فرشته مولوی

دو پرده فصل

hosseinn — Sat, 09 Mar 2013 08:02:38 +0000

رمان «دو پرده فصل» نوشته فرشته مولوی

بابک مینا

بابک مینا ـ زوال یکی از مضامین تکرارشونده و اساسی ادبیات معاصر در ایران است. مضمونی که شاید بتوان گفت با «بوف کور» آغاز شد و با «شازده احتجاب» فرم و بیانی تازه یافت و هنوز هم ادامه دارد.

نه تنها در ادبیات داستانی، که در سینما یا شعر نیز می‌توانیم ردپایی از مضمون زوال و انحطاط بیابیم. کافی‌ست مرثیه‌های حماسی مهدی اخوان ثالت و زیبایی‌شناسی پوسیدگی و پیری و پاییز و در یک کلام «باغ بی‌برگی» را در شعر او به یاد بیاوریم، و یا «زوال زیبای گل‌ها در گلدان» را در شعر فروغ فرخزاد. در سینما مسعود کیمیایی راوی ویرانه‌های فرهنگ مردانه و عیارانه است و یا داریوش مهرجویی در «هامون» زوال فردی را به زوال نسل امید‌باخته پس از انقلاب گره می‌زند. شاید روزی بتوانیم بر پایه این «پارادایم زوال» پژوهشی مفصل در ادبیات و هنر معاصر ایران بکنیم و ریشه‌های اجتماعی این درک زیبایی‌شناسانه زوال‌گرا از عصر مدرن را توضیح دهیم.

عمومیت «زیبایی‌شناسی زوال» به این معنا نیست که در تمام این آثار ادبی و هنری ما با مضمونی تکراری روبرو هستیم. آثار مهم ادبی هر کدام اصالت و فردیت خود را دارند و زاویه‌ای تازه به مضمون‌های تکراری می‌گشایند. رمان «دو پرده فصل» نوشته فرشته مولوی یکی از آثار متعلق به ادبیات زوال است که اصالت و ویژگی‌های منحصر به فرد خود را دارد.

فرشته مولوی، نویسنده رمان

«دو پرده فصل» (انتشارات افراز ۱۳۸۸)،

روایتی از سقوط‌های پی در پی طبقه متوسط در ایرانِ پس از انقلاب

«دو پرده فصل» رمانی‌ست درباره زمان. شاید بتوان گفت زمان مهم‌ترین شخصیت داستان است. رمان از دو بخش تشکیل شده است: بخش اول در گذشته می‌گذرد و بخش دوم در زمان حال. داستان، روایت زندگی خانوده دکتر کمال کوچک، همسرش میهن، و دو فرزندشان شیوا و عیساست. در بخش اول ما با خواندن روایتی سیال از خاطراتی نسبتاً پراکنده از چهار شخصیت اصلی داستان با آنها آشنا می‌شویم. هربار این زندگیِ از دست‌رفته از زاویه دید یکی از شخصیت‌های چهارگانه رمان روایت می‌شود. ما با چهار روایت درهم فرورفته مواجه‌ایم که در سراتاسر کتاب جریان دارند و همدیگر را کامل می‌کنند. بخش اول کتاب احتمالاً در اوسط یا اواخر دهه ۴۰ خورشیدی می‌گذرد. در بخش دوم ناگهان به اواخر دهه ۶۰ پرتاب می‌شویم. مجدداً با چهار روایت متقاطع ما با برش‌های مختلفی از زندگی خانواده کوچک مواجه می‌شویم و زوال تدریجی آنها را از خلال خاطرات پراکنده و تک‌گویی درونی شخصیت‌ها می‌توانیم دریابیم.

در رمان «دو پرده فصل» زمان همچون سیری فروپاشاننده تجربه می‌شود، اگر در بخش اول شخصیت‌های اصلی داستان با همه تفاوت‌هایشان هنوز با یکدیگر نسبتاً نزدیک و صمیمی هستند در بخش دوم با ویرانی روابط شخصیت‌ها مواجه می‌شویم: روابطی مخدوش که امید اندکی برای احیاء‌شان وجود دارد. با این همه در بخش اول با آرمان‌شهری در گذشته یا عصری طلایی مواجه نیستیم: نویسنده کوشش کرده رمان را از روایتی صرفاً نوستالژیک نجات دهد و به همین دلیل شاید ریشه بسیاری از بحران‌ها در روابط شخصیت‌ها را بتوانیم در بخش اول جست‌وجو کنیم. اما به هر حال تقابل شادی سبک و صمیمیت روشن‌بخش اول و ویرانی، پوسیدگی و ابهام در روابط شخصیت‌ها در بخش دوم یکی از وجوه اساسی رمان را تشکیل می‌دهد.

رمان اشاره‌های فراوانی به تاریخ، حمله مغول، و سیاست و خصوصاً سیاست پس از انقلاب دارد. «دو پرده فصل» با روایت زندگی خانواده «کوچک» که به طبقه متوسط رو به بالا تعلق دارند، می‌تواند راوی تجربه درونی و ذهنی طبقه‌ای باشد که انقلاب را همچون نوعی سقوط سیاسی و اجتماعی تجربه کرده است؛ طبقه‌ای که اگرچه چندان به شاه دلبسته نبود اما در ساختار اجتماعی پیش از انقلاب جایگاه نسبتاً تضمین شده‌ای را اشغال می‌کرد. طبقه‌ای که وسیعاً در انقلاب ایران شرکت کرد و پس از آن بلافاصله با خشونت از صحنه جامعه حذف شد و صدایش دست‌کم تا دو دهه پس از انقلاب ناشنیده ماند. این طبقه زندگی روزمره پس از انقلاب را همچون سقوط‌های پی در پی تجربه کرده است: بحران در روابط عاطفی، شکست‌های اجتماعی و سیاسی، جدایی، مهاجرت و غیره. «دوپرده فصل» روایتی کوتاه از این سقوط‌های پی در پی است.

شخصیت دکتر کمال کوچک و همسرش میهن باری نمادین در داستان دارد. دکتر کوچک جراحی‌ست طرفدار علم و پیشرفت، او نمادی از تجدد و «نگاه به غرب» است . میهن معلم تاریخ است و دلشوره گذشته را دارد و گفتن ندارد که نمادی از زنانگی، مادرانگی و در یک کلام مام میهن است. در اواخر رمان از خلال خاطرات پراکنده و روایت‌های بریده بریده به بحران عمیق رابطه زن و شوهر، پدر و مادر پی می‌بریم. میهن بیمار است و ما نمی‌دانیم آیا می‌تواند از پس بیماری‌اش بر بیاید یا نه. دکتر کوچک تمایلی برای بازساختن رابطه‌اش با میهن دارد اما هر بار چیزی او را پس می‌زند: دکتر کوچک فکر می‌کند میهن از او کینه دارد. اما آیا واقعاً میهن از او کینه دارد؟ آیا بحران این رابطه تمام‌شدنی‌ست؟

حال و هوای کلی رمان و تکنیک روایت و بعضی شخصیت‌ها یادآور رمان «به سوی فانونس دریایی» ویرجینیا وولف است. همچنان که تقابل مرد و زن در رمان وولف همچون تقابل عقلانیت و شهود تصویر شده است، در دو پرده فصل هم میهن نماد زنانگی و کمال کوچک نماد مردانگی و تکنیک‌دوستی مدرن است. اما اگر در «به سوی فانوس دریایی» سرانجام خانواده رمزی در بخش سوم ـ پس «آشوب زمانی» بخش دوم ـ به سوی فانوس دریایی حرکت می‌کنند، در دو پرده فصل چشم‌اندازی برای روشنایی فانوس دریایی وجود ندارد. تنها امیدی غایب و بیرون از متن (امیدی که در خود رمان غایب است و تنها خواننده می‌تواند آن را منطقاً نتیجه بگیرد) برای خواننده باقی می‌ماند: شاید میهن از پس بیماری‌اش بربیاید و شاید خانواده کوچک دوباره بتوانند بر تلی از ویرانه‌ها بنشینند و خود را دوباره بیافریند.

