مهدی یزدانی خرم

مردی که همه‌ چیز می‌دانست

Sun, 24 Jun 2012 00:48:32 +0000

در نقد رمان «من منچستر یونایتد را دوست دارم» نوشته مهدی یزدانی‌خرم

محمد میرزاخانی

کتاب زمانه - «من منچستر یونایتد را دوست دارم» نوشته مهدی یزدانی‌خرم در اردیبهشت ماه سال جاری منتشر شد و اکنون به جاپ دوم هم رسیده است. این رمان در سال‌های دهه ۱۳۸۰ آغاز می‌گردد، به گذشته می‌رود و نویسنده ما را با خود، در روایتی پیچ در پیچ و چند لایه به سال‌های دهه ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ می‌برد و در این سفر تاریخی به تاریخ معاصر ایران، خواننده‌اش را با بیش از ۱۰۰ شخصیت آشنا می‌کند.

یزدانی‌خرم گفته است که این رمان، «اثری‌ست در جعل تاریخ و هجو زمان» محمد میرزاخانی، نقد مفصلی بر این رمان نوشته است. بخش نخست این نقد را روز جمعه ۲ تیر ۱۳۹۱ در «کتاب زمانه» منتشر شد. بخش دوم و پایانی این نقد را می‌خوانید:

چهار) تاریخ و استعاره: آب را بریزید همان‌جایی که می‌سوزد

۱. در اولین سطح یا لایه‌ی رویی داستان، آن‌چه از تاریخ در این داستان می‌خوانیم، تاریخ دو سه دهه‌ی آغاز همین سده‌ی خورشیدی است. اما در لایه‌های بعدی می‌توان تاریخ دوره‌های دیگر را هم در «من منچستر یونایتد را دوست دارم» مشاهده کرد.

محمد میرزاخانی:

● نگاهِ نویسنده رو به جلو است: استفاده از تاریخ گذشته‌ی نه ‌چندان ‌دور برای بازگویی تاریخ روزگار خود.
● عمق ماجرا حکایت از تاریخ دو سه دهه‌ی اخیر این قرن دارد: قتل‌های زنجیره‌ای، قتل روزنامه‌نگاران، مسئله‌ی حجاب، اقتصاد بیمار کشور، مسئله‌ی امنیت ملی، تکیه‌کلام‌های سیاست‌مداران امروز ایران.
● نویسنده‌ی این رُمان، تاریخ این دوران را کم‌وبیش خوانده؛ اما او پیوندهای زیرین جریان‌ها را چندان ـ دقیق و عمیق ـ درک نکرده است.
● همه‌ی شخصیت‌های داستان تقریباً به یک اندازه اهمیت دارند و به همین شکل تقریباً همه به یک اندازه بی‌اهمیت‌اند.

۱. ۱. اگر نگاهی کلی به تاریخ چهارده قرن اخیر ایران داشته باشیم، چندین بار اساسی زیر و بالا شده‌ایم و خاک سرزمینمان به توبره کشیده شده است: اعراب، مغول‌ها، ترک‌ها. [با آن‌چه خود با دیگران یا با خود کرده‌ایم، فعلاً کاری ندارم.] آن‌قدر سر‌ها بریده و خون‌ها ریخته شده که توصیف آن با «حمامِ خون» و «رودِ خون» و «دریای خون» هم بسنده نمی‌کند. از یک منظر، آن‌چه در این داستان می‌گذرد و می‌خوانیم هم، مُشتی است از این رود‌ها و دریاهای خون که خاکِ این دیار را سیراب کرده‌اند.

۱. ۲. از منظری دیگر، آن‌چه خود با خود کرده‌ایم، دست‌مایه‌ی دیگری است برای نگاهی به این اثر. درگیری‌های قومی، مذهبی، طبقاتی، چشم درآوردن‌های حاکمانِ ظالم، از کله‌ها پشته ساختن، مقطوع‌النسل‌کردن‌ها، مثله کردن‌ها، تجاوز‌ها، و خلاصه همه‌ی جفاهایی که ایرانی در این هزاره‌ها بر ایرانی روا داشته است: این‌ها همه نگاهی است به گذشته‌ی دور از رهگذرِ گذشته‌ای نزدیک.

۱. ۳. از منظری دیگر، نگاهِ نویسنده رو به جلو است: استفاده از تاریخ گذشته‌ی نه ‌چندان ‌دور برای بازگویی تاریخ روزگار خود: در وجهی استعاری و غیر مستقیم. نشانه‌های فراوانی در متن هست که اساساً آن‌چه روایت می‌شود تنها در ظاهر، تاریخِ دو سه دهه‌ی اوایل این سده‌ی خورشیدی است؛ اما عمق ماجرا حکایت از تاریخ دو سه دهه‌ی اخیر این قرن دارد: قتل‌های زنجیره‌ای، قتل روزنامه‌نگاران، مسئله‌ی حجاب، اقتصاد بیمار کشور، مسئله‌ی امنیت ملی، تکیه‌کلام‌های سیاست‌مداران امروز ایران (مثلاً «آب را بریزید همان‌جا که می‌سوزد!») و مانند این‌ها.

۲. استفاده از «دانشجوی سرطانی تاریخ»، دانشجویی که سرطانی موروثی در جان‌اش ریشه کرده، وجهی دیگر از این نگاهِ استعاری است. دانشجوی تاریخ دیگر دانشجوی تاریخ نیست. خودِ تاریخ است. و بیمار، سرطانی و روبه‌مرگ‌بودن‌اش هم روبه‌مرگیِ تاریخ این سرزمین را نمایش می‌دهد.

آن‌چه از این نگاهِ استعاری حاصل می‌شود این است: نه آن دانشجوی تاریخ درمان‌پذیر است، و نه تاریخِ بیمار ما راهی به سوی سلامت خواهد جُست. هر دو بیماریشان ارثی است. و مگر می‌توان از پس ماترکِ فاسدِ آبا و اجدادی برآمد؟ تک‌تکِ گلبول‌های خون دانشجو آلوده‌اند؛ تک‌تکِ اعضای این جامعه در تمامِ طولِ تاریخ به‌نوعی بیمار بوده‌اند: قاتل، فاحشه، جنایت‌کار، خائن، دزد، بیمار روانی و...؛ این بیماری سرنوشت مقدرِ ماست. دانشجوی سرطانی نتیجه‌ی آزمایش‌هایش را نمی‌گیرد و اگر هم بگیرد آن را پاره می‌کند و دور می‌ریزد؛ وارثانِ این تاریخ هم نمی‌خواهند بپذیرند که این تاریخ از ریشه و اساس بیمار است، تا چه رسد به این‌که به فکر درمان باشند. نتیجه: علم و تجربه (تاریخ در دو معنایِ آن) نشان داده که درمانی برای این درد وجود ندارد. سرطان تمامِ رگ و پیِ وجود ما و نیاکان و جامعه و تاریخ و فرهنگِ ما را گرفته است. دستِ بالا می‌توانیم شاهدِ خونی باشم که بر تنِ خیابان‌ها می‌ریزد: خونِ آن دانشجوی تاریخِ سرطانی یا خونِ تنِ بیمار و زخمیِ ایران.

