سعید امامی

رهبری، مرتضوی، و بازخوانی نسبت آمر و عامل در جنایت

politics — Tue, 05 Feb 2013 11:20:15 +0000

علی اقشاری

علی افشاری - نطق روح‌الله حسینیان در مخالفت با استیضاح عبدالرضا شیخ‌الاسلامی وزیر سابق کار از جهتی حائز توجه بود. حمایت وی از مرتضوی و کم‌رنگ کردن نقش دادستان سابق تهران در فجایع بازداشتگاه کهریزک بار دیگر نسبت بین آمر و عامل در شکل‌گیری جرم را برجسته ساخت.

حسینیان از چهره‌های تندروی امنیتی سابق در نطق خود گفت : « مرتضوی یک قاضی انقلابی است که در زمانی جلوی روزنامه‌های زنجیره‌ای ایستاده است و در سال ۸۸ مقتدرانه با اخلال‌گران درگیر شده و در برابر آنها ایستادگی کرده است. مرتضوی هم باید مانند سوریه چوب مقاومت و ایستادگی خود در برابر بیگانگان را بخورد... در زمان دادستانی آقای مرتضوی، اتفاقاتی در کشور افتاد که یک طرف آن جوانان بسیجی عاشق رهبری و طرف دیگر آمریکا، غرب، بهائیان، لیبرالیست‌ها، توده‌ای‌ها و معارضان و ضدانقلاب قرار داشتند. عده‌ای از بسیجیان پاک ما کشته شدند بدون اینکه هیچ کس پیگیر خون ریخته شده آنها باشد.»

این اظهارات شباهت بسیاری با سخنان روح‌الله حسینیان در مراسم ختم سعید امامی دارد. در انجا هم حسینیان از دیانت، تقوی، هوش و کاردانی سعید امامی تعریف کرد و خدمات زیاد وی به نظام را متذکر شد.

سخنان حسینیان فارغ از نادرستی آنها روشنگر واقعیتی است که در فضای سیاسی ایران به عامل و مجری جنایت بیشتر از آمر و فرمانده توجه می‌شود. فضائلی که حسینیان برای مرتضوی قائل شد در اصل رذائل و خصائل منفی وی هستند. اما بحث اصلی اینجا است که سعید مرتضوی بر چه بستری رشد کرد؟ چه کسانی و چه امکاناتی باعث شدند تا وی از یک بازپرس ساده به دادستانی تهران و مرد اول برخورد‌های قضائی در مسائل سیاسی برای قریب به یک دهه تبدیل شود؟

مرتضوی با خوش خدمتی به رهبری و تعقیب دستورات و احکام مستقیم و غیرمستقیم او به اذیت و آزار و تعقیب کیفری کسانی پرداخت که دیدگاه‌های انتقادی داشته و یا خارج از محدود‌ه‌های مجاز حقوق شهروندی خود را طلب کرده بودند.

مرتضوی آلت فعل و مجری دستورات و دیدگاه‌های رهبری بود و با چراغ سبز وی قوانین، انصاف، عدالت و اصول اخلاقی را کنار گذاشت. بدون حمایت رهبری، مرتضوی همین شخصیت ضعیف کنونی است که توان دفاع از خود را ندارد. جو منفی مجالس هشتم و نهم علیه وی در مجلس ششم به مراتب بیشتر بود. اعمال و فجایعی که در دوره مسئولیت او در دوران اصلاحات رخ داد اگر چه به شدت بازداشتگاه کهریزک نبود اما فرق چندانی نیز به لحاظ محتوایی نداشت و دامنه فراخ‌تری را شامل می‌شد.

ولی در آن دوران حمایت پر رنگ آیت‌الله خامنه‌ای باعث شد تا وی علی‌رغم اعتراضات دولت، مجلس و جامعه مدنی، محکومیت در دادسرای انتظامی قضات و مخالفت آیت‌الله شاهرودی رئیس وقت قوه قضائیه در پست خود باقی بماند.

اعمال مرتضوی هر چقدر کراهت داشته باشند، قبح‌شان به مراتب کمتر از تخلف کسی است که جنایات به پشتگرمی و دستور او انجام شده‌اند. سعید امامی نیز هر انچه انجام داده بود برای خدمت وتثبیت دستگاه ولایت فقیه بود. همه فجایعی که در دوره مسئولیت وی در وزارت اطلاعات رخ داد اعمال خودسرانه نبودند بلکه تحقق دستور‌ها، برنامه سرکوب سیستماتیک و پاسخگویی به انتظارات رهبری برای دفع تهدید‌های امنیتی پیش‌ روی نظام بود. او سخنانی را در عمل مشق کرد که رهبری در تریبون‌های مختلف هشدار می‌داد. اما در آن ماجرا سعید امامی و همسرش به نحو فجیعی قربانی شدند تا نقش و دخالت رهبری در قتل‌های زنجیره‌ای و اساسا سرکوب ونقض مستمر حقوق بشر مخفی بماند.

اعمال مرتضوی هر چقدر کراهت داشته باشند، قبح‌شان به مراتب کمتر از تخلف کسی است که به پشتگرمی و دستور او جنایات انجام شده است. همین نسبت بر عملکرد سعید امامی نیز صادق است. او نیز هر انچه انجام داده بود برای خدمت وتثبیت دستگاه ولایت فقیه بود. او آنچنان امین رهبری بود، که ماموریت اعزام و درمان همسر رهبری در لندن به وی سپرده شد.

همه فجایعی که در دوره مسئولیت سعید امامی در وزارت اطلاعات رخ داد اعمال خودسرانه نبودند بلکه تحقق دستور‌العمل‌ها، برنامه سرکوب سیستماتیک و پاسخگویی به انتظارات رهبری برای دفع تهدید‌های امنیتی پیش‌ روی نظام بودند. او سخنانی را در عمل مشق کرد که رهبری در تریبون‌های مختلف هشدار می‌داد.

اما در آن ماجرا سعید امامی و همسرش به نحو فجیعی قربانی شدند تا نقش و دخالت رهبری در قتل‌های زنجیره‌ای و اساسا سرکوب ونقض مستمر حقوق بشر مخفی بماند.

باز می‌توان بحث کرد و نسبت‌های مشابهی بین اعمال اسدالله لاجوردی و محمد نیک ری‌شهری با حمایت‌ها و مسئولیت‌های مستقیم آیت‌الله بهشتی و خمینی بر قرار ساخت. سئوال کلیدی در این میان این است آمر بیشتر مقصر است یا عامل؟

در پارادایم فقه سنتی و مشهور مجازات عامل بیشتر از آمر است. در نظام قضایی جمهوری اسلامی نیز این نگرش حاکم است. بار‌ها بازجویان من هشدار می‌دادند که آگاه باشم که جزای عامل بودن بیش از آمر بودن است.