از «سومین پلیس» تا خاطرات سلمان رشدی

hosseinn — Sat, 22 Sep 2012 18:14:25 +0000

یک «شنبه» با کتاب در رادیو زمانه

کتاب زمانه

کتاب زمانه - فلن ابوراین، نویسنده سرشناس ایرلندی به نوشتن داستان‌هایی به طنز شهرت داشت. او که یکی از مهم‌ترین نویسندگان ایرلند است، رمان «سومین پلیس» را در سال ۱۹۴۰ نوشت، اما در سال ۱۹۶۷ برای نخستین بار آن را انتشار داد. ناشر این اثر را به این دلیل رد کرده بود که بیش از حد تخیلی‌ست.

پیمان خاکسار این اثر مهم در قلمرو ادبیات پست مدرن را به تازگی به فارسی ترجمه کرده است.

«سومین پلیس»، کتاب برگزیده زمانه

داستان «سومین پلیس» بسیار پیچیده و درهم‌تنیده است:

یک مرد جوان در یک سرقت مسلحانه شخصی را به قتل می‌رساند با این قصد که هزینه یک پروژه علمی را تأمین کند. در یک لحظه مناسب، همدست او، جان دیونی (John Divney)، پول‌ها را در جایی پنهان می‌کند که بعداً، سر فرصت به رفیقش نارو بزند. در خانه مقتول یک جعبه سیاه هم قرار دارد. وقتی سارق جوان در این جعبه را باز می‌کند، خانه مقتول ناگهان به یک لانه خرگوش بدل می‌شود. راهروهای باریک لانه خرگوش به یک سرزمین سحرآمیز و البته آبسورد می‌‌انجامند.

فلن اوبراین، نویسنده ایرلندی

راوی داستان که در سراسر این رمان پرحادثه بدون نام و نشان است متوجه می‌شود که جعبه سیاه سر جایش نیست. او طبعاً به کلانتری مراجعه می‌کند اما در کلانتری دو افسر نگهبان با مشکل غریبی مواجه شده‌اند: در اثر جایگزینی و تبادل اتم دوچرخه با انسان، دوچرخه‌ها خصلت‌های انسانی پیدا کرده‌اند تا آن حد که به جنایت روی آورده‌اند. در همان حال بسیاری از دوچرخه‌سواران چابک هم دچار سرگیجه شده‌اند و نمی‌توانند روی پا بند شوند. برای مثال مایکل جیلهینی ( Michael Gilhaney ) که تا پیش از این وقایع دوچرخه‌سوار قابلی بوده از روی ناچاری به دیوار تکیه داده که تعادلش را از دست ندهد. در پایان داستان هم او عاقبت مسخ می‌گردد: حالا نیمی از بدنش دوچرخه و نیمی دیگر بدن انسان ا‌ست.

مأموران کلانتری در این میان به راوی داستان مظنون می‌شوند و او برای اینکه اعدامش نکنند، فرار را به قرار ترجیح می‌دهد. بسیار بدیهی‌ست که در چنین داستانی راوی برای فرار از چنگ پلیس، سوار یک دوچرخه بشود. اما هنگام گریز از چنگ قانون به سومین پلیس برمی‌خورد و درمی‌یابد که دیگر گریزگاهی وجود ندارد.

اوبراین در «سومین پلیس» بیش از هر چیز هنجارهای اجتماعی را به چالش می‌کشد. او تحت تأثیر نظریه‌های علمی در مفهوم زمان و مکان تأمل می‌کند و با خرق عادت‌های خواننده موفق می‌شود جهانی بسیار گروتسک بیافریند، در مفهوم واقعیت تجدید نظر کند و واقعیت تازه‌ای در جهان داستانش پدید آورد. می‌گویند اوبراین، وقتی ناشرش این داستان را رد کرد در پاسخ به او گفته بود در عصر فیزیک کوانتوم، ادبیات آبسورد تنها شیوه قابل قبول ادبی می‌تواند باشد.

«سومین پلیس» تلفیقی‌ست از یک رمان علمی و طنز. یکی از شخصیت‌های این رمان یک دانشمند خیالی است. او و نظریه‌های علمی شگفت‌انگیزش در اغلب آثار اوبراین تکرار می‌شوند و با وجود آنکه نویسنده در پانویس به نظریه‌های این دانشمند خیالی ارجاع می‌دهد، اما در مجموع این نظریه‌ها مبهم و غیر قابل فهم هستند. بعداً در طول داستان معلوم می‌شود که راوی بی‌نام و نشان رمان برای ویرایش فهرست آثار همین دانشمند خیالی به پول نیاز دارد و اصلاً به این دلیل است که به یک سرقت مسلحانه دست می‌زند.

معمولاً ترجمه ادبیات داستانی جهان بر اساس آنچه که در ادبیات معاصر ایران وجود ندارد شکل می‌گیرد. ادبیات پست مدرن و رمان‌های حادثه‌ای که بتوانند فضای تازه‌ای در ادبیات ایران به وجود بیاورند و خوانندگان را از نو با کتاب آشتی دهند، ظاهراً از نیازهای مبرم ما در شرایط کنونی‌ست. پیمان خاکسار، از پرکارترین و خوش‌فکرترین مترجمان معاصر ما، با گزینش یک اثر دشوار اما بسیار ارزشمند توانسته تا حد زیادی به این نیاز پاسخ بدهد. او در گفت‌و‌گو با نیلوفر بان در روزنامه اعتماد درباره دشواری‌های ترجمه این کتاب می‌گوید:

