پرده نقره اي

هوشنگ کاووسی، فیلمفارسی و نقد فیلم در ایران

hosseinn — Fri, 22 Mar 2013 20:27:44 +0000

درگذشت هوشنگ کاووسی منتقد و کارگردان قديمی سينما در ۹۰ سالگی

پرویز جاهد

پرویز جاهد - با درگذشت دکتر هوشنک کاووسی، سینمای ایران یکی از قدیمی‌ترین و سر‌شناس‌ترین منتقدان سینمایی خود را از دست داد.

هوشنگ کاووسی نوشتن درباره سینما را از سال ۱۳۳۲ در مجله ستاره سینما و نشریات دیگر آغاز کرد و به همراه منتقدانی چون روبرت اکهارت، هژیر داریوش، ماشاءالله ناظریان و سیامک پورزند از مؤسسان نخستین «انجمن نویسندگان و منتقدان سینمایی ایران» بود که در سال ۱۳۳۵ تشکیل شد.

هوشنگ کاووسی، از معدود منتقدان قدیمی سینمای ایران بود که درس سینما خوانده بود و بعد از پایان تحصیلات سینما در مدرسه ایدک فرانسه به ایران بازگشت و نوشتن نقد فیلم در مطبوعات ایران را آغاز کرد. او اعتقاد سرسختانه‌ای به تحصیلات آکادمیک در سینما داشت و از این زاویه سینماگران ایرانی را که بیشترشان فاقد تحصیلات آکادمیک در زمینه سینما بودند، تحقیر می‌کرد.

کاووسی را باید در واقع پرچمدار مبارزه با «سینمای فارسی» دانست که مبارزه با این نوع سینما را خیلی زود و به طور جدی، به عنوان یک جریان مبتذل آغاز کرد. او با لحنی تند و تیز و پرخاشگر، همه عناصر سینمای فارسی از فیلمنامه و کارگردانی گرفته تا بازیگری را به زیر حمله گرفته و منکر هرگونه ارزش سینمایی و هنری برای آن‌ها شد.

کاووسی، واژه «فیلمفارسی» را ابداع کرد که به سرعت به مهم‌ترین و پرکاربرد‌ترین اصطلاح غیر ترجمه‌ای ادبیات سینمایی در ایران تبدیل شد؛ اصطلاحی که هنوز یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین واژه‌های رایج در گفتمان انتقادی فیلم در ایران است.

پرویز جاهد:

برخورد تحقیرآمیز منتقدان ایرانی

با پدیده فیلمفارسی و

همکاری کاووسی

با دستگاه ممیزی برای سانسور

و حذف فیلمفارسی،

کوشش بیهوده‌ای بود و نه تنها نتیجه‌ای نداد بلکه اعتبار او را به عنوان یک منتقد

سینمایی مستقل، زیر سؤال برد. کاملاً روشن بود که

منتقد ایرانی با متوسل شدن به سانسور، نمی‌توانست

جلوی یک پدیده مهم اجتماعی را بگیرد و سینمای بهتری (!) را جایگزین آن کند. به جای آن سازندگان فیلمفارسی را به صف‌آرایی و جبهه‌گیری در برابر منتقدان سینمایی واداشت.

کاووسی برای تأکید بر ماهیت خاص این واژه و تحمیل معنای مورد نظرش، آن را به شکل سرهم می‌نوشت. او با اتصال واژه «فیلم» به واژه «فارسی» و خلق واژه ابداعی «فیلمفارسی»، بر سینمایی نظر داشت که به زعم او نه فیلم بود و نه فارسی بلکه ملغمه‌ای از این دو بود. توضیح کاووسی برای این‌کار این بود: «اصولاً مرکب‌نویسی همیشه معنای ثالثی را به‌وجود می‌آورد. مثلاً وقتی می‌گوییم گلاب، این کلمه هم گل است و هم آب. اما جدا نمی‌نویسیم چون می‌شود گل آب. پس این ترکیب یک معنای ثالث است که هم گل است و هم آب ولی در عین حال نه گل است و نه آب. فیلمفارسی هم چنین ترکیبی است: فیلمفارسی هم فیلم بود و هم فارسی اما در عین حال نه فیلم بود و نه فارسی.»

کاووسی در توضیح نشانه‌های فیلمفارسی می‌گفت: «آن فیلم‌ها نه فرم داشتند، نه ساختار و نه قصه. اصلاً به همین دلیل به آن‌ها می‌گفتم فیلمفارسی (...) فرانسوی‌ها به این نوع فیلم‌ها می‌گویند croppe-de-bic یعنی مدفوع بز یا اگر بخواهند احترام قائل شوند می‌گویند navep یعنی شلغم.»

این ترکیب که بسیاری از نویسندگان ایرانی امروزه آن را از نظر زبان‌شناسی نادرست و به لحاظ معنایی چندپهلو، مبهم و سوءتفاهم‌برانگیز و جعلی می‌دانند در طی چندین دهه برای تحقیر جریان مسلط فیلمسازی در ایران به‌وسیله منتقدان فیلم و سینماگران به‌کار گرفته شد، به‌طوری که امروز تقریباً بار معنایی و تئوریک خود را از دست داده و به نوعی ناسزا و توهین تبدیل شده. هرچند درک و برداشت یکسانی از این واژه در نزد منتقدان ایرانی وجود نداشته، با این حال آن‌ها، بخش عمده محصولات سینمای ایران از اواخر دهه ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۷ را فیلمفارسی حساب کرده‌اند. در واقع این واژه ترکیبی، درست یا نادرست، خوب یا بد، زشت یا زیبا، نزدیک نیم‌قرن در نوشته‌ها و نقدهای منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران تکرار شده است. این تکرار به هر حال بر معانی متعددی دلالت دارد که تعیین‌کننده نوعی فیلمسازی با ویژگی‌های خاص در سینمای ایران است.

«فیلمفارسی» به تعبیر کاووسی، دلیل بر گرایشی خاص در سینمای ایران نیست بلکه برعکس، به زعم و او و برخی دیگر از منتقدان ایرانی، به کلیت و جریان اصلی سینمای ایران در تمام دوره‌ها اشاره داشته و گرایش‌های دیگر در دل آن و یا در مقابل آن شکل گرفته و ظهور کرده‌اند.

خسرو دهقان از منتقدان امروز سینمای ایران در مورد کاووسی و واژه «فیلمفارسی» ابداعی‌اش می‌گوید: «احترام دکتر کاووسی بر ما و همگان واجب و ضروری است. حق با ایشان است. جای بحث و چانه زدن هم ندارد. حالا دیگر چهل و اندی سال است که می‌گذرد و گرامر سینمای ایران واژه را در خود پذیرفته و آن را حک کرده است و اما دکتر در آن روزگار پرچمدار بوده و بیش و کم تنها، لرزشی را به بدنه سینمای ایران وارد کرده که پس‌لرزه‌هایش تا به امروز حکایتی کهنه‌نشدنی باقی مانده است.» (فیلمفارسی چیست؟. نشر ساقی. تهران)

اما فیلمفارسی از دید کاووسی واقعاً چه بود و چه مؤلفه‌هایی داشت؟ کاووسی برای تشریح اصطلاح‌سازی سینمایی خود از اصطلاح جعلی «زیر فیلم» استفاده کرد که در فرهنگ نقد انگلیسی‌زبان اصلاً وجود ندارد.

کاووسی در مقاله‌ای تحت عنوان «حرف‌های ماقبل آخر»، فیلمفارسی را چنین تعریف می‌کند:

«می‌گوییم در سینمای کنونی دو دسته فیلم ساخته می‌شود: فیلمفارسی و فیلم ایرانی. فیلمفارسی به آن دسته از آحاد سینمایی گفته می‌شود که در مجموعه تکنیک و ساختمان سینمایی آن و در پرداخت و پیشبرد یک داستان، غلط‌های فاحش دستوری و املایی و انشایی دیده می‌شود. بنابراین اگر حدی برای یک نقطه صفر ارزشی در سینما قائل گردیم، این فیلم‌ها به علت تکنیک ناقص بیانی و ساختمان فرمی و مضمونی خود در زیر این حد واقع می‌گردند و به این جهت آن‌ها را "زیر فیلم" می‌نامیم و این اصطلاح از ما نیست بلکه از انگلیسی‌هاست (under movies). در ایران این دو نوع سینما کاملاً مشخص است، تماشاگرانش مشخص‌اند، فیلمسازانش مشخص‌اند و نویسندگان آن نیز (...) پیدایش یک سینمای خوب در کشورهای در حال توسعه، خطری است برای سینمای بی‌ارزش و "زیر فیلمسازی" موجود.»

آنچه را کاووسی تحت عنوان فیلمفارسی طبقه‌بندی می‌کرد، دسته‌ای از فیلم‌های سینمای ایران بود که با پیروی از شیوه‌های قراردادی و کلیشه‌های برگرفته شده از سینمای تجاری هند، عرب و ترکیه ساخته می‌شدند و به دلیل برخورداری از جاذبه‌های تجاری و عوام‌پسند، مورد توجه و استقبال عامه تماشاگر واقع می‌شدند. اما کاووسی در نوشته‌های خود آن‌ها را از دیدن این نوع فیلم‌ها برحذر می‌داشت. در نقد فیلم «شب‌های معبد» ساخته بشارتیان (۱۳۳۳) نوشت: «بیچاره سینما، بدبخت مردم. دیدن این نوار زجر و ریاضت است. نگارنده این زجر و ریاضت را تحمل کرده تا شما خوانندگان علاقمند به فیلم تحمل نکنید.»

در واقع کاووسی مردمی را از دیدن این نوع فیلم‌ها نهی می‌کرد که برای دیدن آن‌ها سر و دست می‌شکستند.

در بحث در مورد ارزش‌های هنری یا تجاری فیلم‌های فارسی، منتقدانی چون هوشنگ کاووسی نه تنها هرگونه ارزش هنری این فیلم‌ها را انکار کرده بلکه حتی منکر جنبه‌های تجاری این فیلم‌ها نیز شده‌اند. کاووسی در این مورد می‌گفت: «مسأله این است که آیا سینما به عنوان یک واحد تولیدکننده دارای ارزش هست یا نه؟ و به عقیده من متأسفانه پاسخ، نومیدکننده است.»

به اعتقاد کاووسی، سینمای فارسی از نظر اقتصادی هم یک تجارت نبود و وی آن را «دکانداری» می‌نامید چرا که به اعتقاد او، «فیلمفارسی‌ساز، همانند یک دکاندار می‌خواهد از نزدیک‌ترین و غیرمعقولانه‌ترین راه به منافع بیشتری دست یابد حال آنکه یک تاجر در این مورد دوراندیشی بیشتری دارد و می‌کوشد از راه‌هایی معقولانه و سالم به هدفش برسد.»

کاووسی حتی به اصلاح سینمای فارسی نیز اعتقاد نداشت و معتقد بود که بنای این سینما از آغاز کج بوده است. در این مورد می‌گفت: «این سینما را من هیچ‌گاه سینمای ایران نمی‌خوانم و ترجیح می‌دهم که آن را‌‌ همان سینمای فارسی بنامم. چون این سینما از ایرانی بودن تنها این را دارد که فیلم‌هایش زیر آسمان ایران تهیه شده‌اند.»

پرویز دوایی:

فیلم فارسی را با قلع و قمع سازندگان و توقیف و تکه پاره کردن فیلم‌ها نمی‌توان اصلاح کرد.

چون این‌کار فرهنگ مردم

را تغییر نخواهد داد.

یکی از مهم‌ترین انتقادهای کاووسی و منتقدان دهه ۱۳۴۰ به فیلمفارسی، انتقاد از ضعف تکنیکی و ناشیگری سازندگان فیلم‌های فارسی بود. در اغلب نقدهای این دوره، نوعی بی‌اعتقادی به توانایی‌های فنی و مهارت‌های سینمایی فیلم‌فارسی‌سازان به چشم می‌خورد. هوشنگ کاووسی، سازندگان فیلم‌های فارسی را فاقد شعور، دانش و آگاهی سینمایی می‌دانست و معتقد بود: «فیلمسازان، بی‌سوادی، بدذوقی و کج‌سلیقگی خود را به پای نقص وسایل فنی می‌گذارند. گوش ندهید و بدانید که اگر بهترین وسایل را هم در اختیار اینان قرار دهند، باز همین بلاهت‌ها را بیرون خواهند داد. درست مثل آنکه بهترین وسایل نوشتن را به‌دست یک بی‌سواد بسپارند. اینکه عده‌ای از این‌ها ادعا می‌کنند، مردم نمی‌فهمند و ما مجبوریم سطح ارزش فیلم‌ها را پایین بگیریم، دروغ است. چه آن‌ها، ‌‌نهایت دانش و سواد سینمایی خود را در فیلم می‌گذارند. یعنی اصولاً قادر نیستند از آنچه می‌سازند، بهتر به وجود آورند.»

ضدیت کاووسی با فیلمفارسی به حدی بود که وی بحث و گفت‌وگو درباره آن را بیهوده دانسته و از آن به عنوان یک «ننگ ملی» یاد کرد: «بحث در مورد فیلمفارسی برای من شکنجه است. چون مرا وامی‌دارد تا لحظاتی به تصاویر پوچ و بی‌ربط موجود در این آثار بیندیشم (...) سینمای فارسی در گنداب و لجنزار فرورفته. این‌هاست آنچه که بیننده را به ابراز تنفر از این نوع فیلمسازی وامی‌دارد. چگونه مقامات فرهنگی و هنری و نمایشی تن به تحمل این ننگ کلی داده‌اند.»

هوشنگ کاووسی، فیلمفارسی را «مظهر ابتذال» می‌دانست. وی در یکی از سرمقاله‌های مجله «هنر و سینما»، در مورد فیلم «مبتذل» می‌نویسد: «اگر یک فیلم مبتذل و ابلهانه ساخته شد که فقط ۵ یا ۱۰ دقیقه آن دارای ارزش بود، من کلاهم را در مقابل سازنده‌اش برمی‌دارم و به نبوغ او درود می‌فرستم.»

کاووسی حتی تمسخر این سینما را «کاری مبتذل» می‌دانست و سینمای فارسی را به زن خودفروشی تشبیه می‌کرد که از راه فروش تن خود نان می‌خورد. او زمانی که در مقام یکی از مسئولین ممیزی فیلم‌ها در وزارت فرهنگ و هنر قرار گرفت، ماده‌ای را در آیین‌نامه سانسور فیلم گنجاند که جلوی ساختن «فیلم مبتذل» را بگیرد: «باید از نمایش فیلم‌های بی‌ارزش که موجب ابتذال و آسان‌پسندی در عموم می‌گردد، جلوگیری شود.»

کاووسی قاطعانه می‌گفت که فیلم «مبتذل و بی‌ارزش» باید بدون بیم و ملاحظه رد شود تا اشخاص جسارت ساختن آن را نداشته باشند. او در‌‌ همان سال‌های دهه ۱۳۴۰، در میزدگردی پیرامون سینمای ایران، در دفاع از سانسور فیلم فارسی گفت: «من اعتقاد دارم در مورد سانسور، مثبت‌ترین کاری که شد همین مبارزه با ابتذال بود و نظر من این بود که با ماده ۲۰ بتوانم جلوی مقداری از فیلم‌ها و کار تعدادی از فیلمساز‌ها را بگیرم. حالا متأسفانه کار به آنجا رسیده که می‌گویند ابتذال یعنی چه؟ (...) این سینمای آسان و مبتذل است. چون فیلمساز آن احتیاج ندارد که باسواد باشد. این‌ها فاقد شعور سینمایی هستند.»

وقتی امروز به فیلم‌های فارسی آن دوره نگاه می‌کنیم، می‌توانیم به کاووسی حق بدهیم و با او در مورد ضعف‌های ساختاری و فنی و سطحی‌نگری و ابتذال موجود در آن‌ها موافق باشیم اما به گمان من، آنچه که در نوشته‌های کاووسی نادیده گرفته شد، این بود که او نتوانست ریشه استقبال توده‌ها از فیلمفارسی و علت مقبولیت آن در نزد تماشاگران عام سینمای ایران را دریابد و به آن‌ها توجه کند. در حالی که به عقیده پرویز دوایی، منتقد فیلم هم‌عصر کاووسی، «فیلمفارسی باید چیزی از هویت ایرانی در آن باشد که با همه ضعف‌های تکنیکی و نارسایی‌های بیانی‌اش مورد استقبال مردم عامه قرار می‌گیرد و برای آن‌ها جذاب است.» دوایی، بر خلاف کاووسی، معتقد بود که فیلمفارسی، «واقعیتی انکارناپذیر» است که جای مهمی در زندگی اکثریت مردم ایران دارد.

برخورد تحقیرآمیز منتقدان ایرانی با پدیده فیلمفارسی و همکاری کاووسی با دستگاه ممیزی برای سانسور و حذف فیلمفارسی، کوشش بیهوده‌ای بود و نه تنها نتیجه‌ای نداد بلکه اعتبار او را به عنوان یک منتقد سینمایی مستقل، زیر سؤال برد. کاملاً روشن بود که منتقد ایرانی با متوسل شدن به سانسور، نمی‌توانست جلوی یک پدیده مهم اجتماعی را بگیرد و سینمای بهتری (!) را جایگزین آن کند. به جای آن سازندگان فیلمفارسی را به صف‌آرایی و جبهه‌گیری در برابر منتقدان سینمایی واداشت.

پرویز دوایی،‌‌ همان زمان با واقع‌نگری و تشخیص درست این موضوع، چنین نوشت: «اقدامات بازدارنده بی‌تعمق نظیر بگیر و ببندی که اخیراً سانسور در مورد فیلم‌های فارسی به‌راه انداخته است در راه اصلاح فیلم فارسی هیچ‌گونه ثمری نخواهد داشت (...) فیلم فارسی را با قلع و قمع سازندگان و توقیف و تکه پاره کردن فیلم‌ها نمی‌توان اصلاح کرد. چون این‌کار فرهنگ مردم را تغییر نخواهد داد.»

کاووسی در حمله علیه ابتذال فیلمفارسی، تنها نبود بلکه منتقدانی چون هژیر داریوش و فرخ غفاری، مورخ و سینماگر پیشرو ایران نیز علیرغم اختلاف‌هایش با هوشنگ کاووسی در زمینه نقد فیلم و جریان‌های سینمایی در ایران، در این مورد، با وی هم عقیده بودند.

نقدهای هوشنگ کاووسی بر فیلم‌های فارسی، غالباً مورد تأیید، منتقدان سینمایی و روشنفکران عصرش بود.

ابراهیم گلستان:

کاووسی حق بزرگی به گردن سینمای ایران دارد. اصطلاح فیلم فارسی‌اش هم کاملاً درست بود. کاووسی علاقه عجیبی به سینما داشت و دیوانه فیلم ساختن بود.

اما نمی‌توانست فیلم درست بکند یک آدم رمانتیک بود که

توانایی بیرون ریختن ذهنیاتش

را به صورت فیلم نداشت

و چون به سینمای فارسی حمله می‌کرد، و خیلی هم خوب کار می‌کرد که حمله می‌کرد.

آدم خرابکاری نبود، ‌درست حمله می‌کرد. آدمی بود که

می‌گفت این فیلم مزخرف است و افکار و اندیشه‌ها را کج و کوله می‌کند خوب راست هم می‌گفت. این کار به فیلم "قیصر" هم کشید.

ابراهیم گلستان، نویسنده و سینماگر برجسته ایران در گفت‌وگو با نگارنده در کتاب «نوشتن با دوربین» در مورد کاووسی و تأثیر نوشته‌هایش می‌گوید: «کاووسی حق بزرگی به گردن سینمای ایران دارد. اصطلاح فیلم فارسی‌اش هم کاملاً درست بود. کاووسی علاقة عجیبی به سینما داشت و دیوانه فیلم ساختن بود. اما نمی‌توانست فیلم درست بکند یک آدم رمانتیک بود که توانایی بیرون ریختن ذهنیاتش را به صورت فیلم نداشت و چون به سینمای فارسی حمله می‌کرد، و خیلی هم خوب کار می‌کرد که حمله می‌کرد. آدم خرابکاری نبود، ‌درست حمله می‌کرد. آدمی بود که می‌گفت این فیلم مزخرف است و افکار و اندیشه‌ها را کج و کوله می‌کند خوب راست هم می‌گفت. این کار به فیلم "قیصر" هم کشید.»

یکی از معروف‌ترین نقدهای کاووسی، نقدی بود که وی بر فیلم «قیصر» مسعود کمیایی نوشت، فیلمی که در زمان نمایش خود به محور بحث‌های انتقادی فیلم در میان منتقدان و روشنفکران دهه ۱۳۴۰تبدیل شد. برخی از مهم‌ترین چهره‌های سینمایی و روشنفکری آن زمان مثل ابراهیم گلستان، پرویز دوایی و نجف دریابندری، ارزش‌های سینمایی و مضمونی آن را ستودند و برخی دیگر مثل دکتر هوشنگ کاووسی به آن حمله کرده و آن را فیلمی ارتجاعی و عقب‌مانده توصیف کردند.

کاووسی که با خواندن نوشته تأییدآمیز گلستان بر فیلم قیصر به دیدن آن رفت، در نقدش بر این فیلم که با عنوان «از داج‌سیتی تا بازارچه نایب گربه» منتشر شد، نوشت:

«آن‌روز صبح که مقاله آقای ابراهیم گلستان در یک روزنامه درآمد، بعد از ظهرش به تماشای فیلم قیصر رفتم و آنچه که برایم بعد از تماشا ماند، تأسف برای وقت از دست رفته و یأس از گلستان با آن دانش سینمایی و توانایی فیلمسازی‌اش بود. گلستان وقت مرا ضایع کرد. خدا نمی‌دانم چکارش کند. حالا من هم تلافی می‌کنم و این بحث را به نیاز توجه خاص او به فیلم قیصر می‌سازم که در شأن نزول آن گلستان مقاله نوشت.»

برای کاووسی، فیلم قیصر، نمونه دیگری از سینمایی بود که او «فیلمفارسی» می‌نامید و از‌‌ همان زوایه به آن حمله کرد که به فیلم‌های فارسی دیگر می‌تاخت: «وقتی قیصر را تماشا می‌کنم وصلت آن را با فیلمفارسی عیان می‌بینم و درمی‌یابم که این فیلم ثمر "بیگانه بیا" و "غول بیابونی" است که در "قهوه‌خانه قنبر" اتفاق افتاده و وقتی این نکته‌ها در ذهنم شکل می‌گیرد، می‌روم دوباره مقاله گلستان را می‌خوانم و‌‌ همان یأس‌ها و تردید‌ها باز از خاطرم می‌گذرد. می‌بینم که پرورش مایه سناریوی قیصر، یکراست از توبره "فاروست" به آخور قیصرنویس و قیصرساز می‌افتد و صدای تلپ آن شنیده می‌شود. مایه‌ای که تنها نیفتاده، چه اگر تنها و خام می‌افتاد، عیبی نداشت، بلکه با پرورش و بستگی‌های محلی‌اش افتاده است. خیلی چیزهای این جنگل چاقو که از خیلی چیزهای جنگل ششلول داج‌سیتی فاروست جاری می‌شود، از طریق راه‌آب فیلمفارسی‌ساز در زیر بازارچه‌ی نایب گربه سر درمی‌آورد. تنها تفاوتی که پیدا می‌کند، حیاط آجر فرش و پنجدری و چادر نماز و حمام و قهوه‌خانه و گذر مهدی موش و صحن و حرم و گنبد است و فولکلور خالص است که سینمای اصیل را می‌سازد و ازین قرار کار‌ها تمام می‌شود و مشکلی به نام فیلمفارسی باقی می‌ماند و ایرانی تصمیم می‌گیرد که فیلم ایرانی بسازد و آن را ادامه دهد.»

ابراهیم گلستان در مورد نقد کاووسی بر قیصر «در نوشتن با دوربین» می‌گوید: «وقتی فیلم "قیصر" درآمد، خوب کاووسی معتقد بود که این دنباله‌‌ همان فیلم‌های چاقوکشی و بزن‌بزن خاچیکیان و غیره است. خوب راست هم می‌گفت. اما در داخل این چاقوکشی‌ها، یک مقدار هم قریحه بود. در واقع کیمیائی با "قیصر" دو کار مهم انجام داد. یکی اینکه از هیچ آمده بیرون و به صورت غریزی یک فیلم شسته رفته درست کرده. دیگر اینکه مسئله مقاومت در برابر ظلم محیط در آن بود. ولی خود کاووسی هم درست می‌گفت و در حقیقت حرکت کیمیائی در سینما ادامه‌‌‌ همان حرکت‌ها بود و هنوز هم دنبال‌‌ همان حرف‌ها هست.»

اما به گمان من کاووسی نتوانست روح آنارشیستی و رئالیسم ستیزه‌جویانه‌ای را که در قیصر جاری بود، درک کند. «قیصر»، روایت زندگی قهرمانی زخم‌خورده، عاصی و ستیزه‌جو با پایانی تراژیک بود که نمونه آن در سینمای فارسی پیش از آن ساخته نشده بود. همه آنچه که کاووسی به عنوان ضعف فیلم قیصر برشمرده بود، در واقع جزو ویژگی‌های منحصر به فرد قیصر و عامل تمایز آن با فیلم‌های فارسی هم‌عصرش بود.

شخصیت‌پردازی قیصر و شیوه روایت فیلم، علیرغم تمام ضعف‌هایی که دارد، عمل خشونت‌بار و ضد مدرن شخصیت اصلی آن را توجیه می‌کرد و از این منظر نقد کاووسی و ایرادهایی که در این زمینه به فیلم گرفته بود از قبیل اینکه چرا قیصر خود مأمور اجرای عدالت و مجازات بدکاران می‌شود و برای این‌کار به پلیس مراجعه نمی‌کند و یا اینکه چرا این حادثه در منطقه‌ای متروک و یا گذشته‌ای دور اتفاق نمی‌افتد و در قلب یک شهر مدرن روی می‌دهد، پرسش‌هایی مربوط به خارج از دنیای فیلم بود.

مخالفت و دشمنی کاووسی با فیلم‌های فارسی دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، قابل درک است چرا که فیلفارسی، از نظر ساختاری، دارای مشکلات جدی و اساسی بود و از نوعی جهالت در فرم و معنا رنج می‌برد.

اما به اعتقاد من، نگاه غیر آکادمیک، تحقیرآمیز و سراسر شماتت‌بار هوشنگ کاووسی و منتقدان دیگر ایرانی به فیلم فارسی، باعث شد که این نوع سینمای محبوب و پرطرفدار در میان عوام ایرانی، هرگز آن چنان که باید مورد تجزیه و تحلیل قرار نگیرد و دلایل محبوبیت و نفوذ آن در میان عامه، تا حد وسیعی ناشناخته بماند.

رویکرد تحقیر‌آمیز کاووسی به سینمای فارسی و پدیده «فیلمفارسی»، تا مدت‌ها، رویکرد مسلطی در ادبیات سینمایی ایران بود و نفوذ زیادی در میان منتقدان ایرانی داشت. بسیاری از منتقدان امروز سینمای ایران، هنوز نیز کم و بیش با رویکرد مشابه هوشنگ کاووسی به محصولات سینمای بدنه و جریان اصلی سینمای ایران می‌نگرند.