پنج) کاریکاتورِ خشونت: وقتی بروسلی زامبی می‌شود

از نظر من یکی از نقاطِ ضعفِ اساسیِ این اثر ـ و حتماً از نظرِ خودِ نویسنده یکی از نقاطِ قوتِ آن ـ در این است که خواسته عصاره‌ی خشونت جاری در تاریخ ایران را به مبالغه‌آمیز‌ترین وجهِ آن، به نمایش بگذارد اما راه درستی را برای این مقصود پیش نگرفته. نمایش خشونت ـ به باور من ـ یک چیز است و خشونت را به ملعبه و مضحکه تبدیل کردن یک چیز دیگر.

اما، استراتژی نویسنده برای نمایش این خشونت عریان چیست؟

۱. استفاده از مواردِ متعدد و گوناگون مظاهرِ خشونت در جامعه: جنگ، آدم‌کشی، اعدام، و...
۲. استفاده از شخصیت‌های فاسدی که به‌نوعی بیمارگونه عاشقِ خشونت‌اند: قاتل‌های زنجیره‌ای، آن‌هایی که عاشق جمع کردن اجزای بریده‌ی مرده‌ها هستند، و...
۳. متوسل شدن به خشن‌ترین و بی‌رحمانه‌ترین راه‌ها در رویارویی دو انسانی که با یکدیگر به دلیلی درگیر می‌شوند: کسی با آجر مغز آن یکی را بیرون می‌پاشد، آن یکی سر دخترش را گوش‌تاگوش وسط خانه‌اش و جلو چشم بقیه‌ی اعضای خانه می‌بُرد، و...
۴. پایان‌بندی هر نوع رویدادی یا فرجامِ هر شخصیتی با یک نوع خشونتِ جدید: هر کسی وارد داستان می‌شود نباید همین‌طور راه‌اش را بکشد و بیرون برود؛ دستِ‌کم باید یک گلوله‌ای هم به مغزش شلیک شود و بعد، از صحنه خارج شود! اگر هم نشد، یک دشنه‌ای، چاقویی، چیزی پهلویش را بشکافد یا انگشتانش را قطع کند، یا گردن‌اش را کامل ببُرد، یا خلاصه یک بلای بدتری سرش بیاید تا بی‌نصیب از دنیای داستانی این اثر خارج نشده باشد.
۵. هدر ندادن هیچ فرصتی برای خشونت و یا بهتر است بگویم: «هر تیری که از هر تفنگی و تحت هر شرایط و توسطِ هر کسی شلیک می‌شود، حتماً و حتماً باید وارد قلب یا مغز یک نفر شود.»
۶. دیالکتیکِ خون و خشونت: اگر قاتلی هم نبود که بفرستیم دنبال خون ریختن و سر بریدن و مثله کردن و مانند این‌ها، خودِ آدم‌ها را (مثلاً‌‌ همان پیرمرد را) می‌فرستیم تا برود داوطلبانه از دیگران بخواهد که او را بکشند، تیرباران کنند، اعدام کنند: با این تأکید که اعدام با طناب حال نمی‌دهد، خون ندارد؛ باید به پیرمرد یا پیرمرد‌ها یاد داد که بروند و بخواهند که حتماً تیرباران شوند، حتا اگر لازم است رشوه بدهند و سبیل قاتل‌ها را چرب کنند تا خونشان را بریزند کف خیابان، حتا بیشتر از این: مقتول‌ها پیش از کشته شدن، بی‌دلیل چند نفری را بکشند تا بهانه‌ای شود که خودشان را اعدام کنند و بکشند.
۷. سگ‌کُش شدن: هر کس و هر چیز بهتر است به فجیع‌ترین شکلی سگ‌کُش شود. بهترین پایان برای هر آغازی، سگ‌کُش شدن است.

شش) آرکی‌تیپِ رُمان: روزنامه‌ی حوادث

مهدی یزدانی‌خرم، نویسنده «من منچستر یونایتد را دوست دارم»

ساختار روایی رُمان ـ حالا که با دقتِ بیشتری نگاه می‌کنم ـ بسیار شبیه است به روزنامه‌های حوادث. تصوّر کنید که روزنامه‌های حوادث مربوط به سال‌های ۲۰ و ۳۰ را به دست آورده‌اید و دارید یک‌یک وقایع برجسته‌ی حوادث آن سال‌ها را می‌خوانید: قاتلی چنین کرد؛ روزنامه‌نگاری چنان شد؛ بچه‌دزدی به دام افتاد؛ نخست‌وزیر ترور شد؛ و... و...؛ در مورد هر کدام، یک‌دو صفحه می‌خوانی و می‌روی سراغ خبر بعدی. خبری که البته نه کاملاً مرتبط به آن است و نه کاملاً بی‌ارتباط: دستِ کم ارتباطِ زمانی، موضوعی و ژانریشان مشخص است.

تفاوت اما در این‌جاست که:

ـ نویسنده خواسته این اخبار و حوادث را به هم مرتبط کند؛
ـ حوادث و اخبار زمان‌های دیگر ـ مثل زمانِ حاضر ـ را لابه‌لای حوادث آن زمان بگنجانَد؛
ـ عناصری تخیلی، داستانی، ادبی، شاعرانه، اغراق‌آمیز و... به این حوادث بیفزاید؛

هفت) سطحی‌نگری تاریخی: فرار از ژرف‌کاوی

هفت. ۱. کارکردِ مورد ششم به‌درستی در این‌جا روشن می‌شود. نویسنده به جای آن‌که نگاهی ژرف و کاوشگرانه و تحلیلی و انتقادی به تاریخ یک دوره داشته باشد ـ که البته رسیدن به آن نیازمند مطالعه‌ی بسیار عمیق‌تر، تخیل‌ورزی بسیار بالا‌تر، روایتی کاملاً گسترش‌یافته‌تر و متفاوت‌تر است ـ در سطح گذر می‌کند. به جای مفاهیم با اسم‌ها روبه‌روییم؛ به جای توصیف‌ها با صفت‌ها روبه‌روییم؛ به جای بازکردن‌ها و شکافتن‌ها با قید‌ها روبه‌روییم. برای مثال بار‌ها اسم مصدق در این‌جا و آن‌جا می‌آید، اما کمتر مطلبِ روشنی دستِ خواننده را می‌گیرد. مصدق هم از این منظر حداکثر مثل یک فاحشه یا قاتل دیده می‌شود: سطحی و گذرا.