پیمان خاکسار، مترجم

«ترجمه هر اثری مشکلات خاص خود را دارد و به خصوص ترجمه آثار نویسندگانی که از بازی‌های زبانی استفاده می‌کنند، مشکل‌تر است. متن اوبراین سرشار از بازی‌های کلامی است. (...) برای این ترجمه بسیار از ترجمه تحت‌اللفظی فاصله گرفتم. نمی‌توانستم به ساختار جمله‌ها وفادار بمانم. خیلی قائل به این هستم که فارسی ترجمه کنم، یعنی دقیقاً مخالف دیدگاه قدیمی‌ترهایی مانند کریم امامی که قائل به دقت بیش از اندازه در ترجمه بودند. سعی می‌کنم ترجمه‌ام روان باشد. این کتاب ۷۰ سال قبل و هم‌دوره جویس نوشته شده که به سخت‌نویسی و لفاظی مشهور است و رمان سنگینی است. تمام تلاشم این بود که سختی‌های زبانی اثر، در ترجمه دو‌برابر نشود و حداقل در‌‌ همان حد اثر باقی بماند. نمی‌خواستم کتاب را ماکسیمال ترجمه کنم، می‌خواستم به ترجمه‌‌ای مینیمال برسم. قسمت‌هایی که به پانویس احتیاج داشت را طوری نوشتم که به پانویس نیازی نباشد. حتی خواننده انگلیسی‌زبان هم زمان خواندن متن اصلی کتاب، نیاز دارد بار‌ها به کتاب لغت مراجعه کند و معنای لغات عجیب و غریب کتاب را بیابد. در مقدمه کتاب مجموعه آثار فلن اوبراین که انتشارات اوری‌منزلایبرری در امریکا منتشر کرده، آمده که گفت‌وگوهای کتاب‌های اوبراین را باید با لهجه غلیظ ایرلندی خواند و همچنین باید از بخش‌های غیرقابل فهم عبور کرد، وگرنه لذت پیوسته خواندن کتاب از بین می‌رود. سعی می‌کردم برای خیلی از کلمات معادل‌های فارسی پیدا کنم و در برابر واژه‌های ساختگی کتاب، یک واژه ساختگی فارسی نزدیک به ساختار واژه اصلی بسازم. مشکل دیگر ترجمه کتاب، ساختار پیچیده جملاتش بود. گاهی به جمله‌‌ای بسیار طولانی برخورد می‌کردم که برای ترجمه مجبور به شکستنش می‌شدم. ترجمه کتاب سومین پلیس زحمت زیادی برد و حتی چندین بار در میانه ترجمه نزدیک بود از ادامه کار منصرف شوم.» (منبع)

سومین پلیس نوشته فلن اوبراین با ترجمه پیمان خاکسار توسط نشر چشمه در تهران منتشر شده است. قیمت این کتاب ۷۲۰۰ تومان تعیین شده.

ادبیات داستانی ایران: «نارنج و ترنج»

«نارنج و ترنج» داستانی‌ست مصور نوشته فرشته مولوی که نخستین بار در تابستان ۱۳۷۱ در تهران در تیراژ ۳۳۰۰ نسخه به هزینه مؤلف منتشر شد و اینک حقوق بازنشر الکترونیکی آن توسط نویسنده در اختیار باشگاه ادبیات قرار گرفته و به این ترتیب همگان می‌توانند این کتاب را در اینترنت دانلود و مطالعه کنند. (دانلود «نارنج و ترنج)

«نارنج و ترنج» از نیمکتی در یک پارک آغاز می‌شود، به یک کابوس راه می‌برد و در بیداری به پایان می‌رسد. راوی داستان با زبانی بسیار پاکیزه، به ظاهر کودکانه اما در واقع با استعاره‌هایی پیچیده به رابطه‌اش با مادر و کابوس‌هایی که هر روز سراغ او می‌آیند می‌پردازد. او در کابوس‌هایش در چاهی می‌افتد:

«چاهی تنگ و تیره و تار. فرومی‌روی و دلت هری پایین می‌ریزد، اما پایت به ته آن نمی‌رسد. فرومی‌روی و دلت هری پایین می‌ریزد، دست و پا می‌زنی و فریاد می‌کشی و با چنگ و ناخن پوست سخت و سیاه آن را می خراشی، اما پایت به ته آن نمی‌رسد. فرومی‌رومی و دلت هری پایین می‌ریزد.» (نارنج و ترنج، فرشته مولوی)

نارنج و ترنج، داستانی از فرشته مولوی

این چاه در بیداری راوی داستان دهن باز می‌کند و تنها مادر است که می‌تواند مانند شهزادی قصه‌گو او را ازین کابوس‌ها نجات دهد:

«در هوای ابری – بارانی، روزها و روزها، مادرم کنار چاه می نشست و با قصه‌ها طنابی می‌بافت که یک سرش در دست‌های خودش بود و سر دیگرش به سوی دست‌های من پیش می‌آمد.» (همان)

تا پایان داستان هرگز معلوم نمی‌شود که چرا راوی کابوس‌زده است و رابطه او با مادرش هم در حد یک رابطه آرمانی باقی می‌ماند. از شخصیت‌پردازی نشانی نیست؛ جز همین کابوس‌زدگی موقعیت خاصی در داستان شکل نمی‌گیرد و حادثه‌ای هم اتفاق نمی‌افتد. به این جهت داستان در حد یک رفلکسیون ذهنی باقی می‌ماند، با زبانی که با زبان افسانه پهلو می‌زند و سرشار از تصاویر زیبا و شاعرانه است روایت می‌گردد و به گونه‌ای امیدبخش اما قابل پیش‌بینی به پایان می‌رسد:

«بعد نمی‌دانم .... تو بگو لاک‌پشتم! حالا فقط می‌خواهم به آواز بچه‌ها گوش بدهم.» (همان)

فرشته مولوی متولد ۱۳۳۲ در تهران است. او از سال ۵۵ تا ۷۷ در تهران و از سال ۷۸ در تورنتو زندگی می‌کند.

از فرشته مولوی تاکنون چندین مجموعه داستان و رمان و کتابی در کتاب‌شناسی داستان کوتاه منتشر شده. «سگ‌ها و آدم‌ها» آخرین مجموعه داستانی‌ست که از او در ایران به چاپ رسیده است.

فرشته مولوی در مجموع یک نویسنده‌ اجتماعی است که از شاخک‌های عاطفی حساسی برخوردار است و با قلمی محکم و شیوا نوعی داستان زنانه و اجتماعی را بر اساس پیشنهادهایی که در داستان‌نویسی مدرن ایران وجود دارد، پدید آورده.

او در گفت‌و‌گو با رادیو زمانه درباره مسیری که در داستان‌نویسی طی کرده می‌گوید: «گرچه از نوزده بیست سالگی داستان‌نویسی را جدی گرفتم و از بیست‌و‌دوسالگی هم به خط ترجمه و ویرایش افتادم، با اینکه فرصتش بود، به خیال خودم دست نگه داشتم تا مثلاً "پخته شود خامی". نتیجه آنکه نخستین داستان کوتاهم، "یکشنبه‌ها"، را در بیست و پنج سالگی، یعنی در بلبشوی تب‌ناک سال ۵۸، منتشر کردم که بی‌گاه‌ترین بود. بعد هم که خاموشی شد تا رسید به سال ۷۰ و در اندک گشایش پس از جنگ رمان "خانه‌ی ابر وباد" و مجموعه‌ داستان "پری آفتابی" درآمد. ناشر اولی گویا دوام نیاورد و کتاب که هنوز پخش درستی هم نشده بود، غیب شد. دومی هم در نبود یا کمبود گاهنامه و بی‌بهره بودن نویسنده از هنر "مرا ببینید و کتابم را بخرید"، چندان دیده نشد. بعد باز دوره‌ی سردرلاکی بود. پس از کوچ هم هیچ به فکر چاپ کتاب داستانی در بیرون از ایران نیفتادم. به این ترتیب این داستان‌ها گرچه در این یا آن گاهنامه در این یا آن سر دنیا درآمدند، مثل کارهای دیگر ماندند و بیات شدند. در سال ۸۶ دیدم به گفته‌ی نیما "از پس پنجاه و اندی سال عمر" هنوز به قول فروغ "خود را به ثبت" نرساندم. دستنویس آن کارهایی را که می‌شد به بازشدن بختشان امیدی داشت، راهی مام میهن کردم و آخر به اینجا رسید که می‌بینید. ناگفته پیداست که این سقط شدن یا بیات شدن کارهای اهل قلم نسل من که نه از دوره‌ شاهی بهره بردند و نه از دوره‌ پس شاهی، "یکی داستان است پر آب چشم."» (منبع)