هوشنگ کاووسی با اینکه منتقد صریح و بی‌پروایی بود اما تاب تحمل نقد دیگران را نداشت. به یاد دارم که نخستین بار در دفتر مجله دنیای سخن با او ملاقات کردم و برای پرونده صد سالگی سینما، با او مصاحبه‌ای انجام دادم که در‌‌ همان نشریه منتشر شد اما کاووسی بعد از خواندن مصاحبه و مقدمه من بر آنکه اندکی لحن انتقادی داشت، سخت برآشفته شد و کینه به دل گرفت و به سردبیر مجله دنیای سخن زنگ زد و از او خواست که مرا از نشریه بیرون کند. بعد از آن نیز هر بار در هر جا که مرا می‌دید، روی خود را برمی‌گرداند و بی‌اعتنایی می‌کرد. یک‌بار دیگر نیز به درخواست علی دهباشی، سردبیر مجله کلک برای تهیه ویژه‌نامه‌ای درباره کاووسی و گفت‌وگو با او به منزل او رفتیم. ابتدا با اکراه پذیرفت اما در میانه گفت‌وگو، از پرسش‌های چالش‌گرانه من برآشفت و گفت‌وگو را قطع کرد و به علی دهباشی گفت که حاضر نیست با این فرد (یعنی من) گفت‌وگو کند. من نیز ادامه گفت‌وگو را بی‌فایده دیده و از شرکت در آن پرونده منصرف شدم.

هوشنگ کاووسی، علاوه بر نقدنویسی، چند فیلم هم ساخت که هیچ‌کدام از آن‌ها نه تنها موفقیتی در گیشه و جذب مخاطب عام نداشت بلکه مورد توجه منتقدان سینمایی آن دوره نیز قرار نگرفت. «ماجرای زندگی»، «۱۷ روز به اعدام» و «خانه کنار دریا» از جمله این فیلم‌ها بود. وی همچنین مدت‌ها، مدیرمسئول و سردبیر نشریه سینمایی مجله «هنر و سینما» و همچنین دبیر جشنواره فیلم‌سازان جوان منطقه آسیا و اقیانوسیه (A. B. U) در شیراز بود. مسئولیت «سینه کلوپ ایران»، تدریس در دانشکده هنرهای دراماتیک و مدرسه عالی تلویزیون و سینما (دانشکده صدا و سیمای فعلی) و مسئولیت خانه فرهنگ فیلم در تلویزیون ملی ایران، از جمله مسئولیت‌های سینمایی کاووسی در قبل از انقلاب بود.

کاووسی بعد از انقلاب نیز به نوشتن نقد فیلم و مطالب سینمایی در زمینه تاریخ سینما ادامه داد و تا سال‌ها از نویسندگان دائمی نشریه سینمایی «فیلم» بود. او از ستایشگران فیلم‌های محسن مخلمباف و از منتقدان سرسخت آثار بهرام بیضایی و داریوش مهرجویی بود.

یادش گرامی باد.

فهرست منابع:

۱-حرف‌های ماقبل آخر- نگین شماره ۵۷. بهمن ۱۳۴۸
۲- مجله فردوسی. شماره ۱۵۲. شهریور ۱۳۳۳
۳- فیلم و هنر. شماره ۸. خرداد ۱۳۴۳
۴- فیلم و هنر. شماره ۲۵. آبان ۱۳۴۳
۵- فیلمفارسی چیست؟. حسین معززی نیا. نشر ساقی.
۶- هوشنگ کاووسی. ستاره سینما. شماره ۲۴. ۱۳۳۳
۷- تاریخ سینمای ایران. مسعود مهرابی. انتشارات مجله فیلم.
۸- امید ایران. شماره ۴۳. فروردین ۱۳۳۴.
۹- امید ایران. شماره ۵۱. خرداد ۱۳۴۳
۱۰- آیندگان. شماره ۱۴۱. شانزده خرداد ۱۳۴۷.
۱۱- هنر و سینما. سال اول. شماره ۳. فروردین ۱۳۴۰
۱۲- ستاره سینما. شماره ۷۲۶. سال هفدهم. آبان ۱۳۴۹ (گفتگوی هوشنگ کاووسی با جمشید اکرمی)
۱۳- صدف. شماره ۲. آبان ۱۳۳۶
۱۴- گناه نابخشودنی فیلم فارسی. ستاره سینما. شماره ۶۶۶. خرداد ۱۳۴۸
۱۵-فرهنگ و زندگی. میزگرد سینمای ایران. شماره ۱۸. تابستان ۱۳۵۴
۱۶- زندگی و سینما در ایران. مجله تلاش شماره ۲. مرداد ۱۳۴۵
۱۷-تاریخ تحلیلی صد سال سینمای ایران. (مجموعه مقالات زیر نظر عباس بهارلو). دفتر پژوهش‌های فرهنگی تهران. ۱۳۷۹

عوارض جانبی

hosseinn — Fri, 22 Mar 2013 04:32:51 +0000

برنامه رادیویی «اکران»

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - از هفته گذشته نمایش جهانی فیلم «عوارض جانبی» آخرین ساخته استیون سودربرگ، فیلمساز سر‌شناس آمریکایی آغاز شده است. در اکران این هفته می‌پردازیم به معرفی این فیلم.

«عوارض جانبی» نمایش عمومی خود را از ۸ فوریه ۲۰۱۳ در سینماهای آمریکا آغاز کرد و سپس در جشنواره فیلم برلین هم به نمایش درآمد و از نامزدهای دریافت جایزه خرس طلایی این جشنواره بود. این فیلم از ۸ مارس در سینماهای انگلستان و ایرلند روی پرده رفته و از این هفته در سینماهای دیگر کشورهای اروپایی چون هلند و جمهوری چک نیز به نمایش درخواهد آمد.

استیون سودربرگ در این تازه‌ترین ساخته‌اش سراغ یک تریلر روانشناسانه رفته و عوارض جانبی مصرف یک داروی جدید را با یک پرونده جنایی در هم آمیخته است. مارتین، همسر امیلی به‌تازگی از زندان آزاد شده است. امیلی که دچار افسردگی شده، دست به خودکشی می‌زند اما زنده می‌ماند. داروهای ضد افسردگی معمولی تأثیری بر بهبود امیلی نمی‌گذارند و به پیشنهاد یکی از روانپزشکان، داروی تازه‌ای را برای درمان افسردگی‌اش مصرف می‌کند. اگرچه مصرف دارو درمان‌بخش است، اما عوارضی جانبی خاصی نیز به دنبال دارد. یکی از این عوارض خوابگردی‌های امیلی است. شبی در هنگام خوابگردی پس از مصرف دارو، او با چاقو به همسرش حمله می‌کند و بعد از این ماجرا به دادگاه کشانده می‌شود.

●عوارض جانبی، ساخته استیون سودربرگ، ۱۰۶ دقیقه، آمریکا ۲۰۱۳
نویسنده: اسکات زد برنز
بازیگران: رونی مارا، جود لاو، کاترین زتاجونز، چانینگ تاتوم

●سودبرگ درباره این فیلم می‌گوید:

گناه چیزی است که همیشه

جذاب است و از بین هم نمی‌رود.

موضوع این فیلم هم انتقال حس گناه از یک فرد به فرد دیگر است. این‌ها برای یک فیلم مصالح خیلی خوبی هستند.

برنامه «اکران» درباره این فیلم را بشنوید:

فیلمنامه فیلم توسط اسکات زد برنز نوشته شده است. این سومین همکاری استیون سودربرگ و برنز با یکدیگر در مقام کارگردان و نویسنده است. سودربرگ پیش‌تر دو فیلم «مخبر» محصول سال ۲۰۰۹ و «شیوع» ساخته سال ۲۰۱۱ را بر اساس فیلمنامه‌هایی از برنز جلوی دوربین برده بود. در «عوارض جانبی» برنز سراغ موضوعی مشابه با فیلمنامه قبلی خود یعنی «شیوع» رفته است اگرچه او کار بر روی این فیلمنامه را حدود یک دهه پیش آغاز کرد. برنز چگونگی رفتنش سراغ این موضوع و نوشتن این فیلمنامه را اینگونه توضیح می‌دهد: «من زمان زیادی را بر روی پروژه دیگری به نام "سرزمین عجایب" که یک مجموعه تلویزیونی در شبکه «ای‌بی‌سی» بود صرف کردم. ما برای آن پروژه به بیمارستان‌های مختلفی در نیویورک و لس‌آنجلس رفتیم و برای ماه‌ها با روان‌شناسان و بیماران کار کردیم. در آن زمان من خیلی به داستان‌های متفاوتی که می‌شنیدم علاقمند شدم؛ داستان‌هایی که در آن‌ها مصرف دارو‌ها و قانون در کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند، آن هم زمانی که جرایم خیلی خاص و ویژه‌ای روی داده بود. این نقطه شروع من بود و بعد از آنکه من چند مورد اینگونه دیدم تصمیم گرفتم که داستان خودم را بسازم و بنویسم.»

برنز نخست قصد داشت که خودش این فیلمنامه را کارگردانی کند، اما پس از نیمه‌کاره ماندن پروژه دیگری که او و سودربرگ بر روی آن کار می‌کردند به خواست سودربرگ، این فیلمنامه را به او واگذار کرد و خودش در مقام یکی از تهیه‌کنندگان در کنار پروژه قرار گرفت. او درباره چگونگی کارکردن با سودربرگ و کارگردانی او می‌گوید: «واقعاً کس دیگری وجود ندارد که بتواند همانند استیون کار کند. او خودش فیلمبرداری می‌کند و تدوین را خودش انجام می‌دهد. شب‌ها پس از پایان فیلمبرداری وقتی به خانه می‌رود کار تدوین را انجام می‌دهد و اگر فکر کند نیاز به نماهای دیگری دارد روز بعد آن‌ها را فیلمبرداری می‌کند. در کار کردن با او همه چیز خیلی به سرعت پیش می‌رود. او توانایی‌های بسیاری دارد و می‌تواند در هنگام ساخت، تمام فیلم را در ذهنش داشته باشد.»

استیون سودربرگ، فیلمساز آمریکایی برنده جایزه اسکار نیازی به معرفی ندارد. او که نخستین‌بار با ساخت فیلم «سکس، دروغ‌ها و نوارهای ویدئو» توانست نگاه‌ها را به خود جلب کند در دو دهه با ساخت آثاری چون «ارین براکوویچ»، «ترافیک» و «چه» توانسته بسیاری از علاقمندان سینما را مجذوب آثار خود کند. همانگونه که برنز نیز اشاره کرد از ویژگی‌های خاص سودربرگ تخصص او در رشته‌های مختلف و تسلط کامل بر ساخت فیلمش در هنگام تولید است. او عمده آثارش را خود فیلمبرداری، تدوین و تهیه کرده و فیلمنامه برخی از آنان را نیز خودش نوشته است. در کارنامه او حتی آهنگسازی و تدوین صدا نیز به چشم می‌خورد. او که در دو دهه گذشته یکی از فیلمسازان محبوب جشنواره‌ها بود امسال و بعد از نمایش «عوارض جانبی» در بخش مسابقه جشنواره فیلم برلین خبری را اعلام کرد که شاید بسیاری از دوستدارانش را ناراحت کند؛ «عوارض جانبی» آخرین فیلم اوست و قصد دارد فیلمسازی را کنار گذاشته و از این پس به کارهای دیگر چون نقاشی و ساخت مجموعه‌های تلویزیونی روی بیاورد.

●پیش‌پرده فیلم «عوارض جانبی»،

ساخته استیون سودربرگ

برخی از منتقدان این آخرین ساخته سودربرگ را با فیلم‌های آلفرد هیچکاک و به‌ویژه تریلرهای روانشاسانه او مقایسه کرده و تأثیر گرفته از آن‌ها دانسته‌اند. سودربرگ با بیان اینکه قصد داشته در این آخرین ساخته‌اش سراغ داستان‌هایی مفرح و عامه‌پسند‌تر برود، در ارتباط با این شباهت‌ها و دلیل ساخت این فیلم می‌گوید: «فکر می‌کنم یکی از دلایلی که باعث می‌شود فیلم‌های هیچکاک امروز همچنان به ما مربوط باشند و دیدن‌شان برای ما جالب باشد، تنها قدرت تکنیکی و نوآوری‌ها و خلاقیت‌هایشان نیست، بلکه این است که همه این فیلم‌ها درباره گناه و احساس گناه هستند. گناه چیزی است که همیشه جذاب است و از بین هم نمی‌رود. چیزی که در این فیلمنامه من خیلی دوست داشتم این بود که به موضوعی می‌پرداخت که ما همه با آن درگیریم، یعنی انتقال گناه از یک فرد به فرد دیگر. این‌ها برای یک فیلم مصالح خیلی خوبی هستند. فکر می‌کنم برای بازیگران نیز اینگونه بود که هیچوقت نمی‌دانستند نتیجه آنچه می‌کنند چه خواهد شد. این مسئله کمی فریب‌دهنده است.»
سودربرگ تازه‌ترین ساخته‌اش را با بودجه‌ای حدود ۳۰ میلیون دلار ساخته است و در نخستین هفته اکران موفق شده فروش نسبتاٌ خوبی داشته باشد. در این فیلم نیز چون فیلم «شیوع» گروهی از ستارگان سینما در برابر دوربین سودربرگ حاضر شده‌اند. رونی مارا و چنینگ تتوم نقش‌های امیلی و مارتین و جود لاو و کا‌ترین زتاجونز دیگر نقش‌های اصلی فیلم را بازی کرده‌اند.

اما این آخرین ساخته استیون سودربرگ اگرچه نتوانسته به اندازه بهترین ساخته‌هایش توجه منتقدان را جلب کند، اما در مجموع منتقدان آن را پسندیده و نقدهای مثبتی بر آن نوشته‌اند. راجر ایبرت، منتقد «شیکاگو سان‌تایمز» با دادن سه و نیم ستاره به فیلم ضمن تعریف از کارگردانی و بازی خوب رونی مارا، موسیقی فیلم را بسیار ستوده است و آن را یکی از قوی‌ترین بخش‌های آن معرفی می‌کند. پیتر تراورس منتقد «رولینگ استونز» نیز سه‌ونیم ستاره نثار فیلم کرده و با تعریف از بازی بازیگران و کارگردانی سودربرگ، فیلم را تریلری عالی مملو از غافلگیری و تعلیق توصیف می‌کند. جیمز براردینلی، منتقد «ریل ویوز» نیز با دادن سه ستاره به فیلم آن را تریلری استادانه خوانده که «آلفرد هیچکاک در صورت زنده بودن و ادامه فعالیت هنری احتمالاً می‌ساخت.»

سال کلاه‌قرمزی: فیلم‌های بی‌تماشاگر و جنجال‌های بی‌حاصل

hosseinn — Sun, 17 Mar 2013 23:04:03 +0000

سینمای ایران در سال ۱۳۹۱

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور – سال ۱۳۹۱ برای سینمای ایران سال حاشیه‌ها، درگیری‌ها و خط و نشان کشیدن‌ها بود. سالی که با جنجال اکران نوروزی شروع شد و با ماجرای احتمال بازگشایی مجدد خانه سینما با نام تازه «خانه سینمای جمهوری اسلامی ایران» پایان یافت.

در این گزارش نگاهی داریم به مهم‌ترین رویدادهای سینمای ایران در سال ۱۳۹۱.

جنجال اکران نوروزی

از قدیم گفته‌اند سالی که نکوست از بهارش پیداست؛ بهار سینمای ایران با جنجال آغاز شد، جنجالی که تا پایان سال ادامه یافت و دامن بسیاری از فیلم‌ها را گرفت و بحران «اکران نوروزی» که هنوز هم حل نشده، به سال تازه راه پیدا می‌کند.

ریشه‌های این بحران را باید در جشنواره فیلم فجر در سال ۹۰ جست. در آن زمان حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی بعد از جشنواره فجر در برابر برخی از فیلم‌ها موضع گرفت و آن‌ها را دارای مشکل موضوعی اعلام کرد. بعد‌تر در اسفند ۹۰ ماجرای اکران نوروزی و دخالت دولت در آن و عدم صدور پروانه نمایش برای بسیاری از فیلم‌ها حاشیه‌هایی ایجاد کرد که موجب اعتراض برخی از سینماگران شد. در ‌‌نهایت بی‌توجه به اعتراض‌ها پنج فیلم «زندگی خصوصی»، «گشت ارشاد»، «انتهای خیابان هشتم»، «قلاده‌های طلا» و «فتیله و ماه‌پیشونی» (فیلم‌هایی که سازندگانشان رابطه نزدیکی با مدیران سینمایی دارند) به عنوان گزینه‌های نهایی اکران نوروز ۹۱ معرفی شدند. از سوی دیگر در همین زمان اعلام شد قرار است قیمت بلیط سینما‌ها در سال تازه افزایش یابد.

اما تنها چند روز پس از آغاز اکران نوروز ۹۱ جنجال آغاز شد. روز جمعه ۲۶ اسفند سال ۹۰ انصار حزب‌الله تهران با انتشار بیانیه‌ای از مردم خواست که در روز ۲۷ اسفند در اعتراض به نمایش دو فیلم «زندگی خصوصی» و «گشت ارشاد» در برابر وزارت ارشاد جمع شوند. در این تجمع معترضان با در دست داشتن پلاکاردهایی با عناوینی چون «وزیر ارشاد استیضاح باید شود» و «فیلم زندگی خصوصی خیانت به خون شهداست» به وزارت ارشاد یک مهلت ۴۸ ساعته برای پایان دادن به نمایش این فیلم‌ها دادند.
اگرچه نخست فیلمسازان و مدیران سینمایی به این اعتراض‌ها واکنش نشان دادند و آن‌ را غیر قانونی و بی‌اهمیت خواندند، اما با کشیده شدن ماجرا به خطبه‌های نماز جمعه و اعتراض برخی از امام جمعه‌های شهرهای مختلف، بحران به مرحله تازه‌ای وارد شد. احمد خاتمی، امام جمعه موقت تهران در خطبه‌های خود خطاب به وزیر ارشاد گفت: «در شأن شما نبود که از دستگاه تحت مدیریت شما اجازه اکران چنین فیلم‌های مستهجنی داده شود. باید تا دیر نشده جلوی اکران این فیلم‌ها را در استان‌ها بگیرند.»
سرانجام این اعتراض‌ها و تهدید‌ها اثر کردند و حوزه هنری و شهرداری تهران جداگانه از توقف نمایش این دو فیلم در سینماهای تحت پوشش خود خبر دادند. این محدودیت اکران مدیران سینمایی را به تکاپو انداخت که شاید بتوانند دو فیلم دیگر را جایگزین دو فیلم مشکل‌دار اکران نوروزی کنند. البته مسئولان سینمایی منکر توقیف اکران این دو فیلم شدند و تنها از «محدودیت اکران» آن‌ها سخن گفتند. این اتفاق با واکنش و اعتراض سینماگران روبرو شد و مجمع فیلمسازان ایران با انتشار بیانیه‌ای «این اتفاق اسف‌بار را بدعتی در سینمای ایران» خواند که به واسطه آن «امنیت هیچ فیلمی در آینده تأمین نخواهد بود.» رویدادهای دیگر هم نشان داد که پیش‌بینی مجمع فیلمسازان درست بوده و این دو فیلم تنها فیلم‌هایی نبودند که قربانی دعوا و درگیری مدیران دولتی و جناح‌های سیاسی شدند.

اما اگرچه ماجرای اکران نوروزی به ضرر برخی از فیلم‌ها و سینماگران شد، در عوض گروه سازنده فیلم «قلاده‌های طلا» از این آشوب ‌‌نهایت استفاده را بردند و در روزهایی که برخی از سینما‌ها به اکران دوباره فیلم‌های قدیمی روی آورده بودند، این فیلم توانست یکه‌تاز بی‌رقیب میدان فروش شود و به فروشی میلیاردی دست یابد.

درگیری وزارت ارشاد و حوزه هنری

اما ماجرای جنجال نوروزی با پایان نوروز خاتمه نیافت و بعد از تعطیلات، ماجرا به مجلس شورای اسلامی نیز کشیده شد. کمیسیون فرهنگی مجلس به تماشای فیلم‌های جنجالی نشستند و قرار شد درباره این فیلم‌ها نظر بدهند. وزیر ارشاد اسلامی نیز در سخنانی از لزوم «دقت بیشتر در انتخاب فیلم‌های اکران» سخن گفت و دستور بازبینی مجدد فیلم‌هایی را داد که در زمان نمایش در جشنواره فیلم فجر موفق به دریافت پروانه نمایش شده بودند. در پی این دستور و بازبینی مجدد چند فیلم از جمله «برف روی کاج‌ها»، «ضد گلوله» و «تلفن همراه رئیس‌جمهور» دچار مشکل ممیزی و سانسور برای نمایش شدند و اکران آن‌ها به تعویق افتاد.

اما از سوی دیگر حوزه هنری که حدود ۹۰ سالن سینما را در اختیار خود دارد خبر داد که «در برخورد یا ورود مسائل غیر اخلاقی در سینما» ۱۵ فیلم را در فهرست فیلم‌های ممنوعه خود قرار داده و اجازه نمایش آن‌ها در سینماهای حوزه هنری را نمی‌دهد. این تصمیم باعث شد که درگیری تازه‌ای میان این سازمان و وزارت ارشاد آغاز شود، درگیری‌ای که مدیران سینمایی و سینماگران دلیل آن را دخالت حوزه هنری در محدوده‌ای می‌دانستند که در حوزه اختیارات و وظائف قانونی وزارت ارشاد تعریف شده است. مدیران حوزه هنری نیز در پاسخ ادعا کردند «ما هدفمان صیانت از سینمایی است که در دنیا آن را با اندیشه و عفت می‌شناسند.» از آن سو این برخوردهای حوزه هنری مورد استقبال گرو‌های تندرو چون انصار حزب‌الله و بسیج دانشجویی قرار گرفت و آن‌ها با تائید آن، حمایت خود را از این برخورد‌ها اعلام کردند.

جامعه صنفی تهیه‌کنندگان سینمای ایران با انتشار بیانیه‌ای این تصمیم حوزه هنری را محکوم کردند و آن را «جوسازی» خواندند. این بیانیه به خاطر لحن تند آن مورد اعتراض برخی از سینماگران قرار گرفت.
از سوی دیگر مسعود کیمیایی، مسعود جعفری جوزانی، علیرضا رئیسیان، جواد طوسی، علی معلم و مهدی کرم‌پور با انتشار بیانیه‌ای دیگر از «بحران و هرج و مرج» در سینمای ایران سخن گفتند. آن‌ها در این بیانیه «تکه تکه شدن جامعه سینمایی» را حاصل «سایه سنگین فضای ملتهب و سیاست‌زده» و «زیاده‌خواهی کسانی از درون سینما که تعهد و اخلاق‌گرایی حرفه‌ای و صنفی را فدای منافع حزبی و فردی خود کرده‌اند» خواندند و در هشت بند خواسته‌هایی را در جهت رفع این معضل بیان کردند.

شورای صنفی در برابر حوزه هنری

●سال ۱۳۹۱ را باید در سینمای ایران

«سال کلاه قرمزی» نامید. این فیلم تنها فیلم نسبتاً خوش‌اقبالی بود

که در سال ۱۳۹۱ تماشاگران را به سالن سینما کشاند.

●در حالی‌که مدیران سینمایی کشور با برگزاری جشنواره بی‌رمق فیلم فجر و جشنواره بی‌رمق‌تر فیلم «عمار» و با تبلیغات پوچ دم از رقابت با هالیوود و تولید فیلم‌های «فاخر» با بودجه کلان می‌زدند، سینمای اجتماعی ایران زمینگیر شد.

●در سال ۱۳۹۱ سینمای ایران در عرصه رسانه‌ها با خبرسازی و حاشیه‌سازی جلوه بیشتری داشت تا در سالن‌های سینما. بسیاری از سالن‌داران در آستانه ورشکستگی قرار گرفته‌اند و شرایط به‌گونه‌ای‌ست که

برخی حتی می‌گویند «کلاه‌قرمزی» سینمای ایران را از مرگ نجات داد.

●«سیب و سلما» که از فیلم‌های ارزشی محسوب می‌شود تنها حدود ۱۱ میلیون تومان فروش داشت.

به دنبال ایجاد محدودیت برای اکران فیلم‌ها در سینماهای حوزه هنری و شهرداری، شورای صنفی نمایش نیز دست به اقدامی تلافی‌جویانه زد و خبر داد که این فیلم‌ها را در اختیار سینماهای تحت پوشش این دو نهاد قرار نخواهد داد. در اولین قدم، پردیس سینمایی آزادی تهران مشمول این قانون شد و شورای صنفی نمایش از صدور پروانه نمایش برای فیلم «شور شیرین» سر باز زد. کمی بعد نیز شورای صنفی با اعلام تخلف سینما آزادی، سرگروهی این سینما را لغو کرد و سرانجام با مذاکراتی که میان وزارت ارشاد و حوزه هنری و شهرداری برگزار شد دو گروه به توافق رسیدند که حوزه هنری اسامی فیلم‌هایی را که مناسب اکران تشخصی نمی‌دهد مخفیانه به وزارت ارشاد اعلام کند و شورای صدور پروانه نمایش نیز برای دوری جستن از ایجاد جنجال تازه، این فیلم‌ها را در گروه‌های سینمایی دیگری اکران کند.

این در حالی بود که برخی از سینماگران، مدیران سینمایی و تصمیم‌های اشتباه آن‌ها را عامل به‌وجود آمدن تمامی این ماجرا‌ها می‌دانستند و اعتقاد داشتند اکنون که بحران ایجاد شده است مدیران سینمایی خود را کنار کشیده‌اند.

در ‌‌نهایت نیز با آنکه قرار بود فهرست فیلم‌های ممنوع حوزه هنری مخفی بماند، این فهرست در مطبوعات منتشر شد و مشکل اکران سینمای ایران در سال ۹۱ حل نشده باقی ماند. بعد‌تر فیلم‌هایی چون «من مادر هستم» نیز با اعتراض گروه‌های تندرو روبرو شدند و برخی دیگر از فیلم‌ها چون «برف روی کاج‌ها» و «ضد گلوله» بعد از گذشت حدود دو سال از تولید هنوز مجوزی برای نمایش عمومی دریافت نکرده‌اند.

خانه سینما

ماجرای تعطیلی خانه سینما هم در سال ۹۱ همچنان ادامه داشت. از سویی گروهی به ریاست حسین زندباف از سوی سازمان سینمایی مسئول رسیدگی به امور و ثبت صنوف سینمایی شدند و از سوی دیگر در سوم خردادماه شایعه‌ای منتشر شد مبنی بر اینکه خانه سینما دوباره بازگشایی خواهد شد. جلال خندان، وکیل خانه سینما در گفت‌وگو با «خبرگزاری مهر» اعلام کرد «پس از بررسی مستندات خانه سینما و وزارت ارشاد سرانجام دیوان عدالت اداری تصمیم انحلال خانه سینما را باطل کرده است.»
اگرچه مدیران وزارت ارشاد این خبر را تأئید نکردند اما انتشار آن باعث شد که بار دیگر انصار حزب‌الله وارد ماجرا شوند و در برابر خانه سینما تجمع کرده و با اعتراض به تصمیم دیوان عدالت اداری و پاشیدن رنگ به تابلو خانه سینما اعلام کنند «حضاری که در این خانه هستند بدانند از جنازه ما حزب‌اللهی‌ها باید رد شوند تا به کار خود ادامه دهند.»

وزیر ارشاد نیز در سخنانی از راه‌اندازی «باشگاه سینماگران» خبر داد و گفت «اساسنامه این باشگاه باید با کمک خود دوستان نوشته شود و در مرجعی مثل شورای عالی سینما به تأئید نهایی برسد و ابلاغ شود و ما هم می‌شویم مجری تا این مسئله تمام شود.»

