مغز و اعصاب

مغز، آثار انتزاعی را چگونه می‌بیند؟

Wed, 25 Jul 2012 14:39:27 +0000

کت آوستن (Kat Austen)

کت آوستن - "بچه‌ من هم که می‌تواند این‌ها را بکشد!" – اما دست نگه دارید؛ علم عصب‌شناسی زیبایی، تازه دارد نشان‌مان می‌دهد که چرا هنر انتزاعی می‌تواند تا این حد انسان را به اشتباه بیندازد.

روزی روبروی تابلوی «فصل تابستان: شماره ۹ A»، اثر جکسون پولاک (Jackson Pollock) ایستاده بودم که ناگهان حس غریبی مرا دربرگرفت. چیزهایی را که تا آن زمان صرفاً مجموعه بدترکیبی از شتک‌های شاسی رنگ می‌پنداشتم، حالا مثل غوغای شادمانه‌ای از جنبش و انرژی شده بود و رنگ‌های زردِ روشن و آبی‌ آن، انگار قهقه‌های سبک‌باری را نثارم می‌کرد.

نخستین بار بود که از دیدن نقاشی انتزاعی به وجد می‌آمدم و همین، لحظه‌‌ی تولدم بود. تا پیش از این، من هم مثل اغلب مردم، این آثار را فقط اتلاف وقت و انرژی می‌دانستم. گیرم مجموعه‌ای از خطوط درهم و برهم رنگی را تصادفاً روی یک بوم پنج و نیم متری بپاشند؛ خب این معنایش چیست؟ به‌هرحال آن روز، در گالری تیت مدرن لندن، از دیدن آثار پولاک به وجد آمده بودم.

از آن روز به بعد، آثار هنرمندان مدرن زیادی را تحسین می‌کنم؛ آن‌هایی که سطوح مختلفی از فرم‌های انتزاعی را در آثارشان جا داده‌اند؛ به‌ویژه پیت موندریان (Piet Mondrian) بزرگ، پل کله (Paul Klee) و هنرمند معاصرمان هیروشی سوگیموتو (Hiroshi Sugimoto). با این وجود، هر وقت خواسته‌ام احساسم را به‌نحوی بیان کنم، هرگز واژه درستی برایش پیدا نکرده‌ام. اصلاً چرا ما می‌بایست به نقاشی‌ها و مجسمه‌هایی علاقه نشان دهیم که هیچ ارتباطی به جهان پیرامون‌مان ندارند؟

چیزهایی شنیده بودم از اینکه پژوهش‌گران تازه چندوقتی‌ست همین سؤال را جدی گرفته‌اند. آن‌ها با بررسی واکنش مغز انسان به نقاشی‌های متنوع، درصدد درک ساز و کار دریافت ذهنی آثار هنری‌ برآمده‌اند. هرچند هنوز امکان تفکیک احساسات هنریِ فردفردمان را پیدا نکرده‌اند، ولی باعث شده‌اند تا بعضی از روش‌های منحصربه‌فردی که به شاهکار‌های هنری، امکان تسخیر سیستم بینایی مغزمان را می‌دهند بیشتر بشناسیم. این پژوهش‌ها، جزئی از رشته نوظهوری موسوم به «عصب‌شناسیِ زیبایی» هستند که تقریباً ده سال پیش توسط سمیر زکی (Semir Zeki) از کالج دانشگاهی لندن پی ریخته شد. هدف این بود که ملاحظات عینی علم عصب‌شناسی به وادی هنر آورده شود تا ریشه‌های عصب‌شناختی روش‌هایی که هنرمندانِ جهان طی سال‌ها رفته‌رفته در آن‌ها متبحر شده‌‌ بودند، آشکار شود. تا ‌همین‌جای کار، دریچه‌های تازه‌ای رو به چندین و چند اثر بزرگ هنری گشوده شده است. مثلاً نماهای محو و مبهمی که در آثار امپرسیونیستی به تصویر درآمده‌اند، احتمالاً غده آمیگدالای مغزمان را تحریک می‌کنند؛ غده‌ای که صحنه‌های خطرآفرینی که بر حاشیه‌های محو میدان دیدمان نقش می‌بندد را تشخیص می‌دهد. از آنجاکه آمیگدالا نقش به‌سزایی در القای احساسات و هیجانات‌مان عهده‌دار است، این کشف می‌تواند توضیح دهد که چرا بیشتر مردم، چنین آثاری را «هیجان‌انگیز» می‌‌دانند.

اما آیا می‌توان رهیافت مشابهی را هم برای درک چگونگی تأثیرگذاری آثاری که حدود یکصد سال پیش، از امتداد جریان امپرسیونیسم منشعب شده و تحت عنوان نقاشی انتزاعی ظاهر شدند هم به کار بست؟ چه به ترکیب‌بندی‌های فوق‌العاده هندسی و تک‌رنگِ آثار موندریان بنگرید، و چه به سبک شگفت‌انگیز پولاک، که آن‌طور الگوهای به‌ظاهر تصادفی خود را با رنگ‌پاشی روی بوم عملی می‌کرد، در هر حال کل ویژگی‌های ممیزه هنر مدرن این بوده که تقریباً بتواند هر چیزی را که می‌شده در تفسیر آن به زبان توسل جست، حذف کند.