از نظر منِ خواننده، نویسنده‌ی این رُمان، تاریخ این دوران، و در حقیقت تاریخ صد سال اخیر ایران و جهان، را کم‌وبیش خوانده؛ با برخی نام‌ها، وقایع، جریان‌ها، قرارداد‌ها، و... کم یا زیاد آشنا است؛ اما آن‌چه از کلیتِ این کار برمی‌آید این است که او پیوندهای زیرین جریان‌ها را چندان ـ دقیق و عمیق ـ درک نکرده است. درکِ درست و انتقادی و همه‌جانبه‌ای نه از آدم‌ها دارد، نه از وقایع بزرگ و کوچک، و نه از کلیتِ تاریخ این صد سال. همه‌چیز به‌نوعی در‌‌ همان هیمنه‌ی نام‌ها ـ کم‌وبیش ـ محدود می‌مانَد: هیمنه‌ی حوادث و اخبار با خمیرمایه‌ی بازی‌های ادبی و تخیلی. رسیدن به کُنهِ جریان‌های پیچیده‌ی یک‌صد سال اخیر تاریخ ایران و جهان، نیازمند درکی هوشمندانه‌تر و مطالعاتی پُرمایه‌تر است.

هفت. ۲. گذشته از درکِ درست و ژرف و هوشمندانه از تاریخ، چیزی که ارزشی به مراتب بیشتر از این دارد، قدرتِ تخیل داستان‌نویس است: قدرتِ تخیلی که خوب بداند تفاوت تاریخ و تاریخ‌نویسی با داستان و داستان‌نویسی دقیقاً در کجا‌ها است. قدرتِ تخیلی که از تاریخ یا از هر چیزی تنها در راستای کار خود بهره بگیرد و گرفتار آن نشود. از کارهای کلاسیک‌ترِ قرنِ بیستم مثل وداع با اسلحه تا کارهای مدرن‌تر مثل سورِ بُز که موضوع اصلیشان دوره‌ای از تاریخ یک جامعه یا جنگ است، آن‌چه بیشتر از اطلاعاتِ تاریخی ـ شبه‌تاریخی دارای اهمیت است، قدرتِ تخیل و داستان‌پردازی نویسنده است.

برای ارائه‌ی روایتی داستانی از تاریخِ یک دوره نیاز نیست جنبه‌های مختلف آن جامعه و دوره را در قالبِ زندگی و فرجامِ انسان‌های متعدد، در صفحاتی محدود، به نمایش بگذاریم. کافی است یک دو نمونه را خوب بشکافیم و بپروریم. بقیه خودبه‌خود به حاشیه می‌روند اما حاشیه‌های مهم که برای شناختِ‌‌ همان موارد اصلی به آن‌ها کاملاً نیاز است. (عجالتاً به بحث «سبک» کاری ندارم.)

در این شکلی که در این رُمان مشاهده می‌کنیم، همه‌ی شخصیت‌های داستان تقریباً به یک اندازه اهمیت دارند و به همین شکل تقریباً همه به یک اندازه بی‌اهمیت‌اند. همه اصلی‌اند و همه حاشیه‌ای: ایده‌ای پُست‌مدرن و ساختارشکنانه. اما مشکلِ این ایده این است که آن‌قدر تک‌تکِ شخصیت‌ها و وقایع داستان لاغر و نحیف هستند که الکی‌الکی از الکِ روایتِ داستان و الکِ ذهنِ خواننده رد می‌شوند و هیچ‌چیز دندان‌گیری نیست که میان توری الک گیر کند و خواننده بتواند به‌نوعی بر آن تمرکز کند و بفهمد و درک کند که نویسنده برای پرواندنِ این شخصیت یا این موضوع، زحمتِ ویژه‌ای کشیده است. همه‌چیز می‌شود امواجی کوبنده که خروشان پیش می‌آیند اما وقتی می‌روند تنها اندکی کف در مشت خواننده باقی می‌مانَد که آن‌هم زود از کف می‌رود و هیچ.

هشت) راویِ حراف و بافنده: مردی که همه‌چیز همه‌چیز همه‌چیز می‌دانست

زاویه‌ی دید این داستان، دانای کلِ نامحدود است (نویسنده در یک دو مورد خواسته بگوید راوی‌اش دانای کلِ محدود است و در یک گفت‌وگو هم بر این تأکید کرده؛ که البته به نظرم کاملاً بی‌ربط است.)؛ افعالِ به کار رفته اغلب «ماضی نقلی»‌اند. دقیقاً شبیه اینکه کسی بنشید و برایت چیزی از این‌جا و آن‌جا و این و آن تعریف کند: فلانی داشته می‌رفته که دیده فلانی افتاده بوده روی زمین و تا آمده او را برداره شنیده که یکی فریاد زده....؛ و به همین منوال.

اتخاذ این زاویه‌ی دید و این صیغه‌ی فعلی برای چنین روایتی در یک سطح کاملاً خوب و زیرکانه است. خواننده کاملاً حس می‌کند که راوی کنارش نشسته و خودش دارد برایت ماجرا را داغ‌داغ تعریف می‌کند. اما درست همین مسأله از یک‌جا به بعد می‌شود نقطه‌ی ضعف عمده‌ی داستان. درست باز به خاطرِ‌‌ همان راوی‌یی که کنار گوش‌ات ایستاده: راوی وقتی به آن شیوه برایت داستان در داستان در داستان در داستان تعریف کند، شخصیت پشتِ شخصیت و حادثه پشتِ حادثه روایت کند، باعث می‌شودکاملاً قاطی کنی که بالاخره می‌خواهد چه بگوید، به کجا می‌خواهد برود؛ و حتا به این فکر می‌کنی که «عجب خالی‌بندیه! همین‌جور یک‌ضرب می‌بنده! یه ذره هم نفس بکشی بد نیست! چه آسمون‌ریسمونی می‌کنه!» خواننده اعتمادش را به راوی و داستان‌اش از دست می‌دهد. دستِ نویسنده ـ راوی زود رو می‌شود. خودت می‌توانی ادامه‌ی کار را بگیری و بروی جلو. مهم نیست که نتیجه عینِ هم نمی‌شود، مهم این است که اتفاقاً نتیجه‌ی کلی یکی است:

شخصیت «الف» وارد داستان می‌شود؛ مقداری درباره‌اش حرف می‌زنی، زندگی‌اش، سرگذشت‌اش، عقایدش، موقعیتِ فعلی‌اش و...؛ بعد از یک‌جایی او را وصل می‌کنی به شخصیت «ب». و همین کار را با «ب» می‌کنی و سرِ رشته را می‌گیری و می‌روی تا می‌رسی به «ن» و «و» و «هـ» و «ی».

