن صبا، حسین یاحقی، حبیب‌الله بدیعی، محمد میرنقیبی و همایون خرم پرداخت. آهنگ معروف «در کُنج دلم» بر روی شعر پژمان بختیاری و اجرای آن توسط علی زاهدی، داریوش رفیعی و منوچهر همایون‌پور یادگار این دوره از فعالیت هنری حسن کسایی‌ست.

او در نوجوانی و جوانی این بخت را داشت که در تهران کنسرت‌هایی را برگزار کند و با موسیقی‌دانان برجسته جهان نیز آشنا شود. یکی از کنسرت‌های به‌یادماندنی او کنسرتی بود که در تهران برگزار شد و حسن کسایی با یهودی منوهین، ویلون‌زن برجسته و نام‌آور اسرائیلی به هم‌نوایی پرداخت. جشن هنر شیراز هم در آن زمان برای هنرمندان بااستعداد ایرانی امکان خوبی بود که هنر خودشان را در یک صحنه جهانی عرضه کنند.

استاد حسن کسایی، در سال‌هایی دور

کسایی در جشن هنر شیراز در سال ۱۳۵۶ با نوازندگان برجسته شرق، با کسانی مانند رابی شانکار و بسم‌الله خان آشنا شد. این آشنایی‌ها و هم‌نوازی‌ها بی‌تردید در شکوفایی استعداد او در موسیقی بی‌تأثیر نبوده است.

در سال ۱۳۳۵ حسن کسایی به دعوت داوود پیرنیا به برنامه‌ «گل‌ها» راه یافت و تا سال ۱۳۵۷ هم که انقلاب ایران به وقوع پیوست و موسیقی ملی ایران به واسطه سخت‌گیری متشرعان در محاق افتاد، با این برنامه همکاری کرد.

حسن کسایی در کشورهای غربی هم کنسرت‌هایی را برگزار کرد: در آمریکا، کانادا، آلمان، بریتانیا، فرانسه و هلند صدای نی او طنین انداخته بود. اما هیچکدام از این هم‌نشینی‌ها و هم‌نوایی‌ها به اندازه معاشرت با مهدی نوایی در زندگی هنری او تأثیرگذار نبوده است. در سال ۱۳۱۹ بود که حسن کسایی با نی آشنا شد و دو سال بعد در نزد مهدی نوایی نواختن نی را فراگرفت.

محمود خوشنام، کارشناس موسیقی ملی ایران در برنامه‌ای که به حسن کسایی و ساز نی اختصاص داده بود، می‌گوید: در تاریخ ایران از نی بیش از هر ساز دیگری یاد شده است. سادگی و رنگ دگرگون‌ساز صدای نی در فرهنگ ما به تمثیلی برای سوز درون و اندیشه‌های عارفانه تبدیل شده است. مثنوی مولوی نمونه برجسته این بهره‌گیری‌ست.

با این‌همه در تاریخ موسیقی ایران ردِ پای نی‌نوازان را تنها از صد و اندی سال پیش به این‌سو می‌توان پی گرفت، و در این میان از تنی چند از آنان جز نامی باقی نمانده است. روح الله خالقی از چند نی‌زنی یاد کرده که در دوره ناصری می‌زیستند. از جمله از نایب اسداله نی‌زن که همه آوازه‌ها از او بوده است. او خود گفته است که توانسته نی را از آغل گوسپندان به دربار پادشاهان ببرد.

حسن کسایی در چنین شرایطی با فراگیری آموزه‌های حسن نوایی موفق شد به ساز نی در ایران تشخص بخشد و آن را به یک ساز رسمی بدل کند.

استاد حسن کسایی، در سال‌هایی نزدیک‌تر

محمود خوشنام در برنامه رادیویی دیگری در زمانه می‌گوید: کوشش‌های حسن کسایی برای اعتباربخشی به نی‌نوازی، آن را از رکود درآورد و دیگران نیز به این عرصه روی آوردند. نوای نی دارای حال و هوایی است که با بخش بزرگی از محتوای برنامه‌ی «گل‌ها» سازگاری دارد. نرم و لطیف و عارفانه است و از همین روی عارفان و شاعران از آن بی‌شمار یاد کرده‌اند.