ماهنامه‌ها و فصل‌نامه‌های هنری و ادبی: «سینما - چشم»

دومین شماره ماهنامه تخصصی «سینما – چشم» منتشر شد. این شماره «سینما – چشم» به آندره بازن اختصاص دارد. پرویز جاهد که سردبیری این نشریه را به عهده دارد می‌نویسد: «شماره دوم را به آندره بازن اختصاص دادیم – منتقد، نظریه‌پرداز و سردبیر مجله کایه دوسینما. متفکری ایده‌آلیست، بورژوایی انسان‌گرا و عارف‌مسلک و روشنفکر کاتولیک چپ (به زعم فرانسوا تروفو) که همانند پیامبران بی‌کتاب، نظریه‌پردازی بدون کتاب در جهان فیلم بود (...) بازن منتقد و نظریه‌پردازی بود که سعی داشت با زبانی شورانگیز و شاعرانه، تئوری‌های رئالیستی خود را اثبات کند؛ کسی که معتقد بود سینما بیش از هر هنر دیگری با عشق پیوند دارد. »

«سینما – چشم» یک نشریه کاملاً تخصصی‌ در زمینه سینماست که به دور از فضای پرهیجان سینما و رویکردهای عام‌پسند، در آرامش و بدون تن دادن به سانسور منتشر می‌شود.

«سینما – چشم» با اختصاص شماره مرداد ماه‌اش به آندره بازن تلاش می‌کند نشان دهد که چرا نظریه‌های او هنوز هم در جهان سینما موضوعیتشان را از دست نداده‌اند و همچنان مطرح هستند.

این شماره «سینما – چشم» به راستی که یک نشریه کاملاً تخصصی‌ در زمینه سینماست که به دور از فضای پرهیجان سینما و رویکردهای عام‌پسند برای جذب مخاطب انبوه، در آرامش و بدون تن دادن به سانسور منتشر می‌شود. زبان مقالات کاملاً ویراسته، ترجمه‌ها روان و قابل فهم، گزینش و هم‌نشینی مقالات هوشمندانه و در خدمت پرداختن همه‌جانبه به یک موضوع مشخص است. کاملاً آشکار است که «سینما – چشم» تلاش می‌کند به کنه موضوعات راه پیدا کند و به حلقه‌ای از خوانندگان روشنفکر و نخبه نظر دارد.

نقد سینمای جهان، نقد سینمای ایران، معرفی کتاب، مطالعات فیلم و جشنواره‌های سینمایی از دیگر سرفصل‌های «سینما – چشم» است. در شماره مرداد ماه این ماهنامه، ندا فضلی در بخش سینمای ایران فیلم «سوت پایان» ساخته نیکی کریمی را بررسی کرده و رضا صدیق فیلم‌های بهرام توکلی را نقد کرده است. افشین فرقانی در بخش جشنواره‌‌های سینمایی به جشنواره فیلم سیدنی و علی موسوی به جشنواره فیلم ادینبورو پرداخته‌ است.

دومین شماره «سینما – چشم» با آثاری از رامتین ابراهیمی، رامین اعلایی، نزهت بادی، امید بلاغتی، پرویز جاهد، آزاده جعفری، میلاد روشنی پایان، رضا صدیق، روبرت صافاریان، میعاد عبدالباقی، افشین فرقانی، ندا فضلی و پیام یزدانجو منتشر شده است.

«سینما – چشم» را می‌توان از طریق «گوگل بوکز» نیز تهیه کرد. (لینک) همچنین این نشریه در فیسبوک نیز حضور دارد. (لینک)

ادبیات افغانستان و تاجیکستان: «سنگ صبور»

عتیق رحیمی، نویسنده سرشناس افغانستان که مقیم پاریس است، این روزها بر اساس رمان «سنگ صبور»ش فیلمی ساخته که گلشیفته فراهانی نقش اول آن را به عهده دارد.

عتیق رحیمی، نویسنده «سنگ صبور»

عتیق رحیمی به خاطر نخستین رمانش به زبان فرانسه در سال ۲۰۰۸ جایزه گنکور را از آن خود کرد. پیش از آن انتشارات خاوران «خاک و خاکستر» را به زبان فارسی از این نویسنده منتشر کرده بود.

در «سنگ صبور» یک زن افغان که ۳۰ سال بیشتر ندارد، از شوهرش که گلوله خورده و از گردن به پایین فلج شده، پرستاری می‌کند. یک روز زن شروع می‌کند به بازگویی کودکی‌اش و با این مرد علیل از رنج‌ها، سرخوردگی‌ها، و آرزوهایش سخن می‌گوید. چنین است که مردی که او را تا پیش از این آزار می‌داده و با او بدرفتاری می‌کرده به «سنگ صبور» او بدل می‌گردد و رابطه این دو با هم دگرگون می‌شود.

در صفحه نخست «سنگ صبور» تنها یک جمله آمده است. تقدیم به ن. الف. شاعر زنی که به دست شوهرش کشته شد. در صفحه دوم شعری از شاعر فرانسوی آنتونین آرتید درج شده: همه‌چیز از تن، از راه تن، با تن و به مقصد تن به وجود می‌آید.

رضا محمدی در نقدش بر «سنگ صبور» به انگیزه عتیق رحیمی در نوشتن این رمان اشاره می‌کند و می‌نویسد:

«پس از قتل نادیه انجمن شاعر جوان به دست شوهرش، عتیق رحیمی سفری به هرات می‌کند. در این سفر او شوهر و قاتل نادیه انجمن را که در حالت اغما و تقریباً بیجان در کلینیک زندان نگهداری می‌شد، می‌بیند. رحیمی در حالی که چشم به قاتل دوخته است با خود می‌اندیشد: "اگر من زن می‌بودم نزد او می‌ماندم تا حداقل همه حرف‌های نگفته را به صورت او تف می‌کردم." همین تصویر جانمایه رمان "سنگ صبور" را می‌سازد.» (منبع)

مارتین لاویه بر «سنگ صبور» نقد کوتاهی نوشته که مریم رئیس دانا آن را به فارسی برگردانده است. او می‌نویسد:

زنی بر بالین شوهرش شب زنده‌داری می‌کند. نفس‌هایش با نفس‌های مرد زخمی یک آهنگ می‌شود. لبانش می‌لرزند. نماز می‌خواند، تسبیح می‌چرخاند. ۹۹ بار «القهار، القهار، القهار»، یکی از نام‌های خداوند را صدا می‌کند. نفسی تازه و باز شروع می‌کند. بدنش هم‌آهنگ با ذکرش تکانهای گهواره است، می‌خواهد ایمان بیاورد، می‌خواهد امید داشته باشد. نگران است برای این تن افتاده. برایش حرف‌های نامفهوم جنون زمزمه می‌کند، حرف‌های ناگفته، بازمانده‌های مهربانی، خیالات مدفون‌شده. پیش می‌رود تا بیان رازهای نهان، شهامتی دردناک. بی‌صبریش که سرریز می‌کند، یاغی می‌شود، حرف‌های تلخ می‌زند، حرف‌های جنون، مدفون‌شده از خیلی دور در لایه‌لایه‌های جانش. تمام زندگی‌اش جریان سیل می‌شود بر زبان همیشه فرمانبردارش. کلمه‌هایی می‌آیند ممنوعه، شورشی. بر خدا و جهنمش فریاد می‌زند، مردان و جنگ‌های‌شان را دشنام می‌دهد. شوهرش، این سرباز الله را لعن می‌کند، این قهرمان پیروز ِ مفتخر به مرد بودنش را، نفرین می‌کند از این تاریک‌‌اندیش مذهبی متنفر از دیگران. توسل می‌کند، فریاد می‌زند. او سکوت بود، ایثار بود. زن می‌شود. (...)