اما اگر به لحاظ منطقی واصولی نگاه کنیم مسئولیت آمر به مراتب بیشتر است. درست است که بدون عامل، حکم آمر بر زمین باقی می‌ماند. تا دستی نباشد، فرمان مغز معطل است. آمر‌ها، عامل ساز هستند و با سخنان و نظرات‌ و تشویق‌ها و بشارت‌هایشان و تطمیع و تهدیدشان، عامل‌ها و مجری‌ها را پرورش می‌دهند و یا تشجیع می‌کنند. عامل بدون آمر کاری را نمی‌تواند جلو ببرد. قدرت تصمیم‌گیری ندارد و همچنین اعتماد به نفس انجام عمل را نیز ندارد. ولی اگر عاملی کار را انجام نداد، آمر می‌تواند عمال دیگری پیدا کند.

بررسی واکنش‌ها نشان می‌دهد که حتی در میان اپوزیسیون و نیرو‌های جامعه مدنی و به خصوص

اصلاح‌طلبان نیز گویی عامل بیشتر در خور سرزنش است. انگار رد پای ضعیف‌کشی در اینجا نیز قابل مشاهده است. سعید مرتضوی باید به خاطر قانون‌شکنی‌ها، تخلفات و ظلم و ستمی که بر جمع زیادی روا داشته است، محاکمه و مجازات شود. اما کسانی که پشتوانه وی بودند و تیغ سرکوب را در دستش قرار دادند و وی را بر مرکب برخورد‌های خشونت آمیز نشاندند، به مراتب بیشتر مستحق مجازات هستند.

سعید امامی مرد اما اذیت و آزار دگراندیشان و آزادی‌خواهان در ایران متوقف نشد. سعید مرتضوی ماه‌ها است از منصب قضاوت تعلیق شده است اما هنوز که هنوز است از مجازات متخلفین فجایع کهریزک خبری نیست. حق‌کشی‌ها، داغ و درفش‌ها، زندان‌های سیاسی و دیگر نمود‌های سرکوب کماکان برقرار است.

یکی از دلایلی که آیت‌الله خامنه‌ای حکم حکومتی برای کنار رفتن مرتضوی از مدیریت سازمان تامین اجتماعی صادر نکرد، چه بسا به این مسئله بر می‌گشت که مرتضوی در خدمت فرامین وی بوده و به قول حسینیان شر کسانی را دفع کرده که آنها را فتنه‌گر و یا ابزار دشمن می‌دانسته است. اشراف به این قضیه و روابطی که بین مرتضوی و رهبری از گذشته برقرار بوده شاید نقشی مهم در برخورد محتاطانه رهبری با بحران درون حکومتی سازمان تامین اجتماعی ایفا کرده است.

ضرورت دارد فعالان اجتماعی و سیاسی منتقد و تحول‌خواه در ایران و به خصوص آنهائی که به اجرای عدالت پس از کشف حقیقت بها می‌دهند، به نقش آمر بیش از عامل توجه کنند و برتری مجازات کسی که دستور جنایت را می‌دهد و یا بستر تئوریک و ساختار سیاسی و حقوقی آن را فراهم می‌سازد بیش از کسی بدانند که حکم را مستقیم و یا غیر مستقیم اجرا می‌کند.

احمدی‌نژاد بحران‌زا و هاشمی بحران‌زدا

politics — Tue, 09 Oct 2012 20:53:41 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی – سخنرانی‌های اخیر هاشمی رفسنجانی و مطرح ساختن او به عنوان مرد بحران و ناجی جمهوری اسلامی، نگاه‌ها را دوباره به او معطوف کرده است. آیا هاشمی راه‌حل است؟ اگر آری، حل‌های او چیست؟

یکم- جایگاه هاشمی رفسنجانی در نظام: بهترین توضیح درباره‌ی جایگاه فعلی هاشمی رفسنجانی در رژیم جمهوری اسلامی توسط خود او در گفت‌و‌گو با روزنامه آرمان (رجوع شود به این لینک) بیان شده است.

اولاً: درباره دیدارهایش با آیت‌الله خامنه‌ای می‌گوید: «در سبک سابق چون کار روزانه داشتیم، هفته‌ای یک‌بار بود. الان دیگر لازم نیست هفته‌ای یک بار باشد. تقریباً ماهی یک بار ادامه دارد. هر وقت هم حرفی داشته باشم، محدودیتی ندارد. تلفن می‌کنم و می‌روم با ایشان حرف‌هایم را می‌زنم. مشکلی در رابطه با هم نداریم. گاهی که عجله‌تر باشد، با تلفن حرف می‌زنیم.»

ثانیاً: درباره میزان اطلاعات خود از تصمیم‌گیری‌های رژیم می‌گوید: «من در حال حاضر مثل گذشته در جریان مسائل کشور، آن‌گونه که اتفاق می‌افتد، نیستم. بیشتر از طریق رسانه‌ها و گاهی از طریق بعضی ملاقات‌ها مطالبی را می‌فهمم.»

ثالثاً: هاشمی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام است. مجمع دو وظیفه دارد.

الف- رسیدگی به قوانینی که توسط مجلس به تصویب رسیده و شورای نگهبان آن را رد می‌کند، سپس دو سوم نمایندگان مجلس آن مصوبه را ضروری دانسته و در مصلحت نظام به شمار می‌آورند. پس از مجلس ششم که اصول‌گرایان هماهنگ با شورای نگهبان مجلس را در اختیار گرفتند، چنین اتفاقی نمی‌افتد و نمایندگان نظر شورای نگهبان را تأمین می‌کنند.

ب- تعیین سیاست‌های کلی نظام به‌عنوان نظر مشورتی برای رهبری.

هاشمی می‌گوید: «دولت اصلاً نظرات مجمع را قبول ندارد.» احمدی‌نژاد نه در جلسات مجمع شرکت می‌کند و نه مصوبات مجمع را اجرا می‌کند. برنامه پنج ساله چهارم را گفته بود «خمیر شود.» هاشمی می‌گوید: «شما رسانه‌ها بروید بررسی کنید، آسان هم هست و ببینید که چند درصد آن احکام که مجمع تصویب کرده بود، عمل شد؟»

سراسر گفت‌و‌گوی هاشمی با روزنامه آرمان، تعریف و تمجید از دوران ریاست جمهوری خودش است. راه‌ حل او، بازگشت به آن دوران است. حتی یک انتقاد به آن دوران را نمی‌پذیرد و تورم ۵۰ درصدی را هم اشتباه "بانک مرکزی و وزارت بازرگانی" قلمداد می‌کند. گویی از خرابکاری‌های احمدی‌نژاد می‌توان خوبی دوران هاشمی را استنتاج کرد.

مورد بعدی که هاشمی به‌عنوان شاهد عرضه می‌کند، تعیین سیاست‌های کلی نظام در زمینه سیاست خارجی است که احمدی نژاد آن‌را هم نادیده گرفت. او می‌گوید: «سیاست‌های کلی خارجی در مجمع تنظیم شد. خدمت رهبری دادیم و روشن است و اگر مراعات کنیم، فکر می‌کنم به خاطر جذابیت ایران از ابعاد مختلف در دنیا علاقه کار با ایران زیاد باشد.»