اگرچه این تابلوها، با مبالغ هنگفتی خرید و فروش می‌شوند – مثلاً تابلوی شماره پنج پولاک، در سال ۲۰۰۶ به قیمت ۱۴۰ میلیون دلار فروخته شد – اما منتقدان زیادی هم هستند که معتقدند هنرمندان مدرن، فاقد آن دسته مهارت‌ها و یا شاید اصلاً صلاحیت اساتید پیش از خودشان بوده و هستند. به‌همین‌ دلیل هم آثار بی‌محتوایشان را پیراهن پادشاه می‌کنند و مردم هم به‌خاطر «مُد بودن»شان آن‌ها را می‌پسندند. به‌قول آل کاپ (Al Capp) طنزپرداز آمریکایی، این تابلوها "حاصل دست افراد بی‌استعدادی‌ هستند که توسط یک مشت حقه‌باز، به خوردِ ملتِ از همه‌ جا ‌بی‌‌خبر داده می‌شوند."

مارک روتکو یا شامپانزه؟

شکی نیست که ما تمایل‌ زیادی به هم‌رنگ شدن با جمع داریم. مثلاً وقتی از چند نفر می‌خواهی که یک تست هوش ساده را، مثل جور کردن یک شکل با کپی وارونه‌اش انجام دهند، اگر ببینند که بقیه دارند از راه اشتباه عمل می‌کنند، خودشان هم عمداً مرتکب اشتباه می‌شوند. حالا تصورش آنقدرها مشکل نیست که ذهن جمعی مردم، اثر پررنگی روی موضوع نه‌چندان متعینی نظیر هنر گذاشته باشد؛ حوزه‌ای که جواب «درست» و «غلط» در آن چندان اعتباری ندارد.

آنجلینا هاولی-دولان (Angelina Hawley-Dolan) محققی از کالج بوستون ایالت ماساچوست است که ترجیح داده با طراحی یک آزمایش بامزه به چنین مبحثی وارد شود: آزمایشی که توقعات مخاطبان از ارزش یک اثر هنری را مورد سنجش قرار می‌‌‌دهد. اتفاقاً کار ساده‌ای‌ هم هست: به داوطلبین یک جفت تابلو نشان داده می‌شود – حالا چه آثار هنرمندان معروف نقاشی انتزاعی باشد؛ چه خط‌خطی‌های هنرمندان آماتور و نوزدان و شامپانزه‌ها و دلفین‌ها. بعد آن‌ها باید بگویند که کدام‌یک از این دو اثر را به دیگری ترجیح می‌دهند. یک‌سومِ نقاشی‌ها فاقد توضیحات جانبی‌اند، اما روی مابقی‌ آن‌ها نام خالق‌شان نقش بسته است. حقه‌ی کار اینجا‌ست که در بعضی موارد، اتکیت‌ها به عمد عوض‌ شده؛ طوری‌که بیننده خیال می‌کند اثر مارک روتکوی اکسپرسیونیست، حاصل شلوغ‌کاری‌های یک شامپانزه است. بعضی که به ارزش آثار انتزاعی شک دارند، شاید بگویند اصلاً امکان تمیز این دو اثر از هم وجود ندارد، اما شرکت‌کنندگان در هر دور آزمایش، آثار هنرمندان معتبر این حوزه، که حتی گاهی عمداً نام نوزاد یا یک حیوان پای‌شان خورده بود را ترجیح می‌دادند. گویا بیننده توانسته بوده دیدگاه هنرمند را در اثرش بخواند؛ حتی هم اگر از بیانش عاجز بوده باشد.

با اطلاع از همین‌ نکات بود که چندی پیش به نمایشگاهی واقع در موزه گرانت، وابسته به کالج دانشگاهی ِ لندن رفتم؛ یعنی جایی‌که دسترنج شامپانزه و فیل، در کنار آثار هنرمندان آبستره، نظیر کاترین سیمپسون (Katherine Simpson) به نمایش درآمده است؛ هنرمندی که نقاشی‌هایش ابتدا یاد‌آور آثار روتکو است، اما ابعاد کوچک‌تر و رنگ‌آمیزی متنوع‌تر نقش‌مایه‌های چهارگوش آن، آثار وی را منحصربه‌فرد ساخته است. من در گالری پرسه می‌زدم و می‌خواستم بدون اینکه نگاهی به اتیکت‌ها بیندازم، شم حرفه‌ای خودم را محک زده باشم. خوشبختانه در تمام دفعات هم موفق ‌شدم.

با این حساب، علاقه به آثار هنر انتزاعی نمی‌تواند فقط تابع مد باشد. ولی آزمایش هاولی-دولان، نه می‌گوید که ما چگونه امضای دست یک هنرمند را تشخیص می‌دهیم، و نه اینکه چرا اصلاً این نقاشی‌ها نظرمان را جلب می‌کند. در رویارویی با یک نقاشی معمولی و واقع‌گرا، می‌شود احساس ناشی از تماشای نقاشی را به‌نحوی با احساس فروخفته در پرتره یک فرد پیوند داد، و یا در آثار طبیعت بی‌جان هم از نمادپردازی بهره جست و لذا در این میان موجودیت کل تابلو را ندیده گرفت. اما یک هنرمند چگونه می‌تواند از طریق تصویری که هیچگونه شباهتی با هیچ چیزی در جهان دور و برمان ندارد، احساس‌مان را برانگیزد؟

البته سبک منحصربه‌فرد هر نقاش، به زبان خود او هم با ما سخن می‌گوید و لذا نمی‌شود پاسخ واحدی به این سؤال داد. اما مطالعاتی هم بوده که این مسأله را از چندین زاویه زیر نظر گرفته‌اند. مثلاً رابرت پپرل (Robert Pepperell)، هنرمندی از دانشگاه کاردیف انگلستان است که به اتفاق آلومیت ایشای (Alumit Ishai) از دانشگاه زوریخ سوئیس، درصدد فهم فرآیندی برآمده‌اند که به ما امکان درک شکل‌های مبهم و نامتعین هندسی را می‌دهد. شاید این شکل‌ها هیچ فرقی با هم نداشته باشند؛ اما به‌گفته پپل، "نباید هم آن‌ها را در ردیف چیزهایی برشمرد که به‌سرعت قابل تشخیص‌اند." نقاشی‌های پپل را مثل کارهای واسیلی کاندینسکی (Wassily Kandinsky)، یا برخی آثار گرهارد ریشتر (Gerhard Richter)، که گاه حالت یک نقاشی قدیمی را به خودشان می‌گیرند، نمی‌شود آبستره‌ی مطلق نامید؛ اما به همان سهولت یک بازنمایی عینی هم امکان تفسیر اثر را به مخاطب‌شان نمی‌دهند.