و در ادامه می‌افزاید: شاید همین نیاز جامعه‌ موسیقی است که سبب پرورش نوازندگان دیگری برای نی شده است. برجسته‌ترین اینان به‌زودی وارد برنامه‌ی «گل‌ها» شدند: حسن ناهید در سال ۱۳۴۱ به توصیه‌ی حسین قوامی و محمد موسوی در سال ۱۳۴۶ به سفارش احمد عبادی.

کسایی در بیست‌سالگی، یعنی در سال ۱۳۲۷ نخستین اجرای تک‌نوازی نی خود را در دستگاه همایون در تئا‌تر اصفهان به صحنه برد و یک سال بعد قطعه معروف «سلام» را در دستگاه چهارگاه ساخت. این قطعه از شناخته‌شده‌ترین قطعات موسیقی ملی ایران به شمار می‌آید. حسین علیزاده بعدها قطعه «سلام» را با سازبندی و ارکستراسیونی حجیم بازسازی کرد.

کسایی پیش از انقلاب به اصفهان رفت و فعالیت خود را در این شهر پی گرفت. ضبط و ارائه یک دوره ردیف موسیقی ایرانی، با عنوان: «آشنایی با موسیقی اصیل ایرانی» با سه تار و آواز (رادیو اصفهان). (۱۳۵۲)، برگزاری مراسم تجلیل (از طرف وزارت فرهنگ و هنر) در سالن شیر و خورشید اصفهان و اجرای قطعاتی به همراه آواز تاج اصفهانی (۱۳۵۵) و فعالیت و تدریس در مرکز فرهنگی رادیو اصفهان و دانشگاه فارابی در این شهر که از سال ۱۳۵۰ شروع شد و تا سال ۱۳۵۷ادامه یافت، از نقاط اوج فعالیت هنری کسایی در اصفهان به‌شمار می‌آید. در همین سال‌ها او به همراه حسین تهرانی، مرتضی نی‌داود (نوازنده تار و ردیف‌دان و سازنده تصنیف معروف مرغ سحر) نشان لیاقت هنری از وزارت فرهنگ و هنر وقت را دریافت کرد.

بعد از انقلاب حسن کسایی آخرین برنامه رسمی خود در رادیو ایران را با همکاری جلیل شهناز و محمد رضا شجریان و جهانگیر ملک اجرا کرد. در سال‌های نخست انقلاب آرشیو موسیقی رادیو اصفهان را از بین بردند، کسایی را از رادیو اخراج کردند و حقوق او را نیز قطع کردند.

کسایی حافظه‌ای قوی داشت و از توانایی تحلیل زوایای موسیقی ایران برخوردار بود. مجموعه «ردیف نی» که او در هشتاد سالگی پدید آورد، نخستین اثر آموزش نی‌نوازی در ایران به شمار می‌آید.

از کارهای اخیر کسایی می‌توان به آلبوم «دختر گلفروش» با تنظیم مهرداد یزدانی و آواز علی جهاندار و گفت‌وگوی نی و تار که حاصل همنوازی او با شهرام میرجلالی است، اشاره کرد.

لینک: یکی از اجراهای دیدنی و شنیدنی استاد حسن کسایی

در تلویزیون ملی ایران در سال‌های پیش از انقلاب

در همین زمینه:
نی‌نوازان برجسته، مهدی نوایی و حسن کسایی، رادیو زمانه، محمود خوشنام

ویدئو: قطعه «سلام»، شاهکار استاد حسن کسایی

صدای زن ایرانی هرگز خاموش نمی‌شود!

Sun, 04 Mar 2012 14:36:08 +0000

گروه "سرمست" در گفت‌و گو با نوید سعیدی و فرزانه خسروی

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - موسیقی سنتی ایران شامل دستگاه‌ها، نغمه‌ها و آواز‌ها از هزاران سال است که سینه به سینه در میان مردم ایران جریان داشته و جزو میراث فرهنگی و معنوی یونسکو هم ثبت شده است.

طی سال‌های پس از انقلاب در ایران موسیقی سال‌ها ممنوع بود. نمایش ساز در تلویزیون و آوازخوانی زنان همچنان ممنوع است. با این همه به لطف استادان بزرگ موسیقی سنتی و شاگردان آنان این موسیقی زنده نگه داشته شده است.

نسل تازه‌ای از نوازندگان سازهای گوناگون ایرانی در پاریس با همکاری انجمن فرهنگی «بهار» با نوآوری‌های جالبی با شش نوازنده و یک خواننده زن، با شعرهای تازه و تصنیف‌های قدیمی، کنسرتی برپا کردند که نشان می‌داد موسیقی سنتی ایران همچنان زنده است. همه‌ی آن‌ها در سال‌های اخیر به خارج آمده‌اند و بیشتر آن‌ها هم در فرانسه و آلمان دانشجو هستند.