هیأت مدیره خانه سینما نیز با ارسال نامه‌ای به وزیر ارشاد «پیشنهاد کرد برای برون‌رفت از دور باطل کنونی، خانه سینما آماده است در مورد اصلاح اساسنامه و انطباق آن با ساز و کارهای قانونی مورد ادعا اقدام کند.»

سرانجام اعلام شد کمیته‌ای هفت نفره با حضور فرهاد توحیدی، جمال خندان و ابراهیم مختاری به عنوان نمایندگان خانه سینما، جمال شورجه، ابوالقاسم طالبی و عباس بابویهی به عنوان نمایندگان سازمان سینمایی و مسعود جعفری‌جوزانی به عنوان هماهنگ‌کننده و حَکَم برای اصلاح اساسنامه اقدام کنند. اولین جلسه این کمیته در ۱۴ بهمن‌ماه برگزار شد و در اوایل اسفندماه مسعود جعفری‌جوزانی، سخنگوی این کمیته در گفت‌وگویی با «ایسنا» خبر از تکمیل و تصویب نهایی اساسنامه توسط اعضا و احتمال بازگشایی مجدد خانه سینما تا پایان اسفندماه داد. در همین زمان برخی از اعضای این کمیته نیز با مطبوعات مصاحبه کردند و نظرات خود را بیان نمودند. این مصاحبه‌ها با واکنش جواد شمقدری، رئیس سازمان سینمایی روبرو شد و او اعلام کرد از این پس تا زمان اعلام نتیجه نهایی هیچ کدام از اعضاء حق مصاحبه ندارند. او همچنین اعلام کرد که در اساسنامه این هیأت هفت نفره «پیشنهادی مطرح است که نام این تشکل "خانه سینمای جمهوری اسلامی ایران" باشد.» این گفته شمقدری باعث اعتراض سینماگران و اعضای کمیته شد. در ‌‌نهایت نیز در نیمه اسفند هیأت مدیره خانه سینما نامه سرگشاده‌ای به رئیس جمهور ارسال کرد و از بی‌سرانجام ماندن تلاش هیأت هفت‌نفره برای بازگشایی خانه سینما خبر داد. نویسندگان این نامه نوشته یودند: «در راستای حل مشکل خانه سینما سیاستی دوگانه در حال اعمال است. سیاستی از سوی دفتر جنابعالی (ریاست جمهوری) برای حل مسئله و سیاستی دیگر از سوی مدیریت سازمان سینمایی برای لاینحل ماندن همین مسئله.» در انتها نیز تأکید کرده بودند که «مادام که مدیران و مسئولان سینمایی فعلی بر مسند نشسته باشند نه امیدی به گشایش در سینمای ایران» دارند و «نه عافیتی را در انتظار جامعه اصناف سینمایی» می‌بینند.

فیلم‌های فاخر و بودجه‌های میلیاردی

بحث ساخت فیلم‌ها با بودجه‌های میلیاردی موسوم به فیلم‌های فاخر سال گذشته نیز یکی از بحث‌های داغ سینمای ایران بود. در این میان بیشترین حمله نیز به پروژه «لاله» و کارگردان آن اسدالله نیک‌نژاد شد که در خبر‌ها آمده بود قرار است برای ساخت این پروژه با بودجه‌ای حدود پنج میلیارد تومان به ایران بیاید. تا چندین ماه خبرهای مرتبط به این پروژه در صدر خبر‌ها بود و حتی به مجلس نیز کشیده شد و اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس خواستار خواندن فیلمنامه این پروژه شدند. این بحث‌ها همچنان ادامه دارند. با آنکه گفته می‌شد قرار است در اواخر امسال فیلمبرداری این پروژه آغاز شود و حتی از عوامل آن نام برده می‌شد، اما همچنان این پروژه با مشکل مواجه است و به تازگی در اسفند ۹۱ علیرضا زرین‌دست، فیلمبردار باسابقه سینمای ایران که پس از کنار کشیدن تورج اصلانی از مدیریت فیلمبرداری این فیلم به این پروژه پیوسته بود اعلام کرد که از آن کناره گرفته است. در آخرین خبر‌ها آمده بود که در اواخر اسفندماه سرانجام فیلمبرداری فیلم به مدیریت تورج منصوری آغاز شده است.

اما از دیگر تولید‌های فاخر سال گذشته می‌توان به فیلم‌هایی چون «استرداد»، «برلین منفی هفت»، «فرزند چهارم» و «عقاب صحرا» نام برد که هر چهار فیلم در جشنواره فیلم فجر امسال به نمایش درآمدند و با انتقاد بسیار منتقدان روبرو گشتند. جالب‌تر اینکه دو فیلم «فرزند چهارم» و «عقاب صحرا» نخست به علت کیفیت پائین و ضعف تکنیکی توسط هیأت انتخاب جشنواره پذیرفته نشدند، اما چندی بعد با وساطت مدیران به بخش مسابقه جشنواره راه یافتند.

یکی دیگر از پروژه‌های عظیم سینمای ایران فیلم «محمد» به کارگردانی مجید مجیدی است که گفته می‌شود با بودجه‌ای ۲۰۰ میلیارد تومانی در دست ساخت است. این فیلم مرحله تولید خود را تقریباً پشت سر گذاشته است و همه منتظرند که شاید در جشنواره سال ۹۲ برای نخستین‌بار این عظیم‌ترین پروژه تاریخ سینمای ایران را ببیند و بتوانند قضاوت کنند که حاصل این سرمایه‌گذاری عظیم و به کارگیری گروهی از بهترین متخصصان فنی سینمای جهان چه بوده است.

خط و نشان‌های سینمایی

در ادامه تهدید‌های مدیران سینمایی مبنی بر ممنوعیت نمایش آثار ایرانی در جشنواره‌های خارجی بدون گرفتن مجوز از وزارت ارشاد و برخورد با فیلمسازان، امسال چندین فیلم و فیلمساز شامل این خط و نشان کشیدن‌های مدیران سینمایی شدند.

اولین مورد نمایش فیلم «خانه پدری» در جشنواره فیلم ونیز بود. این فیلم که در ایران توقیف است و هنوز موفق به دریافت پروانه نمایش نشده، ناگهان در بخش مسابقه جشنواره فیلم ونیز به نمایش درآمد که با اعتراض مدیران سینمایی روبرو شد. مدیران سینمایی کارگردان فیلم را مسئول این ماجرا دانستند و اگرچه عیاری در جشنواره شرکت نکرد، اما او را مقصر خواندند.

مورد دیگر نمایش فیلم «پرده» ساخته جعفر پناهی در جشنواره فیلم برلین بود. این فیلم که بدون گرفتن پروانه ساخت از وزارت ارشاد ساخته شده است توانست در این جشنواره جایزه خرس نقره‌ای بهترین فیلمنامه را به دست آورد. اما پس از این موفقیت هنگامی که کامبوزیا پرتوی و مریم مقدم، از دست‌اندرکاران فیلم که به جشنواره برلین رفته بودند به ایران بازگشتند گذرنامه آن‌ها توقیف شد. جواد شمقدری، رئیس سازمان سینمایی نیز در این زمینه گفت: «البته این فیلم‌ها جرم و رفتارهای غیرقانونی است اما تاکنون نظام جمهوری اسلامی ایران در برابر این رفتار‌ها صبوری کرده است.»

پیش‌تر نیز مدیران سینمایی تأکید کرده بودند که فیلمسازان برای شرکت دادن آثار خود در جشنواره‌های خارجی باید مجوز نمایش دریافت کنند و عدم تمکین به این قانون تازه، عواقب تنبیهی در پی خواهد داشت.

جشنواره فیلم‌های دولتی فجر

امسال یکی از کم‌رونق‌ترین سال‌های برگزاری جشنواره فیلم فجر بود. علاوه بر جای خالی فیلمسازان قدیمی و معتبر سینما در جشنواره، آثار تولیدی نیز به گفته منتقدان چندان چنگی به دل نمی‌زدند و بالطبع سال تازه سال خوبی برای اکران سینمای ایران نخواهد بود. آنچه که جشنواره فیلم فجر به نمایش گذاشت مجموعه‌ای از فیلم‌ها بود که بخش عمده‌ای از آن‌ها نه توانایی ارتباط با مخاطب و فروش در اکران عمومی را دارند و نه می‌توان به شرکت کردن و موفقیت آن‌ها در جشنواره‌های خارجی امید بست.
جشنواره فیلم فجر امسال همچنین جشنواره پرحاشیه‌ای نیز بود. همچون سال‌های گذشته بحث انتخاب فیلم‌ها و عدم راه‌یابی برخی از آثار خوب به جشنواره یکی از حاشیه‌های اصلی جشنواره بود. در کنار آن موضوع حذف بخش جنبی جشنواره که عملاً باعث بایکوت شدن یک دسته از فیلم‌ها شد انتقاد بسیاری از فیلمسازان را برانگیخت. در جشنواره امسال اغلب فیلم‌های به نمایش درآمده از تولیدات بخش دولتی بودند و فیلم‌های بخش خصوصی مجالی برای نمایش نیافتند.

در جشنواره نیز فیلم «استرداد» ساخته علی غفاری با نامزدی در ۱۴ رشته بیشترین میزان نامزدی را به نام خود کرد. فیلم‌های «دهلیز» به کارگردانی بهروز شعیبی و «دربند» به کارگردانی پرویز شهبازی با نامزدی در ده رشته در رتبه دوم و «برلین منفی هفت» با نامزدی در شش رشته از فیلم‌هایی بودند که توانستند بیشترین نامزدی جشنواره را به نام خود کنند.

سی‌ویکمین جشنواره فیلم فجر با معرفی فیلم «استرداد» به تهیه‌کنندگی بنیاد سینمایی فارابی به عنوان بهترین فیلم، اهدای بهترین کارگردانی به پرویز شهبازی برای فیلم «دربند» و بهترین فیلمنامه به بهنام بهزادی برای فیلم «قاعده تصادف» در بخش سودای سیمرغ و معرفی دو فیلم «حوض نقاشی» و «هیس، دختر‌ها فریاد نمی‌زنند» در بخش بهترین فیلم از نگاه تماشاگران سودای سیمرغ و فیلم «قاعده تصادف» به عنوان بهترین فیلم از نگاه تماشاگران بخش بین‌الملل به کار خود پایان داد.

پرفروش‌ها و کم‌فروش‌های سال ۹۱

در برخورد با تماشاگران و فروش سینما‌ها و بازگشت سرمایه نیز امسال سال چندان خوبی برای سینمای ایران نبود. از میان حدود ۱۰۰ فیلم تولیدی تنها پنج فیلم توانستند به فروشی بالای یک میلیارد تومان دست یابند، این در حالی است که ۱۵ فیلم تولیدی سینمای ایران فروشی زیر ۱۰۰ میلیون تومان داشته‌اند. پرفروش‌ترین فیلم سال «کلاه قرمزی و بچه‌ننه» بود که توانست با حدود سه میلیارد و ۳۱۰ میلیون تومان فروش در ۷۴ روز در تهران و حدود شش میلیارد تومان در سراسر ایران در رتبه اول بایستد. بعد از آن به ترتیب «خوابم می‌آد» با فروش حدود دو میلیارد تومان، «گشت ارشاد» با فروش حدود یک میلیارد و ۵۳۰ میلیون تومان، «من مادر هستم» با فروش حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان و «قلاده‌های طلا» با فروش یک میلیارد و ۲۷۰ میلیارد تومان پرفروش‌ترین فیلم‌های سال در سینماهای تهران بودند.

اما کم‌فروش‌ترین فیلم‌های سال نیز آمار جالبی دارند: «سیب و سلما» که از فیلم‌های ارزشی محسوب می‌شود تنها توانست حدود ۱۱ میلیون و ۱۱۵ هزار تومان فروش داشته و کم‌فروش‌ترین فیلم سال شود. بعد از آن به ترتیب فیلم‌های «دوستی از جنس آتش» با فروش حدود ۱۲ میلیون تومان، «پیمان» با فروش حدود ۱۷ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان، «نامزد آمریکایی من» با فروش حدود ۲۶ میلیون و ۴۰ هزارتومان و «راه بهشت» با فروش حدود ۲۹ میلیون و ۵۵۰ هزارتومان در تهران قرار دارند. نکته جالب‌تر اینجاست که بسیاری از فیلم‌های کم‌فروش سال از فیلم‌های دولتی و برخی از پروژه‌های فاخر بودند که می‌توان علاوه بر «سیب و سلما» از فیلم‌های «راه بهشت»، «کیمیا و خاک» و «سلام بر فرشتگان» نام برد که همگی زیر ۱۰۰ میلیون تومان در تهران فروش داشتند.

به گزارش باشگاه خبرنگاران کل فروش سینمای ایران در سال ۹۱ حدود ۲۰ میلیارد تومان بوده است که این رقم چیزی حدود ۲ میلیارد تومان کمتر از سال قبل است. و الته با توجه به افزایش قیمت بلیط سینما‌ها در سال ۹۱ می‌توان به آسانی پی برد که در سالی که گذشت سینمای ایران با ریزش شدید مخاطب روبرو بوده است. این زنگ خطری جدی برای سینمای ایران است و ادامه این وضعیت در سال تازه سینمای ایران را با مشکلات جدی‌تری روبرو خواهد کرد، مشکلاتی که با توجه به احتمال تغییر مدیریت سینما پس از انتخابات ریاست جمهوری در سال جدید و همچنین درگیری‌های مدیریتی و داخلی، ظاهراً کسی توجه‌ای به آن‌ها ندارد.

داوری

hosseinn — Fri, 15 Mar 2013 08:21:45 +0000

برنامه رادیویی «اکران»

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - از هفته گذشته نمایش عمومی فیلم «داوری» ساخته نیکلاس جارکی فیلمساز جوان آمریکایی در سینماهای انگلستان و ایرلند آغاز شده است. در اکران این هفته می‌پردازیم به معرفی این فیلم.

«داوری» نخستین‌بار سال گذشته در جشنواره فیلم ساندنس به نمایش درآمد و سپس در جشنواره‌های دیگری چون سن سباستین، زوریخ و استکلهم نیز به روی پرده رفت. «داوری» همچنین امسال در بخش بهترین بازیگری نقش اول مرد نامزد جایزه گلدن گلوب بود. فیلم از اواخر ماه فوریه در برخی از دیگر کشورهای اروپایی چون هلند و بلژیک نیز به نمایش درآمده است.

«داوری» داستان میلیاردری شصت‌ساله به نام رابرت میلر با بازی ریچارد گیر است که به کمک دخترش یک شرکت بزرگ را اداره می‌کند، اما در پس تجارت موفق‌اش رازهایی دارد که آن‌ها را از همه، حتی از دخترش هم مخفی نگه داشته است. میلر قصد دارد پیش از رو شدن کلاهبرداری‌هایش کمپانی‌اش را بفروشد و از این راه سود کلانی به‌دست آورد. او که مردی متأهل است، شبی هنگام رانندگی به همراه معشوقه‌اش تصادف می‌کند و این تصادف منجر به مرگ معشوقه‌اش می‌شود. میلر که نگران رو شدن ماجراهای مخفی زندگی‌اش است از صحنه تصادف می‌گریزد و سعی می‌کند ماجرا را مخفی نگه دارد، برای این‌کار او به سراغ جیمی گرانت، یک جوان سابقه‌دار می‌رود.

داوری
نویسنده و کارگردان: نیکلاس جارکی
بازیگران:

ریچارد گیر، سوزان ساراندون، تیم راث

برنامه رادیویی اکران درباره این فیلم را بشنوید:

«داوری» توسط نیکلاس جارکی، فیلمساز جوان آمریکایی نوشته و کارگردانی شده است. این نخستین فیلم بلند این فیلمساز است که پیش از این سابقه ساخت یک فیلم کوتاه و یک مستند بلند را در کارنامه خود دارد. جارکی در نوجوانی به عنوان یک هکر کامپیو‌تر فعالیت می‌کرد و مهارت او در این کار باعث شد نخستین‌بار در سال ۱۹۹۵ برای فیلم «هکر‌ها» از او دعوت شود که به عنوان مشاور در کنار گروه باشد و با بازیگران و کارگردان فیلم همکاری کند. این همکاری باعث شد جارکی به فیلمسازی علاقمند شود و پس از مدتی به ساخت موزیک‌ویدئو روی بیاورد. او در سال ۲۰۰۵ با ساختن مستند بلند «بیگانه» موفق شد سرانجام راه خود را باز کرده و علاوه بر گرفتن نقدهای مثبت از منتقدان، آن را از یکی از شبکه‌های آمریکایی به نمایش درآورد. او در این اولین فیلم بلند خود با بودجه‌ای حدود ۱۲ میلیون دلار به سراغ ساختن فیلمی مستقل رفته است و توانسته با استفاده از چهره‌های شناخته شده و داستان خوب و کارگردانی حساب‌شده نگاه‌ها را به خود جلب کند.

نیکلاس جارکی، نویسنده و کارگردان فیلم درباره انگیزه‌اش از ساخت این فیلم و چگونگی انتخاب این موضوع برای نخستین ساخته بلندش می‌گوید: «در سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹، هنگامی که رکود اقتصادی در اوج خودش بود من هم مثل دیگران خیلی درباره آن مطالعه می‌کردم. گریدون کار‌تر، سردبیر مجله "ونایتی فیر" که در فیلم ما هم نقش جیمز می‌فیلد، رئیس بانکی که ریچارد گیر قصد دارد کمپانی‌اش را به او بفروشد را بازی کرده، در آن زمان کتابی منتشر کرد درباره این شکست‌های اقتصادی و حتی داستان زندگی شخصی آدم‌هایی که دچار مشکل شده بودند را در آن آورده بود. من همه این چیزهایی که منتشر می‌شد را می‌خواندم و وضعیت را می‌دیدم و دائم در فکر شخصیتی بودم که بتوانم این‌ها را به‌وسیله او شکل بدهم. وقتی خانه‌ بزرگ و گران‌قیمتی در نیویورک می‌دیدم از خودم می‌پرسیدم چه کسی در این خانه زندگی می‌کند؟ و به خودم پاسخ می‌دادم که باید آدم مسنی باشد که ثروت زیادی دارد و بالطبع در این وضعیت مشکلات زیادی هم باید داشته باشد. اینطور بود که شخصیت رابرت میلر به‌تدریج در ذهنم ساخته شد و از اینجا داستان شکل گرفت و کم کم گسترش پیدا کرد.»

نخست گفته می‌شد قرار است آل پاچینو نقش اصلی فیلم را بازی کند اما بعد‌تر اعلام شد او از پروژه کناره گرفته و ریچارد گیر جانشین او شده است. این اگرچه نخستین فیلم بلند جارکی در مقام کارگردان است اما حضور چهره‌های سر‌شناسی چون ریچارد گیر، سوزان ساراندون و تیم راث در فیلم باعث شد که او بتواند بهتر برای فیلمش سرمایه‌گذار پیدا کند و راحت‌تر آن را به مرحله ساخت برساند. جارکی چگونگی پیوستن ریچارد گیر به این پروژه را اینگونه توضیح می‌دهد: «اولین‌باری که ریچارد را دیدم مدیر برنامه‌هایش ترتیب ملاقات ما را داد. من فیلمنامه را برایش ارسال کردم و ۲۴ ساعت بعد با من تماس گرفت و گفت ریچارد می‌خواهد تو را در هتلش ببیند. من پرسیدم مگر او در هتل زندگی می‌کند و او گفت نه، او صاحب هتل است. به هر حال این بخش دیگری از زندگی ریچارد گیر است. من او را در رستوران هتلش ملاقات کردم و با هم حرف زدیم. او گفت خبر خوب این است که فیلمنامه خوبی داری و خبر بد این است که کارگردانی داریم که می‌خواهد فیلم اولش را بسازد. خب، قصد داری چه کار کنی؟ ما شروع به صحبت کردیم و من توضیحاتی دادم. بعد از نیم ساعت پرسید چیزی هست در فیلمنامه که بخواهی درباره‌اش صحبت کنی و احساست را بگی؟ من به معشوقه داشتن شخصیت اصلی اشاره کردم و او گفت آره به این بخش‌ها توجه کرده‌ام، فکر می‌کنم این شخصیت می‌تواند کمی بیشتر سلطه‌جو باشد. او از من خواست بلند شوم و ما با هم آن صحنه را در رستوران و در مقابل دیگران بازی کردیم. گفت‌وگو‌ها را بیان کردیم و با هم بحث کردیم. او من را به سمت دیوار برد و با نگاه نافذش به چشم‌هایم خیره شد. نگاهش خیلی اغواگرانه بود و من فقط به او خیره شدم و گفتم: الان است که ببوسمت!»

ویدئو: پیش‌پرده فیلم «داوری» ساخته نیکلاس جارکیوی

ریچارد گیر نیز دلیل اصلی پیوستنش به این پروژه را فیلمنامه خوب نیکلاس جارکی بیان می‌کند و اینگونه توضیح می‌دهد: «راستش اولین‌بار فیلمنامه را در هواپیما وقتی که داشتم از لس‌آنجلس به نیویورک می‌آمدم خواندم. وقتی از هواپیما پیاده شدم اولین کاری که کردم این بود که به مدیر برنامه‌هایم تلفن زدم و گفتم این فیلمنامه عالی است. ماجرا چیه؟ او گفت فیلمنامه بخش خوب ماجراست اما بخش بدش این است که کارگردانش تا حالا فیلمی نساخته است. بعد من و نیک با هم دیدار کردیم و سعی کردیم همدیگر را بشناسیم و برای من مشخص شد که او می‌تواند فیلم خوبی بسازد. در فیلمنامه، او کار بسیار سختی کرده است. به ظاهر داستان درباره دنیای پول و اقتصاد است اما وقتی جلو‌تر می‌رویم می‌فهمیم که این همه داستان نیست، فیلم درباره روابط است. این آدم‌ها یکدیگر را نمی‌شناسند. آن‌ها موقعیت اجتماعی متفاوت و نگاه خود را نسبت به دنیا دارند. در داستان همه چیز از بین می‌رود و محو می‌شود و شما بخش شخصی و درونی انسان‌ها را می‌بینید. این خیلی خاص و ویژه است. هر کس به شیوه خودش به دنبال خوشبختی می‌گردد و سعی می‌کند از رنج کشیدن فرار کند. تمامی این شخصیت‌ها به روش خودشان این‌کار را می‌کنند و این برای من نگاهی عالی در به تصویر کشیدن دنیایی است که در آن زندگی می‌کنیم.»

منتقدان نیز تاکنون «داوری» را بسیار پسندیده‌اند و حتی راجر ایبرت، منتقد «شیکاگو سان‌تایمز» در فهرست ده فیلم بر‌تر سال ۲۰۱۲ خود آن را به عنوان یکی از فیلم‌های مهم سال انتخاب کرد. ایبرت با دادن چهار ستاره کامل به فیلم و تعریف از بازی ریچارد گیر، آن را یکی از معدود فیلم‌هایی خوانده است که با آنکه شخصیت اصلی داستانش یک ضد قهرمان و آدمی منفی است اما تماشاگر با او همدلی می‌کند. تیم رابی، منتقد «تلگراف» نیز با دادن چهار ستاره به فیلم ضمن تعریف از فیلمنامه و کارگردانی فیلم، نقطه اوج آن را بازی بسیار خوب ریچارد گیر می‌داند که به اعتقاد او هیچ بازیگر دیگری نمی‌توانست این نقش را بهتر از او بازی کند.

سینماتوگراف آدم تربیت می‌کند، نه سلحشور

hosseinn — Wed, 13 Mar 2013 11:12:43 +0000

برنمایی بحران سینمای دینی - دولتی در جمهوری اسلامی ایران

اکبر فلاح‌زاده

اکبر فلاح‌زاده - «سینماتوگراف آدم تربیت می‌کند» این دیالوگ مشهور از فیلم «ناصرالدین شاه اکتور سینما» ساخته محسن مخملباف را همه به یاد داریم. مخملباف از کسانی بود که به اعتراف خودش تحت تاثیر سینما آدم شد.

محسن مخملباف بعد از چند سال همکاری نزدیک با حزب‌الله و ساختن فیلم‌هایی با مضامین ایدئولوژیک و دفاع از نظام جمهوری اسلامی، زیر تأثیر جدایی حکومت از مردم، راهش را به سوی مردم کج کرد و فیلم‌های مردمی ساخت. ساخت این فیلم‌ها او را با حکومت درگیر کرد و کار این درگیری کم کم به مهاجرت او و در ‌‌نهایت حمایتش از جنبش سبز کشید. اما همه حزب‌اللهی‌ها این روند تکاملی را طی نکرده‌اند. از میان همکاران سابق مخملباف بعضی‌ها هنوز کله‌شق باقی مانده‌اند.

سینما آتش می‌زده

یکی از این اشخاص فرج‌الله سلحشور که اخیراً با افتخار از گذشته‌اش یاد کرده که سینما آتش می‌زده. او که با بازی در فیلم «توبه نصوح» مخلمباف پایش به سینما باز شد، بعد از ساختن چند فیلم و سریال دینی، یک‌باره سینمای ایران را «فاحشه‌خانه» نامید. در انتقاد از تلاش یک تهیه‌کننده برای دعوت از آنجلینا جولی گفت: «آمدن آنجلینا جولی به ایران اتفاق خوبی است برای سینمایی که فاحشه‌خانه ‌است. این سینما باید هم برای ادامه فعالیت خود فاحشه بین‌المللی بیاورد.»
بسیاری از هنرمندان این سخنان را شرم‌آور دانستند و خواستار کناره‌گیری او از سینما شدند. اما او نه شرم کرد، نه کنار رفت. وقتی هم که به هچل افتاد با کمک دوستان متنفذش با یک جریمه سبک حتی از اتهام سرقت فیلمنامه یوسف پیامبر هم قسر در رفت.

خانه سینما در مرداد ۱۳۸۸ در اعتراض به برخی اظهارات سلحشور، از او شکایت کرد، اما به جایی نرسید. او انواع تهمت‌ها را به اهل سینما زده است، از کشیدن تریاک گرفته تا عضویت در فرقه فراموسون یا وابستگی به صهیونیسم.

«تنها سه درصد از کل سینمای ایران به نظام معتقدند»

اکبر فلاح‌زاده: سینما نشان می‌دهد، دین پنهان می‌کند.

از این رو سینما ذاًتا بی‌حجاب است. موضوع اصلاً بر سر سکس و نمایش عریانی نیست. مسئله بر سر یک تفاوت در فلسفه وجودی و طرز نگاه سینما و دین به دنیاست.

به علت همین تفاوت

یا تناقض ذاتی، مشکل کسانی

که می‌خواهند سینما را با زور دینی کنند حل بشو نیست.

هر چند می‌توان فیلم دینی ساخت، اما نمی‌توان خود سینما را دینی کرد. این مشکل در جمهوری اسلامی به حاد‌ترین شکل خود پدیدار شده است.

سلحشور یک بار هم ادعا کرد که «طبق تحقیق مجلس تنها سه درصد از کل سینمای ایران به نظام معتقدند.» این حرف از آن حرف‌هاست که کل پایه ایدئولوژیک نظام را بر باد می‌دهد. چون اگر درست باشد، بی‌اعتباری تمام تبلیغات حکومت در زمینه اسلامی کردن سینما و تلویزیون را عیان می‌کند.