بازی‌های ذهنی

پپل و ایشای، طی یک بررسی از داوطلبان خود پرسیدند آیا چیز آشنایی را در این نقاشی‌ها تشخیص می‌دهند یا نه. در یک‌چهارم موارد، آن‌ها مدعی شدند که چیزی را در آن‌ها تشخیص داده‌‌اند؛ هرچند که در برخی موارد عملاً امکان تشخیص چیزی هم وجود نداشت. ضمناً از آن‌ها خواسته شد که معلوم کنند اثر مزبور، تا چه اندازه از دیدشان «قوی»ست. نتیجه این شد که هرچه داوطلبان زمان بیشتری را صرف تأمل در پرسش‌ها و تماشای تابلوی مزبور می‌کردند، امتیاز بالاتری را هم – بعد از بررسی جزئیات اثر – به آن می‌دادند. این تأخیر، چنانکه بعدها در اسکن‌های fMRI مشخص شد – گویا مصادف با فعالیت گسترده سیستم عصبی فرد بوده است. با چنین نتایجی می‌توان گفت که مغز افراد، این تابلوها را به شکل یک معما می‌دیده – معمایی که مغز می‌خواهد «حل»‌اش کند و هرچه هم که کشف راز آن سخت‌تر باشد، ارزش رازش بیشتر است.

این تحقیق، الزاماً حرف خاصی راجع به کارهای روتکو، پولاک یا موندریان نمی‌زند؛ چراکه این هنرمندان، کوچک‌ترین شبحی از یک شیء قابل تشخیص را که مغزمان بتواند بدان چنگ بیندازد هم در آثارشان لحاظ نکرده‌اند. اما در عوض امکان دارد این آثار، از طریق ترکیب‌بندی‌های متوازنی که به مذاق سیستم بینایی مغزمان خوش جلوه می‌کند، توجه‌مان را به خود جلب می‌‌کنند.

مثلاً آثار موندریان را در نظر بگیرید: نقاشی‌هایی پر از خطوط عمودی و افقی برجسته که قطعات رنگ را درون خود جا داده‌اند (دلبستگی او به این الگوها چنان قوی بود که تصمیم مصرانه همکارش تئو فن‌دوزبرگ (Theo van Doesburg)، مبنی بر استفاده از خطوط مورب در این نقاشی‌ها، بعدها موجب جدایی‌شان شد.) هنر موندریان، سادگی فریبنده‌ای دارد، اما مطالعات مبتنی بر تعقیب مسیر دید بیننده‌ی این نقاشی‌ها، معلوم کرده‌ که الگوهای مزبور، چیدمان ظریفی دارند و چرخاندن تنها یکی‌شان کافی‌ست تا کانون دید ما دستخوش تغییر شود. در نقاشی‌های اصل، نگاه بیننده برای مدت طولانی‌تری روی برخی نقاط نقاشی متمرکز می‌شود؛ اما در نسخه‌های دست‌کاری‌شده، نگاه بینندهْ روی خطوط سُر می‌خورد. در نتیجه این نسخه‌ها به‌هنگام رأی‌گیری، امتیاز چندانی هم به خود اختصاص ندا‌ند. دست‌کاری رنگ نقاشی‌های موندریان هم تأثیر مشابهی دارد: در یکی از این تابلوها، مربع بزرگ و قرمزرنگی در یک گوشه، با مربع آبی ِ تیره و کوچکی در گوشه مخالف هماهنگ شده بود که هر دویشان کنتراست بارزی با زمینه سفید تابلو به وجود آورده‌ بودند. هنگامی‌که پژوهش‌گرانْ رنگ دو مربع را با هم عوض کردند، تعادل نقاشی به‌هم خورد و داوطلبینْ وقت چندانی را صرف تماشای آن نمی‌کردند.

احتمالاً همین‌ها برای بیشتر آثار مشابه‌شان هم صدق می‌کند. مثلاً اوشین وارتانیان (Oshin Vartanian) از دانشگاه تورنتوی کانادا، اخیراً دست به انجام پژوهشی زده که در جریان آن، از داوطلبین خواسته می‌شد تا مجموعه‌ای از نقاشی‌های اصل را با مجموعه دیگری که همان تابلوها را با ترکیب‌بندی‌های متفاوتی درون خود داشت، مقایسه کنند. او متوجه شد که بینند‌ه‌ها تقریباً در کل موارد، نسخه اصل را ترجیح می‌دهند؛ حالْ یک طبیعت بی‌جان از کارهای ون‌گوگ باشد و یا تابلوی آبستره‌ی Bleu I اثر خوان میرو.