نوید سعیدی سرپرست و آهنگساز و نوازنده‌ تار در گروه «سرمست» از چگونگی شکل گرفتن این گروه می‌گوید:

نوید سعیدی - گروه «سرمست» را من چندسالی‌ هست که در پاریس تشکیل داده‌ام چند ماهی هست، تقریباً از تابستان امسال، که ترکیب گروه را عوض کردیم و آن را به این شکلی که شما دیدید درآوردیم. سازهایی عوض شد‌ه‌اند و سازهایی اضافه شده‌ است. تعدادی از کارهایی که امشب شنیدید، قبلاً آهنگسازی و تنظیم شده بود. بعداً سازهایی، برای مثال تارباس و کمانچه اضافه کردیم و با این سازها جداگانه تمرین کردیم.

برای سنتور و عود که در کشور آلمان بودند، نت فرستادیم و تمرینات از راه دور ادامه پیدا کرد و چند بار هم همدیگر را دیدیم. قبل از کنسرت هر شش نوازنده و خواننده اینجا در شهر پاریس بودند. دو نفر که از آلمان آمده بودند کار‌ها را زده بودند و هماهنگی انجام شده بود و تقریباً یک هفته قبل از کنسرت آمدند اینجا که هماهنگی آخر صورت گرفت و برنامه‌ای شد که امشب شما دیدید.

نوآوری‌هایی که در این برنامه داشتید به نظر خودتان بیشتر چه بود؟

البته اگر اسمش را بشود نوآوری گذاشت. شعر‌ها جدید بود. شعرهای نو بود و از میان شعرهای نو آنهایی بیشتر مورد استفاده قرار گرفت که به شکلی حرف زمانه‌ ما را می‌گویند. کاری که گروه «سرمست» امشب کرد، فکر می‌کنم بازتاب اوضاع زمانه‌ خودش است؛ و آیینه گذشتگان نیست. افزون بر این فضای کار از فضای موسیقی سنتی ایران کمی فاصله گرفته و با تکیه بر اصول درونی که در درون موسیقی ایرانی بوده، سعی کردیم که از آن فضای یکنواخت خارج شود و فضایی داشته باشیم که شنونده و مخاطب امروزی را بتوانیم جذب کنیم. هم از نظر شعر و هم از نظر موسیقی.
برای اینکه به اهداف‌مان برسیم، از نظر آهنگسازی روی تنظیم قطعات که به صورت چند صدایی اجرا شد، خیلی وقت گذاشتیم. پارت‌های مثلاً سنتور، تار و کمانچه. همه این‌ها باهم فرق می‌کرد. برای اینکه از یکنواختی کار کم کنیم روی ریتم خیلی کار کردیم، و اگرچه ریتم پیچیده بود، ولی خوشبختانه فکر می‌کنم خوب از کار درآمده.

نوید سعیدی درباره‌ی حضور زن در ارکسترهای سنتی عقیده دارد:

نوید سعیدی – متأسفانه در اثر محدودیت‌هایی که برای ما در ایران به‌وجود آورده‌‌اند، به قول استاد شجریان نیمی از صدای خواننده را در ایران حذف کرده‌اند و این هم لطمه زد به خواننده‌های زن که آن‌طور که باید و شاید نمی‌توانند اجرا داشته باشند. اجرا برای خانم‌ها در ایران بسیار محدود است. خب، این محدودیت‌ها در اینجا نیست. با تمام مشکلاتی که برای آموزش و یادگرفتن آواز خانم‌ها وجود دارد، می‌بینیم که به‌هرحال نسلی که آواز را آموخته‌اند، چه از اساتید خانم و چه از اساتید آقا در ایران هستند. تلاش ما بر این بوده که بتوانیم از این صداها استفاده کنیم و نشان دهیم که صدای زن هم مثل صدای مرد است و در جاهایی بنا به کوک‌هایی که انتخاب می‌شود، حتی مفید‌تر و لازم‌تر هم هست.