هاشمی به‌طور ضمنی نشان می‌دهد که که احمدی‌نژاد هیچ ارزشی برای رهبری قائل نیست. او به‌عنوان قرینه‌ای دیگر می‌گوید رهبری اقتصاد مقاومتی را مطرح کرد: «وقتی که رهبری فرمودند، برخی آقایان پای سخنان رهبری نشسته بودند و یادداشت می‌کردند، عمل مهم است.» یعنی احمدی‌نژاد ارزشی برای اقتصاد مقاومتی رهبری قائل نیست.

این موارد نشان می‌دهند که هاشمی کاملاً به حاشیه رانده شده است.

دوم- جایگاه هاشمی در نظرها: هاشمی با احمدی‌نژاد مخالف بود و طی سال‌های گذشته دائماً او و همفکرانش را تحت عنوان جریانی انحرافی‌نقد کرده است که می‌خواهند روحانیت را مانند پس از مشروطه کاملاً از ساختار سیاسی حذف کنند. بخش دیگری از نقد هاشمی معطوف به وضعیت اقتصادی و ناکارآمدی دولت احمدی‌نژاد بود. رکود تورمی کنونی و افزایش جهشی قیمت دلار نظر اصول‌گرایان و روحانیت سنتی را نسبت به هاشمی بهبود بخشیده است. به تعبیر دیگر، آنها نزد خود می‌گویند: حق با هاشمی بود.

بحرانی شدن وضعیت اقتصادی، فرصت و امکان خوبی در اختیار هاشمی گذارده تا احمدی نژاد را هدف نقد بی‌امان خود قرار دهد. به عنوان نمونه، او یک روز پس از انتشار گفت و گو با روزنامه آرمان، در ۱۷ مهر ۱۳۹۱ در دیدار با اعضای شورای مركزی انجمن اسلامی مدرسين دانشگاه‌ها، دولت احمدی‌نژاد را "افراطی" و تحت "مدیریت افراد تندرو و ناکارآمد" خواند و گفت نخبگان دانشگاهی و روحانیت اصیل "هدف كید و دشمنی مغرضان و قدرت‌طلبان منحرف" هستند.

هاشمی افزود که احمدی‌نژاد نتوانسته این دو قشر را نابود سازد، اما توانسته آنها را خانه‌نشین کند:«اگرچه افراطیون و باندبازان نتوانستند دلسوزان كشور اعم از مدیران كارآمد و علمای دلسوز و نیز دانشگاهیان فرهیخته را نابود كنند، اما آنان را متفرق و خانه‌نشین كردند و وضع كنونی جامعه، تا حدود زیادی ناشی از انزوای ناخواسته نخبگان كارآمد كشور است.» (رجوع شود به این لینک)

هاشمی همیشه احمدی نژاد و تیم‌اش را از نظر دینی منحرف به‌شمار آورده است، زیرا مدعی ارتباط مستقیم با امام زمان - بدون واسطه روحانیت- هستند. به‌عنوان نمونه در ۶ مهر ۱۳۹۱ طی سخنانی گفته است: «منحرفان بی‌ریشه رسوا می‌شوند»(رجوع شود به این لینک). در سخنرانی ۹ مهر ۱۳۹۱ هم آنان را سلمان رشدی‌های جدید خوانده که می‌خواهند با "خدشه بر معیشت مردم مقدمه ظهور امام زمان" را آماده سازند. (رجوع شود به این لینک)

سوم- راه حل‌های هاشمی: او براین گمان است که باید "زمینه حضور همه وفاداران به انقلاب و قانون اساسی" در نظام فراهم گردد. به تعبیر دیگر، با کنار گذاشتن احمدی‌نژاد و همفکران منحرف‌اش و برگزاری یک انتخابات رقابتی میان خودی‌ها (وفاداران به انقلاب و قانون اساسی) می‌توان مشکلات کشور را حل و فصل کرد.

او می‌گوید: «تنها با حضور و مشاركت فعال همه اقشار مردم است كه توطئه‌های داخلی و خارجی خنثی و راه پیشرفت و توسعه كشور هموار خواهد شد. مهم‌تر از تعیین شخصی لایق برای مدیریت اجرایی كشور، اصلاح روندهای مدیریتی و تضمین مسیر صحیح انتخاب و مشاركت و حضور فعال مردم در تعیین سرنوشت خود ضروری است و در این راه من نیز در حد توان از هیچ كمكی دریغ نخواهم داشت. اگر زمینه مشاركت فعال و عادلانه و برابر همه سلایق فراهم شود، آنچه با انتخاب قانونی و آزاد مردم به دست می‌آید، مورد پذیرش و حمایت همه خواهد بود و پس از آن ناكارآمدی‌ها كاهش و روند پیشرفت و توسعه هموار خواهد گردید.»

چهارم- معضل راه‌حل هاشمی: روشن است که ساختارشکنان و اصلاح‌طلبان از ابتدأ مخالف جدی احمدی‌نژاد بوده‌اند. اکثر اصول‌گرایان نیز طی چند سال اخیر مخالف احمدی‌نژاد شده‌اند. پس مشکل کجاست؟ آیت‌الله خامنه‌ای که احمدی‌نژاد را آورد، او را بهترین دولت پس از مشروطه خواند. گفت نظرات احمدی نژاد از همه زمام‌داران جمهوری اسلامی به او نزدیک‌تر است و وقتی مسئولان تیم احمدی‌نژاد به خارج می‌روند، خیالش راحت است که خیانت نمی‌کنند. برخلاف مسئولان دولت هاشمی و خاتمی که وقتی به خارج می‌رفتند او به شدت نگران می‌شد که سازشی یا خیانتی صورت گیرد.

هاشمی در مصاحبه با زیباکلام اعتراف می‌کند که سعید امامی با کشتی به جای خیارشور، موشک به بلژیک فرستاد که کشف شد. در دوران او ده‌ها تن از مخالفان جمهوری اسلامی در اروپا توسط وزارت اطلاعات به قتل رسیدند. تا آنجا که پس از ماجرای میکونوس و انفجار الخبر عربستان سعودی- که منجر به کشته شدن ۱۹ نظامی آمریکایی شد- بیل کلینتون می‌خواست فرمان بمباران ایران را صادر کند.

احمدی‌نژاد نیروی جوان و پرکار "آقا" یا "مقام معظم رهبری" بود. منتها آن رأی ۲۵ میلیونی ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ او را به این‌جا رساند که هیچ‌کس دارای چنان پایگاه اجتماعی‌ای نیست. حتی مدعی شد که آرایش به ۳۵ میلیون افزایش یافته و ۱۰ میلیون کسری انتخابات ۸۸ به‌دلیل حمایت علی خامنه‌ای از او بوده است.