نوعِ سنتی و اصیلِ این نوع روایت، سابقه‌ای کهن دارد: داستان در داستان. از هزارویک‌شب تا عمده‌ترین آثار ادبی فارسی بر این شیوه تألیف شده‌اند. و البته هر کدام با هم تفاوت‌هایی دارند.

تفاوت شیوه‌ی روایی این اثر با سنتِ این نوع روایت در این است که دیگر به‌درستی نمی‌شود نام‌اش را «داستان در داستان» گذاشت. به نظرم راهکارِ نویسنده برای گریز از زحمتِ عمیق و حرفه‌ای نوشتن این است: «شخصیت ـ حادثه در پیِ شخصیت ـ حادثه». یعنی شخصیتی را می‌آوریم، حادثه‌ای برایش می‌سازیم. بعد داستانِ او را تمام‌شده یا ناشده کنار می‌گذاریم و می‌رویم سراغ «شخصیت ـ حادثه»ی بعدی و در ادامه تقریباً هیچ کاری به شخصیت‌های پیشین نداریم ـ مگر به‌ندرت.

البته درست کردن و پرداختِ صد شخصیت ـ حادثه کار چندان ساده‌ای نیست. مسلم است. اما درست بر همین قیاس باید گفت: درست کردن صد شخصیت ـ حادثه‌ی یک صفحه‌ای کار چندان سختی هم نیست. پیدا کردن تکه ‌چوب یا پاره‌سنگ‌های طبیعی خوشگل کار خیلی مشکلی نیست. مشکل تراشیدن آن‌هاست تا آن‌جایی که یگانه و منحصربه‌فرد و به‌یادماندنی شوند. چه در کنار دریا راه بروی و سنگ‌های زیبا جمع بکنی، و چه در خیابان‌ها قدم بزنی و سوژه‌های جالب شکار بکنی، هر دو زحمت دارند ولی نه خیلی. هر دو به یک اندازه کم نیروی تخیل را به کار می‌گیرند. برای امتحان کافی است یک روز آدم به یکی از این مکان‌ها برود: بازار تهران، استادیوم آزادی، پارک دانشجو، سه راه آذری، خیابان ولی‌عصر، دانشگاه تهران، بهشت زهرا، فرودگاه مهرآباد، مترو، کتابفروشی‌های راسته‌ی کریم‌خان، مناطق محروم پایین‌شهر، بیمارستان، حمام عمومی، و...؛ آن‌قدر ایده‌های عجیب‌ و غریب مشاهده خواهد کرد که از شماره بیرون است. کافی است شخصْ قدرت تخیل داشته باشد تا بتواند چیزی شبیه به داستان از این‌ها بسازد و بپردازد. اما خودمان بهتر می‌دانیم که این‌ها تنها «موادِ خامِ داستان» هستند؛ و آشکار است میانِ «داستان» با «موادِ خامِ داستانی» رابطه‌ی تساوی وجود ندارد.

نُه) نماد‌پردازی: همه‌ی راه‌ها به «جنوب» ختم می‌شود

در پایان، راوی همراه پسر و شاعر راهِ «جنوب» را در پیش می‌گیرند. پس بیندیشید در معنای «جنوب».

ده) حاشیه‌ها: چنین گفت خواننده

۱. آرزوی خواندنِ کتابی به فارسی که به‌کل بی‌غلط باشد و هیچ‌ نوع ایراد نگارشی و تایپی و املایی و امثالهم در آن نباشد، در دل‌ام مانده است. این کتاب به تعداد شخصیت‌هایش، از این‌گونه ایراد‌ها دارد. فقط یک مورد را مثال می‌زنم و بقیه را شاید دادم به خودِ ناشر: تقریباً در همه‌جای این کتاب، واژه‌ی «ثواب» (در مقابلِ «گناه») به شکلِ «صواب» (در مقابلِ «خطا») نوشته شده است. آن‌قدر این کار تکرار شده که چند بار احساس کردم نکند این هم یک بازی پُست‌مدرن باشد!؟

۲. یادداشت‌هایی که این‌روز‌ها در مورد این کتاب نوشته شده است، هر چه را که دیده‌ام خوانده‌ام. جز یک دو مورد، بقیه مقداری به‌به بوده و مقداری چه‌چه. و بیشتر از این‌ها، چند مورد ستایش‌های گزافه‌آمیزی بوده که حتّا ارزش نقل هم ندارند: ورای نان قرض دادن‌های معمول. ستایشِ به دروغ، خیانت است به نویسنده! البته نویسنده‌ی «من منچس‌تر یونایتد را دوست دارم» حتماً آن‌قدر باهوش است که نقد و داوری سره را از ناسره تمیز بدهد.

۳. درباره‌ی نامِ کتاب:

۳. ۱. گفته‌اند: نام کتاب کمترین ارتباطی با خودِ کتاب ندارد. فقط و فقط برای جلبِ نظر بوده است و بس. یک نامِ دهان‌پرکن و توجه‌انگیز و متفاوت.

۳. ۲. می‌شود گفت: نویسنده برای توصیفِ تخدیرِ جهالت و مرامِ نیهیلیستی وارثانِ این تاریخ چنین نامی انتخاب کرده. مردمی که نه از خود و نه از گذشته و تاریخ خود چندان آگاهی ندارند و تلاشی هم نمی‌کنند تا به سطحی از آگاهی دست بیابند، اما از کوچک‌ترین جریان‌های هر تیم فوتبال (فوتبال تنها یک «نمونه» است) و تک‌تک بازیکنانِ آن خبر دارند و وسط خیابان هم که شده می‌ایستند و چشم به صفحه‌های خیره‌کننده‌ی تلویزیون‌ها می‌دوزند.

۴. طرحِ جلدِ آرامش‌بخش و زیبای کتاب با محتوای خشن و خونبار و پرآشوب آن ارتباطی ندارد. بهتر بود در این تصویر (مجلسِ قدیم در میدان بهارستان) دست‌کاری‌های می‌شد. گذشته از این‌که در کار حرفه‌ای، معمولاً در کتاب‌شناسی یا یک‌جایی از کتاب، توضیحی در مورد تصویر درج می‌شود.