خانم فرزانه خسروی در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی در تهران شاگرد هنگامه اخوان بوده. اما به دلیل مشکلاتی که برای آوازخوانی زنان در ایران وجود دارد، به فرانسه آمده و در اینجا آواز می‌خواند. او درباره محدویت‌های آوازخوانی زنان هنرمند در ایران می‌گوید:

فرزانه خسروی - در ایران با توجه به مسائل و مشکلاتی که برای صدای بانوان بود، همیشه ما در گروه‌هایی بودیم که به شکل همخوان اجرا می‌شد و مسلماً همیشه مشکلات زیادی داشتیم برای اجرای برنامه. طی این چند سالی که من در پاریس هستم، اجراهای مختلفی داشتیم و این اجرا تا حدودی به شکل منسجم‌تر و با هدف مشخص در جهت ارائه ظرفیت‌های اصلی موسیقی سنتی ایران انجام شد. برای اینکه بشناسانیم که موسیقی سنتی ایران دارای ظرفیت‌های گوناگونی‌ست که شاید نیاز هست که به آن‌ها برای جذب مخاطب بیشتر پرداخته شود و اینکه بتوانیم این ویژگی موسیقی سنتی را به گوش شنوندگان برسانیم.

فرازنه خسروی آهنگ «ایران» از ساخته‌های عارف قزوینی و با شعر ملک‌الشعرا بهار را چنان خواند که شنوندگان بسیار تحت تأثیر قرار گرفتند. او خود را نماینده صدای خاموش زنان ایران می‌داند و می‌گوید:

فرزانه خسروی - ما که به‌هرحال این امکان را اینجا داریم، می‌توانیم بلندگویی باشیم برای صداهای خاموشی که در ایران هست؛ برای زنانی که به موسیقی ایرانی عشق می‌ورزند و در خفا می‌خوانند. من امشب احساس کردم که صدای آن زن‌ها در گلوی من به شکلی متجلی‌ شده است.

و صدای زن ایرانی هرگز خاموش نمی‌شود!

مسلماً. آن قدر افراد علاقمند وجود دارند. کمااینکه در طی این سال‌ها هم همه دارند کار می‌کنند. خب زمینه‌ی بروزش وجود ندارد، ولی همه دارند کار می‌کنند.

گروه «سرمست» از آرمان سیگارچی عود، صابر همتی کمانچه، البرز بخردی تارباس، آرش شمالی تنبک، هانی ظهیری دف و نوید سعیدی تار و سرپرست گروه تشکیل شده است. در پایان کنسرت گروه «سرمست» نظر دو نفر از حاضران را پرسیدم. عباس بختیاری آهنگساز، نوازنده‌ دف و مدیر مرکز فرهنگی «پویا» بسیار تحت تأثیر کار گروه «سرمست» قرار گرفته بود. او گفت:

عباس بختیاری – آنچه که برای من خیلی جای شعف و خوشحالی‌ست این است که علی‌رغم تمام محدودیت‌هایی که پیش پای هنر ایران گذاشته‌اند، نسل جوان امروز بیرق ریشه‌ها و فرهنگش را در دست گرفته. حتی در غربت و دور از وطن. موسیقی‌ای که امشب اجرا شد،‌‌ همان موسیقی‌ای‌ست که همیشه هویتش مشخص بوده و موسیقی سنتی ایرانی‌ است. منتها این نوآوری‌هایی که جوان‌ها می‌کنند، علی‌رغم همه‌ی سرکوب و فشاری که در جامعه هست، واقعاً انسان را امیدوار می‌کند به آینده‌ موسیقی.

عباس بختیاری می‌گوید طی ۳۳ سال اخیر مردم داخل ایران بیشتر محروم بودن از آواز زنان را حس کرده‌اند:

عباس بختیاری - این تشنگی را فکر می‌کنم مردم داخل خیلی بیشتر از ما دارند. اصلاً قابل تصور نیست. پیش از این خانم پریسا آمدند، خانم سیما بینا بودند، خانم شورانگیز و خانم مصطفوی بودند. بسیاری از خوانندگان سنتی‌خوان و سنتی‌کار ما راهی خارج از کشور شده‌ و در صحنه‌های بین‌المللی بوده‌اند و تا میزان زیادی به این نیاز روحی ما پاسخ داده‌اند. من بیشتر غصه‌ام برای آن ملت چندین میلیونی‌ست که امروز در جامعه ایران محروم است از شنیدن صدای زن. به‌هرحال این نوید مثبت و خوشی‌ست برای همه‌ ما که زنان ایستاده‌اند و از هویت و تاریخ و از حرمتشان با چنگ و دندان حراست می‌کنند. در برنامه گروه «سرمست» موزیسین‌های گروه همه جوان بودند و حتی کمانچه‌نواز فکر کنم زیر ۲۰ سال داشت. این جوانان با هنرشان به شدت من را تحت تأثیر قرار دادند. اگر ما برویم، هستند جوان‌هایی که این هویت و ارزش‌ها را برای تاریخ و ریشه‌های ایرانی حفظ می‌کنند.