از این گذشته، وانتاریان متوجه شد که دست‌کاری تابلوها، فعالیت قسمت‌هایی از مغز را که به تفسیر و معنا مربوط می‌شوند، دچار افت می‌کند. این نتایج حاکی از این است که ذهن ما قادر به درک چیدمان دقیق اثر است و می‌تواند قصد نهفته در پشت هر نقاشی را به‌خوبی احساس کند؛ هرچند این فرآیند آگاهانه نباشد. دست‌کم باید گفت که بعید است شامپانزه‌ها و بچه‌ها قادر به خلق چنین آثار پرظرافتی باشند. همین شاید بگوید که چرا سوژه‌های پژوهش هاولی-دولان، آثار هنرمندان بزرگ آبستره را ترجیح می‌دادند.

الکس فورسیت (Alex Forsythe)، از روان‌شناسان دانشگاه لیورپول انگلستان، می‌گوید ما گذشته از این‌که به سبب توازن موجود در ترکیب‌بندی این تابلوها جذب‌شان می‌شویم، امکان دارد افسون عامل دیگری هم شده باشیم: این آثار، بخش تعیین‌کننده‌ای از مغز ما را در امر تحلیل صحنه‌های پیچیده، تحریک می‌کنند. او با کمک یک الگوریتم فشرده‌سازیِ داده موفق شده تا پیچیدگی ِ بصری آثار مختلف هنری را با هم مقایسه کند. این برنامه درصدد کشف میان‌برهایی به‌منظور ذخیره‌سازی یک تصویر، در کم‌حجم‌ترین حالت ممکن است – به‌طوریکه هرچه اثر پیچیده‌تر باشد، رشته طولانی‌تری هم از صفر و یک‌ها کار ذخیره‌سازی تصویر را در هارددیسک رایانه عهده‌دار می‌شوند و لذا قیاس عینی‌تری از نقطه‌نظرات کیفی بینندگانِ اثر را به محقق عرضه می‌کنند. این نتایج نیز حکایت از این دارد که هنرمندان زیادی – از ادوارد مانت (Edouard Manet) گرفته تا پولاک – سطح معینی از جرئیات بصری را برای جلب نظر ذهن بیننده به‌کار می‌برده‌اند. اگرچنانچه پیچیدگی کار کمتر می‌بود، اثرْ خسته‌کننده می‌شد؛ اما به‌قول فورسیت، "پیچیدگی بیش از اندازه هم به‌ یک نوع فشار زیاده از حدِ ادراکی می‌انجامید."

موجودیت تقلیدیِ هنر

گذشته از این‌ها، غالب نقاشی‌های تحت بررسی محققان، میزبان الگوهای فراکتال بودند – نقش‌‌مایه‌های تکرارشونده‌ای که در مقیاس‌های متنوع ظاهر می‌شوند: چه روی بوم نقاشی زوم کنید و چه کلیت آن را بنگرید، همه‌جا هستند. فراکتال‌ها را در طبیعتِ پیرامون به‌وفور می‌شود یافت – مثلاً قله‌های ناهموار یک کوهستان، یا برگ‌های افراشته‌ی یک سرخس. این امکان وجود دارد که سیستم بینایی ما، که در دامان طبیعت هم پرورده شده، این موتیف‌های تکرارشونده را ساده‌تر تحلیل کند. البته نمی‌شود این فرضیه را دربست پذیرفت، چراکه فراکتال‌های یک نقاشی آبستره، به‌شکل قابل توجهی بیش از آن چیزی‌ست که در طبیعت به چشم می‌‌خورَد – تا جایی‌که در برخی موارد حتی شورش را درمی‌آورَد. فورسیت معتقد است هنرمندان، رنگ‌هایشان را برای "تسکین همان تجربه ناخوشایندی به‌کار می‌گیرند که ما معمولاً به‌هنگام مواجهه با حجم سرسام‌آور فراکتال‌ها با آن مواجه می‌شویم."

عصب‌شناسی زیبایی، هنوز در اول راه است و این مطالعات احتمالاً نوید دستاوردهای آینده را می‌دهند. جالب است که مثلاً برخی اسکن‌های مغزی، فعالیت علی‌حده‌ای را در مغز، ‌هنگام تماشای یک نامه دست‌نویسْ به ثبت رسانده‌اند. درست انگاری که ما درون مغزمان، به لحظه‌لحظه خلاقیت نویسنده‌ی نامه واکنش نشان می‌دهیم. شاید این‌ها را بشود به نورون‌های انعکاسی نسبت داد، که کار تقلید امور دیگران را موجب می‌شوند. این نتایج، حتی برخی را به این فکر واداشته که شاید آثار پولاک از آن‌رو چنین پرحرارت و پویا به‌نظر می‌رسند که مغز ما در واقع تحرکاتی که هنرمند حین خلق اثرش به‌کار می‌برده را تقلید می‌کند؛ هرچند که این فرضیه محتاج آزمایشات بسیار است. برخی هم مدعی شده‌اند که می‌شود از پژوهش‌های عصب‌شناختی، به‌منظور درک ماندگاریِ برخی آثار هنری استفاده برد. اگرچه مدهای زمانه ممکن است آنچه که فعلاً باب پسند مردم است را تعیین کنند، اما آثاری که هم‌اینک به بهترین نحو ممکن با سیستم بینایی‌مان تطبیق یافته‌اند، احتمالاً می‌بایسته تا پیش از عمومیت یافتن‌شان، یک بازه برزخی را هم طی کنند تا تمایلات نسل‌های پیشین به بوته فراموشی سپرده شود.