به حد کافی از او تجلیل می‌شود و از انواع حمایت‌های مادی و معنوی نظام هم برخوردار است و از بابت جایزه هم هیچ کم و کسری ندارد. آنقدر از نهاد‌ها و مساجد و مراکز فرهنگی هنری دولتی جایزه گرفته که آخرین بار جایزه فیلم یوسف پیامبرش را به حوزه علمیه بخشید. درد او از چیز دیگری است: از این است که چرا جز خودی‌ها کسی تحویلش نمی‌گیرد و جوایز معتبر بین‌المللی نصیبش نمی‌شود. از این‌ها مهم‌تر این است که فکر می‌کند کنترل سینما از دست حکومت در رفته. او در این زمینه در اختتامیه ‌جشنواره شعر و سرود انقلاب‌ اظهار کرد: «‌قبل از انقلاب اسلامی ماهیت سینما برای مردم روشن بود و خانواده‌های مذهبی با سینما و تلویزیون هیچ کاری نداشتند و ما به خوبی می‌دانستیم که سینما کانال ورود فرهنگ بیگانه به کشور ما است (…) پس از انقلاب اسلامی اما شرایط کاملاً تغییر کرد و افرادی مذهبی وارد سینما شدند اما چون هیچ تجربه‌ای نداشتند، مسئولین تصمیم گرفتند‌‌ همان هنرمندان قبل از انقلاب را وارد سینما کنند و کاری که نباید اتفاق می‌افتاد، افتاد.»
وی ادامه داد: «‌من جزو کسانی بودم که قبل از انقلاب سینما آتش زدم و متأسفانه بعد از انقلاب برای‌‌ همان سینما‌ها موزه درست شد و هنوز هم از آن‌ها حمایت می‌شود.»

‌

سینمای اسلامی

سلحشور خاطرنشان کرد: ‌»اوایل انقلاب قرار بود تنها افراد مذهبی وارد این حوزه شوند اما کم کم حتی یک نفر از آن‌ها باقی نماند.»

به گفته وی «‌سینمای اسلامی به دنبال دروغ نیست و ‌تنها کسی که خوب می‌داند این سینما چیست، مقام معظم رهبری است.»‌

«سینمای اسلامی»‌‌ همان چیزی است که محسن مخملباف از نخستین نظریه‌پردازانش بود و حوزه هنری تبلیغات اسلامی اولین کارگاهش. اما او با وجود برخورداری از امکانات عظیم دولتی عطای معجون اسلامی خودش را به لقایش بخشید و ترک دیار کرد.

در سی واندی سال گذشته سریال‌ها وفیلم‌های دینی بسیاری ساخته شد، اما باز سینما آن‌طور که حکام می‌خواستند، اسلامی نشد. هجوم به خانه‌ها و شکستن ماهواره‌ها بر بام خانه‌های مردم، سانسور شدید فیلم و فیلتر اینترنت هم افاقه نکرد و شکاف بین فرهنگ و دین پر نشد. سینما از آغاز پیدایش خود در غرب نیز یک پدیده غیر دینی بوده است و به همین دلیل با مخالفت اهل دین روبرو شده است. موضوع خیلی ساده است: اهل دین می‌خواستند مردم متدین از دنیا روبرگردانده، به معنویت متوجه بشوند و به کلیسا بروند، نه به تماشاخانه و کاباره و سینما. سینما بازار دین را کساد کرد.
سینما نشان می‌دهد، دین پنهان می‌کند. از این رو سینما ذاًتا بی‌حجاب است. موضوع اصلاً بر سر سکس و نمایش عریانی نیست. مسئله بر سر یک تفاوت در فلسفه وجودی و طرز نگاه سینما و دین به دنیاست. به علت همین تفاوت یا تناقض ذاتی، مشکل کسانی که می‌خواهند سینما را با زور دینی کنند حل بشو نیست. هر چند می‌توان فیلم دینی ساخت، اما نمی‌توان خود سینما را دینی کرد. این مشکل در جمهوری اسلامی به حاد‌ترین شکل خود پدیدار شده است.

به گفته طالب‌زاده دبیر سومین جشنواره فیلم عمار، که در زمینه «ابعاد داخلی تهاجم رسانه‌ای و سینمایی به جامعه ایران» سخنرانی می‌کرد، «فیلم‌ها و تولیدات رسانه‌ای ما به دست افراد سکولار دارد ساخته می‌شود.» به نظر وی این افراد «اگر نمازخوان هم باشند، افقشان، افق انقلاب اسلامی نیست و این خیلی بد است.»

چسباندن نام جمهوری اسلامی به خانه سینما

از طرفی دعوا بر سر یک کار به ظاهر ساده صنفی یعنی اصلاح اساسنامه خانه سینما یکی از نمودهای مشکلی شده است که هر بار خود را به صورتی عیان می‌کند. این بار می‌خواهند با چسباندن نام جمهوری اسلامی به خانه سینما، آن را اسلامی و مال خود کنند.

جمال شورجه از فیمسازان حزب اللهی و همکار سلحشور می‌پرسد: «چرا عده‌ای از افزودن «جمهوری اسلامی» به خانه سینما نگران هستند؟

چه واهمه‌ای از آوردن نام و هویت ملی و دینی که‌‌ همان جمهوری اسلامی ایران است در اساسنامه خانه سینما وجود دارد؟ چرا این همه احتراز به وجود آمده است چرا جمهوری اسلامی برای خانه سینما مثل جن و بسم الله است. جمال شورجه که خود یکی از اعضای هیئت هفت نفره اصلاح اساسنامه خانه سینما است در گفت‌و‌گو با خبرگزاری فارس اظهار داشت: «اساساً چرا باید این همه واهمه بین عده‌ای از اهالی روشنفکرنمای اپوزیسیون‌گرای سینما از دولتی و حکومتی بودن وجود داشته باشد و آن را عار و ننگ بدانند؟»

طی سالیان دراز با این حربه چماق از ناحیه همین افراد و قلم به مزدخورهای معلوم‌الحال بر سر نیروهای متعهد و ارزشی کشور فرود آمد. مگر این‌ها زیر چتر دولت فخیمه انگلیس یا کاخ الیزه و الیزابت هستند؟ البته عده‌ای از همین شاه‌نشین‌ها تمام رگ و پی وجودشان، خانواده‌شان و ویلاهای شمال و خانه‌های آنچنانی شهرک غرب و دفا‌تر جردن به بالایشان از این حکومت و نظام بالا رفته اما عار و ننگ دارند که آثار آن‌ها دولتی عنوان شود. قالب همین شاه‌نشین‌ها با دمپایی و کفش کتانی وارد سینما شدند، حالا بروید به زندگی‌هایشان نگاه کنید ببینید سر به فلک می‌کشد. آن وقت عده کثیری در همین سینما با سیلی صورت خود را سرخ نگه می‌دارند و به نان شبشان محتاج‌اند و چشم به راه رسیدن کمک‌های عیدانه دولت و کارت اعتباری ۳۰۰ هزار تومانی هستند.»

این حرف‌ها را کسی می‌زند که از دولت و نهادهای مختلف کمک برای ساخت فیلم‌هایش دریافت می‌کند و از هر چیزی که کم داشته باشد از انواع امکانات برای ساخت فیلم‌های ایدئولوژیک هیچ کم و کسر ندارد. این حرف به واقع فرافکنی ضعف فیلم‌های ایدئولوژیک در مقبل سینمایی است که می‌کوشد با وجود همه تنگنا‌ها واقع‌نگر باقی بماند.

در پاسخ به وی، توحیدی رییس هیأت‌مدیره‌ خانه سینما با اشاره به روند تشکیل جلسات اصلاح اساسنامه‌ این تشکل به ایسنا گفت: «در جلسات اصلاح اساسنامه خانه سینما آقای شورجه و دوستانشان به ما پیشنهاد کردند که در همه مکاتبات عنوان "خانه سینما جمهوری اسلامی ایران" ذکر شود و در مراسم‌ از پرچم ایران استفاده شود. ما به دلیل اینکه پیشنهاد‌هایشان اساسنامه‌ای نداشت نپذیرفتیم. به نظر ما در تعریف خانه سینما در اساسنامه آمده که خانه سینما مؤسسه‌ای است که تحت قوانین جمهوری اسلامی ایران و زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت می‌کند، لذا تأکید جدید لزومی ندارد چون خانه سینما متعلق به این کشور است و پیش از این نیز در اماکن مربوط به خانه سینما و نیز همه‌ مراسمی که توسط این نهاد برگزار شده و خواهد شد از پرچم جمهوری اسلامی ایران استفاده شده و می‌شود.»

همچنین در نامه‌ای که خانه سینما به احمدی‌نژاد نوشته، به سیاست دوگانه در رویکرد به مشکل سینما اشاره شده و مشکل لاینحل اعلام شده است.

به تصریح این نامه، که گوشه‌ای از بلبشوی فرهنگی کشور در میان باندهای حکومتی را نشان می‌دهد، «تداوم این دوگانگی جز پریشانی، چنددستگی و تعمیق نفاق در میان جامعه صنفی سینمای ایران پیامد دیگری ندارد (...) مادام که مدیران و مسئولان سینمایی فعلی بر مسند نشسته باشند نه امیدی به گشایش در خانه سینمای ایران وجود دارد، نه عافیتی در جامعه اصناف سینمایی.»

فروپاشی باورهای جزمی بعد از جنگ

hosseinn — Thu, 07 Mar 2013 17:46:41 +0000

برنامه رادیویی «اکران»

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور- از هفته گذشته نمایش عمومی فیلم «لوره» ساخته کیت شورتلند، فیلمساز استرالیایی در سینماهای کشورهای اروپایی آغاز شده است. در اکران این هفته می‌پردازیم به معرفی این فیلم.

«لوره» نخستین‌بار سال گذشته در جشنواره فیلم سیدنی استرالیا به روی پرده رفت و سپس در جشنواره‌های بسیار دیگری چون تورنتو، هامبورگ و لندن نیز به نمایش درآمد و جوایزی چون جایزه تماشاگران جشنواره فیلم لوکارنو، جایزه منتقدان جشنواره هامبورگ و جایزه بهترین فیلم جشنواره استکهلم را از آن خود کرد. «لوره» همچنین سال گذشته نماینده کشور استرالیا برای شرکت در بخش بهترین فیلم غیر انگلیسی‌زبان جایزه اسکار بود.

این فیلم از هشتم فوریه سال جاری در سینماهای آمریکا به نمایش درآمده است و از هفته اول ماه مارس نیز در سینماهای کشورهای هلند و سوئد به روی پرده خواهد رفت.

داستان فیلم در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم و در سال ۱۹۴۵ میلادی اتفاق می‌افتد. لوره دختر نوجوان یک زوج نازی است که به همراه چهار برادر و خواهر خود در جنوب غربی آلمان زندگی می‌کند. با پیروزی متفقین، پدر و مادر لوره مجبور می‌شوند خود را تسلیم نیروهای متفقین کنند و با رفتن آن‌ها و زندانی‌شدن‌شان لوره مسئولیت نگهداری از کودکان را بر عهده می‌گیرد. در شرایط سخت روزهای پس از جنگ، پنج کودک تصمیم می‌گیرند مسافتی طولانی را طی کرده و به نزد مادربزرگشان در هامبورگ بروند، این در حالی است که کنترل هر بخش از کشور آلمان در دست یکی از نیروهای متفقین است و قطار‌ها نیز کار نمی‌کنند و آن‌ها باید بخش عمده این سفر را پیاده و بدون داشتن پولی طی کنند.

●«لوره»، ساخته کیت شورتلند،

۱۰۹ دقیقه، ۲۰۱۲،

انگلستان، استرالیا و آلمان

با بازی:

ساسکیا سوزندال، کای پیتر مالینا، اورسینا لاردی

روایتی از فروپاشی باورهای جزمی

پس از پایان جنگ جهانی دوم

تصاویری از طبیعت و جدال انسان‌های جنگ‌زده با طبیعت بی‌رحم،

اغتشاش و فروپاشی پس از جنگ و درغلتدیدن در کثافت در خدمت بیان تصویری فروپاشی باورهای انسان‌های فریب‌خورده قرار می‌گیرد.

برنامه رادیویی «اکران»

درباره فیلم «لوره» را از فایل صوتی

زیر بشنوید:

«لوره» بر اساس رمان «اتاق تاریک» نوشته ریچل سایفرت، نویسنده انگلیسی ساخته شده است. رمان «اتاق تاریک» نخستین‌بار در سال ۲۰۰۱ منتشر شد و مورد استقبال قرار گرفت. کتاب در‌‌ همان سال نامزد جوایز بوکر و جایزه کتاب روزنامه‌ «گاردین» شد و جایزه کتاب «لس‌آنجلس تایمز» را از آن خود کرد.

ریچل سایفرت در «اتاق تاریک» در سه داستان سه شخصیت آلمانی، یک عکاس، یک دختر نوجوان (لوره) و یک معلم جوان و درگیری آن‌ها با جنگ جهانی دوم و پیامدهای جنگ در زندگی شخصیت‌هایش را نشان می‌دهد. در فیلم «لوره» اما فقط یکی از این سه شخصیت یعنی لوره و داستان او به تصویر کشیده شده است.

رابین موکرجی، نمایشنامه‌نویس و فیلمنامه‌نویس بریتانیایی که نوشتن آثاری چون «رقص باد» و برخی از معروف‌ترین سریال‌های انگلیسی چون «ایست‌اندرز» و «بیل» را در کارنامه خود دارد نخستین‌بار به سراغ این کتاب رفت و بر اساس آن فیلمنامه‌ای نوشت. بعد‌تر پل والش، تهیه‌کننده انگلیسی در جشنواره فیلم ادینبورو مجموعه داستان «اتاق تاریک» را به کیت شورتلند پیشنهاد کرد و با پیوستن او به پروژه در مقام کارگردان، بار دیگر شورتلند به همراه موکرجی فیلمنامه را بازنویسی کردند و فیلم به عنوان محصول مشترکی از کشورهای استرالیا، آلمان و انگلستان، در آلمان جلوی دوربین رفت. ابتدا قرار بود فیلم به زبان انگلیسی ساخته شود، اما به پیشنهاد شورتلند فیلمنامه به زبان آلمانی نوشته و ساخته شد.

«لوره» توسط کیت شورتلند، کارگردان استرالیایی ساخته شده است. شورتلند که سال‌ها سابقه ساختن فیلم‌های کوتاه و مجموعه‌های تلویزیونی را در کارنامه‌اش دارد نخستین‌بار در سال ۲۰۰۴ میلادی با نمایش نخستین فیلم بلندش «شیرجه» در جشنواره فیلم کن نگاه‌ها را به خود جلب کرد و جوایز بهترین کارگردانی و بهترین فیلمنامه‌نویس جوایز سالانه فیلم استرالیا را از آن خود کرد. «لوره» دومین فیلم بلند او در مقام کارگردان است و تا اینجا توانسته با موفقیت خود، جایگاه شورتلند را به عنوان کارگردانی با استعداد و مسلط محکم کند.

شورتلند درباره انگیزه‌اش از ساخت این فیلم می‌گوید: «من یهودی هستم و خانواده همسرم، تونی نیز از یهودی‌های آلمان هستند. ایده ساختن فیلمی درباره نازی‌ها و آن دوران برایم خیلی جالب بود؛ و این ایده که در داستان هست، اینکه متوجه بشوی کسانی که دوستشان داشته‌ای به تو دروغ گفته‌اند و یا حتی کل جامعه به تو دروغ گفته است. همچنین به عنوان یک استرالیایی اینکه این بخش ار تاریخ ما چگونه بوده و به آن پرداخته نشده است برایم جالب بود.»

از نکاتی که باعث شده فیلم مورد توجه قرار بگیرد زاویه دیدی‌ست که فیلمساز برای روایت سینمایی داستان برگزیده است. بر خلاف موارد مشابه که معمولاً داستان‌های این دوره تاریخی از زاویه دید یهودیان و یا نیروهای متفقین روایت شده است، در «لوره» ما با شخصیتی روبرو هستیم که در یک خانواده نازی پرورش یافته و طبعاً به بسیاری از اصول آن معتقد است. حال این شخصیت با جامعه پس از جنگ و به دور از تبلیغات دولتی روبرو می‌شود و باور‌هایش زیر سؤال می‌رود‌. از سوی دیگر شخصیت‌های اصلی فیلم هیچکدام به بلوغ فکری کامل نرسیده‌اند، اما مجبور هستند که تاوان اشتباه والدین خود را بپردازند، تصویری که می‌توان آن را به نگاه فیلمساز نسبت به وضعیت آلمان پس از جنگ و نسل بعد از آن و مشکلاتی که نقشی در به‌وجود آوردنشان نداشته‌اند، تعبیر کرد.

●ویدئو: پیش‌پرده فیلم «لوره»،

ساخته کیت شورتلند

ساختن چنین فیلمی مشکلات بسیاری نیز به همراه داشته است. یکی از اصلی‌ترین مشکلات فیلم، کار کردن با بازیگران کودک است، چرا که بر اساس قوانین اروپا این کودکان روزانه بیش از چهار ساعت نمی‌توانند کار کنند و گروه مجبور بودند با برنامه‌ریزی دقیق در کمترین زمان، بیشترین استفاده را از زمان فیلمبرداری ببرند.

کیت شورتلند مشکلات ساخت این فیلم را اینگونه توضیح می‌دهد: «برای ساخت این فیلم با چالش‌های زیادی روبرو بودیم. ادام آرکاپو، فیلمبردار فیلم از این فیلم به عنوان سخت‌ترین فیلمی که فیلمبرداری کرده است نام می‌برد. ما برای فیلمبرداری از جنگل‌های سیاه تا کرانه دریای بالتیک مسافرت کردیم. با بچه‌های کم‌سن و سال کار می‌کردیم، همه زیر ۱۲ سال بودند و کوچکترین‌شان تنها هفت ماهش بود و ما می‌خواستیم علاوه بر گرفتن تصاویری زیبا، بازی خوب و باورپذیر و پراحساسی نیز از آن‌ها بگیریم و برای این‌کار برخی روز‌ها بیش از چهار ساعت زمان نداشتیم. همچنین من به زبانی خارجی فیلم می‌ساختم، برای همین خیلی کار چالش‌برانگیزی بود.»

اما منتقدان نیز «لوره» را بسیار پسندیده‌اند و نقدهای مثبت و خوبی بر آن نوشته‌اند. استیون بون، منتقد «شیکاگو سان‌تایمز» با دادن چهار ستاره کامل به فیلم اگرچه داستان فیلم را ساده و قابل پیش‌بینی می‌داند، اما اعتقاد دارد فیلم به اندازه کافی پیچیده و دارای گره هست که تماشاگر را تا آخر همراه خود نگاه دارد. کنت توران، منتقد «لس‌آنجلس تایمز» فیلم را اثری محکم و پراحساس توصیف می‌کند که توانسته سویه متفاوتی از جنگ را به تصویر بکشد و تماشاگرانش را در تجربه آن شریک کند. ریچارد کویپرز منتقد «ورایتی» نیز فیلم را اثری تازه و موفق در پرداخت اثرات جنگ و تأثیر آن بر آلمان و مردمانش پس از درگیری در جنگ جهانی دوم دانسته است.

دگردیسی زامبی‌ها

hosseinn — Thu, 28 Feb 2013 23:15:05 +0000

برنامه رادیویی «اکران»

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - این روزها فیلم «بدن‌های گرم» ساخته جاناتان لوین، فیلمساز جوان آمریکایی در بسیاری از کشورهای جهان بر روی پرده رفته است. در اکران این هفته می‌پردازیم به معرفی این فیلم.

اکران جهانی فیلم «بدن‌های گرم» که در فارسی به «جسدهای گرم» نیز ترجمه شده از اول ماه فوریه با نمایش در سینماهای آمریکا آغاز شده است. این فیلم از دو هفته گذشته در سینماهای برخی از کشورهای اروپایی چون انگلستان، ایرلند، دانمارک و ایتالیا به روی پرده رفته است و در دو ماه آینده در دیگر کشورهای اروپایی نیز به نمایش درخواهد آمد.

«بدن‌های گرم» از دسته فیلم‌هایی است که با ترکیب ژانرهای مختلفی چون ترسناک، کمدی و رمانس سعی دارد عامه تماشاگران را به سینما بکشاند. این فیلم داستان «آر» یک زامبی جوان است که در محوطه فرودگاهی به همراه گروه دیگری از زامبی‌ها زندگی می‌کند و همانند دیگر زامبی‌ها با شکار انسان‌ها و خوردن آنها روزگار می‌گذراند. اما روزی با دختری به نام جولی برخورد می‌کند و این اتفاق باعث زنده شدن حس انسانی در وجودش شده و رابطه‌ای میان آنها شکل می‌گیرد.

●بدن‌های گرم ساخته جاناتان لوین
با فیلم‌نامه‌ای هوشمندانه‌تر از فیلم‌نامه‌های مرسوم در ژانر وحشت
و با قهرمانی نامتعارف:

یک زامبی از جنس و جنم

آدم‌های کوچه و بازار

که بی‌عرضه و محجوب است

و لکنت‌زبان هم دارد.
نام او «آر» (R) است.

اولین حرف نام واقعی‌اش،

پیش از آنکه انسانیت در اثر شیوع یک ویروس رو به انقراض بگذارد.

«بدن‌های گرم» روایتی‌ست

از مسخ یک زامبی بی‌دست‌وپا به یک انسان در اثر معجزه عشق

۹۸ دقیقه، ۲۰۱۳، آمریکا. نیکلاس هالت، ترزا پالمر، جان مالکوویچ

برنامه رادیویی «اکران»

در معرفی این فیلم را بشنوید:

«بدن‌های گرم» بر اساس رمانی به همین نام نوشته ایزاک ماریون ساخته شده است. ماریون نخستین‌بار این داستان را در قالب یک داستان کوتاه نوشت و در اینترنت منتشر کرد و داستانش هم با استقبال گسترده خوانندگان روبرو شد و این موفقیت باعث شد که او داستان را به صورت یک رمان بازنویسی کرده و منتشر کند. جاناتان لوین، فیلمساز جوان آمریکایی که نخستین‌بار با ساخت فیلم «وکنس» (The Wackness) یا «چرند» در سال ۲۰۰۸ موفق شد جایزه تماشاگران جشنواره فیلم ساندنس را از آن خود کند فیلمنامه فیلم را نوشته و آن را کارگردانی کرده است. او در سال ۲۰۱۱ فیلم موفق «۵۰/۵۰» را ساخت که علاوه بر نظر مثبت منتقدان، نامزد دو جایزه گلدن گلوب از جمله جایزه گلدن گلوب بهترین فیلم شد. لوین قصد داشت که «بدن‌های گرم» را پیش از فیلم «۵۰/۵۰» بسازد، اما درگیری او با ساخت آن پروژه باعث شد که ساخت فیلم به تعویق بیفتد و در روزهایی که نمایش عمومی فیلم «۵۰/۵۰» آغاز شده بود، فیلمبرداری «بدن‌های گرم» را شروع کرد.

جاناتان لوین درباره انگیزه‌اش از ساخت فیلم «بدن‌های گرم» می‌گوید: «راستش همه چیز از خود کتاب شروع شد. یادم هست که از همان صفحه اول مرا مجذوب کرده بود. برایم خیلی جالب و درگیرکننده بود که داستان از زاویه دید یک زامبی تعریف می‌شود. واقعاً توانستم حس و حال ویژه رمان را درک کنم و فکر کردم عالی می‌شود اگر داستان را به روی پرده سینما بیاوریم.»

حال، جاناتان لوین در این تازه‌ترین ساخته‌اش به سراغ داستانی رفته که در پس ظاهر تجاری آن پیامی انسانی نهفته است. جاناتان لوین آنچه در فیلم اتفاق می‌افتد، به‌ویژه بخش عمده‌ای از داستان را که در یک فرودگاه اتفاق می‌افتد تجسمی از شرایط امروز جامعه توصیف می‌کند. در باور او انسان‌ها در جامعه نیز همانند زامبی‌ها بدون توجه به اطرافشان زندگی می‌کنند.

او پیام و تم اصلی فیلم را این‌گونه توضیح می‌دهد: «تم اصلی و مرکزی فیلم این است که آدم‌ها فراموش کرده‌اند که انسان بودن چه معنایی دارد. در طول فیلم و بر اثر اتفاق‌هایی که برای دو شخصیت اصلی می‌افتد همه متوجه می‌شوند که برای انسان بودن می‌بایست چگونه بود. این نه تنها برای خود آنها و زامبی‌ها، بلکه برای دیگر آدم‌ها مانند شخصیت گروجیو با بازی جان مالکوویچ نیز اتفاق می‌افتد.»

نقش‌های اصلی فیلم را نیکلاس هالت و ترزا پالمر، دو بازیگر جوان بازی‌ کرده‌اند که اولی انگلیسی و دومی استرالیایی است و هر دو مجبور بودند برای بازی در این فیلم با لهجه آمریکایی صحبت کنند. اما نکته دیگر در مورد این فیلم شخصیتی است که هالت نقش او را بازی می‌کند. بر خلاف روال معمول در این دسته از فیلم‌ها یعنی تبدیل یک انسان به زامبی، در اینجا داستان بر عکس است و یک زامبی در جهت بازگشت به دنیای انسانی حرکت می‌کند. هالت درباره چگونگی کار کردن بر روی این نقش و دگردیسی شخصیت در فیلم می‌گوید: «خیلی درباره‌اش فکر کردم. من و جاناتان چیزی مانند یک نقشه از روند حرکتی این شخصیت در فیلم برای خودمان ترسیم کردیم و در آن نقاط مهمی را که این شخصیت دچار تغییر می‌شود مشخص کردیم. مثلاً در حرکت شخصیت تغییر رخ می‌دهد و سریع‌تر حرکت می‌کند. البته فیلمنامه خیلی روشن و واضح بود و کار را بسیار ساده می‌کرد. ما فقط تلاش کردیم این تغییر خیلی سریع و غیرقابل باور رخ ندهد.»

ویدئو: پیش‌پرده «بدن‌های گرم»

ساخته جاناتان لوین

در کنار این بازیگران جوان، بازیگران کارکشته‌ای چون جان مالکوویچ و راب کوردری دیگر نقش‌های اصلی فیلم را بازی کرده‌اند. جان مالکوویچ درباره دلیل پیوستنش به این پروژه می‌گوید: «راستش بیشترش مربوط به این می‌شد که من با جاناتان، کارگردان فیلم دیدار داشتم و از او خوشم آمد. به نظرم خیلی ذهن روشنی دارد، فیلمنامه‌نویس خوب و فیلمساز جوان و باهوشی است. همچنین فیلمنامه را که خواندم دیدم مصالح جذابی در آن وجود دارد. و البته جاناتان خیلی هم در هنگام کار خوب با دیگران همکاری می‌کند و این خیلی بیشتر از دیگر چیزها مهم است.»

«بدن‌های گرم» فعلاً از نظر تماشاگران موفق بوده و در نخستین هفته اکران در صدر پرفروش‌های جدول قرار گرفته است. منتقدان نیز فیلم را نسبتاً پسندیده‌اند و در بیشتر مواد آن را به عنوان یک اثر سرگرم‌کننده خوب توصیه کرده‌اند، هر چند برخی نیز آن را با مجموعه فیلم‌های «گرگ و میش» مقایسه کرده‌‌اند. هلن اوهارا، منتقد مجله «امپایر» با دادن چهار ستاره به فیلم آن را اثری گرم توصیف می‌کند و اعتقاد دارد نیمه‌ اول فیلم بهتر از نیمه دوم آن است. پیتر برادشاو، منتقد «گاردین» نیز با دادن سه ستاره به فیلم با اشاره به تأثیرپذیری داستان فیلم از نمایشنامه معروف «رومئو و ژولیت» و ارجاع به آن در فیلم، در مجموع فیلم را اثری هوشمندانه، سرگرم‌کننده و در برخی قسمت‌ها با فیلمنامه‌ای عالی معرفی می‌کند. در نقطه مقابل پیتر تراورس، منتقد «رولینگ استونز» با دادن تنها دو ستاره به فیلم آن را به مثابه تلاش هالیوود برای جایگزین کردن فیلم‌هایی با شخصیت‌های زامبی به جای فیلم‌های موفق با شخصیت‌های خون‌آشام معرفی می‌کند و در مجموع آن را فیلم خوبی نمی‌داند.