و سرانجام مینا راد روزنامه‌نگار و کار‌شناس هنری با ستایش از نوآوری‌های گروه «سرمست» می‌گوید:

مینا راد - این گروه موسیقی که امشب به همت آقای نوید سعیدی دور هم جمع شدند ، گروه موسیقی جوانی‌ست که متشکل از جوانانی‌ست که اخیراً از ایران آمده‌اند. آنچه نظر را خیلی جلب می‌کند این است که این گروه جوان توانسته‌ است نوازندگانی را که در فرانسه و آلمان هستند دور هم جمع کند. اکثر افراد گروه در دانشگاه‌های بزرگ فرانسه دانشجو هستند و توانسته‌اند در تشکیل ارکستر موسیقی سنتی ایرانی در خارج از کشور کار تازه‌ای کنند و این واقعاً قابل تحسین است. نوآوری دیگری که این گروه آورده، اجرای موسیقی سنتی ایرانی به شکلی نوین است. اشعار نویی آورده‌اند، دستگاه‌ها را با همدیگر ادغام کرده‌اند و یک‌نوع موسیقی سنتی مدرن را به شکلی که برای جوانان ایرانی خارج از کشور و حتی جوانان ایرانی در ایران قابل شنیدن و قابل تحسین باشد ارائه می‌دهند.

مینا راد کار خواننده‌ زن این گروه را بسیار با اهمیت می‌داند:

مینا راد - نوآوریی که قابل تحسین است برای همه‌ ایرانیان و حتی بیشتر برای زنان، نقش زن ایرانی را در موسیقی به شکل زیبایی نشان می‌دهند. خواننده‌ زن به‌‌ همان شکلی که سال‌ها در موسیقی ایرانی بوده و صدای یک زن با دستگاه موسیقی ایرانی و اسباب موسیقی ایرانی ادغام می‌شده، نقشی را که صدای زن و شعر ایرانی دارد، به شکل خیلی زیبایی این ارکستر ارائه داد.

ایمیل گزارشگر:

adibzadeh@radiozamaneh.com

عکس‌ها: رهی رسولی‌فر

در همین زمینه:
::گزارش‌های ایرج ادیب‌زاده در رادیو زمانه::

آیا سرزمین‏های غربی غریبند؟

Babak M — Fri, 28 Jan 2011 10:19:58 +0000

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی ـ نمایشگاه «آیا سرزمین‏های غربی غریبند؟»، با تاکید بر تلاقی فرهنگ بین غرب و شرق در میانه‌ی ماه ژانویه‏ی سال ۲۰۱۱، در موزه‏ی ایالت بادن ‌وتنبرگ آلمان پایان یافت.این نمایشگاه که در آگوست سال گذشته افتتاح یافته بود، به نمایش نمونه‌هایی از هنرهای تجسمی، از قرن نوزدهم تا امروز می‌پرداخت.در مراسم روز پایانی نمایشگاه، مصطفی عوض‏زاد، نوازنده‏ی موسیقی فلامینکو از بندر گناوه‏ی استان بوشهر به هنرنمایی پرداخت.

دکتر شعله مصطفوی، پژوهشگر موزه‏ی استان بادن‏ وتنبرگ آلمان، در مورد این نمایشگاه و موضوع آن می‌گوید: «از دیدگاه آلمانی‏ها، همان‏طور که گفتید، از یک طرف کشورهای غرب و از طرف دیگر کشورهای شرق را داریم. مثلاً کشورهای عربی، ترکیه و فارسی‏زبان، برای ما یک دنیا است. ما سعی کردیم اول نشان بدهیم که اصلاً کشورهای شرقی، شامل چه کشورهایی می‏شوند و بعد نشان بدهیم که نگاه این کشورها در ۲۰۰ سال اخیر، به چه نحوی در کارهای فرهنگی‏شان، درغرب تاثیر داشته است.