۵. نوع و اندازه‌ی قلمِ (فونتِ) کتاب چندان چشم‌نواز و زیبا نیست (به‌گمانم «بی‌میترا» است.) بهتر بود از قلم‌های چشم‌نواز‌تر و اندازه‌ای کوچک‌تر استفاده می‌شد.

۶. کتاب را با شوق و ذوق بسیاری‌‌ همان یک دو روز اولِ انتشار گرفتم. خیلی خوشحال شدم که «کتاب دومِ مهدی یزدانی خرم» بالاخره از چاپ درآمد. تا یک‌سوم اولِ آن را هم خوب خواندم و پیش رفتم. اما متأسّفانه هر چه جلو‌تر رفتم دلم بیشتر و بیشتر زده شد. باز به این رسیدم که این سال‌ها ایرانی‌ها کمتر کارِ خواندنی و درستی نوشته‌اند که از اول تا آخرش منسجم و گیرا باشد.

۷. در مقایسه با کار قبلی همین نویسنده (به گزارش اداره‌ی هوا‌شناسی: فردا این خورشید لعنتی...؛ ققنوس: ۱۳۸۴)، این کار پیشرفت به حساب می‌آید. امّا بسیاری از نقاطِ ضعفِ رُمان قبلی در این یکی هم کم‌وبیش تکرار شده است.

در همین زمینه:
::من هم منچستر یونایتد را دوست دارم، محمد میرزاخانی::
::روایت راوی، محمد میرزاخانی::

من «هم» منچستر یونایتد را دوست دارم

Fri, 22 Jun 2012 06:47:21 +0000

در نقد رمان «من منچستر یونایتد را دوست دارم» نوشته مهدی یزدانی‌خرم

محمد میرزاخانی

کتاب زمانه - «من منچستر یونایتد را دوست دارم» نوشته مهدی یزدانی‌خرم در اردیبهشت ماه سال جاری منتشر شد و اکنون به جاپ دوم هم رسیده است. این رمان در سال‌های دهه ۱۳۸۰ آغاز می‌گردد، به گذشته می‌رود و نویسنده در روایتی پیچ در پیچ و چند لایه ما را با خود به سال‌های دهه ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ می‌برد و خواننده‌اش را در این سفر تاریخی به تاریخ معاصر ایران با بیش از ۱۰۰ شخصیت آشنا می‌کند.

یزدانی‌خرم گفته است که این رمان، «اثری‌ست در جعل تاریخ و هجو زمان» محمد میرزاخانی، نقد مفصلی بر این رمان نوشته است. این نقد را در دو بخش در «کتاب زمانه» می‌خوانید:

«تاریخ و دانش به‌منزله‌ی مسیری فرعی برای تصاحب دوباره‌ی حضور تعیین شده‌اند.»
(ژاک دریدا، از گراماتولوژی)

محمد میرزاخانی – مهدی یزدانی‌خرم برای نوشتن «من منچستر یونایتد را دوست دارم» نزدیک به چهار سال وقت صرف کرده و حاصل کار داستانی شده پرکشش با روایتی جذاب. رمان در «تکه‌ اول» با تصویری از دانشجوی تاریخ دانشگاه تهران آغاز می‌شود؛ در هوای ابری پاییز ۸۳ در خیابان‌ انقلاب. بعد رفته‌رفته به گذشته می‌رود و با روایتی از چند دهه‌ قبل‌تر و حمله‌ متفقین به ایران گره می‌خورد. این روند ادامه پیدا می‌کند تا «تکه‌ دوم»؛ تهران دهه‌ بیست و سی که پر شده از آدم‌های غریبی که می‌خواهند تکلیف دنیا را روشن کنند، احزاب سیاسی، نیروهای متفقین، لهستانی‌های مهاجر، فیلد مارشال اسطوره‌ای ارتش آلمان، شاعر ملی‌گرای ایرانی و...

تکه‌ی یکم یا «اُمّ‌القُرای طهران»:

محمد میرزاخانی

تام و جری طبق معمول درگیرند. خانومِ صاحب‌خانه می‌آید و ماهی‌تابه‌ی پر از روغن داغی را به سمتشان پرتاب می‌کند. ماهی‌تابه از جنس تفلون‌های قدیمی پدرمادردار بوده که به راحتی خط برنمی‌داشته. زمانی که برادرشوهرِ خانوم تو جنگِ جهانیِ دوم افسر بوده، تو اتریش، آن‌جا با یک پیرمردِ یهودی آشنا می‌شه که برای فرار از دست رفقای بی‌ناموس هیتلر حاضر بوده هر کاری بکنه. این پیرمرد از سال ۱۸۸۸ مقیم اتریش بوده.‌‌ همان سالی که مادرش مرده بوده و پدرش هم در درگیری‌های قومی کشته شده بوده. اصل درگیری‌های قومی از روزی شروع شده که یکی از همسایه‌های پدرِ پیرمردِ یهودی ـ که آن‌وقت هفت ساله بوده ـ داشته تو حیاط هندوانه می‌خورده. یک قاچ از پوست هندوانه را از حیاط پرتاب کرده بیرون، که صاف افتاده جلوِ پای دختر مسیحی‌یی که از یه ولدالزنایی باردار شده بوده و قرار بوده‌‌ همان روز وضعِ حمل کنه. دختره خورده زمین و افتاده تو جویِ آب و سرش کوبیده به لبه‌ی جو و مغزش پاشیده بیرون. مغزش همراه با خون، قاطی آبی شده که می‌رفته جایی که یک سگی داشته می‌شاشیده. مغز و خون و شاش قاطی شدن. سگه یک‌هو خیز برداشته تا مغز را به دندان بکشه. این سگ از اون سگ‌های دوبرمن پدرمادردار بوده که یک آمریکایی جهانگرد از یک فرانسوی خریده بوده. فرانسوی بدجور به پیسی افتاده بوده و مجبور بوده سگشو بفروشه. آمریکایی هم که سگ رو می‌خره، براش اومد نداشته. داشته با سگه از پیاده‌رو رد می‌شده که دو نفر هفت‌تیرکش از پیاده‌روی روبه‌رو به هم شلیک می‌کنن. تیرِ یکی از هفت‌تیر‌ها هم راست می‌آد تو این پیاده‌رو و می‌خوره تو مغز آمریکایی‌یه و مغز می‌پاشه بیرون. سگه هم پا می‌ذاره به فرار. درست همون‌جایی که آمریکایی می‌خوره زمین، لونه‌ی مورچه‌ها بوده. از این مورچه‌گازی‌های پدرمادردار که سر دو دقیقه نصفی از پوست کله‌ی آمریکایی‌رو خورده بودن. سوراخ مورچه‌ها راه داشته به یه کافی‌شاپ. خون از این سوراخ راهش رو باز می‌کنه و می‌ره تا می‌رسه به کافی‌شاپ و درست جلوِ پای یه شازده‌خانومِ قجری بیرون می‌آد که پدربزرگش از ندیما و عمله‌اکره‌ی مظفرالدین میرزا بوده و وقتی فرنگ اومده بودن تا شاه مملکت به عیاشی‌ش برسه، این پدربزرگه خودشو گم‌وگور کرده و دیگه برنگشته به امالقرای طهران...