به راه خود رفتن و جلوی رهبری ایستادن موجب شد تا به دستور خامنه‌ای فتیله‌ی او را پایین بکشند. حمایت‌های صریح و آشکار رهبری که کنار رفت، تهاجم‌های بی‌رحمانه به احمدی‌نژاد آغاز شد. با احمدی‌نژاد همان رفت و می‌رود که او با دیگران کرد. به‌عنوان نمونه سایت محسن رضایی (بازتاب) مدعی شد که "چند صد میلیارد دلار" از درآمد هفتصد میلیارد دلاری دوران احمدی‌نژاد "ناپدید" شده است(رجوع شود به این لینک). دروغ از این بزرگتر (ناپدید شدن ۳۰۰ الی ۴۰۰ میلیارد دلار) نمی‌توان ساخت، اما دروغ‌گویی اساس جنگ قدرت در جمهوری اسلامی است.

با این‌همه و تا امروز،علی خامنه‌ای می‌خواهد دوران ریاست جمهوری احمدی‌نژادی که قدرتش کاهش یافته و مسئولیت همه مسائل و مشکلات به گردنش انداخته شده و می‌شود، با آرامش تمام شود، نه این‌که پروژه بنی صدر درباره او تکرار شود.

هاشمی رفسنجانی که این حقایق را می‌داند، در پایان مصاحبه با روزنامه آرمان می‌گوید: «من الان راه‌کارها را از طریق رهبری می‌بینم. در این شرایط غیر از ایشان کسی نمی‌تواند مسائل را به مسیر برگرداند. ما هم حاضر هستیم در خدمت ایشان - اگر بخواهند- کمک کنیم. باید به مسیری که از اول بودیم برگردیم.»

بدین ترتیب، بدون موافقت آیت‌الله خامنه‌ای نمی‌توان به مقصود رسید، اما هاشمی برای زمینه‌سازی، در روز سه‌شنبه ۱۱ مهر ۱۳۹۱ دوباره مطلبی روی سایت خود می‌گذارد تا توضیح دهد چرا «مدارا با بنی‌صدر عواقب سختی داشت» و چرا بنی‌صدر در آن شرایط جنگی برکنار شد. او سپس پاسخ می‌دهد: «مهم‌ترین پاسخی که به این سوال می‌دهم این است که مدارا با تفرقه‌افکنی‌، فرافکنی و قانون‌شکنی آن‌هم از بالاترین جایگاه اجرایی کشور چه پیام مناسبی می‌توانست برای داخل و خارج کشور داشته باشد؟» (رجوع شود به این لینک) نتیجه این‌که: پس با احمدی‌نژاد هم نباید مدارا کرد، سریع عدم کفایت او را اعلام کنید.

پنجم- ارزیابی راهکار هاشمی: راه حل هاشمی، راه حل نیست. زیرا:

الف- نماد مشکلات ساختاری: احمدی‌نژاد مسئول همه مشکلات و مسائل ایران و جمهوری اسلامی نیست، او تجلی و نماد "نظام سلطانی فقیه سالار" است. نظامی که افرادی چون او را بر می‌کشد. از کجا معلوم که خامنه‌‌ای یکی دیگر چون او را رئیس جمهور نسازد؟ منتها فردی که تبعیت او تضمین شده باشد.

ب- نوستالژی: سراسر گفت‌و‌گوی هاشمی با روزنامه آرمان، تعریف و تمجید از دوران ریاست جمهوری خودش است. راه حل او، بازگشت به آن دوران است. حتی یک انتقاد به آن دوران را هم نمی‌پذیرد و تورم ۵۰ درصدی را هم اشتباه "بانک مرکزی و وزارت بازرگانی" قلمداد می‌کند. گویی از خرابکاری‌های احمدی‌نژاد می‌توان خوبی دوران هاشمی را استنتاج کرد.

هاشمی حتماً به یاد می‌آورد که در مصاحبه سال ۱۳۸۲ با روزنامه کیهان گفته بود که وزارت ارشاد و فرهنگ و آموزش عالی در دولتش در دست راست سنتی/موتلفه‌ای‌ها (اصول‌گرایان فعلی) بود. به تعبیر دیگر، هاشمی حوزه فرهنگ را به "مقام معظم رهبری" تحویل داده بود.

در حوزه اقتصاد هم سخنان فراوانی می‌توان بیان کرد. فقط به همین یک نمونه توجه کنید که وزارت اطلاعات در دوران هاشمی رفسنجانی وارد فعالیت‌های اقتصادی شد. نکته جالب این است که هاشمی آن‌ها را وارد اقتصاد کرد و خامنه‌ای آنها را خارج ساخت. علی یونسی - وزیر اطلاعات خاتمی- در روز دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۱ در این خصوص گفته است:

«در اولین جلسه پس از انتخاب به‌عنوان وزیر اطلاعات دولت آقای خاتمی، در حضور رهبر انقلاب حاضر شدیم و ایشان تاکید کردند که فعالیت‌های اقتصادی وزارت اطلاعات را تعطیل کنیم. یعنی هنوز وارد وزارتخانه نشده بودم که این موضوع از بنده خواسته شد. بعد هم دولت و آقای خاتمی نیز از بنده حمایت کردند چرا که این موضوع مطالبه دولت نیز بود. تمامی ارگان‌های اجرایی کشور از دخالت وزارت اطلاعات در فعالیت‌های اقتصادی ناراضی بودند و از این سیاست حمایت کردند. دولت با جبران کسری بودجه ناشی از توقف فعالیت‌های اقتصادی وزارتخانه کمک شایان توجهی به ما کرد. بودجه خیلی خوبی در اختیار من قرار گرفت و توانستم بسیار بهتر از گذشته نیاز کارکنان وزارتخانه را تامین کنم... برخی[شرکت‌ها] واگذار شد و برخی دیگر نیز منحل شدند. بیش از صد شرکت منحل شد. در تمام بخش‌ها فعال بودند و از رانتی که برایشان ایجاد می‌شد استفاده می‌کردند. ما نیز برای جلوگیری از سوء‌استفاده این رانت‌ها، خواستار تعطیلی فعالیت‌های اقتصادی وزارت اطلاعات شدیم و البته از همه مهم‌تر ما می‌خواستیم با مفاسد اقتصادی مبارزه کنیم و این اقدام باید در عین بی‌طرفی صورت می‌گرفت.» (رجوع شود به این لینک)

هاشمی در مصاحبه با زیباکلام اعتراف می‌کند که سعید امامی با کشتی به جای خیارشور، موشک به بلژیک فرستاد که کشف شد. در دوران او ده‌ها تن از مخالفان جمهوری اسلامی در اروپا توسط وزارت اطلاعات به قتل رسیدند. تا آنجا که پس از ماجرای میکونوس و انفجار الخبر عربستان سعودی- که منجر به کشته شدن ۱۹ نظامی آمریکایی شد- بیل کلینتون می‌خواست فرمان بمباران ایران را صادر کند.

اصلاح‌طلبان دولت خاتمی بارها گفته‌اند که اگر دوم خرداد اتفاق نمی‌افتاد، حمله نظامی به ایران حتمی بود. هاشمی گفته است که علی فلاحیان را کسی به او تحمیل نکرد، بلکه او را از قبل می‌شناخت و خودش آزادانه او را برگزیده بود.