بهترین‌ها و بدترین‌های اسکار

hosseinn — Wed, 27 Feb 2013 20:31:58 +0000

در تحلیل اسکار ۲۰۱۳

پرویز جاهد

پرویز جاهد - سرانجام آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا، از میان ۹ فیلم نامزد دریافت جایزه اسکار بهترین فیلم سال، فیلم «آرگو» ساخته بن افلک را برگزید. انتخابی سؤال‌برانگیز که بحث‌های بسیاری را در مورد ماهیت این جایزه و تصمیم اعضای آکادمی پیش کشیده است.

از آنجا که انتخاب‌های اسکار، روندی دمکراتیک است و بر اساس آرای تعداد زیادی از عوامل حرفه‌ای درگیر در صنعت سینمای هالیوود شکل گرفته، به‌سختی می‌توان ادعاهایی از قبیل لابی کردن برای برنده شدن یک فیلم یا توطئه‌هایی از این دست را پذیرفت. با این حال اگرچه این یک واقعیت است که در اسکار، اعضای آکادمی مثل داوران یک جشنواره کنار هم نمی‌نشینند و در تصمیم‌گیری‌ها و دادن جوایز با هم مشورت نمی‌کنند اما همین روند رأی‌گیری دمکراتیک، مکانیسم پیچیده‌تری دارد و عوامل سینمایی و غیر سینمایی زیادی بر تصمیم فردی رأی‌دهندگان تأثیر گذاشته و در انتخاب آن‌ها دخالت دارد. در این میان بدون شک نباید نقش تبلیغات کمپانی‌های فیلمسازی برای کسب رأی برای فیلمشان در دوره‌ای از سال را که «فصل اسکار» نامیده می‌شود، نادیده گرفت.

اما حالا فارغ از همه تئوری‌های توطئه موجود و ارزیابی‌های سیاسی و ایدئولوژیک برای کشف انگیزه‌های اعضای آکادمی برای انتخاب «آرگو» به عنوان بهترین فیلم سال، باید پرسید که آیا «آرگو» واقعاً از نظر سینمایی، مستحق و شایسته دریافت این جایزه بود؟

کافی است به رقبای آرگو نگاه کنیم تا بفهمیم که آیا واقعا این فیلم، بهترین گزینه برای دریافت جایزه اسکار بود یا خیر.

●بن افلک سر صحنه «آرگو»

●پرویز جاهد: در آرگو همه چیز

در ‌‌نهایت فاتحانه است،

حماسه‌ای هالیوودی که

نشان می‌دهد همکاری هالیوود

با سازمان سیا، چگونه می‌تواند مؤثر و رهایی‌بخش باشد.

«آرگو»، به عنوان یک تریلر سیاسی خوش‌ساخت با بازی‌های خوب و فیلمنامه‌ای پرکشش و جذاب با تعلیق‌های نفس‌گیر، فیلم قابل قبولی است اما به گمان من وقتی در کنار فیلم‌هایی مثل «عشق» میشل هانکه و یا «لینکلن» اسپیلبرگ و یا «جانگوی‌‌ رها شده» تارانتینو و یا حتی «جانوران جنوب وحشی» بن زیتلن، قرار می‌گیرد، جایی برای مطرح شدن ندارد.

افلک، از همه کلیشه‌های رایج ژانر تریلر سیاسی هالیوودی بهره برده و فیلم پرماجرای سرگرم‌کننده و قهرمان‌پردازانه نسبتاً جذابی درباره فرار گروگان‌های آمریکایی از چنگ انقلابیون خطرناک (ملت ایران) ساخته که مورد پسند آمریکایی‌هاست اما می‌تواند برای ایرانی‌ها، آزاردهنده باشد چرا که این فیلم هم مثل اغلب فیلم‌های آمریکایی، تصویر مخدوشی از ایران و ایرانی‌ها نشان می‌دهد که مطابق میل تماشاگر آمریکایی است.

اگرچه آرگو درباره یک رویداد تاریخی تروماتیک در حافظه ذهنی مردم آمریکاست اما اینکه این فیلم، بازسازی دقیق این رویداد تاریخی است، ادعایی باورنکردنی است چرا که حتی اگر این فیلم، عیناً بر مبنای اسناد و مدارک تاریخی ساخته می‌شد، باز هم در سندیت تاریخی‌اش می‌شد تردید کرد.

در نظر گرفتن آرگو به عنوان یک فیلم تاریخی،‌‌ همان‌قدر نادرست و ساده‌انگارانه است که بخواهیم «بن هور» یا «ال سید» یا «چنگیزخان» به روایت هالیوود را فیلم‌هایی تاریخی حساب کنیم. الان حتی در انطباق صد درصد وقایع فیلمی مثل «لینکلن» یا «سی دقیقه پس از نیمه شب» که کارگردان آن مدعی است بر اساس اسناد و شواهد موجود در سازمان سیا ساخته شده، با تاریخ نیز تردید وجود دارد چه رسد به فیلمی مثل «آرگو»، که اساساً هدفش، جز سرگرمی چیز دیگری نبوده و نیست.

«آرگو»، روایت بن افلک و فیلمنامه‌نویس‌اش کریس تریو از کتاب خاطرات تونی مندز، مأمور سابق سازمان سیا است که خیلی هم به کتاب مندز و روایت او وفادار نیست بلکه آن‌ها برای ایجاد جذابیت و کشش سینمایی بیشتر، مثل همیشه به دراماتیزه کردن آن رویداد‌ها پرداخته‌اند.

از زاویه انطباق «آرگو» با تاریخ، این فیلم پر از اشتباهات مسلم تاریخی است. مثلاً بر خلاف آن چیزی که در «آرگو» می‌بینیم، آمریکایی‌ها هیچ‌گاه با ایده نجات اعضای سفارت در قالب یک پروژه هالیوودی مخالف نبوده‌اند. یا اینکه گروگان‌های آمریکابی، هرگز پا به بازار تهران نگذاشتند و در محاصره مردم خشمگین و انقلابی قرار نگرفتند، بلیط آن‌ها هرگز در دقیقه آخر کنسل نشد و آن‌ها هرگز در فرودگاه مهرآباد، موقع ترک خاک ایران، بازجویی نشدند و آن پاسدار ساده‌لوح، به دفتر تولید فیلم آرگو در آمریکا تلفن نکرد و پاسداران با کلاشینکوف به دنبال هواپیما ندویدند.

بنابراین، همه این‌ها، فقط و فقط برای ایجاد جذابیت و هیجان بیشتر در فیلم قرار گرفتند. مهم این بود که این فیلم به گونه‌ای ساخته شود که بن افلک در آن به عنوان یک ناجی و قهرمان آمریکایی، بیشتر از همه آن دولتمردان آمریکایی و کانادایی که پشت پرده نشستند و نقشه فرار گروگان‌ها را در قالب یک فیلم علمی تخیلی هالیوودی پیاده کردند، به چشم بیاید.

بنابراین، «آرگو»، فیلمی تبلیغاتی درباره قدرت سازمان سیا و مأموران امنیتی شجاع و باهوش آمریکایی است و از این نظر هیچ تفاوتی با فیلم‌هایی از نوع «جان سخت»، «جیمزباند» و یا حتی «رمبو» ندارد وگرنه اصلاً چرا باید بن افلک سفیدپوست، نقش تونی مندز مکزیکی‌تبار را بازی کند؟ همه چیز در ‌‌نهایت فاتحانه است، حماسه‌ای هالیوودی که نشان می‌دهد همکاری هالیوود با سازمان سیا، چگونه می‌تواند مؤثر و رهایی‌بخش باشد. در پایان فیلم، تونی مندز را می‌بینیم که سرمست از مأموریت غرورآمیزش، در کانون گرم خانوادگی دیده می‌شود در حالی که پرچم آمریکا، در پس‌زمینه قاب، فاخرانه در اهتزاز است.

●«سی دقیقه پس از نیمه شب»

ساخته کاترین بیگلو

●پرویز جاهد: آنچه که در اسکار

امسال بیش از انتخاب آرگو

به عنوان بهترین فیلم،

سؤال‌برانگیز بود، این نکته است

که چرا فیلم‌هایی مثل «سی دقیقه پس از نیمه شب»،

«جانگوی‌‌ رها شده» و «بینوایان»،

هر سه به عنوان بهترین فیلم، نامزد شدند اما سازندگان آن‌ها

در لیست نامزدهای

بهترین کارگردانی قرار نگرفتند.

●سی دقیقه پس از نیمه شب»

از نظر کارگردانی و ساختار روایی، خیلی بهتر از فیلمی مثل آرگوست.

اما آنچه که در اسکار امسال بیش از انتخاب آرگو به عنوان بهترین فیلم، سؤال‌برانگیز بود، این نکته است که چرا فیلم‌هایی مثل «سی دقیقه پس از نیمه شب»، «جانگوی‌‌ رها شده» و «بینوایان»، هر سه به عنوان بهترین فیلم، نامزد شدند اما سازندگان آن‌ها در لیست نامزدهای بهترین کارگردانی قرار نگرفتند. چگونه می‌توان فیلمی را به عنوان بهترین فیلم، شایسته دریافت جایزه دانست اما کارگردان آن را حتی برای دریافت جایزه، نامزد ندانست؟

من با این حرف «زَن بروکس» منتقد فیلم روزنامه گاردین کاملاً موافق‌ام که در برنامه ویژه اسکار در بی‌بی سی گفت: «وقتی به فیلمی اسکار بهترین فیلم را می‌دهند اما کارگردانش را حتی نامزد دریافت جایزه نمی‌کنند، یعنی می‌خواهند بگویند آن آدم پشت دوربین یک احمق بیش نیست.»

البته این موضوع در دوره‌های قبل اسکار هم سابقه دارد و پیش‌تر نیز فیلمی مثل «رانندگی برای خانم دیزی» بدون نامزد شدن برای بهترین کارگردانی، موفق شد جایزه اسکار بهترین فیلم سال ۱۹۸۹ را دریافت کند.

هم بن افلک و هم کا‌ترین بیگلو و تام هوپر، هر سه، از سوی اتحادیه کارگردان‌های آمریکا که ۱۵۰۰۰ عضو دارد، نامزد دریافت جایزه بهترین کارگردان بودند اما اعضای آکادمی اسکار که تنها ۳۶۹ نفر از آن‌ها کارگردان‌اند، آن‌ها را شایسته دریافت اسکار بهترین کارگردانی ندانستند.

عجیب‌تر از همه بی‌توجهی اعضای آکادمی به فیلم «لینکلن» اسپیلبرگ بود. فیلمی که در ۱۲ رشته نامزد دریافت اسکار بود و بسیاری پیش‌بینی می‌کردند، جایزه بهترین فیلم و بهترین کارگردانی به آن تعلق می‌گیرد.

«لینکلن» اسپیلبرگ، در میان کارهای او فیلم متفاوتی است و از نظر سبک کارگردانی و ریتم، به «فهرست شیندلر» او نزدیک است. درامی تاریخی و پر دیالوگ، با ضرباهنگی آرام و سنگین که بدون هیجان‌های کاذب هالیوودی، یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ آمریکا را روایت می‌کند.

«لینکلن» اسپیلبرگ نیز شاید مانند همه فیلم‌های مشابه دیگر که بر اساس زندگی شخصیت‌های تاریخی ساخته شدند، از اسکندر گرفته تا نیکسون و دبلیو، عیناً و دقیقاً با واقعیت‌های زندگی و شخصیت این سیاستمدار برجسته تاریخ آمریکا همخوانی نداشته باشد و از این نظر خیلی از مورخان را ناامید کند، اما به عنوان یک اثر سینمایی، که روزهای آخر لینکلن را به شکل فشرده و دراماتیکی روایت می‌کند، قابل توجه است. اسپیلبرگ در «لینکلن»، چالش مردی خردمند و آزاداندیش را با جامعه‌ای نژادپرست، تاریک‌اندیش و جاهل به نمایش می‌گذارد. او به ما نشان می‌دهد که دمکراسی در آمریکا به سادگی ثمر نداده و حاصل مبارزات سخت و بی‌امان اندیشه‌های محافظه‌کارانه و پیشرو بوده است. سکانس رأی‌گیری در کنگره آمریکا بر سر متمم سیزدهم قانون اساسی ایالات متحده و لغو بردگی سیاهان در این کشور، یکی از دراماتیک‌ترین و نفس‌گیر‌ترین سکانس‌های سینمایی است که در فیلم‌هایی از این نوع تصویر شده است.

«سی دقیقه پس از نیمه شب» کا‌ترین بیگلو، اگرچه به قدرت فیلم قبلی‌اش یعنی مهلکه (هِرت لاکر) که جایزه اسکار بهترین فیلم و بهترین کارگردانی را دریافت کرد، نبود اما از نظر کارگردانی و ساختار روایی، خیلی بهتر از فیلمی مثل آرگوست. می‌توانیم با ایدئولوژی فیلم و سازنده آن مخالف باشیم اما قدرت او را در کارگردانی و بازسازی یک موضوع تاریخی و مستند از زاویه دید آمریکایی‌ها و سیا نمی‌توانیم انکار کنیم.

با این حرف هم که بیگلو در این فیلم، استفاده از شکنجه را برای مبارزه با تروریسم توجیه می‌کند، مخالفم چرا که او تنها شکنجه را به عنوان یک واقعیت و روشی که از سوی سازمان سیا و مأموران امنیتی آمریکا برای یافتن مخفی‌گاه بن لادن به کار گرفته شد، نشان می‌دهد و مطلقاً قصد توجیه آن را ندارد، ضمن اینکه مشارکت جسیکا چستین (مأمور سیا در فیلم)، در شکنجه متهمان به تروریسم، با اینکه همذات‌پنداری ما با این زن را خدشه‌دار می‌کند اما بیانگر نگاه رئالیستی و غیر کلیشه‌ای بیگلو به موقعیت یک زن به عنوان یک عامل در درون یک سیستم مبتنی بر خشونت است.

●پرویز جاهد: فیلم تارانتینو،

با اینکه تخیلی است اما شقاوت برده‌داری در آمریکا را خیلی بهتر از نمونه‌های تاریخی/ سینمایی

آن نشان می‌دهد.

برده سیاه هویت‌باخته چاپلوسی

(ساموئل جکسن) که نسبت به بردگان هم‌نژادش، بی‌رحم‌تر از سفیدپوستان است، بخشی از رویکرد آشنازدایانه تارانتینو با مفهوم بردگی سیاهان از یک سو و ژانر وسترن است.

«جانگوی‌‌ رها شده»، اگرچه موفق شد جایزه بهترین فیلمنامه ارژینال را نصیب کوئنتین تارانتینو کند اما استحقاق بیشتری برای دریافت جایزه بهترین کارگردانی داشت.

«جانگوی‌‌ رها شده»، وسترن اسپاگتی پست‌مدرنی است که تنها تارانتینو می‌توانست آن را بسازد و بسیاری از نشانه‌ها و عناصر فرمی سینمای او را در بر دارد. به نظرم حرف‌های اسپایک لی در مورد اینکه در این فیلم به اجداد سیاهش توهین شده، چرند است. فیلم تارانتینو، با اینکه تخیلی است اما شقاوت برده‌داری در آمریکا را خیلی بهتر از نمونه‌های تاریخی/ سینمایی آن نشان می‌دهد. برده سیاه هویت‌باخته چاپلوسی (ساموئل جکسن) که نسبت به بردگان هم‌نژادش، بی‌رحم‌تر از سفیدپوستان است، بخشی از رویکرد آشنازدایانه تارانتینو با مفهوم بردگی سیاهان از یک سو و ژانر وسترن است.

به گمان من انتخاب آنگ لی، به عنوان بهترین کارگردان برای فیلم «زندگی پای» یکی از بد‌ترین انتخاب‌های اسکار امسال بود. انگ لی، کارگردان ماهری است اما فاقد دید و هویت سینمایی مشخص و قابل استنادی است. او بیش از هر چیز، یک کارگردان غیر مؤلف هالیوودی است و در کارنامه‌اش، تولید همه نوع فیلم دیده می‌شود، از ملودرام‌های تاریخی مثل «عقل و احساس» گرفته تا فیلم رزمی «ببر خیزان و اژدهای پنهان» تا وسترن همجنس گرایانه «کوهستان بروک بک».

«زندگی پای» نیز همانند کارهای دیگر انگ لی، هیجان‌انگیز و سرگرم‌کننده و از نظر بصری زیباست، به شرطی که تمثیل‌پردازی‌های آن را جدی نگیرید و به قول حسین نوش‌آذر، نخواهید خوانش روانکاوانه از آن داشته باشید. در این مورد با میشل سیمون (منتقد برجسته فرانسوی) نیز هم عقیده‌ام که یک‌بار در جشنواره کارلو وی واری در مورد انگ لی گفت که او را نباید خیلی جدی گرفت.

در بخش بازیگری نیز به گمان من، انتخاب دنیل دی لوئیس ۵۵ ساله، به عنوان بهترین بازیگر مرد برای ایفای استادانه نقش لینکلن، بهترین انتخاب اعضای آکادمی بود اگرچه هواکین فینیکس با بازی خیره‌کننده‌اش در فیلم «استاد» (مستر) پل تامس آندرسن، نیز تنها رقیب قدرتمند دی لوئیس به شمار می‌رفت. دی لوئیس، شخصیت آرام، با وقار، بذله‌گو و نافذ لینکلن را با قدرت آفرید و بی‌تردید مستحق دریافت این جایزه بود.

جنیفر لورنس جوان هم که برای بازی تأثیرگذارش در فیلم «دفترچه امیدبخش»، دیوید اُ راسل، جایزه بهترین بازیگر زن نقش اول را دریافت کرد، بازیگر خلاق و توانایی است که تقریباً بار اصلی این فیلم بر روی دوش او بود. هرچند امانوئل ریوای ۸۶ ساله برای بازی به یاد ماندنی‌اش در فیلم «عشق» میشل هانکه و جسیکا چستین برای بازی خوبش در «سی دقیقه پس از نیمه شب»، رقبای جدی و قدرتمندی برای او محسوب می‌شدند.

جسیکا چستین، که در مدت کوتاه فعالیت سینمایی‌اش، در نقش‌های متفاوتی ظاهر شده و در اغلب آن‌ها، نقش زنی قربانی و آسیب‌پذیر را بازی کرده، (از مادرِ داغدیده «درخت زندگی» تا همسر رنج‌کشیده «پناه بگیر» و زن کافه‌چی زخم‌خورده «بی‌قانون»)، این‌بار نیز در قالبی متفاوت، در نقش مأمور خشن و کارکشته سازمان سیا در فیلم «سی دقیقه بعد از نیمه شب» کا‌ترین بیگلو، بازی چشمگیری ارائه کرده و به اعتقاد من بیش از جنیفر لارنس، سزاوار دریافت این جایزه بود.

کریستف والتس نیز با بازی درخشان و سمپاتیک‌اش در نقش دکتر شولتز، آدمکش حرفه‌ای، خونسرد و شوخ‌طبع با شگردهای غافلگیرکننده، بیش از رابرت دو نیرو در «دفترچه امیدبخش»، تامی لی جونز در «لینکلن» و فیلیپ سیمور هافمن در «استاد»، و همچنین آلن آرکین در آرگو، شایستگی دریافت حایزه بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را داشت که به حق نصیب او گردید.

رابرت دونیرو، متأسفانه این سال‌ها دیگر از آن دوران اوجش فرود آمده و تنها در ملودرام‌ها و کمدی‌های رمانتیک سبک در نقش مردان میان‌سال بازنشسته بازی می‌کند و این‌بار هم کم و بیش‌‌ همان نقش را در فیلم «دفترچه امیدبخش» بازی کرده است، منتها دیوید او راسل درملودرام رئالیستی پر تنش‌اش، شخصیت قوی‌تری برای او ساخته تا بار دیگر قدرت بازیگری‌اش را به نمایش بگذارد هرچند اصلاً متقاعدکننده نیست.

و در ‌‌نهایت جایزه اسکار برای ان هاتاوی به عنوان بهترین بازیگر زن نقش مکمل در بینوایان، کاملاً قابل پیش‌بینی بود و او نیز همانند کریستف والتس، سزاوار دریافت این جایزه بود. او که پیش‌تر در سال ۲۰۰۸ برای بازی در فیلم مستقل «ریچل ازدواج می‌کند» جاناتان دمی، نامزد اسکار بود، این‌بار موفق شد با شکست دادن رقبای ضعیفی چون سالی فیلد (لینکلن)، هلن هانت، جکی ویور و ایمی آدامز، این جایزه را از آنِ خود کند. او در موزیکال مدرن بینوایان، در نقش فانتین، زن فقیر و دردمندی که برای سیر کردن شکم بچه‌اش مجبور به تن‌فروشی و تحقیر می‌شود، عالی ظاهر شده است.

جشنواره بین‌المللی فیلم زنان در هرات

hosseinn — Fri, 22 Feb 2013 23:57:56 +0000

در گفت‌و‌گو با رویا سادات، فیلم‌ساز افغان و گیسو جهانگیری، مدیر سازمان آرمان‌شهر

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - شهر هرات، در افغانستان قرار است از این پس هر سال یک‌بار میزبان جشنواره فیلم زنان باشد. نخستین دور جشنواره بین‌المللی زنان در هرات در روز جهانی زن (هشتم مارس) برگزار می‌شود.

هدف برگزارکنندگان این جشنواره گرد هم آوردن زنان فیلم‌ساز و در مجموع فیلم‌سازانی‌ست که به موضوع زن، مشکلات زنان و حقوق بشر توجه ویژه دارند.

این جشنواره مدتی است که با به راه انداختن صفحه‌ای در شبکه اجتماعی «فیسبوک» به علاقمندان به مسائل زنان و موضوعات حقوق بشری و همچنین به علاقمندان به سینما موجودیتش را اعلام کرده است.

زنان فیلمساز و پیشگام افغانستان پشتیبان این جشنواره‌اند. آن‌ها می‌خواهند از نزدیک با تجربه فیلمسازان دیگر کشورها آشنا شوند و همچنین تجربه‌های خودشان را به دیگران انتقال دهند.

رویا سادات، فیلمساز

و گیسو جهانگیری، مدیر سازمان آرمان‌شهر

گفت‌و‌گو با رویا سادات و گیسو جهانگیری را بشنوید:

رویا سادات از فیلم‌سازان باسابقه و از نخستین مستندسازان افغان و یکی از حامیان این جشنواره است. به مناسبت برپایی نخستین جشنواره فیلم زنان در هرات با او گفت و‌گویی انجام دادم.

خانم سادات در گفت‌و‌گو با رادیو زمانه گفت نخستین دور جشنواره فیلم زنان در هرات بدون بخش رقابتی برگزار خواهد شد.

سازمان غیر دولتی آرمان‌شهر که سال‌هاست در افغانستان به یکی از پشتیبان‌های محکم فرهنگی بدل شده و در راه گسترش آشنایی و همزیستی فارسی‌زبانان با یکدیگر خدمات ارزنده‌ای انجام داده، یکی دیگر از برگزارکنندگان و حامیان اصلی این جشنواره است.

با کمک سازمان آرمان‌شهر برنامه‌های متعدد فرهنگی در افغانستان و همچنین در تاجیکستان برگزار شده است.

گیسو جهانگیری مدیر این سازمان در گفت‌و‌گو با رادیو زمانه می‌گوید این اولین بار است که این سازمان توانسته توجه فیلمسازان ایرانی را نیز جلب کند و از همکاری و همراهی سینماگران داخل ایران نیز بهره‌مند شود.

گیسو جهانگیری معتقد است که تاکنون جای جشنواره‌ای که بتواند فیلم‌سازان زن، به‌خصوص فیلم‌سازان فارسی‌زبان را دور هم جمع کند و تجربه های آن‌ها را به همدیگر برساند خالی بوده و امید دارد که جشنواره بین‌المللی فیلم زنان در هرات بتواند این خلا را پر کند.

خانم جهانگیری در گفت‌و‌گو با رادیو زمانه همچنین اطلاعاتی از شیوه برگزاری جشنواره، اهداف و انتظارات برگزارکنندگان آن در اختیار ما گذاشت.

در همین زمینه:

فیسبوک جشنواره بین‌المللی فیلم زنان در هرات

هیچکاک، استاد تعلیق بر پرده سینما

hosseinn — Thu, 21 Feb 2013 22:54:30 +0000

برنامه رادیویی «اکران»

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور – هفته گذشته نمایش عمومی فیلم «هیچکاک» ساخته ساشا گرواسی، فیلمساز انگلیسی در بسیاری از کشورهای اروپایی آغاز شد. در اکران این هفته می‌پردازیم به معرفی این فیلم.

«هیچکاک» از نیمه دسامبر سال گذشته در سینماهای آمریکا به روی پرده رفت و از اول ژانویه نیز نمایش جهانی فیلم آغاز شده است و در کشورهایی چون استرالیا، سوئد و اسپانیا به نمایش در آمده است. فیلم در بخش بهترین بازیگری زن نامزد جایزه گلدن گلوب امسال بود و برای جایزه اسکار بهترین گریم سال نیز نامزد شده است.

داستان فیلم همانگونه که از نامش پیداست به برهه‌ای از زندگی آلفرد هیچکاک، کارگردان مشهور انگلیسی که از او به عنوان سلطان دلهره و تعلیق در سینما نام می‌برند پرداخته است. داستان در سال ۱۹۵۹ میلادی اتفاق می‌افتد؛ زمانی که هیچکاک ساخت فیلم مشهورش «شمال از شمال‌غربی» را به پایان برده است و با رد کردن پیشنهاد ساخت فیلم «کازینو رویال»، رمان «روانی» را برگزیده و قصد ساخت آن را دارد، فیلمی که بعد‌ها به یکی از مشهور‌ترین ساخته‌های این فیلمساز تبدیل شد. بسیاری با ساخت این فیلم مخالف بودند و هیچکاک که در آستانه شصت‌سالگی قرار داشت مجبور بود برای ساخت این فیلم مشکلات بسیاری را تحمل کند و اعتبار حرفه‌ای و دارایی‌اش را پای ساخت این فیلم بگذارد.

«هیچکاک»، ساخته ساشا گرواسی
نویسنده: جان مک‌لافلین، استفن ربلو
بازیگران: آنتونی هاپکینز، هلن میرن، اسکارلت جوهانسون، جیمز دی‌آرسی
۹۸ دقیقه، آمریکا، ۲۰۱۲

برنامه «اکران» درباره

این فیلم را بشنوید:

فیلمنامه فیلم توسط جان مک‌لافلین، فیلمنامه‌نویسی که فیلمنامه آثاری چون «قوی سیاه» و «پارکر» را در کارنامه خود دارد بر اساس کتاب «آلفرد هیچکاک و ساختن فیلم روانی» نوشته استفن ربلو نوشته شده است. کتاب اثری غیر داستانی است که ربلو با تحقیق گسترده و مراجعه به نوشته‌های شخصی هیچکاک و آرشیو خصوصی او و همچنین گفت‌وگو با عوامل فیلم «بیمار روانی» چگونگی ساخت این فیلم را مکتوب کرده است. کتاب نخستین‌بار در سال ۱۹۹۰ میلادی منتشر شد. نخست در سال ۲۰۰۵ میلادی اعلام شد که قرار است بر اساس کتاب یک فیلم تلویزیونی و یا یک مجموعه تلویزیونی ساخته شود، اما بعد‌تر با ورود کمپانی‌های فیلمسازی «پارامونت» و سپس کمپانی «فوکس سرچ‌لایت» به پروژه، تصمیم به تبدیل آن به یک نسخه سینمایی گرفته شد. در این زمان مک‌لافلین که یکی از نویسندگان فیلم تحسین‌شده «قوی سیاه» بود برای نوشتن فیلمنامه استخدام شد. بعد از نوشتن نخستین نسخه از فیلمنامه توسط مک‌لافلین، فیلمنامه به استفن ربلو سپرده شد و او با انجام تغییراتی در جزئیات فیلمنامه و همچنین برجسته کردن بخشی از خط داستانی پیرامون رابطه هیچکاک با همسرش فیلمنامه نهایی فیلم را آماده کرد.