در این نمایشگاه ما اشیایی را در باره‏ی تمام کارهای هنری، از نقاشی گرفته تا کارهای صنعتی و حتی بخش‏هایی که می‏شود اسمش را توریستی گذاشت، به نمایش گذاشتیم. اکثر کارهایی که انتخاب کردیم، کارهایی بودند که از قرن نوزدهم در دنیای مردم بوده است. مانند پوستر یا عکس‏هایی که مردم به در و دیوار خانه‏شان آویزان می‏کردند. یعنی کارهایی بوده که از یک هنرمند خیلی معروف نبوده است.
همان‏طور که شرق در حقیقت، کارهای زیاد پیشرفته‏ای را نشان نمی‏دهد، بلکه در کارهای هنری، بیشتر با موضوع‏هایی روبه‌رو می‏شویم، مثلاً مانند زنان حرم که هم هنرمندهای خیلی معروف آنها را نقاشی کرده‏اند و هم به عنوان پوستر از کسانی که اصلاً معروف نبوده‏اند، چاپ شده و در اتاق‏های مردم اروپا آویزان می‏شدند.»

فلامینکو و موسیقی سنتی ایران!

مصطفی عوض‏زاده، از بندر گناوه‏ی استان بوشهر، نوازنده‏ی گیتار است و برای شرکت در این نمایشگاه، به آلمان سفر کرده بود و در روز پایانی نمایشگاه چهار قطعه موسیقی فلامینکو با گیتار نواخت.

او در باره‏ی رواج این نوع موسیقی در ایران و علت رویکردش به این نوع هنر موسیقی، می‌گوید: اتفاقاً الان ۱۰ سالی است که موسیقی فلامینکو خیلی رواج پیدا کرده است. چون این یک سبک سنتی اسپانیایی است، شباهت خیلی نزدیکی با موسیقی سنتی ایرانی دارد. یعنی حس‏های آن، دقیقاً یکی است. جالب این‏جاست که من اول بیشتر به سبک راک علاقه داشتم. یعنی وقتی بچه بودم، بیشتر آهنگ‏های گروه‏هایی مانند پینک فلوید را گوش می‏دادم. الان هم خیلی بیشتر این سبک‏ها را گوش می‏دهم، ولی به‏خاطر شرایط مالی‏ای که داشتم، نمی‏توانستم بروم گیتار الکتریک بخرم. در نتیجه وارد این راه شدم و فکر کردم این راه را ادامه بدهم، خیلی بهتر است تا بخواهم تغییرش بدهم. چون این دگرگونی زمان خیلی طولانی‏ای می‏برد و خیلی روی کارم تأثیر دارد.

گفتید که موسیقی فلامینکو در ده سال اخیر، در ایران خیلی رواج پیدا کرده است؟ علت آن چیست؟

به‏خاطر این‏که ریشه‏های موسیقی ایران و موسیقی فلامینکو خیلی به‏هم نزدیک هستند. کسی که موسیقی کار می‏کند، این را درک می‏کند که دقیقاً همان حسی که توی موسیقی سنتی ایرانی هست، در موسیقی فلامینکو هم هست. موسیقی فلامینکو بیشتر از سرزمین آندولس سرچشمه می‏گیرد.

چه چیزهایی‏ از موسیقی سنتی با موسیقی فلامینکو نزدیک است؟

در موسیقی سنتی ایرانی دستگاه‏هایی داریم چون شور، همایون و ... که دقیقاً در فلامینکو هم داریم. هرکدام از آنها بیانگر نوعی احساسات است. مثلاً در فلامینکو ساگریاس، بلوریاس، الگریاس و ... داریم که مانند دستگاه شور، همایون و ... در موسیقی ایرانی‏ است. به‏خاطر همین، خیلی به هم نزدیک هستند.

چه چیزی در موسیقی فلامینکو وجود دارد که برای شما کشش دارد و شما را به آن سمت خود کشانده است؟

من به گیتار علاقه داشتم و در سبک فلامینکو موزیسین می‌تواند به تنهایی هم آن را بنوازد. من بیشتر به این خاطر آن را انتخاب کردم. خودم هم نمی‏دانم آن موقع‏ها در چه فضایی بودم که این موسیقی مرا به طرف خودش کشاند.