روزی، زن بی‌خود شده از خود، برای انتقام از این شوهر ستمگر، مردان نظامی را تحریک خواهد کرد، فاحشه خواهد شد. زن عاصی می‌شود، جنگ علیه دورویی را شروع می‌کند، به خودش بازمی‌گردد: «من تنم را می‌فروشم همان‌طور که شما خون‌تان را.» (منبع)

ادبیات غرب: «ژوزف آنتون»، خاطرات سلمان رشدی

در سال ۱۹۸۹ آیت الله خمینی فتوای قتل سلمان رشدی را صادر کرد. اکنون سال‌ها پس از این واقعه سلمان رشدی بیوگرافی‌اش را در سایه این فتوا و پیامدهای آن انتشار داده است. این کتاب «ژوزف آنتون» نام دارد: یک هویت جعلی که رشدی به ناگزیر برای خودش برمی‌گزیند. ژوزف به نشانه ژوزف کنراد و آنتون به نشانه آنتون چخوف.

ژوزف آنتون، خاطرات سلمان رشدی

رشدی بخش‌هایی از کتابش را به شکل یک نامه خطاب به دین اسلام نوشته است: «مذهب عزیز، آیا من می‌توانم اصول تو را به چالش بکشم؟»

و سپس در ادامه می‌نویسد: «مذهبی را که رهبرانش به این شکل رفتار می‌کنند، می‌بایست حتماً نقد کرد و آن را به چالش کشید.»

رشدی پس از صدور فتوای قتلش توسط آیت‌الله خمینی نام «ژوزف آنتون» را برای خودش برمی‌گزیند، خانه‌‌اش را ترک می‌کند، در آپارتمان‌های مختلف پناه می‌گیرد، مأموران امنیتی برای حفظ جانش پیرامون او را فراگرفته‌‌اند، خلوتش را کاملاً از دست داده، نه می‌تواند بنویسد و نه حتی می‌تواند به افکارش نظم دهد. یک بار، وقتی بیمار می‌شود، از ترس آنکه شناسایی نشود، او را با یک نعش‌کش به بیمارستان انتقال می‌دهند. رشدی می‌نویسد: «کسی که به این شکل می‌بایست خودش را پنهان کند، هر احترامی را که تا پیش از این برای خودش قائل بوده از دست می‌دهد.»

رشدی در این کتاب با بسیاری از اشخاصی که او را در شرایط دشوار تنها گذاشتند، از جمله با همسرش که پس از صدور فتوا از او طلاق گرفت تسویه حساب می‌کند و در همان حال از دوستانی که بدون حضور آنان زندگی‌اش غیر قابل‌تحمل‌تر می‌شد یاد می‌کند و خاطراتی را هم از هم‌نشینی با مأموران امنیتی و افسران پلیس نقل می‌کند که از برخی لحاظ بسیار خواندنی‌ست. رشدی اما در این میان بیش از همه از خودش انتقاد می‌کند. خودش را به خودبینی و خودخواهی متهم می‌کند و از اطلاعیه‌ای که در آن زمان صادر کرد و اعلام کرد که مسلمان است به شدت انتقاد می‌کند و می‌نویسد اکنون که سال‌ها از آن زمان گذشته هر بار که به این موضوع می‌اندیشد، از این رفتار مصلحت‌اندیشانه‌اش دچار تهوع می‌شود.

فتوای قتل سلمان رشدی هنوز پا برجاست، اما در سال ۱۹۹۸ موضوعیتش را از دست داد و رشدی توانست به آمریکا مهاجرت کند. او می‌نویسد که پس از به دست آوردن آزادی‌اش احساس سبکبالی می‌کرد.

در پایان کتاب نام برخی کسان هم که درین دوره رشدی با آن‌ها دیدار کرده (از کلینتون، رئیس جمهور آمریکا تا مادونا) ثبت شده. این نمایه دوازده صفحه از کتاب را به خود اختصاص داده.

مشخصات کتاب (در آمازون)

Salman Rushdie, Joseph Anton: A Memoir

پیشنهاد برای ترجمه: «خودکشی» نوشته ادوارد لُوِه

«خودکشی» رمانی‌ست در فقط ۱۱۰ صفحه نوشته عکاس و نویسنده فرانسوی، ادوارد لُوِه. در این رمان نویسنده تلاش می‌کند به دلایل خودکشی دوستش پی ببرد و از میان یادمان‌های او طرحی از شخصیت رفیق از دست‌رفته‌اش را ارائه دهد.

خودکشی، رمان، ادوارد لُوِه

در یکی از روزهای شنبه ماه اوت، در آپارتمانی در پاریس یک مرد بیست پنج ساله لوله هفت‌تیر را در دهانش می‌گذارد و شلیک می‌کند. راوی داستان اکنون تلاش می‌کند به دلایل خودکشی او پی ببرد، اما در نهایت تلاش او به جایی نمی‌رسد. خطاب راوی با جملاتی که با ضمیر دوم شخص مفرد، «تو» آغاز می‌شود به دوست از دست‌رفته‌اش است. او می‌نویسد: «تو حالا از مرگ بیش از من اطلاع داری» و در جای دیگری خطاب به او می‌گوید: «تو اکنون صاحب مرگ هستی». او با به‌یادآوری یادمان‌هایی، با تأمل در احوال دوستش و با رفلکسیون‌هایی پیرامون خودکشی او تلاش می‌کند، شخصیت دوست از دست‌رفته‌اش را بازآفریند. داستان به این جهت یادبودی است از مردی مالیخولیایی و بسیار حساس و نکته‌سنج که به ادبیات عشق می‌ورزد و ادعا می‌کند که قدش شب‌ها کوتاه‌تر از روزهاست.

ادوارد لُوِه پس از پایان این رمان، دست‌نویس آن را برای یک ناشر فرانسوی فرستاد. ناشر که مجذوب این اثر شده بود، تلاش کرد با نویسنده تماس بگیرد، اما در همان روز ادوارد لُوِه خودش را در آپارتمانش در پاریس حلق‌آویز کرده بود. چنین است که «خودکشی» پس از خودکشی نویسنده‌اش منتشر شده و به موضوع مرگ قطعیتی انکارناپذیر می‌دهد. در همان حال با خودکشی نویسنده نظرگاه دوم شخص (تو) به اول شخص مفرد (من) تغییر می‌کند. مثل این است که نویسنده می‌خواهد بگوید: «من حالا از مرگ بیش از تو اطلاع دارم.» و «من اکنون صاحب مرگ هستم.»