تکه‌ی دوم یا «وقتی اعصاب‌ات خرده، سیگار بکش»:

زیرتکه‌ی آـ ایهاب حسن، نویسنده و استاد ادبیات، نوشته‌ای داره، که از قضا ظاهراً اولین یا دومین نوشته‌ی درست‌ودرمون‌اش هم هست. با عنوانِ «پُست‌مدرنیسم: کتاب‌نامه‌ای نقدگونه». خوندنِ این نوشته‌ی عجیب‌وغریبْ سخته ولی جذابیت‌هاش هم،‌ای، خیلی کم نیست. جمله‌های جالب هم،‌ای، چند تایی داره. مثلاً می‌گه: «در نوعی از تاریخ، دائماً گذشته را از نو ابداع می‌کنیم.»
زیرتکه‌ی ب ـ مهدی یزدانیخرم، روزنامه‌نگار و داستان‌نویس، رُمانی داره با نام «من منچستر یونایتد را دوست دارم». این کتاب دومین نوشته‌ی نویسندهست. خوندنِ این رمان، از یک‌جایی به بعد، مثلاً از صفحه‌های هفتاد هشتاد، خیلی حوصله‌سربر و اعصاب‌خردکن می‌شه. چیزای جذابم داره. مثلاً اسمِ کتاب.

تکه‌ی سوم یا «دلبرکان ماتم‌زده‌ی لهستانی»:

درست وسطِ چهارراه ولی‌عصر واایستادی و آروم‌آروم سیصدوشصت‌درجه می‌چرخی و هر قدر که چشمات می‌تونن ببینن، می‌بینی و به حافظه می‌سپاری. از بزرگ‌ترین چیز‌ها مثل رد شدنِ اتوبوس درازِ بی‌آر‌تی و پارک دانشجو و سالن تئا‌تر شهر تا کوچک‌ترین‌ها، مثل حرکت یه مگس داخل تاکسیِ یه جوون نوزده ساله با سبیلای کم‌پشت و سه قطره عرق رو پیشونی‌اش.

می‌ری خونه و می‌نویسی:

ورسیون اول: فقط آن‌چه دیده‌ای. حاصل: گزارش.
ورسیون دوم: آن‌چه دیده‌ای و تاریخ‌چه‌ی پشت هر کدام تا پنجاه‌شصت سال عقب‌تر. حاصل: گزارش تاریخی.
ورسیون سوم: آن‌چه دیده‌ای همراه با تاریخ‌پردازیِ تخیلیِ خودت. حاصل: داستان (ـِ شبهِ تاریخی).
ورسیون چهارم: آن‌چه دیده‌ای را بهانه می‌کنی تا «زور بزنی» و «با سریشم» به هم وصل کنی: ماتحت هر کس برسد به دماغ نفر قبلی. پای هر کس کفشی باشد که لای آن، یک شن‌ریزه گیر کرده که جلوِ خانه‌ی مقتولی بوده که مغزش امروز صبح روی شن‌ها ریخته و کفش هم کارِ دست باشد و حاصل کار یک کفّاش ترک‌تباری که با دختری لهستانی ازدواج کرده و اوایل جنگ جهانی به ایران آمده‌اند و اطراف سرچشمه آلونکی گرفته‌اند. یا اگر می‌خواهید یک جور کفش دیگری با مشخصات دیگر. دیگر من نمی‌گویم. خودتان زحمت‌اش را بکشید.

تکه‌ی چهارم: یا «حلقه‌ها را جوش بده»

خواستِ این نوشته نزدیک است به آن‌چه نورتروپ فرای در تحلیل نقد می‌گوید: جوش دادن حلقه‌های گسسته‌ی آفرینش و معرفت، هنر و علم، اسطوره و مفهوم.

یک) خوانشی از تاریخ:

۱. نویسنده، یک دانشجوی تاریخِ مبتلا به سرطانِ موروثی را بهانه کرده تا وارد تاریخ اوایل همین سده‌ی خورشیدی ایران شود: تاریخ اطراف جنگ جهانی دوم و ورود متفقین به ایران و سرنگونی رضاشاه و آمدن پسرش، تا نخست‌وزیری مصدق و در‌‌نهایت کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲. و از این رهگذر نگاهی داشته باشد به پیدا و پنهانِ تاریخِ پرآشوبِ این دو سه دهه.

۲. آن‌چه از تاریخ این دوران روایت می‌شود‌ گاه مبتنی با واقعیات است و‌گاه داده‌هایی است شبهِ واقعی و‌ گاه ساخته‌های خیال نویسنده.

«من منچستر یونایتد را دوست دارم» نوشته مهدی یزدانی‌خرم

۳. ارتباط تاریخِ این روزگار ایران با تاریخ جهان، دست‌مایه‌ای شده تا نویسنده بتواند هرازگاهی گریزی هم بزند به تاریخ جهان و به‌ویژه اروپا، به تاریخ کشورهایی مثل روسیه، آلمان، فرانسه و لهستان و مانندِ این‌ها. و از رضاشاه و مصدق گرفته تا استالین و هیتلر همه در این داستان حضور دارند: یا نام و یادشان، یا خودشان، یا ارواحشان.

۴. تاریخ این روزگار، تاریخِ بی‌اندازه آشفته و پرافت‌وخیزی است. عصاره‌ی شیرین‌اش دلبستگی مردم است به مصدق و ملی شدن نفت و ایستادن جلوِ انگلیسی‌ها و امریکایی‌ها، و فرجام‌اش شکست و سرخوردگی و کودتا و اعدام‌ها و ناکامیِ مردم در دستیابی به امید و آرزو‌ها: آرزوهای بربادرفته.