اگرچه فیلمنامه فیلم بر اساس مدارک مستند نوشته شده است، اما با این حال نویسندگان فیلمنامه صحنه‌هایی را ساخته و گفت‌وگوهایی را نوشته‌اند که زندگی خصوصی هیچکاک را تصویر کرده و هیچ کجا ثبت نشده‌ و تنها زائیده ذهن آنان است. مک‌لافلین، یکی از نویسندگان فیلمنامه درباره این موضوع و همچنین درباره همکاری‌اش با استفن ربلو می‌گوید: «من فیلمنامه می‌نویسم نه متون مستند تاریخی. در چنین شرایطی شما کلیتی از رنگ و بوی گفت‌وگوهایی که میان افراد رد و بدل می‌شود را در ذهن دارید و می‌توانید آنگونه که می‌خواهید آن را بازسازی کنید. من زندگی‌نامه‌هایی را که تنها بر اساس مدارک مستندی که مثلاً از نامه‌های افراد و مدارکی مانند آن نوشته شده‌اند را دوست ندارم. برای نوشتن "هیچکاک" ما از همکاری استفن ربلو که هیچکاک را به خوبی می‌شناخت و یک دهه بر روی کتابش درباره فیلم «بیمار روانی» کار کرده بود، برخوردار بودیم. او هر اطلاعاتی که لازم داشتیم می‌دانست و من هر زمان نیاز به چیزی داشتم با او تماس می‌گرفتم و او به من می‌گفت. مثلاً می‌پرسیدم در آشپزخانه خانه هیچکاک دستگاه آب‌میوه‌گیری هم بود و او می‌گفت آره بود و درست‌ترش این است که دو تا در آنجا وجود داشت.»

کارگردانی فیلم را ساشا گرواسی، روزنامه‌نگار، فیلمنامه‌نویس و کارگردان انگلیسی بر عهده داشته است. این کارگردان برنده جوایز «اسپریت» و «امی»، همکاری با استیون اسپیلبرگ در نوشتن فیلمنامه فیلم «ترمینال» را در کارنامه خود دارد و در کنار ساختن یک مستند بلند، این نخستین تجربه کارگردانی او است. او در این نخستین ساخته‌اش داستان و شخصیتی واقعی و شناخته‌شده را دستمایه فیلمش قرار داده و همین نکته کارش را دشوار‌تر کرده است. خود او درباره میزان وفاداری به واقعیت و ساخت تصویری حقیقی از هیچکاک در فیلمش می‌گوید: «البته ما می‌خواستیم که فیلممان تا آنجایی که ممکن است بر

ویدئو: پیش‌پرده «هیچکاک»،

ساخته ساشا گرواسی

پایه مستندات باشد. ما بخت استفاده از کتاب ربلو را داشتیم که می‌شود گفت دقیقه به دقیقه ساخت شاهکار هیچکاک یعنی فیلم "روانی" در آن توصیف شده است. اما از سوی دیگر می‌خواستیم فیلممان با کتاب تفاوت داشته باشد. فیلم در اصل درباره رابطه هیچکاک و همسرش است، چیزی که ما هم پیشتر با آن آشنا نبودیم و درباره‌اش تحقیق کردیم. همچنین بخش‌هایی خیال‌پردازانه نیز در فیلم وجود دارد. همانگونه که خود هیچکاک عادت داشت بگوید ما می‌خواستیم یک "فیلم" بسازیم؛ می‌خواستیم تماشاگران بدانند که این فیلم تا آنجایی که ممکن بوده بر اساس واقعیت است، اما در ‌‌نهایت در برخی قسمت‌ها یک فیلم داستانی است. چرا که مثلاً هیچکس نمی‌داند هیچکاک در اتاق خواب به همسرش چه می‌گفته و یا واقعاً در زمان ساخت فیلم "روانی" و فیلمبرداری صحنه معروف حمام چه اندیشه‌ای در سر داشته. پس ما مجبوریم این قسمت‌ها را خیال‌پردازی کنیم. برای همین فیلم ترکیبی از این‌هاست. قسمت‌هایی که به ماجرای ساختن فیلم و تلاش‌های هیچکاک و جنگیدن با کمپانی‌های فیلمسازی می‌پردازد از مدارک و مستندات می‌آید و بخش‌های زندگی شخصی بیشتر خیال‌پردازی است. ما امیدواریم تماشاگران این نکته را در طول فیلم درک کنند و بفهمند که قصد ما ساختن یک فیلم مستند نبوده است. این یک فیلم داستانی است و کار من این است که داستانگویی کنم.»

در «هیچکاک» آنتونی هاپکینز و هلن میرن، دو بازیگر سر‌شناس انگلیسی نقش‌های اصلی یعنی نقش آلفرد هیچکاک و همسرش آلما رویل را بازی کرده‌اند. در کنار آن‌ها اسکارلت جوهانسون و جیمز دی‌آرسی نقش‌های بازیگران فیلم «روانی» یعنی جنت لی و آنتونی پرکینز را بازی می‌کنند. فیلمبرداری فیلم در آمریکا و عمدتاً در شهر لس‌آنجلس انجام شد و دنی الفمن، آهنگسازی که پیشتر در بازسازی نسخه سال ۱۹۹۸ فیلم «روانی» مسئولیت اجرای دوباره موسیقی فیلم را بر عهده داشت کار آهنگسازی فیلم را انجام داده است.

اما بر خلاف انتظار، منتقدان نظرات متفاوت و‌ گاه متضادی درباره فیلم داشته‌اند. راجر ایبرت، منتقد «شیکاگو سان‌تایمز» با دادن سه ستاره به فیلم آن را فیلمی بیشتر درباره پشت صحنه ساخته شدن فیلم «بیمار روانی» با تمرکز بر شخصیت آلما، همسر هیچکاک معرفی می‌کند. به اعتقاد او بیشتر علاقمندان سینما شاید ترجیح می‌داده‌اند که در چنین فیلمی بیشتر به چگونگی ساخت فیلم «روانی» پرداخته می‌شد. او همچنین اعتقاد دارد اگرچه برخی از بازیگران شباهت کاملی به شخصیت‌های اصلی ندارند، اما در مجموع از پس انتقال حس و حال شخصیت‌ها برآمده‌اند. یان ناتان منتقد «امپایر» نیز با دادن سه ستاره به فیلم آن را اثری ساده با بازی‌هایی خوب توصیف می‌کند. در نقطه مقابل پیتر برادشاو، منتقد «گاردین» با دادن تنها دو ستاره به فیلم آن را گردشی ناامیدکننده در تاریخ سینما خوانده است.

پیش به سوی اسکار ۲۰۱۳

hosseinn — Mon, 18 Feb 2013 08:26:49 +0000

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - بعد از ظهر یکشنبه ۲۴ فوریه ۲۰۱۳ اعضای آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا برگزیدگان سینمایی سال ۲۰۱۲ را معرفی خواهند کرد.

به همین مناسبت نگاهی داریم به نامزدهای امسال و احتمال برنده شدن آن‌ها در هشتادوپنجمین دوره برگزاری جوایز اسکار.

مراسم امسال در سالن «دالبی تیا‌تر» در هالیوود لس‌آنجلس برگزار می‌شود. امسال ست مک‌فارلین، فیلمنامه‌نویس و بازیگر آمریکایی برای نخستین‌بار این مراسم را اجرا می‌کند. کریگ زدن و نیل میرن، دو تهیه‌کننده‌ای که در بسیاری از پروژه‌ها مانند فیلم موزیکال «شیکاگو» با یکدیگر همکاری کرده‌اند تهیه‌کنندگی مراسم امسال را بر عهده دارند، به گفته آن‌ها مراسم امسال با نگاهی به پنجاه‌سالگی مجموعه فیلم‌های «جیمز باند» برگزار می‌شود. در بخشی از مراسم قرار است ادل آهنگ خود برای فیلم «اسکای‌فال» را اجرا کند.

در این دوره فیلم «لینکلن» ساخته استیون اسپیلبرگ با نامزدی در ۱۲ رشته پیشتاز است. «زندگی پی» ساخته آنگ لی با نامزدی در ۱۱ رشته در رتبه دوم قرار دارد و «بینوایان» ساخته تام هوپر و «کتاب بارقه امید» ساخته دیوید اُ راسل با نامزدی در هشت رشته و «آرگو» ساخته بن افلک با نامزدی در هفت رشته در رده‌های بعد قرار دارند. از نکات جالب مراسم امسال نامزدی فیلم غیر انگلیسی‌زبان «عشق» ساخته میشائیل هانکه در پنج رشته است. معمولاً در اسکار فیلم‌های غیر انگلیسی‌زبان کمتر به نامزدی در بخش‌های اصلی راه پیدا می‌کنند.

اما نامزدهای امسال:

بهترین فیلم

۹ فیلمی که امسال برای بردن اسکار بهترین فیلم سال رقابت می‌کنند عبارتند از:

●پیش‌پرده فیلم آرگو، ساخته بن افلک

این فیلم در اسکار ۲۰۱۳ بخت خودش را در هفت رشته می‌آزماید.

«آرگو»: در هفت رشته بهترین فیلم، بهترین بازیگر نقش مکمل مرد، بهترین فیلمنامه اقتباسی، بهترین موسیقی، بهترین تدوین صدا، بهترین ترکیب صدا و بهترین تدوین نامزد است. «آرگو» به داستان واقعی فرار پنج کارمند سفارت آمریکا در جریان حمله به این سفارت در تهران در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ خورشیدی پرداخته و از فیلم‌هایی است که برای مخاطبان ایرانی نیاز چندانی به معرفی ندارد. این فیلم امسال در جوایز گلدن گلوب از رقبایش پیشی گرفت و جایزه بهترین فیلم درام و بهترین کارگردانی را از آن خود کرد. اگرچه «آرگو» در بخش کارگردانی نامزد نشده است، اما با این‌حال با توجه به موفقیت‌های قبلی‌اش برخی امید دارند بتواند جایزه این بخش را از آن خود کند.

«بینوایان»: در هشت رشته بهترین فیلم، بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین بازیگر نقش مکمل زن، بهترین طراحی لباس، بهترین طراحی صحنه، بهترین گریم، بهترین موزیک و بهترین ترکیب صدا نامزد شده است. «بینوایان» نسخه موزیکال کتاب معروف ویکتور هوگو، نویسنده فرانسوی است که بر اساس نمایش موزیکال موفقی به همین نام توسط تام هوپر، کارگردان انگلیسی که دو سال قبل با فیلم «سخنرانی پادشاه» موفق به بردن جوایز اصلی اسکار شد ساخته شده است. این فیلم امسال جوایز گلدن گلوب بهترین فیلم کمدی یا موزیکال، بهترین بازیگر نقش اول مرد و بهترین بازیگر نقش مکمل زن را به‌دست آورد و نامزد ۹ جایزه بفتا نیز شده است.

«جانگوی رهاشده»: در پنج رشته بهترین فیلم، بهترین فیلمنامه غیر اقتباسی، بهترین بازیگر نقش مکمل مرد، بهترین فیلمبرداری و بهترین تدوین صدا نامزد است. فیلم یک وسترن حادثه‌ای است و داستانش هم درباره یک برده سیاه‌پوست است که در جست‌وجوی زنش است. این فیلم امسال جوایز گلدن‌گلوب در دو رشته بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را از آن خود کرد و در پنج رشته نیز نامزد جوایز بفتا است.

«جانوران سرزمین جنوبی»: از شگفتی‌های اسکار امسال حضور این فیلم مستقل و کم‌هزینه در میان نامزدهای رشته‌های اصلی است. فیلم در چهار رشته بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه اقتباسی و بهترین بازیگر نقش اول زن نامزد شده است. این فیلم نخستین‌بار سال گذشته در جشنواره فیلم ساندنس به نمایش درآمد و مورد استقبال قرار گرفت و جایزه ویژه هیأت داوران و جایزه بهترین فیلمبرداری این جشنواره را به‌دست آورد. «جانوران سرزمین جنوبی» که تنها با بودجه‌ای حدود دو میلیون دلار ساخته شده، داستانی فانتزی را دستمایه قرار داده است. داستان در جنوب لوئیزیانا اتفاق می‌افتد. با بالا آمدن سطح آب و امواج، هوشپاپی، یک دختربچه پنج ساله و پدر بیمارش برای حفظ زندگی و آینده خود تلاش می‌کنند و با ساختن سدی در جلوی خانه، سعی دارند از نفوذ آب به خانه‌شان جلوگیری کنند.

●پیش‌پرده

«سی دقیقه پس از نیمه‌شب»

ساخته کا‌ترین بیگلو

نامزد پنج جایزه اسکار

«زندگی پی»: این تازه‌ترین ساخته آنگ لی در ۱۱ رشته بهترین فیلم، بهترین فیلمنامه اقتباسی، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمبرداری، بهترین تدوین، بهترین موسیقی، بهترین آواز، بهترین طراحی صحنه، بهترین تدوین صدا، بهترین ترکیب صدا و بهترین جلوه‌های ویژه نامزد است. فیلم بر اساس رمان موفقی به همین نام نوشته یان مارتل ساخته شده و داستان یک پسر نوجوان هندی است که در میانه سفر به کانادا کشتیشان دچار طوفان شده و به همراه خانواده‌اش غرق می‌شود و او خود را در یک قایق نجات می‌یابد در حالی که همراهانش یک گورخر زخمی، یک اورانگوتان، یک کفتار و یک ببر بنگال هستند.

«سی دقیقه پس از نیمه‌شب»: نامزد پنج جایزه اسکار در رشته‌های بهترین فیلم، بهترین فیلمنامه غیر اقتباسی، بهترین بازیگر نقش اول زن، بهترین تدوین و بهترین تدوین صدا است. کاترین بیگلو در این تازه‌ترین ساخته‌اش به سراغ یک دهه تلاش سازمان سیا برای یافتن و کشتن بن‌لادن، رهبر سابق گروه القاعده رفته است. این فیلم مورد توجه منتقدان قرار گرفته است و جوایز بهترین فیلم و یا کارگردانی حلقه منتقدان بوستون، لاس‌وگاس، لس‌آنجلس، نیویورک و واشنگتن را به‌دست آورده است. «سی دقیقه پس از نیمه‌شب» در پنج رشته نیز نامزد جایزه بفتا شده است.

«عشق»: این فیلم اتریشی امسال در پنج رشته بهترین فیلم، بهترین فیلم غیر انگلیسی‌زبان، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگر نقش اول زن نامزد جایزه اسکار است. فیلم پیش از این جوایز معتبری چون نخل طلا جشنواره فیلم کن و گلدن گلوب بهترین فیلم غیر انگلیسی‌زبان را برده و نامزد چهار جایزه بفتا نیز شده است. میشائیل هانکه، فیلمساز اتریشی در این آخرین ساخته‌اش عشق یک زن و مرد سالخورده به یکدیگر را دستمایه قرار داده است. «ژرژ» و «آن» زوجی ۸۰ ساله و بازنشسته هستند. آن‌ها معلم موسیقی بوده‌اند و دخترشان، ایوا نیز موسیقیدانی‌ست که در خارج از کشور زندگی می‌کند. «آن» سکته می‌کند و بیماری و از کارافتادگی او، عشق این زوج سالخورده را در معرض آزمونی تازه قرار می‌دهد. پیش از این در سال ۲۰۰۰ فیلم «ببر خیزان، اژدهای پنهان» نیز موفق شده بود در دو بخش بهترین فیلم سال و بهترین فیلم خارجی نامزد شود.

«کتاب بارقه امید»: در هشت رشته بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه اقتباسی، بهترین تدوین، بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین بازیگر نقش مکمل مرد، بهترین بازیگر نقش اول زن و بهترین بازیگر نقش مکمل زن نامزد شده است. فیلم بر اساس رمانی به همین نام نوشته ماتیو کوئیک ساخته شده است و موضوع آن دشواری‌های مردی‌ست که بعد از یک بحران روانی تلاش می‌کند با همسرش ارتباط برقرار کند و زندگی‌اش را از نو سامان بدهد. این فیلم اولین فیلمی است که در سه دهه گذشته موفق شده است در چهار بخش بازیگری اسکار نامزد شود.

●پیش‌پرده فیلم «لینکلن»

ساخته استیون اسپیلبرگ

احتمالاً اسکار بهترین فیلم را به دست خواهد آورد

«لینکلن»: آخرین فیلم این بخش، تازه‌ترین ساخته استیون اسپیلبرگ است که در ۱۲ رشته بهترین فیلم، کارگردانی، فیلمنامه اقتباسی، بازیگر نقش اول مرد، بازیگر نقش مکمل مرد، بازیگر نقش مکمل زن، تدوین، فیلمبرداری، طراحی صحنه، طراحی لباس، موسیقی و ترکیب صدا نامزد شده است. «لینکلن» داستان ماه‌های آخر رئیس‌جمهوری آبراهام لینکلن، رئیس‌جمهور سرشناس و خوش‌نام آمریکایی و تلاش او برای لغو قانون برده‌داری و همچنین مشکلاتش به خاطر درگیری در جنگ داخلی است.

اما پیش‌بینی این بخش: گمان نمی‌رود اعضای آکادمی اشتباه داوران گلدن گلوب را تکرار کنند، برای همین می‌توان گفت «لینکلن» رقیب تقریباً بلامنازع این بخش است. اما با این حال اگر قرار باشد در این بخش شاهد یک شگفتی باشیم می‌توان حدس زد فیلم‌هایی چون «زندگی پی»، «کتاب بارقه امید» و یا شاید «عشق» به عنوان دیگر رقیبان اصلی این بخش به‌شمار آیند. البته یک نکته را نیز باید در نظر داشت، «آرگو» امسال علاوه بر بردن جایزه گلدن گلوب، جایزه بهترین فیلم اتحادیه تهیه‌کنندگان را نیز به دست آورده است. در بیشتر موارد فیلم‌هایی که موفق به بردن این جایزه شده‌اند در اسکار نیز به موفقیت‌هایی دست یافته‌اند.

بهترین کارگردانی

میشائیل هانکه (عشق)، بن زیتلین (جانوران سرزمین جنوبی)، استیون اسپیلبرگ (لینکلن)، آنگ لی (زندگی پی) و دیوید اُ راسل (کتاب بارقه امید) نامزدهای این بخش هستند. به جز بن زیتلین، فیلمساز جوان آمریکایی که با این اولین فیلم بلند خود نامزد دو جایزه اسکار شده و تا همین‌جا موفقیت بسیاری به‌دست آورده، دیگر رقبای این بخش همه از مدعیان هستند. با این حال رقابت اصلی بین اسپیلبرگ و آنگ لی است و به احتمال زیاد در نهایت اسپیلبرگ پیروز این میدان خواهد بود و در چهاردهمین نامزدی خود برای این جایزه، آن را برای سومین‌بار به خانه خواهد برد.

بهترین فیلمنامه غیر اقتباسی

بخت‌های اسکار ۲۰۱۳ در برنامه «اکران»، رادیو زمانه

●«لینکلن» ساخته استیون اسپیلبرگ در ۱۲ رشته
●زندگی پی، ساخته آن لی در ۱۱ رشته
●بینوایان، ساخته تام هوپر در هشت رشته
●آرگو ساخته بن افلک، در هفت رشته
●«کتاب بارقه امید» ساخته دیوید اُ راسل در هشت رشته
●«سی دقیقه پس از نیمه‌شب» ساخته کاترین بیگلو در پنج رشته
●جانگوی رها‌شده، ساخته کوئنتین تارانتاینو در پنج رشته
●عشق ساخته میشائیل هانکه در پنج رشته
●جانوران سرزمین جنوبی ساخته بن زیتلین در چهار رشته

کوئنتین تارانتینو (جانگوی رهاشده)، میشائیل هانکه (عشق)، جان گیتینس (پرواز)، وس اندرسون و رومان کاپولا (قلمرو طلوع ماه) و مارک بول (سی دقیقه پس از نیمه‌شب) نامزدهای این بخش هستند. با نگاهی به فیلم‌های این بخش شاید بتوان گفت «جانگوی رهاشده» یکی از آخرین گزینه‌ها برای بردن این جایزه است اما معمولاً اعضای آکادمی مانند داوران گلدن گلوب شیوه فیلمنامه‌نویسی تارانتینو را دوست دارند، برای همین اگر او این جایزه را ببرد نباید زیاد تعجب کرد. اما شاید اگر اعضای آکادمی نخواهند سلیقه‌ای انتخاب کنند، آن وقت می‌توان امید داشت که میشائیل هانکه و یا مارک بول این جایزه را از آن خود کنند. تارانتینو و بول هر دو پیش از این اسکار بهترین فیلمنامه را برده‌اند و میشائیل هانکه برای اولین‌بار است که نامزد این بخش شده است. البته از آنجا که اعضای آکادمی می‌دانند او بی شک اسکار بهترین فیلم غیر انگلیسی‌زبان را می‌برد، احتمال اینکه جایزه این بخش را به او ندهند افزایش می‌یابد.

بهترین فیلمنامه اقتباسی

یک رقابت سخت میان دیوید مگی (زندگی پیی)، کریس تریو (آرگو)، تونی کوشنر (لینکلن)، دیوید اُ راسل (کتاب بارقه امید) و لوسی آلیبار و بن زیتلین (جانوران سرزمین جنوبی) در این بخش وجود دارد اما رقابت اصلی میان کوشنر و اُ راسل است و به نظر می‌آید کوشنر برای فیلم «لینکلن» اسکار این بخش را ببرد.

بهترین بازیگر نقش اول مرد

برادلی کوپر (کتاب بارقه امید)، دنیل دی‌لوئیس (لینکلن)، یواکین فونیکس (مرشد)، دنزل واشنگتن (پرواز) و هیو جکمن (بینوایان) پنج نامزد امسال اسکار بهترین بازیگری مرد هستند. کوپر و جکمن برای اولین‌بار است که نامزد این جایزه شده‌اند. یواکین فونیکس نیز سومین‌بار است که نامزد می‌شود. از نامزدهای این بخش دی‌لوئیس و واشنگتن هر کدام پیشتر دو بار موفق به بردن این جایزه شده‌اند. اگرچه فونیکس امسال با بازی در فیلم «مرشد» یکی از بهترین بازی‌های خود را ارائه داده است و رقیبی جدی محسوب می‌شود، اما با این حال پیش‌بینی برنده امسال زیاد سخت نیست: دانیل دی‌لوئیس برای فیلم «لینکلن». او امسال گلدن گلوب بهترین بازیگری را نیز به خاطر این نقش به‌دست آورده و هر انتخاب دیگری بی‌شک از شگفتی‌های اسکار امسال خواهد بود.
(ن. ک معرفی فیلم «پرواز» در برنامه «اکران)

بهترین بازیگر نقش اول زن

یکی از جالب‌ترین بخش‌های امسال که رکوردهای اسکار را تغییر داده است؛ از یک بازیگر ۹ ساله تا بازیگری ۸۶ ساله در این بخش رقابت می‌کنند. جسیکا چستین (سی دقیقه پس از نیمه‌شب)، جنیفر لارنس (کتاب بارقه امید)، امانوئل ریوا (عشق)، کوونژانه والیس (جانوران سرزمین جنوبی) و ناومی واتس (غیرممکن) نامزدهای این بخش هستند. اگرچه از جسیکا چستین، بازیگری که امسال گلدن گلوب این بخش را از آن خود کرد و جنیفر لارنس، بازیگری که علاوه بر بردن جایزه گلدن گلوب، جایزه بهترین بازیگر زن سال انجمن بازیگران آمریکا را برده است به عنوان گزینه‌های اصلی نام می‌برند، اما اگر امانوئل ریوا این جایزه را برد زیاد تعجب نکنید. ریوا با ۸۵ سال سن مسن‌ترین و والیس با تنها ۹ سال سن کم‌سن‌ترین بازیگرانی هستند که تاکنون نامزد اسکار شده‌اند. جنیفر لارنس ۲۲ ساله نیز جوان‌ترین بازیگری است که تاکنون دو بار نامزد اسکار شده است.

بهترین بازیگر نقش مکمل مرد

●«قلمرو طلوع ماه»

ساخته وس اندرسون

کاندید بهترین فیلمنامه غیر اقتباسی

لینک: معرفی این فیلم در برنامه

«اکران»

شاید بتوان این بخش را سخت‌ترین بخش جوایز امسال نامید. رابرت دونیرو (کتاب بارقه امید)، آلن آرکین (آرگو)، کریستف والتز (جانگوی رهاشده)، تامی لی‌جونز (لینکلن) و فیلیپ سیمور هافمن (مرشد)، پنج نامزد این بخش هستند که همه آنها پیش از این موفق به بردن این جایزه شده‌اند و این اولین‌بار در تاریخ جایزه اسکار است که پنج بازیگر که پیشتر برنده این جایزه شده‌اند در این بخش نامزد می‌شوند. از سویی امسال اعضای آکادمی فیلم «کتاب بارقه امید» را بسیار پسندیده‌اند و این بخت دونیرو برای بردن جایزه را افزایش می‌دهد، از سوی دیگر کریستف والتز امسال جوایز معتبری چون گلدن گلوب را به دست آورده و بالطبع رقیبی جدی است. با این حال می‌توان به ترتیب از لی‌جونز، والتز و سیمور هافمن به عنوان بخت‌های این بخش نام برد، به‌ویژه که لی‌جونز امسال جایزه انجمن بازیگران آمریکا در همین بخش را نیز برده است.

بهترین بازیگر نقش مکمل زن

اگر کسی غیر از آن هاتاوی برای فیلم «بینوایان» جایزه این بخش را برد آن را به حساب شگفتی‌های اسکار امسال بگذارید. او امسال برای این نقش جایزه گلدن گلوب را از آن خود کرد و نامزد بفتا نیز شده است. امی آدامز برای فیلم «مرشد»، سالی فیلد برای «لینکلن»، جکی ویویر برای «کتاب بارقه امید» و هلن هانت برای «جلسات» دیگر نامزدهای این بخش هستند.

بهترین فیلم غیر انگلیسی‌زبان

اسکار این بخش تعلق می‌گیرد به «عشق» ساخته میشائیل هانکه.
اگرچه دیگر فیلم‌های این بخش نیز قابلیت مطرح شدن را دارند، اما گمان نمی‌رود بتوانند از رقیبی چون «عشق» پیشی بگیرند. «کون-تیکی» از نروژ، «نه» از شیلی، «جادوگر جنگ» از کانادا و «یک ارتباط سلطنتی» از دانمارک دیگر نامزدهای این بخش هستند.

بهترین فیلم انیمیشن

اگرچه تیم برتون با انیمیشن «فرانکن وینی» نتوانست جایزه گلدن گلوب را به دست آورد و آن را به انیمیشن «شجاع» واگذار کرد، اما می‌توان امید داشت در اسکار پیروز باشد و بر رقبای خود پیشی بگیرد.