نگاه نوستالژیک به گذشته شاید برای هاشمی رفسنجانی مفید باشد،اما برای ایران و جمهوری اسلامی راه‌حل نیست.

ج- نزاع با جهان غرب: نزاع با دولت‌های غربی به رهبری دولت آمریکا به مراحل خطرناکی رسیده است. تحریم‌های اقتصادی دائماً افزایش می‌یابند و اگر به همین روال پیش روند، ممکن است به تهاجم نظامی به ایران منتهی شوند. سیاست هسته‌ای را احمدی نژاد نساخته است، این سیاست از آن علی خامنه‌ای است.

محل نزاع میان ایران و دولت‌های غربی کاملاً روشن است، اگر سازشی صورت نگیرد، وضع به‌شدت خطرناک خواهد شد. احمدی‌نژاد که دست به گریبان مسئله است، به ‌دنبال سازش هسته‌ای و مذاکره و رابطه با دولت آمریکا است. ولی خامنه‌ای نمی‌گذارد و اصول‌گرایان هم به‌طور یک‌پارچه او را می‌کوبند. (مقاله "مذاکره و رابطه با امریکا: آری، نه" به این مسأله پرداخته است.)

اما هاشمی می‌گوید: «درگیری و قطع رابطه با آمریکا را ما آغاز نکردیم. آمریکا آغاز کرد. اگر از اول یادتان باشد، وقتی که شاه را به آمریکا بردند، جای دیگری شاه را نمی‌پذیرفتند، وقتی به آمریکا بردند، ایران اعتراض کرد. ظاهراً برای این بود که در آنجا او را برای یک برنامه کاری دیگر آماده کنند. مخالفت با آمریکا در اینجا شروع شد. ولی آنها رابطه را قطع کردند و در داخل اقداماتی شد. البته آنها دانشجو بودند. وقتی که امام تأیید کردند، دیگر مخالفت نشد. تسخیر لانه جاسوسی، عکس‌العملی به کارهای آمریکا بود. یعنی آنها آن کار را کردند و اینها این‌گونه کردند. من در تمام دوران مسئولیت اجرایی، وقتی خبرنگارها می‌پرسیدند، می‌گفتم اول آمریکا باید حسن‌نیت خودش را نشان بدهد. چون او سوءنیت را آغاز و اموال ما را مسدود کرده است. آمریکا خریدهایی را که ما کرده بودیم و پولش را نیز داده بودیم، مصادره کرد، پول نفت و همه را مسدود کرده و کالاهای ما را در آنجا نگه داشته است. اول آمریکا اموال ما را آزاد و رفتار خود را اصلاح کند، بعد ما این را نشانی از حسن‌نیت می‌گیریم و می‌نشینیم و مذاکره می‌کنیم. مذاکره هم به معنای روابط نیست. مذاکره می‌کنند و اگر به

توافق رسیدند و در صورت تحقق شرایط روابط برقرار می‌کنند. حرف من این بود و الان هم همین است. یعنی اگر آمریکا مایل است و می‌خواهد با ما رابطه داشته باشد، باید حسن‌نیت خود را نه در لفظ بلکه در عمل نشان دهد. الان شروط مذاکره یک مقدار بیشتر شده است. باید ظلم‌هایی که به ما کرده جبران کنند و اموال ما را حداقل آن‌هایی که فعلاً وجود دارد، تحویل بدهند. این حرف من بود و الان هم همین است و ثابت است. امام هم یک بار فرمودند که اگر آمریکا آدم شود، ما مشکلی نداریم و می‌توانیم همکاری کنیم. من تعبیر آدم شدن را این‌گونه تفسیر می‌کردم. این که در این شرایط گفته شود بیایید رابطه برقرار کنیم، خوب نیست. در گذشته که این‌گونه نبوده است. فکر می‌کنم هنوز هم می‌توانیم با عزت از آمریکا طلبکار باشیم. آنها به ما ظلم و اموال ما را مسدود کرده‌اند. ما طلبکار هستیم. طلب ما را بدهید، رفتارتان را عوض کنید، بعد بنشینیم و مذاکره کنیم. حسن‌نیت خودتان را نشان دهید. اگر بتوانیم این مسائل را حل کنیم. البته تصمیم اساسی با رهبری است.»

بدین ترتیب هاشمی رویکرد احمدی نژاد را رد کرده، پیش‌شرط‌‌های مذاکره با امریکا را افزایش می‌دهد. اما او به محل نزاع اصلاً توجه ندارد. محل نزاع "آدم شدن آمریکا" و "طلبکاری" ما از آنها نیست، مهم‌ترین محل نزاع اینک مسأله هسته‌ای است. خواست آنان شفاف سازی، اثبات صلح‌طلبانه بودن و تعلیق غنی سازی - حداقل ۲۰ درصدی- است. برای این امور باید راه حلی عرضه کرد، در حالی که خامنه‌ای همچنان بر ایستادگی و مقاومت تأکید می‌کند.

اگر سیاست هسته‌ای خامنه‌‌ای همین باشد که هست، حتی اگر هاشمی رفسنجانی، ناطق نوری، محمد خاتمی، مهدی کروبی یا میر حسین موسوی جایگزین احمدی‌نژاد شوند، مسئله حل نخواهد شد. بدون مذاکره و توافق با آمریکا، مردم ایران در اثر تحریم‌های فلج‌کننده به سوی فلاکت و جنگی ناخواسته پیش خواهند رفت. اگر تجاوز نظامی به ایران توسط دولت‌های یک بام و دو هوایی صورت گیرد، به‌احتمال زیاد ایران تجزیه خواهد شد.

د- رو به آینده: یک نکته را همه باید بدانند، انتخابات ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ و جنبش اعتراضی پس از آن، رابطه رژیم و بخش مهمی از جامعه را به‌کلی دگرگون کرد. راه‌حل‌های بازگشت به "گذشته‌ طلایی" چاره بیچارگی آیت‌الله خامنه‌ای نیست. هیچ کس دیگر در جای پیشین خود قرار ندارد. خامنه‌ای با احمدی‌نژاد به جنگ "طبقه حاکمه"‌ی سه دهه اول جمهوری اسلامی رفت. گروه زیادی را حذف و بی‌آبرو کرد تا خود تنها مرد پاک و مقدس نظام باقی بماند. اما حرمت او بیش از همه شکسته شد.

در تظاهرات خیابانی همه شعار "مرگ بر دیکتاتور" سر می‌دادند و عکس‌های او را پاره کرده و آتش زدند. نامه‌های زیادی علیه او توسط ناقدان - به خصوص زندانیان شجاع- در این مدت انتشار یافت و می‌یابد. اگر در گذشته می‌شد همه مسائل و مشکلات را به گردن دیگران انداخت، اینک نمی‌توان. اگر در گذشته طرح مدعای «آقا خوب و پاک است، اطرافیان(احمدی نژاد) فاسد و دیکتاتور هستند» امکان‌پذیر بود، اینک نیست.