۵. نویسنده از جنبه‌های مختلف به این تاریخ نگریسته: دانای کلی را در نقشِ راوی قرار داده که هم‌چون خودِ ایران است. یا خودِ تهران. یا بهتر است بگویم: خودِ زمین. یا: مامِ زمین. هر چه بر این زمین رفته، هر خونی که ریخته شده، هر رهگذری که بر آن قدم گذاشته، هر توپ و تانکی که خود را بر تنِ آن غلتانیده و پیش رفته، هر چیز و ناچیزی که بر این زمین گذشته یا افتاده یا وزیده یا تابیده یا پاشیده، سرنخی شده تا کلاف پیچیده‌ی تاریخ ایرانِ دو سه دهه‌ی آغاز سده‌ی چهاردهم خورشیدی اندکی باز‌تر شود ـ گیرم که در جاهایی در نتیجه‌ی این کشیدن‌ها، گره‌ها سفت‌تر و تنگ‌تر شده‌اند. سرنخ‌ها البته چندان کشیده نمی‌شوند و اگر هم می‌شوند، فقط تا جایی که خودشان می‌آیند، پس از آن دیگر نویسنده تلاش نمی‌کند گره‌های ایجادشده را باز کند و سرنخ را تا پایان ادامه بدهد. به محض گیر کردن و سفت شدن، می‌رود سراغ نخ دیگری. و این رشته‌ها نزدیک به صد مرتبه عوض می‌شوند.

۶. روایت تاریخ در این داستان، روایت کسی است که در جایی پشت به مردم نشسته (چیزی شبیه به غار معروفِ افلاطون) و از طریق یک‌صد تکه آیینه‌ی شکسته که با فاصله به دیوار روبه‌رویش چسبیده، داستانِ مردم را روایت می‌کند. آشکار است حقایق بسیاری در گفته‌ی این راوی وجود دارد اما حقایقی که یا سر و ته‌شان افتاده یا به اشتباه سر و ته‌شان به یکدیگر چسبیده شده است. چون یا روای مواردی را ندیده یا همین‌طور دیده است. یک آیینه‌ی سالم و تمیز می‌توانست حقایق را صد بار بهتر نشان بدهد و اما و صد البته کارِ راوی را هم برای این‌که تصمیم بگیرد روایت‌اش را از کجای این آیینه‌ی بزرگ آغاز کند، با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو کند. خاصیتِ آیینه‌های کوچک این است که میدان دید اندکی دارند، در نتیجه با یک نگاه، بیشترِ آن‌چه باید گفت، به چشم می‌آید.

۷. تاریخ آشفته‌ی این روزگار، نویسنده را وسوسه کرده تا بیشتر روی مواردی تمرکز کند که بازتاب‌دهنده‌ی اوج این آشفتگی و خشونت‌های عریان و خون‌بار آن هستند.

ـ این موارد نورِ بیشتر بر تاریخ می‌تابانند؟
ـ شاید.
ـ آیا می‌توان آن‌ها را تلطیف کرد یا از حجمشان کاست؟
ـ شاید آری، شاید نه.
ـ آیا ذاتِ این دنیا چنین است؟
ـ به احتمال قریب به یقین، آری.
ـ نویسنده چه‌طور؟ او می‌تواند نگاه‌اش را تغییر دهد؟
ـ این را باید از خودش پرسید. اما به گواهی این اثر (و اثر قبلی‌اش)، نه، نمی‌تواند.

مگر به سلین نگفته بودند که چرا این‌قدر در نوشته‌هایت بددهنی، بی‌ادبی، بی‌رحمی و خشونت می‌کنی، و او پاسخ داده بود: چه کنم؟ این دنیا ذاتش را عوض کند تا من هم سبک‌ام را عوض کنم.
نویسنده‌ی «من منچستر یونایتد را دوست دارم» نیز گویا چنین نگاهی به دنیا دارد. یا می‌نماید که چنین است.

ـ حالا مگر مجبور است که حتماً نگاه‌اش را تغییر بدهد؟
ـ خیر. اجباری در کار نیست.

دو) «قبض و بسطِ تئوریکِ شخصیت»:

۱. از آغاز تا پایان داستان، حدوداً هر دو صفحه یک بار شخصیتی که راوی از او سخن می‌گوید، عوض می‌شود: دانشجوی تاریخ، دختری در چهارراه فلسطین، آرایشگر، پیرمردِ سرِ چهارراه، پدربزرگ، زنِ جوان، جاهلِ جوان، مردِ آبرودار، فروشنده‌ی دوره‌گردِ قفلِ روسی، زن لهستانی، پسرکِ چشم‌سبز، سرگرد مخابرات، روحِ شاعر، روحِ خبیث، افسر انگلیسی، پهلوانِ سالخورده، عکّاس، مردِ چاق، زنِ قدبلند، مستخدمِ جوانِ کافه، نجارِ میان‌سال، قاتلِ شناسایی‌نشده، بزرگِ علوی، راننده‌ی آمبولانس، استالینِ صورت‌خونی، مصدق، فیلد مارشال، و ....

۲. اغلبِ شخصیت‌های این داستان تقریباً بی‌نام‌اند و هر یک با صفتی توصیف می‌شوند. آن‌هایی هم که نامِ واقعی دارند، مانندِ استالینِ صورت‌خونی، خودشان غیر واقعی‌اند: این استالین یک پرچم است با تصویرِ استالین که روی آن در یک درگیری خون می‌پاشد.

۳. فرجامِ کارِ اغلبِ این شخصیت‌ها کم‌وبیش یکسان است: مرگ و تکه‌پاره‌شدن و تیرباران و اعدام و بدبختی و بداقبالی و خون و خون و خون.

۴. در خودِ داستان چیزی ایجاب نمی‌کرده تا حدودِ صد شخصیت را الزاماً به داستان وارد و از آن خارج کرد. به‌راحتی می‌شده این تعداد را به نصف این مقدار یا حتا بسیار کمتر کاهش داد، یا این‌که تعدادشان را دو سه برابر کرد. همه‌چیز به حوصله یا سلیقه‌ی نویسنده بستگی داشته است و نه ـ ظاهراً ـ به هیچ منطقی در دلِ خودِ داستان.