«شجاع» محصول مشترک کمپانی‌های «والت دیزنی» و «پیکسار»، «خرابش کن رالف» محصول کمپانی «والت‌دیزنی»، «پارانورمن» محصول کمپانی «لایکا» و «دزدان دریایی! گروه نامناسب» محصول کمپانی‌های «آردمن انیمیشن» و «سونی» دیگر نامزدهای این بخش هستند.

بهترین فیلمبرداری

سیموس مک‌گاروی با فیلم «آناکارنینا» و کلودیو میراندا با فیلم «زندگی پی» برای دومین‌بار، رابرت ریچاردسون برنده سه جایزه اسکار با «جانگوی رهاشده» برای هشتمین‌بار، یانوش کامینسکی فیلمبرداری برنده دو جایزه اسکار با فیلم «لینکلن» برای ششمین‌بار و بالاخره راجر دیکینز با فیلم «اسکای‌فال» برای دهمین‌بار نامزدی برای اسکار بهترین فیلمبرداری را تجربه می‌کنند. رقابت در این بخش بسیار نزدیک است و بالطبع پیش‌بینی آن سخت، اما فیلمبرداری سه‌بعدی کلودیو میراندا در فیلم «زندگی پی» تا اینجا بسیار مورد توجه قرار گرفته و او از بخت بیشتری برای بردن این جایزه برخوردار است.

بهترین تدوین

●«مرشد» ساخته پل توماس اندرسون

فیلیپ سیمور هافمن

برای بازی در این فیلم

بخت به دست آوردن

اسکار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد

را دارد

لینک: معرفی این فیلم

در برنامه «اکران»

ویلیام گلدنبرگ (آرگو)، مایکل کان (لینکلن)، تیم اسکوایرز (زندگی پای)، دایلن تیچنور و ویلیام گولدنبرگ (سی دقیقه پس از نیمه‌شب) و جی کسیدی و کریسپین استراترز (کتاب بارقه امید) نامزدهای این بخش هستند. گلدنبرگ برای دو فیلم نامزد است و به احتمال زیاد یکی از برندگان امسال خواهد بود چرا که «سی دقیقه پس از نیمه‌شب» و «آرگو» هر دو از فیلم‌هایی هستند که امید می‌رود یکی از آنها جایزه این بخش را از آن خود کند.

بهترین طراحی لباس

«آنا کارنینا»، «بینوایان»، «لینکلن»، «آینه، آینه» و «سفید برفی و شکارچی» پنج نامزد این بخش هستند. رقابت اصلی میان سه فیلم اول است و بخت «آنا کارنینا» و «بینوایان» برای بردن این جایزه بیش از دیگر فیلم‌هاست.

بهترین طراحی صحنه

نامزدهای این بخش عبارتند از: «آنا کارنینا»، «هابیت: یک سفر غیرمنتظره»، «بینوایان»، «زندگی پای» و «لینکلن». فیلم «هابیت» تازه‌ترین ساخته پیتر جکسون اگرچه در بخش‌های اصلی نتوانسته جایی در میان نامزدها بیابد، اما امید دارد که در این بخش بتواند بر رقبای خود پیشی بگیرد، هرچند دیگر فیلم‌های این بخش نیز همه رقبایی جدی محسوب می‌شوند و پیش‌بینی برنده نهایی چندان آسان نیست.

بهترین موسیقی

«اسکای‌فال»، «آرگو»، «زندگی پای»، «لینکلن» و «آنا کارنینا» پنج فیلمی هستند که برای بردن اسکار این بخش رقابت می‌کنند. «زندگی پای» پیشتر موفق شده در جوایز گلدن گلوب بر رقبای خود پیروز شود و اینجا نیز بیشترین بخت را برای بردن این جایزه دارد.

بهترین آواز

●«پرومته» ساخته ریدلی اسکات

«زندگی پی»، «هابیت: یک سفر غیرمنتظره»، «مارول انتقامجو»، «پرومته» و «سفیدبرفی و شکارچی» برای به دست آوردن اسکار بهترین جلوه‌های ویژه با هم رقابت می‌کنند.

لینک: معرفی این فیلم

در برنامه «اکران»

«بینوایان»، «اسکای‌فال»، زندگی پای»، «تد» و «به دنبال یخ» نامزدهای این بخش هستند. ادل، خواننده انگلیسی که امسال برای فیلم «اسکای‌فال» جایزه گلدن گلوب این بخش را از آن خود کرد جدی‌ترین رقیب برای اسکار امسال محسوب می‌شود، جدا از همه اینها بالاخره در پنجاه‌سالگی مجموعه فیلم‌های جیمزباند نمی‌توان آخرین فیلم از این سری را دست خالی گذاشت.

تدوین صدا

پنج فیلم «زندگی پی»، «اسکای فال»، «سی دقیقه پس از نیمه‌شب»، «آرگو» و «جانگوی رهاشده» نامزدهای اسکار بهترین تدوین صدا هستند و می‌شود گفت به همین ترتیب نیز بخت بردن جایزه را دارند.

ترکیب صدا

«آرگو»، «بینوایان»، «لینکلن»، «اسکای‌فال» و «زندگی پی» نامزدهای این بخش هستند. انتخاب در این بخش بسیار سخت است اما با این‌حال می‌شود به «زندگی پای» و «اسکای‌فال» برای بردن این جایزه امید بست.

جلوه‌های ویژه تصویری

«زندگی پی»، «هابیت: یک سفر غیرمنتظره»، «مارول انتقامجو»، «پرومته» و «سفیدبرفی و شکارچی» فیلم‌هایی هستند که برای به دست آوردن اسکار بهترین جلوه‌های ویژه رقابت می‌کنند. در این بخش رقابت اصلی میان «زندگی پای» و «هابیت» است و بعد از این دو، فیلم «پرومته» ساخته ریدلی اسکات که ترکیبی از جلوه‌های ویژه کامپیوتری و جلوه‌های ویژه ایجاد شده در سر صحنه را استفاده کرده است رقبای اصلی این بخش هستند.

گریم و آرایش مو

سه فیلم «هیچکاک»، «هابیت: یک سفر غیرمنتظره» و «بینوایان» نامزدهای این بخش هستند. با توجه به حجم بالای کار می‌توان حدس زد «هابیت: یک سفر غیرمنتظره» از بخت بیشتری برای بردن این جایزه برخوردار است.

بهترین مستند بلند

«پنج دوربین شکسته» با موضوع مقاومت مردم فلسطین در برابر شهرک‌سازی در اسرائیل ساخته عماد برنت و گای دیویدی، «دژبانان» ساخته درور موره با موضوع گفتگو با روسای «شین بت»، سازمان امنیت اسرائیل، «چگونه با یک مرض زندگی باید کرد» ساخته دیوید فرانس با موضوع ایدز و تلاش یک گروه درمانی در ارتباط با این بیماری، «جنگ نامرئی» ساخته کربی دیک با موضوع آزار جنسی و تجاوز به سربازان در ارتش آمریکا و «در جستجوی شوگرمن» ساخته مالیک بنجلولی با موضوع جستجو برای یافتن یک خواننده مرموز راک در دهه هفتاد پنج نامزد این بخش هستند. شاید بتوان گفت رقابت اصلی در این بخش میان دو فیلم «در جستجوی شوگرمن» و «پنج دوربین شکسته» است.

فیلم‌های «اسد»، «پسران بزکشی»، «ساعت منع عبور و مرور»، «مرگ یک سایه» و «هنری» نیز در بخش بهترین فیلم کوتاه زنده، «آدام و سگ»، «سر روی پاشنه»، «کاکامول تازه»، «مگی سیمپسون در طولانی‌ترین روز در مهدکودک» و «مرد کاغذی» نامزدهای بخش بهترین انیمیشن کوتاه و پنج فیلم «بیگناه»، «نقطه شاهان»، «دوشنبه‌ها در راسین»، «قلب گشوده» و «رستگاری» نامزدهای بخش مستند کوتاه هستند.

مراسم اهدای جوایز روز یکشنبه ۲۴ فوریه ساعت ۷ بعدازظهر به وقت لس‌آنجلس در آمریکا برگزار می‌شود و به شکل زنده از شبکه «ای‌بی‌سی» پخش می‌گردد.

یک خرس طلایی برای رومانی، یک خرس نقره برای پناهی

hosseinn — Sun, 17 Feb 2013 00:53:28 +0000

شصت و سومین جشنواره فیلم برلین

بهجت امید

بهجت امید - خرس طلایی در اروپا می‌ماند، هر چند این بار این مهم‌ترین جایزه برلیناله از غرب («سزار باید بمیرد»، ساخته برادران تاویانی ـ ایتالیا) به شرق این قاره منتقل شده است: فیلم «موضع بچه» از رومانی، ساخته کالین پتر نیتزر، خرس طلایی شصت وسومین دوره جشنواره فیلم برلین را از آن خود ساخت.

داستان عشق بیمارگونه مادری به تنها فرزندش، باربو، دستمایه اصلی فیلم «موضع بچه» است. کورنلیا، این مادر دلسوز، متمول و با نفوذ می‌کوشد با دادن رشوه به مأموران پلیس امنیتی، پسر خود باربو را که تازه با همسرش زندگی مستقلی را آغاز کرده است، از اتهام قتل مبرا کند. باربو در تاریکی شب، هنگامی که با سرعت غیرمجاز عازم خانه بوده، با پسر کوچک خانواده‌ای تهی‌دست تصادف می‌کند و او را به قتل می‌رساند. کالین پتر نیتزر، در این فیلم فساد دستگاه امنیتی و حقوقی جامعه پس از نظام سوسیالیستی رومانی را به نمایش می‌گذارد؛ جامعه‌ای که بر آن تنها پول و قدرت تازه به دوران رسیده‌ها حاکم است.

نامه اعتراضی سرگشوده سینماگران آلمانی

فیلم مشترک جعفر پناهی و کامبوزیا پرتوی، «پرده» نیز‌‌ همان‌گونه که انتطار می‌رفت، خرس نقره‌ای برای بهترین فیلمنامه را در این دوره جشنواره به دست آورد. این فیلم در برلیناله در حالی به نمایش درآمد که جعفر پناهی بر اساس حکم دادگاهی در تهران، از تولید هرگونه محصول فکری تا بیست سال منع شده است. صحنه ابتدای این فیلم که از درون اتاقی، نرده‌های آهنین خانه‌ای رو به دریا را نشان می‌دهد، نمایانگر شرایط دشوار زندگی و کار کارگردان در ایران ارزیابی شده است.

●جای خالی جعفر پناهی

اریس بربل:

«شدیداً علیه این حرکت خودسرانه اعتراض می‌کنیم.»

در روز نمایش فیلم «پرده»، در کنار اعتراض سرپایی گروهی از سینماگران آلمان و اعضای هیأت داوران جایزه صلح برلیناله، نامه سرگشوده‌ای نیز از سوی چند تن از بازیگران آلمانی، تسلیم سفارت جمهوری اسلامی در برلین شد. اریس بربل، به نام رییس آکادمی فیلم آلمان این نامه اعتراضی را امضاء کرده است. بربل در این نامه، ضمن اشاره به پیشینه فرهنگی غنی ایران و تأکید بر اینکه فرهنگ‌آفرینان به‌طور کلی بدون آزادی بیان و اندیشه و سفر برای معرفی و توضیح آثار خود، قادر به خلاقیت نیستند، به جایگاه برجسته پناهی در گستره جهانی فیلم اشاره کرده و فعالیت‌های هنری او را مورد پشتیبانی قرار داده است. در این نامه که خطاب به احمدی‌نژاد نوشته شده، آمده است: «ما قصد نداریم درباره اسلام به شما درس بدهیم. ولی آیا آزادی بدون قید شرط سفر از جمله حقوق اصلی مسلمانان نیست؟» اریس بربل، نامه خود را با این جمله به پایان برده است: «ممنوعیت سفر جعفر پناهی نمونه بارز نقض این حق اساسی است. ما شدیداً علیه این حرکت خودسرانه اعتراض می‌کنیم.»

منقدان فیلم آلمانی در اغلب رسانه‌های این کشور به چگونگی ساخت فیلم «پرده» و دشواری‌هایی که جعفر پناهی در ایران با آن‌ها دست به گریبان است، پرداخته‌اند. بر اساس جدول ارزیابی هنری مجله سینمایی «اسکرین»، فیلم «پرده» با معدل ۱، ۲ در ردیف فیلم‌های متوسط قرار گرفت.

در مراسم برگزاری جشن پایانی این جشنواره، شیرین نشاط به عنوان یکی از اعضای هیأت داوران بخش مسابقه، جایزه شیر نقره‌ای را برای بهترین فیلمنامه اعلام کرد و کامبوزیا پرتوی را به روی صحنه فراخواند. پرتوی در سخنرانی کوتاه خود پس از دریافت جایزه گفت که «تاکنون انکار هنرمند و اندیشمند در هیچ دوره‌ای از تاریخ و در هیچ کشوری ممکن نبوده است.» و آرزو کرد که «همه هنرمندان و اندیشمندان در همه کشورهای جهان بتوانند آثار خود را در خدمت صلح و انسانیت بیافرینند.»

جشنواره سیاسی برلیناله

مسئولان برلیناله، امسال هر چند کوشیده‌اند با گزینش تازه‌ترین فیلم‌های کارگردانان مطرح و هنرپیشگان پرآوازه جهان از شهرت «جشنواره بر‌تر» بودن خود دفاع کنند، ولی کیفیت سینمایی ۱۹ فیلم به نمایش درآمده در بخش مسابقه نشان می‌دهد که این تلاش چندان با موفقیت همراه نبوده است.

با این حال گردانندگان این جشنواره توانسته‌اند ویژگی «سیاسی بودن» آن را که از سال ۲۰۱۱ با گزینش برخی از فیلم‌های غیر سیاسی مخدوش شده بود، به‌خوبی برجسته کنند: مسایل زنان از زوایای گوناگون، مسئله حفظ محیط زیست، (خون تاریک، سرزمین موعود، یک روز بلند و شاد، شاهزاده آوالانچ)، هم‌جنس‌گرایی (به نام...، ویکی و فلو یک خرس دیدند) انتقاد به نهاد کلیسا (راهبه، به نام...) و اقلیت روما (گوشه‌ای از زندگی یک آهن‌فروش)، از جمله این فیلم‌های انتقادی ـ اجتماعی ـ سیاسی‌اند که به سبک‌های متفاوت پرداخت شده‌اند.

خرس نقره‌ای برای یک آهن‌فروش

هیأت داوران برلیناله نیز به پیروی از این سنت، خرس نقره‌ای (جایزه بزرگ هیأت داوران) را به به فیلم «گوشه‌ای از زندگی یک آهن‌فروش» به کارگردانی دنیس تانویچ از بوسنی هرزگوین اهدا کرد که به وضعیت نابسامان زندگی اقلیت روما در این کشور می‌پردازد: خانواده چهار نفره نظیف موجیچ (پدر، سنادا، مادر حامله و دو دختر کوچک) در کلبه‌ای محقر زیر خط فقر زندگی می‌کنند. نظیف به عنوان شاگرد آهنگر از اسقاط خودروهای قراضه که پس از جنگ در گوشه و کنار این و آن مزرعه زنگ می‌زنند، هزینه خانواده را تأمین می‌کند. این زندگی دشوار هنگامی که بچه سوم در شکم سنادا می‌میرد و مسئولان بیمارستان از جراحی او به دلیل نداشتن دفترچه بیمه سرباز می‌زنند، به نقطه اوج خود می‌رسد.

دنیس تانویچ، این فیلم را با بازیگران غیر حرفه‌ای، یعنی خانواده واقعی نظیف موجیچ، فیلم‌برداری کرده است. هیأت داوران، از این گذشته، از این پدر سخت‌کوش قدردانی کرد و خرس نقره‌ای برای بهترین بازیگر مرد را نیز به نظیف موجیچ اهداء کرد.

ستاره‌ای از شیلی

●پائولینا گارسیا در فیلم «گلوریا»

خرس نقره‌ای برای بهترین بازیگر زن به پائولینا گارسیا به خاطر بازی در فیلم «گلوریا» ساخته سباستین للیو از شیلی رسید. از نخستین نمایش این فیلم در روز سوم جشنواره، همه منتقدان رسانه‌های آلمانی یک صدا پاولینا گارسیا را نامزد دریافت این جایزه کردند.

پائولینا گارسیا که به «مریل استریپ آمریکای لاتین» معروف است، در این فیلم نقش زن ۵۸‌ساله موفقی را بازی می‌کند که در جست‌وجوی معنی زندگی و خوشبختی است. آشنایی با مردهای متفاوت در کلوپ «مجرد‌ها»ی محل زندگی گلوریا و گذران شبی با آنان، او را از نظر روحی ارضاء نمی‌کند. جست‌وجوی این زن بی‌تاب که مادر پسر و دختری بزرگسال و تحصیلکرده هم هست، پس از چندی با درک این مهم که برای خوشبخت بودن، عشق تنها راه نیست، پایان می‌گیرد. سباستین للیو، در این فیلم تراژدی ـ کمدی جست‌وجوی گلوریا را در متن رویدادهای سیاسی ۴۰ سال گذشته و ناآرامی‌های اجتماعی چند سال اخیر شیلی قرار داده است. این فیلم که سرشار از نیروی زندگی، نشاط و موسیقی است، سرانجام با نمایش قدرت درونی فرد در هماهنگی با دنیای انسانی دیگران پایان می‌یابد.

فیلم «شاهزاده آوالانچ» از این انسان‌ها و دنیای روابط انسانی، به‌کلی خالی است: آنان همگی در نتیجه آتش‌سوزی سال ۱۹۸۸ از بین رفته یا نقل مکان کرده‌اند. تنها آلوین و لانس، دو کارگر اداره راهنمایی و رانندگی که مسئول خط‌کشی جاده‌های خالی از خودرو و انسان است، باقی مانده‌اند. این دو با شعار «زندگی ادامه دارد»، به‌گونه‌ای زندگی می‌کنند که گویا اتفاقی رخ نداده و همه چیز مانند پیش در حال جریان است. خرس نقره‌ای برای بهترین کارگردان، به دیوید گوردون گرین، کارگردان آمریکایی این فیلم اهداء شد.

خرس نقره‌ای برای بهترین فیلم‌بردار

عزیز زامباکیف، فیلمبردار فیلم «درس‌های هارمونی» ساخته امیر بایگازین، کارگردان ۲۸ ساله‌ای از قزاقستان، جایزه خرس نقره‌ای برای بهترین فیلم‌برداری را از آن خود کرد. این فیلم یک روز پس از نمایش، در صدر جدول فیلم‌های برگزیده منتقدان اغلب رسانه‌های آلمان قرار گرفت.

●«فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»

ساخته میترا فراهانی

عزیز زامباکیف درابتدای فیلم، پسرکی نحیف را نشان می‌دهد که در حیات بی‌دار و درخت و لخت دهی دورافتاده در سرمای گزنده یک روز زمستانی گوسفندی را به دام می‌اندازد و مشغول ذبح آن می‌شود. دوربین با حوصله جزئیات این سلاخی بی‌سر و صدا را در نماهایی طولانی و آرام دنبال می‌کند. تماشاگر با توجه به اینکه امیر بایگازین، در ساختن این فیلم از امکانات «برنامه‌های استعدادهای جوان» برلیناله و جشنواره فیلم لوکارنو بهره گرفته، تصور می‌کند که با فیلمی مردم‌شناسانه از زندگی عادی قزاق‌ها روبروست. در صحنه‌های بعدی که به کندی آهنگ فیلم‌های مکتب برلین جریان می‌یابد، این تصور ولی محو می‌شود و خط اصلی داستان که نمایش خشونت و سنگدلی در تمامی ابعاد آن و در گستره‌های گوناگون است، مشخص می‌شود: اسلان شاگرد مدرسه ۱۳ ساله‌ای است که در مدرسه از سوی همکلاسی‌های خود مورد آزار و اذیت و تمسخر قرار می‌گیرد. رهبر یکی از باندهای باج‌گیر مدرسه که حاصل «عملیات» سبعانه خود را در اختیار باندهای بزرگ‌تر خارج از این محیط آموزشی قرار می‌دهد، سر دسته این عملیات دوره‌ای است. هنگامی که اسلان و دوستش به اتهام قتل رهبر باند باج‌گیر مدرسه دستگیر می‌شوند و به زندان می‌افتند، مأموران پلیس برای اعتراف‌گیری به تنها وسیله‌ای که متوسل می‌شوند، اعمال خشونت و شکنجه‌های طاقت‌فرسای روحی و جسمی است....

بهمن محصص در برلین

در بخش پانورامای برلیناله ۲۰۱۳ مستندی از میترا فراهانی، فیلم‌ساز جوان ایرانی با عنوان «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» نیز به نمایش گذاشته شد. در این مستند موفق، بهمن محصص، نقاش و تندیس‌ساز نام‌آشنای ایرانی از زندگی، آثار و دیدگاه‌های خود سخن می‌گوید. آن‌طور که در فیلم نشان داده می‌شود، محصص خود ساختار فیلم، آغاز و پایان آن را تعیین کرده است: چشم‌اندازهایی از شمال ایران (محصص،‌زاده رشت است)، دریای خزر و گفته‌ای از شاعر محبوب نقاش، آغاز فیلم است و در پایان آن، باز هم این صدای محصص است که کلام آخر را بر زبان می‌آورد: «بعد هم می‌نویسی فین و تمام.»

بهمن محصص، خود پیش از پایان فیلم و آغاز کار بر روی آخرین اثرهنری‌اش، این «دنیای ویران را که پر از آدم‌های احمق و فاجعه است»، ترک گفته است: «مرگ به نظر من یک روند طبیعی پس از زندگی است.» او در فیلم فراهانی مردی است از نظر جسمی ضعیف و از نظر روحی سرزنده، بذله‌گو و خوش‌مشرب که مشتری‌های پولدارش را (دو برادر هنردوست ایرانی مقیم دوبی که به او سفارش کار می‌دهند و چند اثر باقیمانده از او را «همین طور چکی» می‌خرند) با لطیفه‌های درست و نادرست درباره پیکاسو و دالی و دیگر هنرمندان می‌خنداند و همچون تاجری ماهر، با آنان بر سر اندازه و بهای تابلو‌ها چانه می‌زند: «آقای محصص، می‌شه تابلو ۲ در ۵، ۱ بشه؟» محصص جواب می‌دهد: «چرا نمی‌شه. منتها قیمتش هم فرق می‌کنه.»

فراهانی در «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»، موفق شده است با کمک ساختاری منسجم، تصاویری گویا، موسیقی‌ای درخور و مناسب، زوایای «خوب و بد» شخصیت این هنرمند برجسته را در واپسین روزهای زندگی‌اش، به نمایش درآورد و آثار او را که بخش اعظم آن‌ها به دست خود محصص نابود شده است، دست‌کم در این فیلم جاودانه کند.

در برلیناله ۲۰۱۳ که در شامگاه روز ۱۶ فوریه با اهدای جوایز به بهترین‌های سینما به پایان رسید، در مجموع ۴۰۴ فیلم به نمایش در آمد.

●برلیناله ۲۰۱۳ در رادیو زمانه

فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد

جعفر پناهی پشت پرده سانسور

خرس نقره‌ای برلیناله برای جعفر پناهی

فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد

hosseinn — Sat, 16 Feb 2013 15:38:03 +0000

مستند «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» ساخته میترا فراهانی در جشنواره فیلم برلین

الاهه نجفی

الاهه نجفی – میترا فراهانی پس از سال‌ها بهمن محصص را که بعد از انقلاب در تبعید به‌سر می‌برد و گوشه‌گیری اختیار کرده بود، پیدا می‌کند. مستند «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» در تجلیل از بهمن محصص ساخته شده. محصص در سال ۶ مرداد ۱۳۸۹ در رم جهان ما را ترک کرد.

ماجرای شکل‌گیری این مستند ساده است: یک هنرمند و سینماگر تبعیدی جوان به جست‌و‌جوی بهمن محصص، هنرمند و مجسمه‌ساز شناخته‌شده کشورش در تبعید برمی‌آید و سرانجام هم او را می‌یابد. محصص در تنهایی و انزوا در هتلی در رم زندگی می‌کند.

«فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد» حاصل دیدار دو هنرمند تبعیدی از دو نسل است که یک چیز آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد: تبعید و تاریخ و زبان مشترک. در این میان بهمن محصص که به نسلی دیگر تعلق دارد و در ۹ اسفند ۱۳۱۰ در رشت به دنیا آمده، به‌هیچ وجه یک پیرمرد خوش‌مشرب و خوش‌اخلاق نیست. او مردی‌ست سالخورده، با یک «من» بسیار بزرگ، عبوس اما خوش‌سخن که درباره خودش می‌گوید: «من فردی هستم با یک اهمیت تاریخی.» او همچنین تصورات کاملاً مشخصی دارد از مستندی که میترا فراهانی قصد دارد درباره او و شخصیتش بسازد.

میترا فراهانی،

فیلمساز ایرانی

در جشنواره فیلم برلین

محصص دوران اوج هنری‌اش را که به سال‌های دهه ۱۹۶۰ برمی‌گردد، مدتی‌ست پشت سر گذاشته. در آن سال‌ها نقاشی‌ها و مجسمه‌های او که تصویری متفاوت از واقعیت را عرضه می‌کردند، در غرب و در ایران مورد اقبال قرار گرفته بودند.

در این فیلم ما با بهمن محصصی آشنا می‌شویم که یک هنرمند هم‌جنسگراست و به عقاید و نظرات و شیوه زندگی‌اش همچنان پایبند است. او در رم یک زندگی بوهیمایی در پیش گرفته و ظاهراً از زندگی‌اش لذت می‌برد.

فراهانی برای بازآفرینی زندگی محصص در رم از تصاویر آرشیوی هم استفاده می‌کند. در این تصاویر محصص جوان را می‌بینیم که از قدیم به شهر رم آمد و شد داشته و به سخنان پرشور و به «فالوس» علاقمند بوده. او طبعاً پس از انقلاب زندگی در رم را برمی‌گزیند و تا پایان زندگی‌اش هم در همین شهر می‌ماند. به‌راستی نمی‌توان تصور کرد که یک هنرمند هم‌جنسگرا که به عقایدش هم سخت پایبند است، در کشوری که روحانیون بر آن حکم می‌رانند، در آرامش زندگی کند. اتفاقاً به همین دلیل عقاید او پیرامون هم‌جنسگرایی در غرب قابل تأمل است. محصص می‌گوید: «اگر همه چیز مجاز باشد، پس تکلیف لذت بردن از یک کار خلاف چه می‌شود؟»

به‌راستی شگفت‌انگیز است که چگونه میترا فراهانی و بهمن محصص، دو هنرمند از دو نسل متفاوت با هم خوب کنار می‌آیند. آن‌ها با هم صحبت می‌کنند، سیگار می‌کشند و فیلم‌های ویسکونتی را تماشا می‌کنند. فراهانی مدام به دیدار محصص در هتل محل اقامتش می‌شتابد و در این میان موفق می‌شود توجه دو خریدار آثار هنری را که از ابوظبی به رم آمده‌اند به آثار محصص جلب کند. آن‌ها مایل‌اند برای آثار تازه محصص مبلغ گزافی بپردازند.

محصص که قصد نداشت از خودش بعد از مرگش چیزی به جای بگذارد، بسیاری از آثارش را نابود کرد. بسیاری از آثار محصص اکنون فقط به شکل تصاویری در کاتالوگ نمایشگاه‌ها موجود است.