اصلاحات به معنای مبارزه مسالمت‌آمیز است. اصلاحات اگر معطوف به گذار از نظام استبداد دینی موجود به نظام دموکراتیک ملتزم به حقوق بشر و آزادی نباشد، گره‌گشا نخواهد بود. تنها آزادی کلیه زندانیان سیاسی، آزادی رسانه‌ها و احزاب، برگزاری "انتخابات آزاد رقابتی منصفانه و موثر منتهی به انتقال قدرت" و... می‌تواند زمامدارانی دارای پایگاه اجتماعی و مشروع وارد صحنه کند که مذاکراتی به‌سود "منافع ملی" را با دولت‌های غربی به رهبری آمریکا پیش برند. تجربه نشان می‌دهد که دمکرات‌ها بهتر از دیکتاتو‌رها می‌توانند از منافع ملی کشور خود دفاع کنند.

از صادق خلخالی تا سعید مرتضوی

Mon, 25 Jun 2012 14:35:44 +0000

امین سرخابی

امین سرخابی- معمولاً در ساختارهای سیاسی استبدادزده عامل سرکوب و تضییع حقوق قانونی مردم تنها شخص خاص یا حاکم نیست، بلکه ساختار قدرت در چنین سیستم‌هایی از پیچیدگی‌های خاصی برخوردار است و عوامل گوناگونی در مشارکت افراد و دیگر گروه‌های سرکوبگر دخیل هستند.

هنگام تشدید اعتراض‌های مردمی و فعال شدن جامعه مدنی، همواره فرد یا نهادی به عنوان عامل سرکوب و خشونت دولتی مطرح می‌شود. خشونت دو جنبه فیزیکی و نمادین دارد. خشونت فیزیکی و میدانی به وسیله نیروهای واکنش سریع و گارد ویژه صورت می‌گیرد و بیشتر تداعی‌کننده نهادی نظامی است، اما خشونت نمادین بیشتر در فرد و شخصیت ویژه‌ای تداعی می‌شود. در ایران نیز همواره نام کسانی مانند صادق خلخالی، سعید امامی و سعید مرتضوی به عنوان عاملان خشونت مطرح بوده است.

خشونت نمادین چیست؟ عاملان خشونت نمادین چه کسانی هستند؟ عاملان خشونت نمادین و میدانی- فیزیکی بیشتر به کدام پایگاه اجتماعی تعلق دارند؟ آیا عاملان خشونت اجتماعی به ایدئولوژی خاصی مقید هستند یا بیشتر به فرصت‌طلبی تمایل دارند؟ عاملان خشونت اجتماعی چه زمانی عقب‌نشینی می‌کنند؟ عاملان خشونت اجتماعی در کجای هرم قدرت دولتی قرار دارند؟ حکومت‌های توتالیتر چند درصد از خواسته‌های خشونت نمادین را برآورده می‌کنند؟

خشونت نمادین

خشونت نمادین مفهومي است كه توسط "پیر بورديو" براي نخستين‌بار مطرح شده است. خشونت نمادین، نوعی از خشونت است كه با همدستی ضمنی كسانی كه این خشونت بر آن‌ها اعمال می‌شود و نیز كسانی كه آن را اعمال می‌كنند، انجام می‌شود، زیرا هر دو گروه، نسبت به اعمال آن، آگاهی ندارند.

بوردیو معتقد است، چنین خشونتی، تحمیل‌كننده اطاعت‌هایی است كه نه فقط به‌مثابه اطاعت، بلكه با اتكا بر "انتظارات جمعی" و "باورهايی از لحاظ اجتماعی درونی‌شده"، فهمیده می‌شوند. نظریه خشونت نمادین نظریه‌ای است كه بر بازتولید باورها استوار است، یعنی نظریه‌ای كه نشان می‌دهد كنشگرانِ برخوردار از قالب‌های دریافتی و ادراكی خاص، چگونه دستورات درون یك موقعیت یا یك گفتار را درک و از آن‌ها اطاعت می‌كنند.(بوردیو، پیر. درباره تلویزیون و سلطه ژورنالیسم، ناصر فكوهی، تهران، آشیان، ۱۳۸۷، ص ۳۲)

دولت و خشونت نمادین

بوردیو، دولت را مكان كشمكش بر سر انحصار خشونت نمادین می‌داند. خشونت نمادین به‌گونه‌ای غیر مستقیم و بیشتر از طریق مكانیسم‌های فرهنگی اعمال می‌شود و با صورت‌های مستقیم‌تر متفاوت است.

نظام آموزشی، نهاد عمده‌ای است كه از طریق آن خشونت نمادین در مورد انسان‌ها اعمال می‌شود. زبان، معانی و نظام نمادین افراد در رأس قدرت، بر بقیه مردم جامعه تحمیل می‌شود. این نوع خشونت جایگاه افراد در رأس قدرت را تحكیم می‌بخشد و عملكردهای واقعی آن‌ها را از چشم بقیه مردم پنهان می‌سازد. (همان ص ۴۱)

در اوایل روی کار آمدن جمهوری اسلامی صادق خلخالی در رأس دادگاه‌های انقلاب و قاضی شرع قرار گرفت و در دوران مسئولیت‌اش خشونت زیادی را علیه مردم ایران به ویژه کردستان اعمال کرد و رأی به اعدام صدها تن از از فعالان سیاسی و گاهی اجتماعی داد.

"ماكس وبر" نیز معتقد بود دولت یك مجتمع انسانی است كه انحصار استفاده مشروع از خشونت فیزیكی را در یك سرزمین معین، از آن خود می‌كند، اما بوردیو با تغییری كه در این تعریف ارائه داد، معتقد بود دولت، موجود مهجوری است كه انحصار استفاده مشروع از خشونت فیزیكی و خشونت نمادین را بر یك سرزمین معین و روی مجموعه جمعیت متعلق به آن، با موفقیت، از آن خود می‌كند.

بوردیو دولت را از آن‌روی راهكار اعمال خشونت نمادین می‌داند كه كاركرد دولت در دو قالب متجسد می‌شود: در عینيت، یعنی در قالب ساختارهای ویژه سیاسی و دیگری در ذهنیت، یا به تعبیر دیگر در مغز و اعصاب، یعنی در قالب ساختارهای ذهنی و الگوهای درك و اندیشه. به‌عنوان مثال، دولت از رهگذر عملیات تقدیس و تأیید (همچون یادبود و بزرگداشت شخصیت‌های تاریخی یا وارد كردن نام بعضی از درگذشتگان در فهرست قدیسین در كتاب‌های درسی)، حتی پدیده‌ای به‌نام حیات اخروی را می‌پذیرد تا بتواند قضاوت دولت و صلاحیت او در داوری را به‌اثبات برساند.