البته این‌که کسی بخواهد آثار هنری را به چند قانون علمی فروبکاهد، کار احمقانه‌ای کرده؛ ولی این پژوهش‌ها به ما کمک می‌کند تا به راه‌هایی پی ببریم که هنرمندْ آن‌ها را برای خلق اثری در مطابقت با با سیستم بینایی‌مان به‌کار می‌بندد. ضمناً ابتکار هنرمند، وابسته به توانایی وی در مقابله، یا پیشبرد اندیشه‌های پیش از خودش هم هست. بنو بلک (Benno Belke)، هنرمند صداپرداز آلمانی که یک روان‌شناس شناختی هم هست، تأکید دارد که ما نبایستی مثلاً اهمیت شناسایی ِ سبک یک هنرمند و درک جایگاه آن را در زمینه تاریخی هنر و فرهنگ زمانه‌اش، دست‌کم بگیریم. وی اعتقاد دارد این درست همان‌جایی‌ست که علم به کمک‌‌مان می‌شتابد تا از آثاری لذت ببریم که تا پیش‌تر نمی‌بردیم. پپل موافق است و می‌گوید: "هنر با احساسات و هشیاری‌های متعالی سر و کار دارد. اگر یک خبره باشید، به ظرافت‌های کار هم توجه می‌کنید".

علم، توقف‌گاه دیگری را هم در مسیر درک هنر، دست و پا کرده است. زکی می‌گوید: "هنر، اطلاعاتی را در خصوص جهان به ما می‌دهد. بعضی‌ از آن‌ها اطلاعات هیجانی‌ست؛ بعضی هم اطلاعاتی که در اختیار خالق اثر است و به یک عصب‌شناس امکان درک ساز و کار مغز انسان را می‌دهد".
هنر آبستره، در راه تفسیر خودْ همزمان آزادی و چالش را پیش روی مخاطب علَم می‌کند. در برخی موارد، که ما پیوسته به دنبال کشف الگوها و رمزگشایی از معنا برای کسب دیدگاه و درک تازه‌تری از دنیاییم، این هنرْ آنقدرها با علم تفاوتی نمی‌کند.

راز دوشامپ

ما چگونه تصاویر پیش روی‌مان را برای تفسیرشان رمزگشایی می‌کنیم؟ در اینجا «متن اثر» از اهمیت زیادی برخوردار است؛ خصوصاً هنگامی‌که به‌ هنر پست‌مدرن و چیدمان‌محور، از جمله اثر معروف مارسل دوشامپ (Marcel Duchamp) موسوم به Fountain می‌نگریم؛ اثری که یک کاسه توالت را به نمایش گذاشته – که در تعارض شدیدی با یک اثر هنری‌ست.

کریستین تایلین (Kristian Tylén)، محققی از دانشگاه دانمارک است که اخیراً خواسته ببیند چگونه تغییر چیدمان یک جسم در زمینه‌اش، می‌تواند نحوه تفسیرمان از آن را دستخوش تغییر کند. او متوجه شده که درک منظور آن جسم، بخش‌هایی از نیمکره راست مغز، که به ادراک زبانی مربوط می‌شود، را به فعالیت وامی‌دارد. این خودْ نشان می‌دهد که «منظور» یک اثر را بایستی از طریق چیدمان نامتعارف زمینه‌ی تصویر، نظیر تماشای یک کاسه توالت در یک گالری، فهماند؛ یا با استفاده از نمادهای متعارفی نظیر یک دسته‌گل در کنار راهرو. مثل اینکه ما چیدمان‌ نامتعارف اشیاء را به همان نحوی «می‌خوانیم» که معنا را از نشانه‌های قراردادیِ زبان «استنباط» می‌کنیم.

منبع: NewScientist

عکس‌ها از بالا به پایین:

● تابلوی «فصل تابستان: شماره ۹ A» / منبع: VisitBritain/Britain on View/Getty
●تابلوی «ترکیب‌بندی II در قرمز، آبی و زرد»، اثر پیت موندریان
●Fountain، اثر مارسل دوشامپ

در همین زمینه:
نقبی به عصب‌شناسی زیبایی

نژاد از دید مغزمان چگونه تفسیر می‌شود؟

Wed, 27 Jun 2012 08:46:59 +0000

مو کوساندی (Mo Costandi)

برگردان:

احسان سنایی

مو کوساندی - بررسی عکس‌العمل مغز ما در برابر تصویر مردمانی از یک نژاد مخالف، در ردیف رشته‌های تحقیقاتی نوظهوری است که می‌تواند پیامدهای عمده‌ای را هم در سطح جامعه به دنبال داشته باشد. الیزابت فلپس (Elizabeth Phelps)، که از روان‌شناسان دانشگاه نیویورک است و در سال ۲۰۰۰ اولین پژوهش‌های رسمی این حوزه را سرپرستی کرد، در گفت‌وگوی مختصری با نشریه «نیچر» (nature)، از آخرین یافته‌های این رشته در خصوص عصب‌شناسی رفتارهای بینانژادی خبر می‌دهد.

علم روان‌شناسی، چه حرفی راجع به تبعیض نژادی برای گفتن دارد؟

روان‌شناسانِ اجتماعی، بین رفتارهایی که مردم [در قبال قوم مخالف] ابراز می‌کنند؛ و اولویت نهفته در این رفتارها، تمایز قائل‌ است. این را می‌شود از روی نوع تعاملات ضمنی مابین‌ آن‌ها فهمید، [یعنی تعاملاتی] که طی‌شان واکنش‌های اولیه فرد برای سبک‌سنگین کردن [شخصیت فرد مقابل] ارزیابی می‌شود. برای این‌کار، از مردم خواسته می‌شود تا مفاهیم دوگانه‌ای مثل «سیاه‌پوست» و «سفیدپوست» را با مفاهیم دیگری نظیر «خوب» و «بد» ارتباط بدهند. نتیجه هم این است که اکثر آمریکایی‌ها، زمان بیشتری را صرف ارائه آن دسته پاسخ‌هایی می‌کنند که سیاه‌پوستی را با بدی، و سفیدپوستی را با خوبی و بالعکس ارتباط می‌دهد.