پیشینه‌ی نمایشگاه

دکتر شعله مصطفوی، طراح نمایشگاه «آیا سرزمین‏های غرب غریبند؟» در مورد پیشینه‏ی این حرکت و انتخاب مصطفی عوض‏زاده می‌گوید: «ما سال پیش، یک پروژه‏ی خیلی بزرگ در شهر کارلزروهه داشتیم و یک جشنواره‏ی دوهفته‏ای برگزار کردیم. در این جشنواره ما نه هنرمند را از ایران دعوت کردیم. من با رئیس موزه به ایران رفتیم و در آن‏جا با خیلی از هنرمندان رشته‏های مختلف هنری مانند نقاشی، مجسمه‏سازی، سینما، ویدئو و هم‏چنین موزیسین‏های مختلف آشنا شدیم.

چون این جشنواره، جشنواره‏ی زنان کارلزروهه بود، آن موقع ما از هنرمندان مرد کسی را انتخاب نکردیم، اما نمایشگاه امسال، فرصتی بود که می‏توانستیم از آن استفاده کنیم و با شخصیت‏هایی که در آن هنگام آشنا شده بودیم، تماس بگیریم. در این فرصت بود که آقای مصطفی عوض‏زاده یادمان آمد.

زمانی که من با آقای عوض‏‏زاده آشنا شدم، برای‏ من و همین‏طور رئیسم جالب بود که یک ایرانی، آن‏هم در جنوب ایران (خودتان می‏توانید تصور کنید که ما در آلمان همیشه فکر می‏کنیم در جنوب ایران زیاد خبری از موسیقی‏های غربی نیست)، چنین سبکی را انتخاب کرده است.»

نگاه از شرق به غرب

شعله مصطفوی در رشته‏ی تاریخ هنر تحصیل کرده است و دکترای خود را در مورد رنسانس ایتالیا در فرانکفورت گرفته است. او تنها فرد خارجی است که پله‏های ترقی را در یک موزه‏ی آلمانی، تا حد طراح و پژوهشگر موزه‏ پیموده است.

او در مورد ضرورت و اهمیت این نمایشگاه می‌گوید: برای اولین‌بار در تمام دنیاست که چنین پروژه‏ای را ساخته‏ایم. چون تا به‏حال، فقط از دیدگاه غرب به شرق نگاه می‏شد و اولین بار است که ما این تصویر را برگردانده‏ایم. در واقع گفته‏ایم این‏طور نیست که فقط کشورهای شرقی برای غرب جالب بوده است، برعکس هم همین‏طور بوده است و به ۲۰۰ سالی که پشت سر گذاشته‏ایم ربط پیدا می‏کند.

در این مورد خیلی در روزنامه‏های مختلف، رادیو و ... صحبت شده است و چنین نمایشگاهی به‏خاطر مسئله‏ی اینتگراسیون یا همگرایی در آلمان، ضروری بود.

فکر می‏کنید علت عدم همگرایی خارجی‏ها در آلمان، با توجه به این‏که خودتان ۳۰ سال است که در این کشور زندگی می‏کنید، چیست؟

این پاسخ شخصی من است که آلمانی‏ها تا به‏حال قبول نکرده‏اند خارجی‏ها جزو این جامعه هستند و ما این جامعه را با هم داریم می‏سازیم.

فکر می‏کنید الان زمینه‏های این پذیرش فراهم شده است؟

بله فراهم شده است. از همین شغل من می‏توانید علائم آن را ببینید. تقریباً پنج سال پیش، چنین شغلی اصلاً وجود نداشت.

شاید برای نخستین‌بار باشد که یک خارجی توانسته در آلمان، به این درجه از کار در یک موزه‏ی هنری برسد.
همین‏طور است. من تنها کس در تمام آلمان هستم که چنین شغلی را دارم.

ساده‌آفرینی در موسیقی: نگاهی به کارمنا بورنا، و کمانچه‌ی هابیل علی‌یف

Babak M — Fri, 24 Dec 2010 13:04:10 +0000

جنگ موسیقی

محمود خوشنام

امروز بسیاری از هنرمندان و ناقدان هنری عقیده دارند که زیبایی واقعی در سادگی‌ست. پیچ و خم‌های درهم تنیده‌ی تکنیکی که خیلی‌ها همه‌ی هنر خود را در آن می‌بینند، نمی‌گذارد رابطه‌ی مستقیم و صمیمانه‌ای میان هنرمند و مخاطبانش به‌وجود آید. البته منظور از سادگی ابتذال محتوایی نیست. هنر این است که راه و روشی را پیدا کنی که اندیشه‌های تازه را از ساده‌ترین راه‌ها به مخاطبانت برساند.