مشخصات کتاب (در آمازون):
به زبان انگلیسی
به زبان فرانسه
به زبان آلمانی

ویدئو: پیش‌پرده «سنگ صبور» به کارگردانی عتیق رحیمی بر اساس رمانی به همین نام و با بازی گلشیفته فراهانی

مقدمه‌ای بر بوطیقای ادبیات فردا

Tue, 19 Jun 2012 07:12:30 +0000

ادبیات زنان و مهاجرت زنان نویسنده به مناسبت روز جهانی پناهنده

صبا واصفی

صبا واصفی – می‌گویند زن ایرانی تجربه‌ی مدیریت فرهنگی- اجتماعی ندارد، از فیل‌تر تاریخی مدرنیته نگذشته و این‌گونه بدیهی‌ترین دستاورد عصر ارتباطات را انکار می‌کنند. می‌گویند غبنی که بر مرد ایرانی می‌رود کمتر از زن نیست، اما نمی‌دانند که به قول «مارتین لو‌تر کینگ»، زیر پا گذاشتن عدالت در یک‌ جا، مرگ عدالت در همه جاست، البته در پاره‌ای موارد بیراه هم نمی‌روند؛ چون قریب به هزار سال پیش زمانی که زنان شاهان ایرانی عشوه در پستو می‌فروختند و تنها حرمسرا‌ها را مدیریت می‌کردند، در روم، ملکه «تئودورا» از برابری جنسیتی می‌گفت. ۷۰۰ سال پیش «کریستین دپیزان» برای تحقق حقوق زنان می‌نوشت و معاصر بود با خیل نویسندگان عارف ایرانی که زنِ سر به‌زیرِ توسری‌خورِ نجیب را تبلیغ می‌کردند.

ما همه اعم از زن و مرد در این آشی که پخته شد، قاشق کرده‌ایم و دست داشتیم و هنوز که هنوز است در مقابل زن‌نویسی، تن‌نویسی و فمینیسم گارد داریم.

بی‌شک اگر زنان ایرانی تا قرن قبلی حضوری در طرح گفتمان زنانه نداشتند یا در این‌باره نظریه‌پردازی نکردند نه به دلیل فقدان علم و آگاهیشان، بلکه دلیلی جز استعمار و استبداد فرهنگی نداشته است! از «طاهره» تا «فروغ»، زنان زیادی قربانی استبداد فرهنگی قیم‌مآب مردانه بوده‌اند که بیش از خودِ زنان، ضربه به مردانی زده است که انگار از «سعدی» خودشان نشنیده‌اند «بنی آدم اعضای یکدیگرند.»

در سراسر تاریخ و فرهنگ مردساز ایرانی، نفی تن و زنانگی، نویسندگان زن بسیاری را در محاق نگاه داشته یا حذف کرده است. «فروغ فرخزاد» یکی از این‌ها بود که به اتهام تجلیل تن و عواطف زنانه از سوی بسیاری از روشنفکران مبارز تخطئه و تحقیر شد. قرن‌هاست که مردسالاری فرهنگی، مجال رهایی به زنان نداده و کم نیستند زنانی که جز در تذکره‌ها نامی از آن‌ها باقی نمانده است. امروزه خیلی‌ها رباعیات خیام را خوانده‌اند، اما چند نفر به «مَهسِتی گنجوی»، این رباعی‌سرای دوره‌ی غزنویان، به طور دقیق پرداخته‌اند؟ او که قرن‌ها پیش در تقابل با خشونت جنسی نوشت «ما را به دَم مرد نگه نتوان داشت/ در حجره‌ی دلگیر نگه نتوان داشت/ آن را که سر زلف چو زنجیر بود/ در خانه به زنجیر نگه نتوان داشت». آیا تاکنون شعرهای «مهستی» به هیچ زبانی ترجمه شده تا جهان بداند که ادبیات فمینیستی تولدی تنها در غرب نداشته است؟

● نفی تن و زنانگی، نویسندگان زن بسیاری را در محاق نگاه داشته یا حذف کرده است.

● چند نفر از ما شعر‌های «طاهره قره‌العین» را خوانده‌ایم یا از چند وچون افکارش باخبریم؟

● مضامینی که ستم و سنت را طبیعی جلوه می‌دهد زخم ناسوری است بر هویت مردانه‌ی فرهنگ ایرانی.

●پدرسالاری و اقتدار فرهنگ مردساز به دلیل چیرگی طی قرن‌ها در زنان درونی شده در فضای آزاد مهاجرت نیز بازتولید می‌شود.

از مرگ «فاطمه زرین تاج» که به «طاهره قره‌العین» مشهور است، تنها ۱۲۰ سال می‌گذرد، او رهبر شیخیه در عراق بود و اولین زن ایرانی که ترک حجاب کرد و برخی کنش‌هاش او را حتی به فمینیست‌های رادیکال نزدیک می‌کند. طاهره با حکم دو مجتهد ارشد به مرگ محکوم و در چاه باغ ایلخانی خفه و زنده به گور شد. اگر همین سرگذشت را زنی در میانه‌ی قرن نوزدهمِ اروپا داشت، بی‌شک به اسطوره‌ی فمینیست‌های جهان بدل می‌شد، اما حالا چند نفر از ما شعر‌هایش را خوانده‌ایم یا از چند وچون افکارش باخبریم؟ اگر نبودند «فریدون فروغی» و «محمدرضا شجریان» که یکی از شعرهاش را بخوانند، شاید همین چند خط از آثارش هم گاهی زمزمه نمی‌شد «گر به تو افتدم نظر چهره به چهره رو‌به‌رو / شرح دهم غم تو را نکته به نکته مو به مو».

متأسفانه هر جای تاریخ فکر، فرهنگ و ادبیات فارسی که قدم بزنی، هر تذکره‌ای که ورق بزنی با زنی متفکر رو‌به‌رو می‌شوی که قربانی یکی از سانسورهای ابژکتیو یا سوبژکتیو بوده و بینش قیم‌منش و فرهنگ مردساز، مجال عرضه اندام به او نداده است. گویی فرونخوردن مضامینی که ستم و سنت را طبیعی جلوه می‌دهد زخم ناسوری است بر هویت مردانه‌ی فرهنگ ایرانی. بقایای همین منش زن‌ستیز با مهاجران نیز به این سوی مرز‌ها می‌کوچد و زن نویسنده‌ی مهاجر ایرانی که به‌ناگاه از مام متن، زبان، جدا ‌افتاده باید انتهای تمام سطرهاش نقطه بگذارد و به ابتدای خط بازگردد؛ آن‌جا که همه چیز از صفر آغاز می‌شود و فرقی نمی‌کند چه کسی باشی؛ نویسنده، هنرمند، استاد دانشگاه یا خانه‌دار! دیگر انسان است که در پرتگاه دگردیسی ایستاده تا خطر کند.

حالا مهاجر از سرزمینی که سرکشی، همزاد اضطراب و سرکوب بوده و فرامین سازگاری تزریق می‌شده، دور افتاده اما تحریم و تحقیر فکر، بذر استبداد را در ناخوداگاهش پیشاپیش نشا کرده و این‌جا که حتی پای دولت بنیادگرایی در میان نیست، قادر است مجری مناسبات متکی بر زور شود. این‌جا که پنجه‌های غربت، پنجه بر مویرگِ مردمک‌ها می‌کشد، زن نویسنده‌ی مهاجر ایرانی، از مرزهای سیاه چادر به امید پنج‌شنبه‌های بی‌ندبه و سه‌شنبه‌های بی‌استغاثه گذشته نگذشته، نیش دیگری نوش می‌کند و ناگزیر است فلات دیگری هموار کند. چند سال بیکاری یا لبخند به مشی فاشیستی جدید! خط و ربطی که ریشه‌هاش به‌‌ همان آموزه‌هایی برمی‌گردد که روان را بر تن و عقل را بر عاطفه غالب می‌داند. در سرزمین تازه، خبری از چاپ و نشر نیست، معدود ناشران فعال نیز قدرت پخش آثار را ندارند، نوشتن به زبان میزبان و یافتن ناشر غیرایرانی هم آرزویی‌ست دور، پس تا آشنایی با ذهن و زبان تازه تنها راه تداوم، کار بی‌مزد و مواجب در رسانه‌های ایرانی است. رسانه‌هایی به ظاهر ضد سانسور که نوشتار تنانه و زنانه در آن هیچ جایی ندارد.