نتیجه بررسی‌‌های عصب‌شناختی‌تان چه بود؟

الیزابت فلپس، از نخستین محققانی‌ست که به بررسی عکس‌العمل‌های مغز انسان در برابر مردمانی از نژادهای مختلف پرداخت

من و همکارانم متوجه شدیم که در جریان پژوهش‌های عصب مربوط به تحلیل رفتارهای بینانژادی، شبکه‌ای از نواحی گوناگون مغز همیشه فعال می‌ماند. این شبکه، با پیوندهای عصبیِ مربوط به فرآیندهای تصمیم‌گیری و کنترل هیجانات فردی انطباق دارد که شامل غده آمیگدالا، سلول‌های «ناحیه چهره‌یاب فوزیفوم» (FFA)، «قشر سینگولیت قدامی» (ACC) و «قشر جانبی-پشتی ِ پیش‌پیشانی» (DLPFC) می‌شوند.

تحقیقات قبلی‌تان چه چیزی را نشان می‌داد؟

پژوهش ما در سال ۲۰۰۰، اولین تلاش صورت‌پذیرفته به‌منظور ارتباط دادن فعالیت‌های مغز با مقوله تبعیض نژادی بود. ما [در آن تحقیق]، عواملی نظیر پرش‌های پلک چشم و رفتاری که افراد ناخودآگاه حین شنیدن یک صدای بلند ابراز می‌کنند را مورد بررسی قرار دادیم. تحقیقات زیادی نشان داده که این نوع عکس‌العملِ ناخودآگاه، در صورت مضطرب بودن فرد و یا در حضور چیزی که نسبت به آن احساسات منفی ابراز کند، برجسته‌تر می‌شود. ما [از این بررسی‌ها] متوجه شدیم که واکنش‌های ضمنی حاکی از تمایلات تبعیض‌آمیز نژادی، با رشد اضطراب فرد ارتباط مستقیم دارد و هر دوی این‌ها هم به سطح فعالیت غده «آمیگدالا» مربوط می‌شود.

چطور این یافته‌های عصبی، با مدل‌های روان‌شناختی جور درمی‌آید؟

رشد فعالیت ناحیه FFA که آنقدرها عجیب نبود، چراکه در کلیه این پژوهش‌ها، از تصویر چهره افراد استفاده می‌شود. [فعالیت] آمیگدالا هم که به هیجانات فردْ ارتباط پیدا می‌کند و بعید نیست که نوعی واکنش طبیعی در برابر همان آزمون‌های هوشمندی باشد که ما به‌منظور بررسی مردمانی از نژادهای گوناگون انجام می‌دهیم. به اعتقاد ما، نواحی ACC و DLPFC مغز، در عملیات پیچیده‌تری دخیل‌اند. در [مغز] این افراد، حتی وقتی که از آن‌ها خواسته می‌شود تا هیچگونه رفتار متعصب‌گونه‌ای از خود بروز ندهند، باز هم آثار ناخودآگاهِ نوعی تمایل تبعیض‌آمیز نژادی دیده می‌شود. برای همین هم احتمالاً عملکرد ناحیه ACC، در تشخیص چنین رفتارهای تبعیض‌آمیزی مؤثر است. شما می‌توانید نوعی گرایش ضمنی به این رفتارها داشته باشید و با این‌حال آگاهانه به سراغ‌شان نروید؛ اما در این‌صورت هم ناحیه DLPFC مغز، تلاش کرده تا واکنش‌های هیجانی شما را در قبال اعتقادات و آرمان‌های بشردوستانه‌تان کنترل کند [و همین قابل تشخیص است].

در خصوص کسانی که آشکارا متعصب هستند، چطور؟

پیدا کردن یک وجه تمایز برای کسانی که به دیدگاه‌های افراطی گرایش دارند، آنقدرها کار سختی نیست؛ اما با این‌همه شک دارم اصلاً چیزی بیش از یک عکس‌العمل احساسی اغراق‌شده را هم در آن‌ها ببینیم. ما غالباً مردم «معمولی» را می‌پسندیم. فعالیت ناحیه ACC مغز، در افرادی که ذاتاً تمایل به عدم تعصب دارند بیشتر است؛ حال‌آنکه افراطیون به صراحت از خودشان تمایلات تبعیض‌آمیز نژادی بروز می‌دهند و هیچ‌گونه وقعی هم به کنترل عکس‌العمل‌های احساسی‌شان نمی‌گذارند [و لذا چنین روشی برای‌شان مصداق پیدا نمی‌کند].

نتایج جامعه‌شناختی چنین تحقیقی چه خواهد بود؟

اکثر سفیدپوستان آمریکایی که به بررسی‌شان پرداخته‌ایم، نوعی تمایل تلویحی به اجتماع خودشان نشان می‌دهند. قصد بدی هم ندارند؛ ولی از آنجا که به دفعات افراد سیاه‌پوست را با مسائلی نظیر جنایت هم‌کاسه کرده‌اند، خواه‌ناخواه اغلبِ تصمیمات‌شان هم آغشته به چنین فرضی‌ست. شواهدی هم از تمایلات تبعیض‌آمیز و ناخودآگاهِ نژادی در تک‌تک مراحل صدور یک حکم قضایی دیده می‌شود. اگرچه احکام قضایی عادلانه فرض می‌شوند، اما برای سیاهان آمریکایی، قضیه آشکارا فرق می‌کند. چنین نگرش تبعیض‌آمیزی در استخدام کارکنان مشاغل هم دخیل است.