به‌هرحال گرایش به ساده‌نویسی، ساده‌نگاری و ساده‌آفرینی در زمانه‌ی ما در همه‌ی عرصه‌های هنری در حال افزایش است. در عرصه‌ی موسیقی بین‌المللی با درهم ریخته‌شدن قواعد هارمونی و کمپوزیسیون که زمانی تخطی از آ‌نها کفر و زندقه محسوب می‌شد، دست و بال آهنگسازان برای بیان ساده‌تر اندیشه‌های‌شان بازتر شده و خیلی از آنها از ریتم‌ها و سازآرایی‌های رنگین به‌جای پیچیدگی‌های هارمونیک استفاده کرده‌اند و گاه جاذبه‌هایی درخشان در آثار خود به‌وجود آورده‌اند.

کارل اورف «Carl Orff» آهنگساز قرن بیستمی آلمان، که اینک ۲۸ سال از مرگش می‌گذرد، یکی از این ساده‌پردازان است. موسیقی کارل اورف در اساس بر صحنه و عناصر تئاتری تکیه دارد و او به گفته‌ی خودش می‌خواسته صحنه را از پیچیدگی‌های فکری رها کند و یک تئاتر خالص طبیعی به‌وجود آورد. در این تئاتر طبیعی ریتم نقش اول را ایفا می‌کند. می‌گوید قرن ما قرن دلهره‌هاست و هیچ چیز مثل ریتم نمی‌تواند درگیری ما را با این دلهره‌ها بازبتاباند. دو اپرای کوچک «ماه» و «دختر عاقل» از آثار معروف صحنه‌ی اورف به‌شمار می‌رود.

او بر روی داستان‌های ادیپ و آنتیگون نیز موسیقی نهاده است، ولی معروف‌ترین آفریده‌ی او «کارمنا بورنا» نام دارد که در فرم اوراتوریو نوشته شده و سال‌هاست در رپرتوار همه‌ی ارکسترهای جهان جای گرفته است. «کارمنابورنا» برای ارکستر چند تک‌خوان و آواز جمعی آفریده شده و قابلیت نمایشی ‌شدن دارد. متن کارمنا متعلق به قرن سیزدهم میلادی است و در سال ۱۸۰۳ در یک صومعه در بایرن آلمان پیدا شده و ترانه‌های عامیانه‌ی بسیاری را در خود گردآورده که در همه‌ی آنها شکوه از بی‌بنیادی دنیا، عشق به زندگی آزاد و خشم و عصیان در برابر سرنوشت کور بازتابیده است.

[کارمنا بورانا، کارل اورف]

کمانچه از زمره سازهایی‌ست که تنها به موسیقی ایران اختصاص ندارد. تقریباً می‌شود گفت در سراسر کشورهای آسیایی و حتی برخی از سرزمین‌های آفریقای شمالی رواج و رونق دارد. البته به شکل‌های ظاهری مختلف و شیوه‌های نواختن گوناگون. سابقه‌ی کمانچه در ایران نیز مثل بسیاری از سازهای متداول امروز در ابهام مانده است. ولی از آن سازهایی‌ست که هم در قلمرو موسیقی سنتی به‌کار می‌رود و هم در پهنه‌ی موسیقی روستایی در نقاط مختلف ایران.

در کشورهایی نزدیک به ایران مثل سرزمین‌های آسیای مرکزی و افغانستان و جمهوری آذربایجان کمانچه غالباً حرف اول را در ارکسترهای سنتی می‌زند. در میان کمانچه‌کشان آسیایی هابیل علی‌یف هنرمند آذربایجانی آوازه‌ای جهانگیر پیدا کرده است. کمانچه برای علی‌یف تنها ابزار اجرای موسیقی نیست، وسیله‌ای نیز هست برای بیان خصوصی‌ترین عاطفه‌ها. کمانچه‌ی او لحن و زبانی بسیار تأثیرگذار دارد. هابیل علی‌یف دو سه باری به ایران نیز سفر کرده، با موسیقی ما آشنا شده و تکه‌هایی از آن را در رپرتوار خود جای داده است. شاید پس از همین سفرهاست که کمانچه‌ی علی‌یف شنیدنی‌تر شده است. به تکه‌ای از کمانچه‌ی او که به چهارمضراب‌های خودمان شبیه است گوش می‌کنیم.

[کمانچه‌ی هابیل علی‌یف، هنرمند آذربایجانی]