دولت طی فرایند همگانی كردن (یعنی راه و رسم‌های همگانی را كه از طریق اطلاع عمومی به‌گوش مردم می‌رساند)، همواره استعداد غصب "حق اعمال خشونت نمادین مشروع" را در خود دارد. به‌منظور در دست داشتن حق اعمال خشونت نمادین، دولت همواره سعی دارد، تا تمامی اشكال همگانی كردن، اعم از چاپ و انتشار كتاب، نمایش‌های تئاتری، خطابه‌های عمومی و دادگاه‌های ویژه و ... را تنظیم كند.(بوردیو، پیر، نظریه كنش، مرتضی مردیها، ۱۳۸۰، ص۱۴۱)

خشونت میدانی و نمادین در جمهوری اسلامی

پس از روی کار آمدن جمهوری اسلامی موجی از سرکوب و حذف فیزیکی آغاز شد که به واسطه آن هرگونه صدای منتقد و مخالفی از صحنه سیاسی خارج شد.

اعدام، حبس‌های طولانی، شکنجه، تجاوز و تهدید از مصادیق خشونت فیزیکی و میدانی هستند، اما همچنان که پیشتر نیز ذکر شد خشونت تنها به خشونت فیزیکی یا میدانی محدود نمی‌شود بلکه چهره دیگر خشونت، خشونت نمادین است. خشونت نمادین بیشتر وجهی نرم‌افزارانه دارد و گاهی نیز هزینه‌ای کمتر از خشونت عملی به دولت تحمیل می‌کند. خشونت نمادین در جمهوری اسلامی مصادیق گسترده‌ای دارد. ایجاد مراجعی همچون قاضی شرع، دادگاه ویژه روحانیت، دادگاه ویژه مطبوعات، دادگاه‌های انقلاب و ... از مصادیق خشونت نمادین هستند. نهادهای مذبور هیچگونه شأن و جایگاه قانونی ندارند و تنها به منظور نهادینه کردن خشونت است. جمهوری اسلامی همواره کوشیده است این نهادها را مشروع و قدسی جلوه دهد که با وجود و رهبری شخصی خاص تداعی می‌شوند. در جمهوری اسلامی کسانی مانند صادق خلخالی، سعید امامی، حسین الله کرم، مسعود ده نمکی، سعید مرتضوی و ... در رأس چنین نهادهایی قرار گرفته‌اند.

خشونت نمادین بیشتر وجهی نرم‌افزارانه دارد و گاهی نیز هزینه‌ای کمتر از خشونت عملی به دولت تحمیل می‌کند. خشونت نمادین در جمهوری اسلامی مصادیق گسترده‌ای دارد. ایجاد مراجعی همچون قاضی شرع، دادگاه ویژه روحانیت، دادگاه ویژه مطبوعات، دادگاه‌های انقلاب و ... از مصادیق خشونت نمادین هستند.

در اوایل روی کار آمدن جمهوری اسلامی صادق خلخالی در رأس دادگاه‌های انقلاب و قاضی شرع قرار گرفت و در دوران مسئولیت‌اش خشونت زیادی را علیه مردم ایران به ویژه کردستان اعمال کرد و رأی به اعدام صدها تن از از فعالان سیاسی و گاهی اجتماعی داد.

بعدها سعید امامی با مدیریت ترورهای گسترده بسیاری از روشنفکران و مخالفان حکومتی را به قتل رساند. شاید اما در طول تاریخ سی و چندساله جمهوری اسلامی کمتر کسی مانند سعید مرتضوی تصدی‌گری خشونت نمادین را برعهده گرفته یاشد. مرتضوی در اواخر دهه هشتاد به عنوان دادستان تهران بسیاری از مطبوعات نیمه آزاد را توقیف و بسیاری از روزنامه‌نگاران و نویسندگان مستقل و غیر حکومتی را به پشت میله‌های زندان فرستاد. در جریان حوادث کوی دانشگاه عده زیادی را به عنوان متهم معرفی کرد. بعدها به عنوان عامل اصلی قتل "زهرا کاظمی" معرفی شد. در جریان اعتراض‌های سال ۱۳۸۸ نیز در زندان کهریزک به عنوان عامل اصلی قتل پنج زندانی دستگیر شده شناخته شد.

شخصیت عاملان خشونت

شخصیت انسان‌ها بسته به نوع تجربه و مایه‌های ژنتیکی در نهایت یک شمایل بیرونی و یک شکل درونی پیدا می‌کند. شکل بیرونی بیشتر شامل رفتارهای ظاهری و ملموس افراد می‌شود که معمولاً به واسطه شرایط اجتماعی شکل عوام‌پسندی به خود می‌گیرد، ولی شخصیت درونی افراد شامل ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی می‌شود که بدون نیاز به شرایط اجتماعی حالت نمود دارند.

شاید اما در طول تاریخ سی و چندساله جمهوری اسلامی کمتر کسی مانند سعید مرتضوی تصدی‌گری خشونت نمادین را برعهده گرفته یاشد.

به تعبیری دیگر همیشه شخصیت ظاهری انسان‌ها با شخصیت درونی آنها سنخیت ندارد وگاهی مواقع بنا به دلایل تربیتی و عقده‌های دوران کودکی و سنین رشد، تضادی عجیب بین شخصیت ظاهری و باطنی افراد به وجود می‌آید. یکی از مکانیسم‌های دفاعی موثر در این مورد مکانیسم جبران است. یعنی به واسطه احساس خودکمتربینی افرادی که در تنگنا بوده‌اند تلاش می‌کنند با بهره‌گیری از استعدادهای دیگر کمبودهای خود را جبران کنند. گاهی جبران، شکل جامعه پسندی دارد و در آن فرد به دنبال فعالیت‌های مثبت اجتماعی و فرهنگی است تا با درخشش در آن حیطه‌ها احساس کمبود خود را جبران کند و مواقعی هم که والدین افراد، تعامل مثبتی با فرد داشته باشند این نوع نگرش‌ها بیشتر محل بروز پیدا می‌کند، ولی گاهی مواقع افرادی هستند که از یکسو تعامل والدین‌شان با آنها مثبت نبوده و از طرف دیگر احساس کمبودهای طبیعی در آنها با کمبود محبت شدید قرین بوده است. گاهی هم به خاطر نوع نگرش حاکم بر خانواده، دچار نوعی زیاده‌خواهی و تکبر دروغین بوده‌اند؛ طوری که نقض حریم دیگران و حقوق آنها نوعی زرنگی تلقی می‌شده است. در چنین شرایطی مکانیسم جبران در فرد نیز حالت ستیزه‌گرایانه و انتقامجویانه پیدا می‌کند.

آشفتگی اجتماعی بستر بروز خشونت

گاهی برخی آشفتگی‌های اجتماعی و سیاسی مزید بر علت می‌شوند و به فرد خشونت‌طلب مجال می‌دهند تا خشونت خود را در حوزه گسترده‌تر و نهادمندتری اعمال کند. آشفتگی اجتماعی در بی‌نظمی اجتماعی، ناهنجاری اجتماعی، اختلال اجتماعی و آنومی یا بی‌سازمانی اجتماعی رخ می‌دهد.