به نظرتان این تحقیق را چطور باید در آینده پی گرفت؟

باید دقت کنیم و ببینیم که تمایلات ضمنی‌مان [به فلان آرمان نژادخواهانه]، چگونه به تصمیما‌ت‌مان ارتباط پیدا می‌کند. می‌خواهیم این اطلاعات را به‌منظور کاهش تبعات ناخواسته تبعیض نژادی استفاده کنیم – یعنی تمایلاتی که عملاً با عقایدمان در تناقض‌اند. یکی از موانع کار، عدم اختصاص بودجه کافی به چنین پژوهش‌هایی‌ست. تأمین بودجه برای این کار سخت است چون ارتباط مستقیمی به مقوله بهداشت ندارد. یک راهش می‌تواند استفاده از ابزارهای پیچیده‌ی علم اقتصادِ عصب‌شناختی (Neuroeconomics)، برای بررسی نوع تأثیر تمایلات ناخودآگاه ما بر روی فرآیند تصمیم‌گیری‌مان باشد. این تحقیق را همچنین می‌شود به پژوهش‌های نوظهور صورت‌پذیرفته در زمینه کنترل هیجانات هم ارتباط داد.

در همین زمینه:
مغز قضات، در معرض قضاوت عصب‌شناسان

در پی ریشه‌های ژنتیکی یک ضایعه زبانی

Wed, 20 Jun 2012 08:51:12 +0000

اون کالاوی (Ewen Callaway)

برگردان:

احسان سنایی

اون کالاوی- ۱۰ سال پیش، روان‌پزشکی به نام دیوید اسکیوز (David Skuse) با یک پسربچه پنج‌ساله‌ باهوش و بشاش مواجه شد که مادرش نگران روابط کلامی فرزندش با هم‌مدرسه‌ای‌هایش بود. به یاد آوردن نام‌ها برای او سخت بود و کلمات ساده‌ای مثل خمیردندان را هم اغلب از یاد می‌برد.

اسکیوز که یک متخصص تکامل زبانی در انیستیتو سلامت اطفال، وابسته به یونیورسیتی کالج لندن است، تاکنون به مورد مشابه‌ای برنخورده بود. کنجکاوی حرفه‌ای‌اش اما وقتی گُل کرد که مادر بچه هم که به دو زبان تکلم می‌کند، دشواری‌اش در به یاد آوردن واژه‌های انگلیسی (که در واقع زبان مادری‌اش بوده) را پیش کشید. یعنی مادر بچه هم مثلاً در به خاطر آوردن موضوع برنامه‌های تلویزیونی اخیری که دیده بود، مشکل داشت. اسکیوز در آن زمان گفته بود که پی بردن به "پیشینه خانوادگی چنین مشکلی در واژه‌گزینی، نیازمند بررسی‌های بیشتر است".

تقریباً نیمی از اعضای این خانواده، که به خانواده JR هم معروف شده‌اند، با کاستی‌های زبانی و نابه‌هنجاری‌های مغزی مشابه‌ای درگیرند. به گزارش اسکیوز و همکارانش، که امروز در نشریه علمی Proceedings of the Royal Society B، منتشر شد، ظاهراً می‌توان این مشکلات را طی دست‌کم چهار نسل متوالی از اعضای این خانواده سراغ می‌گرفت. شناسایی اساس ژنتیکیِ این صفت منحصربه‌فرد – که متخصصین این پژوهش آن را «مشکل خانوادگی» نامیده‌اند - می‌تواند راهگشای درک نوع رابطه‌ی موجود میان واژه‌ها با اشیاء، افکار و ایده‌های درون مغزمان باشد. ژوزی بریسکو (Josie Briscoe)، روان‌شناس شناختی ِ دانشگاه بریستول انگلستان و یکی از نویسندگان این پژوهش، اظهار می‌کند: "[این ضایعه، مدام] مثل لحظه‌ای‌ست که [فلان کلمه] «سر زبان‌»تان است و در تقلای پیدا کردنش هستید".

این پژوهش‌گران، با هدف درک بهتر کاستی‌های ژنتیکی خانواده JR، هشت نفر از اعضایش را در معرض آزمون‌هایی بر محور زبان و حافظه گماشتند. بریسکو در این‌باره می‌گوید: "بخش اعظم [اعضایی از خانواده که دچار این مشکل شده‌اند] زن هستند و خودشان را نفهم می‌خوانند. یکی‌شان به من گفت که «خب؛ شوهرم فکر می‌کند که من کودنم و مرا همراه خودش به تعطیلات نمی‌برد، چون چیزی از آن روز را به خاطر نخواهم آورد»". اما یافته‌های پژوهش‌گران، چیز دیگری را نشان می‌دهد: هشت عضو از خانواده که تحت بررسی قرار گرفتند، اتفاقاً دارای هوش غیر کلامی بالاتر از حد متوسط، و هوش کلامی متوسطی هستند. اما همین افراد در مقایسه با غریبه‌های هم‌سن و سالی که جنسیت و بهره هوشی مشابه‌ای دارند، در به یاد آوردنِ روایت‌هایی که شنیده‌اند و همچنین فهرستی از واژ‌ها، دچار مشکل‌اند.