اثری که محصص قصد داشت بیافریند و به آن خریداران از ابوظبی بفروشد، اما هرگز پدید نمی‌آید. محصص که بیمار است، در مستند میترا فراهانی از کارش و از نگاهش به جهان سخن می‌گوید. هر دقیقه این فیلم مهیج است. این فیلم به همان شکلی به پایان می‌رسد که محصص پیشنهاد داده بود.
از بهمن محصص بهتر از این نمی‌توان تجلیل کرد.

ویدئو: چند صحنه از «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»، ساخته میترا فراهانی

ویدئو: چند صحنه دیگر از «فیفی از خوشحالی زوزه می‌کشد»، ساخته میترا فراهانی

منبع ترجمه و تلخیص: برلینر تسایتونگ

منبع ویدئوها: کریتیک دی ای
عکس نخست: بهمن محصص در جوانی، سایت برلیناله

زيبایی‌شناسی قتل و خشونت در « قيصر»

hosseinn — Sat, 16 Feb 2013 00:09:15 +0000

بازخوانی فیلمفارسی، قسمت دوازدهم

پرویز جاهد

پرویز جاهد - زیبایی‌شناسی قتل در فیلم «قیصر» قابل توجه است. صحنه‌های قتل با دقت و مهارت خاصی طراحی و اجرا شده است.

صحنه قتل در حمام با تیغ دلاکی (کشتن نخستین قربانی)، بسیار خشونت‌آمیز و تکان‌دهنده است و همانند صحنه قتل جنت لی زیر دوش آب درفیلم «روانی» هیچکاک پرداخت شده است. کریم آب منگل زیر دوش نمره قرار دارد. قیصر وارد دوش می‌شود. دو مرد به هم می‌پیچند. دوربین از بالا شاهد درگیری آن دو است. در نمایی بسیار نزدیک، قیصر با تیغ، ضربات تندی بر سر و صورت کریم وارد می‌آورد. نمایی از صورت پر از خون کریم نشان داده می‌شود که از درد فریاد می‌کشد اما تنها صدای آب دوش شنیده می‌شود. نمای کلوزآپی از دست قیصر که تیغ خونین را بالای دیوار دوش می‌گذارد. به دنبال آن نمای دست خون‌آلودی می‌آید که بر روی کاشی‌های سفید کشیده می‌شود و پس از آن نمایی از کف حمام نشان داده می‌شود که آب و خون بر آن جاری است. در تک تک نماهای این صحنه، خشونت موج می‌زند. در صحنه سلاخ‌خانه نیز با اینکه کیمیائی از نمایش مستقیم کشتن رحیم آب منگل می‌پرهیزد اما حرکت قیصر در میان لاشه‌های آویخته گوشت و مونتاژ موازی با ضربه‌های کارد که لاشه گاو را تکه تکه می‌کند، خشونت صحنه را دو چندان می‌سازد؛ و سرانجام در سکانس نهایی نیز که در ایستگاه متروکه راه آهن می‌گذرد، خشونت شکل عریان‌تر و بی‌رحمانه‌تری می‌یابد. ضربه‌های چاقوی قیصر و قربانی‌اش (منصور آب منگل) شکم هر دو را دریده و نمایشی خونین و دلخراش از خشم و نفرت و انتقام به راه می‌اندازد.

پرویز جاهد: انتقام فردی قیصر

جنبه‌ای سیاسی یافت

و به عنوان نشانه‌ای

از یک اعتراض و شورش عمومی ‌

بر علیه دستگاه حاکم تعبیر شد.

از مجموع هفت مرگی که در قیصر اتفاق می‌افتد، پنج تای آن‌ها با ضربه‌های چاقوست. از این نظر، فیلم قیصر یکی از خشن‌ترین آثاری است که تاکنون در سینمای ایران ساخته شده است. خشونتی که بازتاب خشونت جاری در جامعه ایران در سال‌های دهه ۱۳۴۰ و پیش‌گویی خشونت‌هایی است که در دهه‌های بعد در فضای سیاسی ایران رخ می‌دهد.

به اعتقاد احمد میر احسان، منتقد فیلم «چاقوی قیصر، تفسیری هم‌نوا با روحیه و تجربه زمانه و روان‌شناسی نسل جوان آن سال‌ها و راه حل روشنفکران آن دوران داشت. این یک نماد کاملاً ایرانی بود که به همه آن تئوری‌های مبارزه قهرآلود و جان بر کف رسالات مخفی، مشروعیت ریشه‌دار می‌داد. با قیصر، نوجوان اهل کتاب و اعلامیه، از قتل آشنازدایی می‌کرد و به آن هویتی روشنفکرانه می‌داد.»

«قیصر» در گفتمان سنت و مدرنیته در ایران نیز یک نمونه اثری شاخص و قابل توجه است که فضای سیاسی و اجتماعی ایران دهه ۱۳۴۰ و تضادهای جامعه ایرانی در آن بازتاب یافته است. اگر قیصر را در کانتکست سیاسی، اجتماعی دوره تاریخی خاص آن یعنی دهه ۱۳۴۰ ایران بررسی کنیم آن را در ظاهر حامل ایدئولوژی سنتی، مردسالار، خشن و واپس‌گرایی خواهیم یافت که در برابر روند پرشتاب مدرن شدن و به عبارتی بهتر، غربی شدن جامعه مقاومت می‌کند. از این منظر قیصر مبلغ و مدافع تمام ارزش‌های سنتی و ضد مدرن و بیانگر دیدگاه‌های جزمی ‌و ایدئولوژیک روشنفکران آن عصر خواهد بود.

اما از سوی دیگر، دهه ۱۳۴۰، دهه‌ای است که پروژه مدرنیزه کردن و غربی کردن جامعه به شدت از بالا یعنی از سوی حکومت شاه دنبال می‌شود و به دلیل بافت و ساختار سیاسی جامعه، مقاومت‌هایی را نیز در پایین یعنی در مردم سبب شده است. دوره‌ای که استبداد سیاسی، اختناق و سانسور شدید سیاسی، راه را بر هرگونه دیالوگی بین حکومت و مخالفان آن بسته است. در چنین شرایطی، مخالفان حکومت با خاستگاه‌ها و ایدئولوژی‌های مختلف از نیروهای مارکسیستی گرفته تا تندروهای اسلامی ‌در مخالفت با ایده‌ها و برنامه‌های حکومت به خشونت و ترور روی آورده‌اند. قیصر محصول نگاه چنین دوره‌ای است. فضا و دنیای ظلم‌ستیز و عدالت‌طلبانه قیصر و قانون‌شکنی عصیان‌گرایانه قهرمان آن دقیقاً با خواست‌ها و تمایلات روشنفکران معترض از یک سو و آرزوهای سرکوب شده جوانان عاصی از سوی دیگر، همخوانی داشت. به این ترتیب، انتقام فردی قیصر جنبه‌ای سیاسی یافته و به عنوان نشانه‌ای از یک اعتراض و شورش عمومی ‌بر علیه دستگاه حاکم تعبیر شد.

احمد میراحسان، در تحلیل خود از فیلم قیصر معتقد است که بدون درک روحیه زمانه نمی‌توان موفقیت کم‌نظیر و کارکرد اجتماعی و اخلاقی قیصر را درک کرد. وی می‌نویسد: «در پایان دهه چهل، بد یا خوب، فیلم قیصر، رؤیای مخفی مردم یک دوران، رؤیای آفریننده و سازنده و روشنفکران جوان و رؤیا‌های عاصی زمانه را با هم بازمی‌گفت؛ زمانه‌ای با پرسش‌هایی که تنها با رجوع به متن آن دهه می‌توان آن‌ها را به درستی درک کرد. بدون یادآوری آن فضا، آن روحیات، آن اعتقادات و عواطف و آن یأس‌ها و دلمردگی‌ها نمی‌توان متوجه رؤیای فیلم قیصر شد. رؤیای خواهر تجاوز شده و ضرورت کاربرد چاقو و در کف نهادن جان که حاصل سرخوردگی و بی‌اعتمادی از فرهنگ بی‌ریشه‌ای بود که عناصر سنتی اخلاقیات گذشته و مفاهیمی نظیر مردانگی، غیرت وناموس‌پرستی را با لاقیدی و عشرت‌طلبی آزادانه خود به سخره می‌گرفت.»

نجف دریابندری: قیصر به هیچ وجه امکان ادامه حیات ندارد،

یا باید وجود خود را نفی کند

و با آنچه بوده و هست وداع گوید،

یعنی به یک معنی حقیقی بمیرد

و یا آنکه در واقع

به پیشباز مرگ برود.

به نظر میراحسان، جوان عصیانگر ایرانی «قیصر را تمثیل مردانگی و غیرتمندی یافت. از انتقام او خشمش فرومی‌نشست و سرشار از احساسات پاک و منزه‌طلبانه نفی شر می‌شد. در‌‌ همان حال که عاشق هنر و ادبیات و سینمای آوانگارد غربی بود. البته در این هوا، نه قیصر بلکه حادثه سیاهکل، رادیو میهن‌پرستان، اعلامیه‌های سازمان‌های چریکی، چه‌گوارا، ساواک، شکنجه، اخبار مقاومت کتیرائی و آیت‌الله طالقانی و حنیف‌نژاد و اندکی لنین و خیلی استالین و بیشتر از آن‌ها مائو و کاسترو و ماریگلا که تضاد کافکا و گوگن و پیکاسو را با هوشی مینه و احمد‌زاده... به سود مشی چریکی حل می‌کرد.»

رویکرد اخلاقی قیصر، کاملاً سنتی و ضد مدرن است و در فرهنگ بدوی و قبیله‌ای- عشیره‌ای ریشه دارد. قیصر مدافع ارزش‌ها و اخلاقیات و فرهنگی است که در آن شرافت، ناموس‌پرستی، مردانگی، غیرت و حق‌طلبی اهمیت داشته و ستایش می‌شود. احمد میراحسان در انتقاد از فردگرایی قیصر می‌نویسد: «حرکت فردی قیصر و خشونت و قتل و عملکرد ضد قانونی او و موجودیت سطحی‌اش، از منظر مدرنیته، غیر قابل دفاع و بد‌ترین جلوه فرهنگ مردسالار عشیره‌ای است که مفاهیمی چون غیرت، ناموس و شرافت، ارزش‌های مقدس اخلاقی او به شمار می‌آیند. انتقاد از این حرکت، به معنی تأیید تجاوز به خواهر قیصر نیست که آن هم از نظر تلقی مدرن، تجاوز آشکار به حقوق فردی است و مستوجب مجازات قانونی. اما از سوی دیگر، مقابله با تجاوز، به معنی تأئید اقدام به جرم قیصر نمی‌تواند باشد، حتی با قبول تفسیر دور و دراز روشنفکران موافق که خارج از ظرفیت واقعی قیصر بود، اگر این فیلم، قصد مقابله با نظم فاسد موجود را داشت، باز راه حل بیهوده، خشن و عشیره‌ای را پیشنهاد می‌کرد که نه به حفظ شرافت بلکه به کشت و کشتار ختم می‌شد.»

اما پرویز دوایی در نقد مشهور خود که در‌‌ همان زمان منتشر شد، از منظری متفاوت به فیلم قیصر نگاه کرده است. دوایی در نقد ستایش‌گرانه خود بر «قیصر»، با رویکردی اخلاق‌گرایانه به دفاع از ارزش‌های اخلاقی فیلم برخاست. وی با صراحت، اقدام عصیان‌گرایانه و فردی قیصر را ستود و آن را حماسه «شکست» نامید. دوایی حرکت قیصر را مبتنی بر «مردی و مردانگی و غیرت و جوانمردی» ارزیابی کرده و آن را «انسانی‌ترین، سالم‌ترین، لذت‌بخش‌ترین عملی» دانست که از «مردی چون او (قیصر) می‌توان انتظار داشت. گیرم این عمل منطقی و قانونی و مذهبی نیست.... گو نباشد.»

دوایی در نوشته خود، بر ارزش‌های منسوخ شده زمانه حسرت ‌خورده و قیصر را مرگ این ارزش‌ها دانسته است. به نظر دوایی: «قیصر، مرثیه مرگ آدم‌هایی است که ارزش‌های دنیای "فرمان" و قیصر آن‌چنان برایشان مهجور شده که تجلی این جور غیرت‌ها و ناموس‌پرستی‌ها نه فقط به نظرشان تعجب‌آور بلکه خنده‌دار می‌نماید و تقصیری هم ندارند. این روزگار، نظام روزگار، وضع را طوری چرخانده که نوجوانان خود، همشیرگان محترم را به پارتی‌های شوخ و شنگ می‌برند تا با همشیره محترم دوستان آشنایی به هم برسانند.»

ابراهیم گلستان: در حجم جسمی

این فیلم، آدم‌ها در یک سطح ساده‌اند. کمتر توجهی به زندگی

حسی و روح فردی آن‌ها شده است، هر چند در ظاهر ناموس و انتقام آن‌ها را به حرکت درآورده است.

عکس: پرویز جاهد

در واقع دوایی قیصر را بهانه کرده و به انگیزه نقد آن، با رویکردی مشابه رویکرد آل‌احمد در «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران»، سیاست فرهنگی نظام حاکم و غربزده شدن جامعه را به باد انتقاد می‌گیرد، غافل از آنکه خروش قیصر در فیلم علیه کسانی صورت می‌گیرد که اگرچه از نظر شخصیت‌پردازی، هویت دقیق و روشنی ندارند اما هیچ نشانی از غرب‌زدگی در ظاهر و رفتار آن‌ها دیده نمی‌شود و بیشتر به تیپ‌های سنتی از نوع قیصر شباهت دارند.

به نظر نجف دریابندری نیز «قیصر، جوان پاکیزه‌ای است و خونخواهی و قتل جزو ذات او نیست، فقط عارض بر زندگی اوست (...) قیصر جنایتکار نیست. قیصر حتی نازک‌دل است، چنانکه نمی‌تواند جان دادن دو ماهی کوچک در یک تنگ آب را تحمل کند، ولی خیلی راحت می‌تواند تن کریم آب منگل را با تیغ دلاکی‌اش آش و لاش کند.».

دریابندری این تناقض را ناشی از وضعیتی می‌داند که قیصر در آن گرفتار است. به اعتقاد دریابندری «اساس حیات و هستی قیصر نفی شده است. قیصر به هیچ وجه امکان ادامه حیات ندارد، یا باید وجود خود را نفی کند و با آنچه بوده و هست وداع گوید، یعنی به یک معنی حقیقی بمیرد و یا آنکه در واقع به پیشباز مرگ برود.»

اما ابراهیم گلستان نیز با اینکه از مدافعان قیصر به‌شمار می‌رود اما نگاه او به قیصر فارغ از این‌گونه داوری‌ها و ارزش‌گذاری‌های اخلاقی است. از نظر گلستان، «قیصر آدمی‌ سطحی است. یک قهرمان روحی نیست (...) در حجم جسمی این فیلم، آدم‌ها در یک سطح ساده‌اند. کمتر توجهی به زندگی حسی و روح فردی آن‌ها شده است، هر چند در ظاهر ناموس و انتقام آن‌ها را به حرکت درآورده است. در واقع آن‌ها نه عامل‌اند و نه زیر نفوذ. بازیگراند، می‌چرخند، تنها برای سرگرمی تماشاگر.»

اکنون بیش از ۴۰ سال از نخستین نمایش فیلم «قیصر» می‌گذرد. در این فاصله نقد‌ها و نظرهای زیادی درباره این فیلم نوشته و منتشر شده است، اما نظر به اهمیت آن در تاریخ سینمای ایران، هنوز می‌توان آن را با رویکردهای مختلف، از نظر تماتیک یا سبکی، بررسی و تجزیه و تحلیل کرد و جنبه‌های متنی و فرامتنی آن را شکافت.

منابع:

قیصر، سرمشق کاملی از مسعود کیمیائی برای مسعود کیمیائی. ابراهیم گلستان. نقل از مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار مسعود کیمیائی. ۱۳۶۴.

قیصر، مرثیه‌ای برای ارزش‌های از دست رفته. پرویز دوائی. (نقل از‌‌ همان منبع)

قیصر، پس از بیست سال سیاه مشق. نجف دریابندری. (نقل از‌‌ همان منبع)

قیصر را فراموش کنیم. احمد میر احسان. فیلم و سینما. شماره ۷. تیر ماه ۱۳۷۷.

●بازخوانی فیلمفارسی:

فیلمفارسی و گفتمان انتقادی فیلم در ایران- بخش نخست

فیلمفارسی و گفتمان انتقادی فیلم در ایران - بخش دوم

طبقه‌بندی مخاطبان فیلمفارسی، بخش سوم

فیلمفارسی و مخاطبان آن، بخش چهارم

تضاد سنت و مدرنیته در فیلفارسی - ۱، بخش پنجم

تضاد سنت و مدرنیته در فیلمفارسی - ۲- بخش ششم

تصویر شهر در فیلمفارسی - ۱، بخش هفتم

تصویر شهر در فیلمفارسی – ۲، بخش هشتم

تصویر زن ایرانی در فیلمفارسی، بخش نهم

لمپنیسم در فیلمفارسی، بخش دهم

«قیصر» و ظهور قهرمانان ستیزه‌جو و تیره‌بخت، بخش یازدهم

جعفر پناهی پشت پرده سانسور

hosseinn — Thu, 14 Feb 2013 12:11:57 +0000

فیلم «پرده» ساخته جعفر پناهی در جشنواره فیلم برلین

اکبر فلاح‌زاده

اکبر فلاح‌زاده - جعفر پناهی نتوانست بیاید. مسئولان برلیناله هر چه تلاش کردند او را به برلین بیاورند تا هنگام نمایش فیلم «پرده» حاضر باشد، به جایی نرسیدند.

مقابل محل برگزاری جشنواره فیلم برلین نمایندگان جایزه صلح جشنواره با تصویر تمام‌قدی از پناهی ایستاده‌اند. زیر تصویر او به زبان‌های مختلف نوشته‌ شده: «او باید اینجا باشد.»

اعضای آکادمی فیلم آلمان در آستانه نمایش فیلم پناهی یادداشت اعتراضی به سفیر دولت جمهوری اسلامی می‌دهند. روز قبل از این اقدام، دولت آلمان از جمهوری اسلامی خواسته بود به پناهی اجازه سفر به برلین بدهد اما با کله‌شقی آن‌ها روبرو شده بود.

هر چه هست فیلم پناهی در غیاب او نمایش داده می‌شود. جعفر پناهی بنا به حکم دادگاه جمهوری اسلامی به ۲۰ سال محرومیت از فیلمسازی و شش سال حبس تعزیری محکوم شده است.
پناهی در مورد فیلمش نوشته است: «خیال و افسردگی در بستر داستان جاری است.» در این فیلم هر یک از اشخاص در دیگری بازتاب می‌یابد و مرز داستان و واقعیت از بین می‌رود.

به نوشته پناهی، فیلم «پرده»، داستان زندان است، نوعی خوددرمانی برای رهایی از افسردگی. این فیلم به یک معنا بیانیه مبارزه‌جویانه فرهیختگان ایرانی از جمله فیلمسازان، هنرمندان و مبارزان سیاسی است که رژیم ایران می‌خواهد دهانشان را ببندد.

به گفته کامبوزیا پرتوی (کارگردان فیلم «کافه ترانزیت») که در این فیلم با پناهی همکاری دارد: «کار کردن در این شرایط دشوار، سخت است. اما از آن سخت‌تر این است که آدم کار نکند.»

●نمایی از «پرده» ساخته جعفر پناهی

در این فیلم هر یک از اشخاص

در دیگری بازتاب می‌یابد

و مرز داستان و واقعیت

از بین می‌رود.

برای آنکه بتوانند هر جور که شده کار کنند، پناهی و پرتوی و خانم بازیگری به نام مریم مقدم به خانه دورافتاده‌ای در ساحل دریای خزر می‌روند. پرده‌ها را می‌کشند و شروع به کار می‌کنند. کشیدن پرده‌ها برای آن است که آن‌ها هنگام فیلمبرداری از بیرون دیده نشوند.فیلمی در شرایط غیر ممکن، یک فیلم غیر ممکن، شبیه «این یک فیلم نیست» که پناهی در سال ٢٠١١ در مورد حبس خودش ساخت.
فیلم «پرده» با نمایی از دریا از پشت پنجره‌ای که مانند سلول زندان میله‌های آهنی دارد، شروع می‌شود. خیال و واقعیت در هم می‌آمیزند. پناهی باشد یا نباشد، در هر صحنه حضورش حس می‌شود. او نیست، وقتی مرد (کامبوزیای پرتوی) در ساحل از تاکسی پیاده می‌شود و با چمدان و کیف به سمت ویلا می‌آید. مرد که وارد ویلا می‌شود، پناهی هم هست. مرد سگ کوچکی از کیفش بیرون می‌آورد و دست به کار سر هم کردن یک توالت کوچک برای سگ می‌شود. چون برای سگ هم بیرون رفتن خطرناک است. در ایران سگ را نجس می‌دانند و او را می‌کشند. به همین دلیل باید پنهانی نگه‌شان داشت. مرد سگش را که جلوی تلویزیون لم داده از دیدن اخبار هولناک در مورد وضع حیوانات در ایران منع می‌کند. او صدای تلویزیون را که خبر نابودی سگ‌ها را می‌دهد، خاموش می‌کند.
دارند فیلمنامه می‌نویسند که یک دفعه یک خواهر و برادر جوان به خانه‌شان پناه می‌آورند. آن‌ها مهمانان یک پارتی بوده‌اند که از چنگ پلیس در رفته‌اند. دختر (مریم) روزنامه‌نگار است، برادرش می‌خواهد مدت کوتاهی او را اینجا در این خانه بگذارد تا بعد بیاید ببردش. دختر افسرده است و خیال خودکشی دارد.

پلیس به در می‌کوبد، از دوردست‌ها صدای موزیک و پایکوبی و دیگر نواهای زندگی به خانه راه می‌یابد. سگ با توپ بازی می‌کند، پنجره خانه را از بیرون می‌شکنند. در همه این احوال پناهی در خانه است و خودش هم جایی در حال فیلم‌برداری دیده می‌شود.

مریم مقدم: «من در این فیلم قسمت تاریک زندگی پناهی

را مجسم می‌کنم،‌‌

همان قسمتی از او که

دیگر از امید خالی شده است.»

ترکیبی از نماهای میله‌های آهنی، پرده‌ها، درهای چوبی، و نگاه‌های وحشت‌زده کسانی که به این خانه پناه آورده‌اند، قسمت نخست فیلم را تشکیل می‌دهد. این نماهای گذرا از شرایط محبوس بودن، دست‌مایه فیلم‌های قدیمی جعفر پناهی هم بوده‌اند: به یاد آوریم فیلم «آفساید» (برنده جایزه خرس نقره‌ای جشنواره فیلم برلین در سال ٢٠٠۶) را که دختران جوان خود رابه شکل مرد‌ها درآورده‌اند تا بتوانند برای تماشای بازی وارد استادیوم شوند. دختر‌ها گیر می‌افتند، بیرون درهای استادیوم نگه داشته می‌شوند و از‌‌ همان بیرون همراه نگهبانانشان بازی را با شنیدن فریاد تماشاگران دنبال می‌کنند.
فیلم «دایره» (برنده شیر طلایی جشنواره ونیز ٢٠٠٠) هم روایت داستان هفت دختر زندانی در یک جامعه مردسالار است. در فیلم «آینه» (برنده یوزپلنگ طلایی جشنواره لوکارنو ١٩٩٧) نیز با اعتراض یک دختر بچه شش ساله در بلبشوی خیابان‌های تهران روبروییم: این فیلم روایتگر داستان دخترک خردسالی به نام بهاره است که مادر او پس از تعطیل شدن مدرسه، به دلیل نامشخصی، برای بردن او از مدرسه نیامده است. به همین دلیل دخترک پس از مدتی انتظار تصمیم می‌گیرد به‌تنهایی به سمت خانه حرکت کند که در راه گم می‌شود. در نیمه‌های فیلم، بازیگر نقش بهاره، یک‌باره از ادامه بازی طفره می‌رود و فیلمبرداری قطع می‌شود. از این پس ظاهراً داستان قطع و واقعیت شروع می‌شود و به چگونگی رسیدن دخترک به خانه‌اش می‌پردازد. به این ترتیب دخترک که خودش را اسیر نقش می‌بیند با رفتن به خانه، خودش را از قید و بند داستان رهامی کند. درست همین کار را بازیگران فیلم «پرده» می‌کنند. آن‌ها هم یک‌باره زیر کاسه و کوزه فیلمنامه می‌زنند و از نقششان بیرون می‌آیند: دختر از سر اعتراض تمام پوشش‌های بنجره‌ها را پاره می‌کند و زندگی بیرون خانه را به درون می‌کشاند. پناهی هم او را به ساحل دریا می‌فرستد. اما دوباره دختر نشسته روی مبل دیده می‌شود و خود پناهی به ساحل می‌رود. باز خیال و واقعیت در هم می‌آمیزند و پایان فیلم جوری است که می‌تواند آغاز آن هم باشد.
مریم مقدم در نشست نقد فیلم در جشنواره می‌گوید: «من در این فیلم قسمت تاریک زندگی پناهی را مجسم می‌کنم،‌‌ همان قسمتی از او که دیگر از امید خالی شده است.»

پرتوی به خبرنگاران می‌گوید:

«شاید هم من خودم خودم را حبس کرده‌ام؟»
پرسشی زجر آور‌تر و شورش‌گرانه‌تر

از این نمی‌شود پیدا کرد.

همسایه‌ای که چشمش به چراغ‌های روشن خانه می‌افتد، و در پی آن زن همسایه مهربانی که غذا می‌آورد، تعمیرکاری که پنجره نو را به جای پنجره شکسته کار می‌گذارد، این‌ها همه آیا خیال یا واقعیت‌اند؟ آیا «پرده» فیلم سینمایی یا یک‌جور مستند از نوع خود است یا ترکیب خاصی از این دو است؟

مرد هم در این فیلم مانند پناهی با تلفن هوشمند فیلم می‌گیرد و خود پناهی و پرتوی هم در حال بازی در اتاقی که پرده‌هایش را از ترس کشیده‌اند، دیده می‌شوند. آدم از این شرایط وحشت می‌کند، که کار ساده‌ای مانند کشیدن پرده‌ها هم گاهی دل می‌خواهد.

پرسیدنی است که آیا فیلمسازی که از فیلم ساختن منع شده، می‌تواند در چهاردیواری خانه‌اش بر واقعیت چیره شود؟ پناهی معتقد است که می‌تواند. آیا خیال هم در این فیلم زیر فشار سانسور خود را حبس کرده است؟ در مورد معمای کلید در این فیلم، پرتوی به خبرنگاران می‌گوید: «شاید هم من خودم خودم را حبس کرده‌ام؟»

پرسشی زجر آور‌تر و شورش‌گرانه‌تر از این نمی‌شود پیدا کرد.

فیلم «پرده» در یک کلام داستان پژمرده شدن هنر است هنگامی که در بند باشد.

در پاسخ به این پرسش یک خبرنگار که آیا برای ساختن این فیلم ممکن است به دردسر بیافتند، پرتوی پاسخ داد: «فعلاً که خبری نشده.» او گفت نکته مثبت این است که این فیلم در بخش مسابقه، و نه خارج از آن نمایش داده می‌شود.

با این حال خوب‌ ‌بود که دیتر کوسلیک (Dieter Kosslick) رئیس جشنواره فیلم برلین در مورد این فیلم استثنایی یک استثناء هم قائل می‌شد و از مهمانان ایرانی مقابل خبرنگاران استقبال می‌کرد.

منبع ترجمه: تاگس اشپیگل