پدیده‌های ذکر شده معمولاً در شرایط ثبات اجتماعی و سیاسی روی نمی‌دهند، بلکه در شرایطی روی می‌دهند که جامعه آبستن حوادثی باشد و تحولاتی عمیق را به دنبال داشته باشد. مثلاً در جریان تغییرات اجتماعی- سیاسی یا انقلاب‌ها آشفتگی‌ها ظاهر می‌شوند. به ویژه اگر ایدئولوژی یا گفتمانی متصلب و یکجانبه بر آن تحولات سوار باشد.

بی‌سازمانی اجتماعی به تزلزل نظام هنجارها، قواعد و قوانینی دلالت دارد که می‌بایست ثبات و نظم جامعه را تأمین کنند، اما قادر به انجام آن نیستند. جامعه سازمان‌یافته، جامعه دارای ثبات است و مردم نقش‌های خود را بدون فشار یا تقابل، به‌سادگی انجام می‌دهند و رفتار اجتماعی از هنجارها و قواعد اجتماعی تأثیر می‌پذیرند. وقتی سازمان اجتماعی در مقابل تغییرات اجتماعی مانند جنگ، بحران‌های اقتصادی و ... قرار بگیرد و امکان انطباق پیدا نکند، دچار بی‌سازمانی می‌شود.

کسانی مانند خلخالی، امامی و مرتضوی محصول کمبود دوران کودکی، خانوادگی و آشفتگی‌های اجتماعی بودند که هرکدام جبران کمبودشان را به ترتیب در کردستان، تهران و کهریزک می‌دیدند. بی‌گمان نقش هژمونی و دستگاه ایدئولوژیک قدرت دولتی جمهوری اسلامی نیز در این امر دخیل بوده و خواهد بود.

همچنین پدیده تأخر فرهنگی نیز باعث به‌وجود آمدن آشفتگی اجتماعی می‌شود؛ زیرا در مواردی صنعت و تکنولوژی با سرعت بیشتری نسبت به‌عناصر فرهنگی مرتبط تغییر می‌کند و تناسب بین آن‌ها از بین می‌رود. مثلاً با پیشرفت صنعت و تولید اتومبیل، لازم است که عناصر مادی و غیر مادی دیگری مانند وضعیت کوچه‌ها و خیابان‌ها، قوانین و مقررات برای ایجاد نظم، دادگستری و پلیس نیز تغییر کنند، اما بدیهی است این تغییرات نمی‌توانند با سرعتی یکسان روی دهند. در نتیجه نظم هیئت فرهنگی جامعه متزلزل و جامعه به‌سوی ناسازگاری و در نهایت بی‌سازمانی، پیش می‌رود. (پیران، پرویز. پیامدها ی ‌آشفتگی‌های اجتماعی، فصل نامه رفاه اجتماعی، تهران،۱۳۸۱، ص ۱۸۷-۱۹۵)

ایران در جریان انقلاب سال ۱۳۵۷ در معرض تحولات عمیقی قرار گرفت. آشفتگی اجتماعی از سویی سبب بروز اعمال خشونت از جانب کسانی شد که ریشه خشونت طلبی‌شان دلایل فردی، خانوادگی و اجتماعی داشت و از سویی سبب بروز خشونت کسانی شد که یوتوپیای برساخته‌شان را در ایدئولوژی مشخص می‌دیدند؛ نوعی ایدئولوژی که گرفتن جان انسان‌ها را در راستای رسیدن به هدف حلال می‌شمرد. ایدئولوژی بنیادگرای حاکمان جمهوری اسلامی بستری مناسب بود برای کسانی مانند خلخالی و امثال وی که کمبودهای درونی‌شان را جبران کنند. ایدئولوژی بنیادگرایانه جمهوری اسلامی بستری است که بعد از خلخالی خلف خویش را نیز بازپروری کرد. سعید امامی و مرتضوی نیز از جنس خلف صادق خلخالی به شمار می‌آیند.

کسانی مانند خلخالی، امامی و مرتضوی محصول کمبود دوران کودکی، خانوادگی و آشفتگی‌های اجتماعی بودند که هرکدام جبران کمبودشان را به ترتیب در کردستان، تهران و کهریزک می‌دیدند. بی‌گمان نقش هژمونی و دستگاه ایدئولوژیک قدرت دولتی جمهوری اسلامی نیز در این امر دخیل بوده است و خواهد بود.

پایگاه طبقاتی عاملان خشونت

عاملان خشونت به لحاظ جامعه‌شناسی سیاسی معمولاً به طبقه متوسط به پایین یا خرده بورژوا تعلق دارند.

عاملان خشونت همچون سعید امامی در آشفتگی‌های اجتماعی و سیاسی سربرمی‌آورند و در شرایط ثبات سیاسی و اجتماعی قربانی دستگاه قدرت می‌شوند.

آنها در جریان تغییرات هرچند تدریجی مدرنیزاسیون به صورت ساختاری از خود واکنش نشان می‌دهند و با تغییرات مخالفت می‌ورزند و بیشتر خصوصیت افراد اقتدارطلب، خشونت‌گرا و شبه فاشیست را به خود می‌گیرند و هویت‌شان را در چهارچوب گفتمان یا ایدئولوژی متصلب تعریف می‌کنند و به عاملان خشونت میدانی- فیزیکی و نمادین تبدیل می‌شوند. صادق خلخالی، سعید امامی و سعید مرتضوی نیز به لحاظ طبقاتی به طبقه متوسط سنتی ایران تعلق دارند. اینکه عاملان خشونت نمادین و خشونت میدانی- فیزیکی تا چه زمانی برای دستگاه دولتی اهمیت دارند و در کجای ساختار قدرت دولتی قرار دارند مبحث مهم و قابل تأملی است.

معمولاً عاملان خشونت تا زمانی برای دست‌اندرکاران قدرت دولتی اهمیت و کاربرد دارند که شرایط اجتماعی و سیاسی نابهنجار و آشفته باشد، اما پس از فروکش کردن نابهنجاری‌ها و ایجاد ثبات سیاسی، عاملان خشونت نه تنها کاربردی برای قدرت دولتی ندارند بلکه وجودشان به ضرر حاکمان خواهد بود.

در چنین شرایطی عاملان خشونت با گرفتن رانتی اقتصادی از صحنه خارج می‌شوند و مورد بی مهری حاکمان قرار می‌گیرند؛ مانند رد صلاحیت صادق خلخالی در انتخابات دوره دوم مجلس خبرگان رهبری سال ۱۳۶۹ از جانب شورای نگهبان. یا اینکه حاکمان عاملان خشونت را مانند سعید امامی به طرز مشکوکی از بین می‌برند و یا اینکه مانند سعید مرتضوی به کارت فشار جناح‌های سیاسی تبدیل می‌شوند.

عاملان خشونت همچون سعید امامی در آشفتگی‌های اجتماعی و سیاسی سربرمی‌آورند و در شرایط ثبات سیاسی و اجتماعی قربانی دستگاه قدرت می‌شوند.

منبع عکس نخست:

جهانگیر رزمی، پنجم شهریورماه سال ۱۳۵۸، اعدام شماری از مخالفان کرد توسط صادق خالخالی