دیوید اسکیوز،روان‌پزشک

بریسکو و تیم‌اش معتقدند که مشکل اعضای این خانواده، به ضعف حافظه یا قوه شناخت اشیاء در آن‌ها ربط ندارد. وقتی که از آن‌ها خواسته می‌شد برای اشیاء و کلماتی که مفهوم عملی‌شان ترسیم شده بود، نامی برگزینند، هیچ ایرادی به عملکردشان وارد نبود. اما فقط زمانی اعضای خانواده JR در آزمون‌های نام‌گذاری دچار مشکل می‌شدند که کلماتِ انتخابی‌شان،از لحاظ مفهومی با کلمه اصلی اشتراکات زیادی داشت: مثلاً «تمساح» و «کروکودیل»؛ یا «دندان مصنوعی» و «دندان». در آزمون دیگری، اعضاء در انتخاب کلمه مناسب از بین دو مترادف دچار مشکل می‌شدند: مثلاً «احیاء» (Revive) و «به هوش آوردن» (Resuscitate). چنین مشکلی در زندگی روزمره‌شان هم بروز می‌کند. یک‌بار، یکی از اعضای زن این خانواده، خطاب به یک مربی سگ پرسیده بود: چند وقت است که سگ‌ها را «تکامل» می‌دهی؟ (به جای "«پرورش» می‌دهی؟").

بریسکو می‌گوید اعضای خانواده JR، در برقراری ارتباط بین کلمات و معانی دچار مشکل‌اند – قابلیتی که ما را قادر ساخته واژه «سیب» را بشنویم و ناخودآگاه آن را به میوه‌ سرخ‌رنگی ربط بدهیم که روی درخت رشد می‌کند.

از دید یک دوربین MRI، مغز این افراد اندکی با بقیه فرق می‌کند. در قسمت‌هایی از مغزشان که عموماً مربوط به پردازش معنای واژه‌هاست و در افراد مبتلا به «جنون مفهومی» دچار ضایعه می‌شود، ماده خاکستری یا همان نورون‌ها و بافت‌های محافظ اعصابِ کمتری به چشم می‌خورد. اما به‌گفته بریسکو، مشکلات زبانی اعضای خانواده JR بر خلاف مبتلایان به جنون مفهومی، با گذشت زمان حادتر نمی‌شود.

بریسکو، اسکیوز و همکاران‌شان، هم‌اکنون کنکاش خودشان برای کشف ژن‌های مسبب «مشکل خانوادگی» JRها را شروع کرده‌اند. مقایسه‌ای میان بالغ بر ۱۲ عضو از چهار نسل این خانواده از برجستگی و اهمیت این ضایعه در زندگی‌شان نشان دارد و هم‌ازین‌روی شاید آن را بتوان ناشی از یک جهش ژنتیکی دانست. سیمون فیشر (Simon Fisher)، متخصص ژنتیک انیستیتو زبان-روان‌شناسی ماکس پلانک هلند، در این‌باره می‌گوید: "احتمالش هست که پای یک ژن ناشناخته در میان باشد. به‌محض اینکه فهمیدید یک ژن عملکرد متفاوتی در میان اعضای خانواده‌ای مثل آن‌ها دارد، راه کاملاً تازه‌ای برای درک ریشه‌های بیولوژیکی یک صفت جذابِ شناختی به روی‌تان گشوده خواهد شد". هرچند که فیشر در این پژوهش شرکت نداشته، ولی برای کشف ردپای ژنی که اسکیوز و بریسکو در پی کشف‌اش برآمده‌اند، همراهی‌شان خواهد کرد.

ولی او باید خوب بداند که در پی چیست. فیشر و همکارانش در سال ۲۰۰۱ میلادی گزارش دادند که بروز جهشی در ژن FOXP2، می‌تواند منجر به ضایعات شدیدی در زبان و تلکم اعضای خانواده‌ای موسوم به KE شده باشد. فیشر امید دارد همانگونه که ژن FOXP2 – که گاهی «ژن زبان» هم نامیده می‌شود – پنجره‌ تازه‌ای را به روی ریشه‌های زیست‌شناختی فرآیند تکامل تکلم و زبان گشود، ژن مربوط به ضایعات زبانی ِ خانواده JR هم جنبه‌های متفاوت و ظریف‌تری از قوه شناخت زبانی را به ما بشناساند. او می‌گوید: "دانش بالقوه‌ای که می‌توان از کشف چنین ژنی به‌دست آورد، دانش هنگفتی‌ست".

اما به‌گفته بریسکو، این دانش سود چندان سریعی برای خانواده JR در پی نخواهد داشت. در عوض، اعضای این خانواده راهبردهای بیشتری برای کنار آمدن‌شان با مشکلات زبانی‌ خود خواهند داشت؛ از این جمله این که زمینه بحث‌هایی که آن‌ها را به بن‌بست می‌کشاند را تغییر بدهند، یا بیشتر به ارتقای حافظه خود از روش‌های ابتکاری بپردازند. وقتی که از یکی از اعضاء خواسته شد تا شماره تلفن ۷۵۰۳۰۵ را به خاطر بسپرد، آن را به این شکل کدگذاری کرد: "سه‌چهارم سرخ" – یعنی ۷۵۰ که می‌شود سه‌چهارم ۱۰۰۰ (یا۷۵۰ /۰)، به اضافه یک اتوموبیل فِراری ِ سرخ و یک پژو ۳۰۵.

بریسکو می‌گوید: "به همان اندازه که ما گمان می‌کنیم این [پژوهش] برایمان جذاب و مهم است؛ آن‌ها هم به‌عنوان یک خانواده‌ی ساده‌ می‌خواهند زندگی‌شان را بکنند".

منبع: nature

در همین زمینه:
میمون‌ها هم قادر به تشخیص کلمات‌اند
چگونه کودکان کلمات را می‌آموزند؟

توضیح تصویر:
چندین نسل ِ یک خانواده، دارای مشکل مشابهی از تکلم هستند و این احتمال نقش یک جهش ژنتیکی در بروز این ضایعه را پررنگ‌تر می‌کند / منبع: Cavan Images/Getty