البته گاهی چه آن‌ها که چاله‌ی چشم‌هاشان دریده مانده از اضطراب چاک سینه‌ای که دوزخ را انتظار می‌کشد، چه آن‌ها که عمری ژولیده و شهیدپرست شعار بر بام هوا کرده‌اند نشئه از بُخور ناموس‌پرستی، پُکی هم از سر لطف به ادبیات زنانه می‌زنند و اگر علیه حجاب بنویسی تشویقت هم می‌کنند، ولی کافی است اندکی پا فرا‌تر گذاشته وارد بر وادی اخلاق شده از تن بنویسی و به تن بپردازی. کافی است تنها به نگرش‌ها یا حتی به شیوه‌ی موجود، انتقاد و به منش‌های اخلاقی حمله کنی؛ آن وقت است که متن و هستی ادبی نویسنده، سانسور و کورجنسی برابری هویدا شده، علاوه بر سانسور سوبژکتیو (متن)، سانسور ابژکیتو (تن) نیز دست به‌کار شود. این‌جاست که حتی زنان فمینیست‌مآب نیز، هم‌سنگر نهادهایی می‌شوند که درباره بدن زن اعمال قدرت می‌کند؛ متأسفانه پدرسالاری و اقتدار فرهنگ مردساز به دلیل چیرگی طی قرن‌ها، در زنان درونی شده در فضای آزاد مهاجرت نیز بازتولید می‌شود. حتی زنِ دور از منابع قدرت که به سلطه‌پذیری خو کرده، برای جبران نقصان سرکشی به انکار زن جسور پرداخته، روسپی و جنده حداقل لقبی است که دودستی به او تقدیم می‌شود.

با اینهمه زنان ایرانی بسیاری از این تنگنا‌ها گذشته موفق شده‌اند به زندگی در تبعید و مهاجرت معنای تازه‌ای بدهند. طیف بزرگی از نویسندگان زن مهاجر و تبعیدی ایرانی را زنانی تشکیل می‌دهد که بیش از ۲۰ سال از عمر مهاجرتشان می‌گذرد و حالا مثل «آذر نفیسی» به زبان کشور میزبان می‌نویسند. از این دسته البته نویسندگانی هم داریم؛ چون «شهرنوش پارسی‌پور» یا «می‌نا اسدی» که نویسش را پیش از مهاجرت آغاز کرده و هنوز فعال و پیگیر آثارشان را به فارسی نوشته، منتشر می‌کنند، به این گروه می‌توان فارغ از علاقه و سلیقه‌ی شخصی، نویسندگانی: چون گلی ترقی، مهشید- امیرشاهی، بتول‌ عزیزپور، پرتو نوری‌علا، قدسی قاضی‌نور، مهرنوش‌مزارعی، ملیحه تیره‌گل، شهلا شفیق، فهیمه فرسایی، ژیلا مساعد، زیبا کرباسی، ساقی قهرمان، سودابه اشرافی، مهستی شاهرخی، مانا آقایی، روشنک بیگناه، لیلا فرجامی، فرشته مولوی و نام‌های مطرح دیگری را علاوه کرد. اغلب این نویسندگان اگرچه ناکافی، اما گام‌های بلندی جهت نیل به ادبیات مستقل زنانه برداشته در آثارشان با تابوهای فرهنگی مقابله کرده تعریف تازه‌ای از نویسش به دست داده‌اند.

به دلیل فشار بیش از پیش حکومتی و هجوم سانسور طی دهه‌ی اخیر نویسندگان زن بسیاری نیز ترک وطن کرده‌اند که برخیشان در حال خودیابی و بازسازی در فضای تازه و برخی فعال‌تر وخلاق‌تر از گذشته می‌نویسند. درباره‌ی چند و چونِ فعالیت این دسته از نویسندگان نوآمده نمی‌توان به‌راحتی به قضاوت نشست، اما می‌شود سرگذشت زنان نویسنده‌ای را که پیش‌تر ترک وطن کرده‌اند، آیینه کرده به مشکلات و معضلات پیش رو پرداخت؛ اگرچه مشکلات نوشتن در تبعید جانفرساست و چون زیستن صعب، بااینهمه نمی‌شود انکار کرد که برآیندِ فعالیت‌های نویسشی نویسندگان زن مهاجر، بخش بزرگ و مهمی از ادبیات تازه‌ی فارسی را تشکیل می‌دهد. متأسفانه نویسنده یا منتقدی تاکنون به بررسی و تحلیل دقیق آثار نوشته شده توسط زنان نویسنده مهاجر ایرانی نپرداخته، وجوه اشتراک و تفاوتشان را مورد تحلیل ساختاری قرار نداده، اما در نگاهی سرسری حتی می‌توان برخی خصیصه‌ها و مؤلفه‌ها را در اغلب این آثار ردیابی کرد.

انزجار از جَنگ، سهم‌خواهی در مدیریت اجتماعی و فرهنگی، تابوشکنی، کشف و جست‌وجوی هویت زنانه، برابری‌خواهی جنسیتی، عصیان علیه ریاکاری فرهنگ مردسالار، برجسته کردن نقش تن و تنانگی در نوشتار، عدم تبعیت از زیبایی‌شناسی کلاسیکِ توصیف و طرح بدن مرد- معشوق، خلاصی از سانسور حاصله از فرهنگ مردساز و عصیان علیه باورهای مردانه و گذر از نوشتار مردمحور و تمرکززدایی از نرینگی، فرار از نوستالژی‌های معمول در ادبیات تبعید و بی‌میلی به بازگشت و زندگی در فضای مردسالار و ستایش آزادی جنسیتی و امنیت در کشور میزبان، پرداختن به تنهایی و فردیت زنانه به عنوان یک منِ انسانی فارغ از هویت زنانه و خصلت مادرانگی‌اش در خانواده، غلبه‌ی عینیت بر ذهنیت و سهم بیشترش در نوشتار و موارد بسیار دیگری که تحلیل و حتی ذکرشان در این مجال نمی‌گنجد.

عکس نخست: صبا واصفی، نویسنده

از حکمرانی بقال‌ها و اقتدار نانواها حکایت

Babak M — Sat, 19 Feb 2011 10:52:53 +0000

مجموعه داستان «سگ‌ها و آدم‌ها» نوشته‌ی فرشته مولوی

مهدی رستم پور

مهدی رستم پور ـ ۹ داستان «سگ‌ها و آدم‌ها» را فرشته مولوی در گذر ۱۵ ساله از ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۵ نوشته است. او در یادداشت آغازین کتاب می‌نویسد: «شاید اگر می‌خواستم آن‌ها را حالا بنویسم طور دیگری می‌نوشتم.» اما با دلایلی که آورده، در بازنگریشان فقط به درست کردن اشتباه‌های چشمگیر و یکسان کردن رسمالخط اکتفا کرده.

او ۱۹ خرداد در مصاحبه‌ای پیرامون داستان‌های همین کتاب، به دفتر خاک رادیو زمانه گفته است: «اگر دل عریان کردن کژ و کوژی‌های کارمان را نداشته باشیم، یا پس می‌رویم یا درجا می‌زنیم.»

سندی از حکمرانی بقال‌ها و اقتدار نانواها

تصمیم مولوی در بازنویسی نکردن داستان‌هایش قابل درک است. زیرا گذشته از اینکه خودش تأکید کرده نویسنده نمی‌تواند به زمان و مکان نوشته‌اش خیانت کند؛ خواننده با داستان‌هایی مواجه است که به شدت متأثر از موقعیت زمانی و مکانی‌شان هستند. مثلاً شخصیت زن کارمند در داستان «وهن»، گویی فقط ساعتی بعد از وقوع اتفاقات، با ذهن و تنی خسته و فرسوده مشغول ثبت وقایع تیره و تار روزانه (با روایت سوم شخص محدود به ذهن او) است.

داستان وهن با صحنه‌هایی از فیلمی که فضای اعدام ژرژ ژاک دانتون را به تصویر کشیده، آغاز می‌شود. انتخابی هوشمندانه برای دور زدن سانسور و پرهیز از اشاره به اعدام‌های خودمان که نه تنها صدمه‌ای به کلیت داستان نمی‌زند، بلکه وقتی می‌گوید زن «گمان کرد که این صحنه‌ی پایان است، اما فیلم ادامه پیدا کرد» آغازی درخشان برای داستانش می‌آفریند.

«وهن» پر از دیالوگ است و هر کدام از آن‌ها، یادآور امساک ملی سال‌های دهه‌ی ۶۰، حاکمیت کوپن و دفترچه‌ی بسیج اقتصادی بر سفره و اقتصاد خانواده‌ها، دوران حکمرانی بقال‌ها و اقتدار نانوا‌ها در محلات هستند.

کیفیت نثر و مهارت‌های زبانی

در ساختار داستان‌های خوش‌خوان مجموعه‌ی «سگ‌ها و آدم‌ها»، حس نویسنده بر تکنیک‌هایی که او در چنته دارد غالب است و طبیعتاً بازنویسیِ ۱۵ سال بعد داستان‌های این مجموعه، به خش انداختن احساساتی می‌انجامید که در فرم یکایک داستان‌ها مستحیل شده‌اند. آسیب دیدن زبانِ برساخته از وهله‌های زمانی نیز می‌توانست از پیامدهای زیانبار بازنویسی داستان‌های این مجموعه در دو دهه‌ی بعد باشد.

از ویژگی‌های بارز فرشته مولوی در داستان‌نویسی، کیفیت نثر و مهارت‌های زبانی اوست که در مقاله‌هایی که اینجا و آنجا می‌نویسد یا در ترجمه‌هایش از آثار ادبی نیز نمایان است.

ترجمه‌ی «دشت مشوش‌« نوشته‌ی خوان رولفو که نشر گردون در سال ۱۳۶۹ منتشر کرد و سال بعد هم مجموعه داستان «پری آفتابی» در نشر قطره که هر دوی این کتاب‌ها غیر از داستان‌های معرکه، طرح جلدهای زیبایشان هم فراموش‌نشدنی بود.

حتی در نگاه به شدت انتقادی فرشته نوبخت به این مجموعه داستان در شماره هشتم مهر ۱۳۸۹ در روزنامه تهران امروز نیز تسلط فرشته مولوی بر زبان فارسی کتمان نشده است. این منتقد می‌نویسد «[داستان‌های این مجموعه] نثری یک‌دست و پاکیزه دارند و زبانی که مختص به نویسنده‌ی آن است.»
منتقد و روزنامه‌نگار دیگری به نام علی رشوند هم تک‌داستان «سگ‌ها و آدم‌ها» را ستوده و در توضیح آن در سایت مرور نوشته است: «به لحاظ نوع روایت و هم به لحاظ نثر شاعرانه و فیلسوفانه و هم بهره گیری از عنصر تقارن و تشابه که توانایی قلم خانم نویسنده مولوی را نشان می‌دهد.»

به‌ اعتبار همین تسلط بر زبان فارسی که منتقدان، نبود آن را در بسیاری از مجموعه داستان‌های منتشر شده در این سال‌ها یادآور شده‌اند، مولویِ داستان‌نویس با عبارت‌ها کلنجار نمی‌رود. در داستان‌هایش واژه‌ها می‌لغزند توی جمله و بافت منسجم داستان‌ها را با لحن یا «نواخت»‌های متغیر رقم می‌زنند.
در آغاز (کلاغ هندی) می‌نویسد: «به آواز کلاغی بر شاخه بیدی، به رقص نور بر سایه رویا، به بوی صبح گرمسیری در دهلی از خواب پریدم.»

یا در داستان «همه بهار‌ها» داستان با این جملات آغاز می‌شود: «دل آسمان اما از موج موج ابر روشن برهم‌افتاده سنگین است. لابلای چین‌ها پر از فرشته‌های ریز و درشت سفیدپوش است. چهره‌شان، تنشان، بالشان، و خرمن مویشان با سایه روشن‌های رنگ به رنگ نمایان می‌شود. این‌ها بارانی‌اند؛ بلور می‌شوند و پاش پاش می‌ریزند.»

و باز در همین داستان چشم‌مان به این جملات می‌افتد: «از بالای دیوار خانه را نگاه می‌کنم. یک گوشه‌اش چاه است که این چندساله دهانش را بسته‌اند. گوشه دیگرش مرغدانی خالی است که دهان سیاهش باز است.»

نوار بهداشتی و طهارت سال‌های دهه‌ی ۶۰

در داستان «وهن» از مجموعه‌ی «سگ‌ها و آدم‌ها»، زنی در فروشگاه قدس در صف خرید کالایی ایستاده که نمی‌دانیم چیست. وقتی به صندوق‌دار اعتراض می‌کند که مگر پسربچه‌ها هم از این چیز‌ها می‌خواهند، باز هم مشخص نمی‌شود که این چیز، چیست.

فرشته مولوی در‌‌ گفت‌وگو با ضمیمه‌ی ادبی رادیو زمانه، ضمن اشاره به اینکه نام کالا را وزارت ارشاد حذف کرده بوده، از کالای ممنوعه رونمایی می‌کند: نوار بهداشتی!

سانسورچی این کتاب، مشخصاً پدیده‌ای است در دستگاه سانسور ارشاد! آیا به‌راستی از نگاه او، با حذف نوار بهداشتی از این داستان که بی‌گمان خواهر و مادر و همسر و دختر خودش نیز از آن، هر ماه، آن هم چند روز پیاپی استفاده می‌کنند، فضای سیاه و رکود همه‌جانبه‌ی فرهنگی و اقتصادی و معضلات اجتماعی و فلاکت سیاسی که آن مقطع زمانی داشت و این داستان به خوبی ارائه کرده، تطهیر خواهد شد؟!

در داستان «ایستگاه زرد» و بعد از «وطن چیست؟» نیز این تکه برداشته شده: «گاوی است که تا قیامت می‌توانی از آن اسکناس بدوشی؛ اگر البته موی دماغت نشوند.» یک داستان هم از این مجموعه در ارشاد به طور کامل حذف شده است.

غیر از نمونه‌هایی که مولوی اشاره کرده، در داستان «همه بهار‌ها» وقتی مادر می‌گوید: «هرچی تو بدگوشتی می‌کنی و نحسی، این همه‌چیز خانوم خوش‌خنده و تردماغه!»

احتمالاً به جای همه‌چیز خانوم، واژه‌ی دیگری مدنظر مولوی بوده، اما ارشاد آن را نپذیرفته است.