سه) از شیر مرغ تا جانِ آدمیزاد: نوشتارِ تحقیقی / نوشتارِ تخیلی

۱. نویسنده در وارد کردنِ هر چیزی به داستان کاملاً دست‌ودلبازانه رفتار می‌کند. موضوعی، مقوله‌ای، مفهومی، آدمی، چیزی نیست که نویسنده به یک بهانه‌ای وارد داستان نکند و از آن دستِ کم در یک دو کلمه تا یک دو صفحه حرف نزند. بمباران داده‌های گوناگون از همه‌جا و همه‌چیز و همه‌کس. از دانشجوی بی‌کس‌وکار تا رفیق استالین و هیتلر و رضا شاه؛ از فاحشه‌ها تا قاتل‌ها؛ از روزنامه‌نگار تا عکاس؛ از افسران ایرانی تا آمریکایی و روسی و غیره؛ از سگ و لاک‌پشت و مورچه تا شن‌ریزه و آجر؛ از چاقوی دسته‌زنجان تا شمشیر سامورایی و تانک و مسلسل؛ از کفش چرمِ دست‌سازِ خارجی تا پرچم ابریشمیِ سر در مجلس؛ از توده‌ای و ملی‌گرا تا باحجاب و بی‌حجاب؛ از اصغر قاتل تا مصدق‌السلطنه؛ از ارواح سرگردان تا کلکسیون تکه‌های بدن انسان؛ از نعش و مرده‌شورخانه تا کافی‌شاپ و دختران زیبا؛ از قبرستان مسگرآباد تا پراگ ۱۹۳۹؛ از بیمارستان سینا تا سیگار لاکی استریت، و ...

۲. روزگاری داستان‌نویسانِ پیش‌کسوت به تازه‌کار‌ها نهیب می‌زدند که همین‌طور نمی‌توانی بنشینی گوشه‌ی خانه و از عالَم و آدم بنویسی. باید بروی، ببینی، بکاوی، بشکافی، نشست‌ و برخاست کنی، بیاموزی، درونی کنی، بیندیشی و بعد بنویسی. می‌گفتند اگر می‌خواهی از زبان یک جاهل بنویسی، همین که رطب ‌و یابسی به هم ببافی و بگویی این‌ها گفته‌های جاهل است، کسی نمی‌پذیرد؛ باورپذیری‌اش دشوار است؛ باید بروی و زبانِ جاهل‌ها را از خودشان و در کوچه و بازار و سرگذر‌ها و این‌جا و آن‌جا بشنوی و یاد بگیری و بعد بیایی و آن را در داستان‌ات بازسازی و بازآفرینی ـ و نه بازنویسیِ از روی حفظیات ـ کنی. همین‌ها معیاری بود برای شناختِ تازه‌کار‌ها از جاافتاده‌ها و حرفه‌ای‌ها. تازه‌کارهای حوصله‌دار هم صد البته به تحرک (می‌)افتادند و هر یک به فراخورِ داستانِ خود در زمینه‌ی آن تحقیقات کتاب‌خانه‌ای و میدانی می‌کردند. یکی می‌گفت شش ماه است که هر روز می‌روم بازار تهران تا کاملاً حال‌وهوای آن‌جا، زبانِ بازاریان، فضای ذهنی بازاری‌جماعت، و غیره و غیره را درک کنم. یک عالَمه یادداشت جمع کرده‌ام. همه‌ی اصطلاحات و واژگانِ دلِ بازار را یاد گرفته‌ام؛ آن یکی با کارگرهای افغانی نشست‌ و برخاست می‌کرد؛ یکی دیگر بلند می‌شد می‌رفت فلان شهر یا روستا و مدتی با اهالی آن‌جا می‌گذراند و...؛ در کنار همه‌ی این‌ها، پژوهش‌های کتاب‌خانه‌ای هم در جای خود محفوظ بود.
پس معیار و محکی ـ ظاهراً ـ وجود داشت برای سنجیدن تازه‌کاری و ناشی‌بودن از حرفه‌ای و دقیق‌ بودن نویسنده.

اما، امروز ـ احساس می‌کنم ـ وضعیت به یک شکل دیگر درآمده است. نویسنده می‌رود و یک‌ عالَم در مورد موضوع‌اش تحقیق می‌کند. کاری که لازم است و باید انجام بدهد. مشکل این‌بار اما درست و اتفاقاً همین‌جا است: نویسنده می‌آید و خلاصه‌ی مفصلی از یافته‌ها و کاوش‌هایش را به هر زور و ضربی که شده، در دلِ داستان جا می‌دهد. البته آشکار است که نویسنده شاید ده ‌هزار صفحه خوانده یا صد‌ها ساعت مطالعه‌ی میدانی داشته که تنها یک‌دهمِ آن را در داستان‌اش بازتاب داده. اما در این سطح، در هر صورت، تفاوتی در اصلِ ماجرا وجود ندارد. این‌بار معیارِ تازه‌کاری و ناشی‌بودن درست همین‌جاست: پاشیدنِ فله‌ای داده‌هایی که نویسنده از این‌جا و آن‌جا یافته بر روی صفحه‌های داستان. چیزی که قرار بوده حُسنِ کار باشد، آشکارا عیبِ کار می‌شود. چه صورت را آرایش نکنیم، و چه مشت‌مشت سرخاب‌سفیداب بمالیم، نتیجه‌ی هر دو یکی است: نازیبایی؛ زیبایی در شناختِ دقیقِ تناسب‌هاست.

بمباران کردن صفحه‌های کتاب از اطلاعات ریز و درشت، نشانه‌ی دانش و مهارت نویسنده نیست و عدمِ بمباران هم الزاماً نشانه‌ی بی‌دانشی و ناشی بودن نویسنده به حساب نمی‌آید. آن‌چه که خواننده در ‌‌نهایت با آن روبه‌رو است خودِ داستان است.

حتا در کتاب‌هایی مثل جنگ‌ و صلح یا سالامبو هم نویسنده‌ها اطلاعاتی که در اختیار خواننده می‌گذارند، کاملاً حساب‌شده و اقتصادی است: البته با در نظر گرفتن حجمِ وحشتناکِ پژوهش‌هایی که آن‌ها برای نوشتنِ چنین داستان‌هایی می‌کردند و هم‌چنین توجه به حال‌ و هوای قرن نوزدهمی این آثار و نیز اقتضای موضوعشان.

چیزی که هست و نشانه‌ی هنرمندی و دقتِ نظر نویسنده به شمار می‌آید این است که هر نوع اطلاعات باید درست در بافتِ کلی اثر جا بگیرد و زائده و بزک‌دوزکِ اضافی و به رخ کشیدنِ دانش نباشد. چیزی که در «من منچستر یونایتد را دوست دارم» اغلب فراموش می‌شود.

نویسنده‌ای که نسبت به کارش بی‌رحم نباشد، نسبت به کارش بی‌رحم است! کسی که دل‌اش نمی‌آید بسیاری از یافته‌هایش را دور بریزد و فقط و فقط از هر چیزی که واقعاً ضرورت دارد و بود و نبودش در داستان تأثیرگذار است، استفاده کند، خودبه‌خود دل‌اش آمده و رضایت داده تا کلیتِ کارش را در مرز دور ریختن و نفله شدن قرار بدهد. صورتی که زیادی و مبالغه‌آمیز آراسته شده، نگاه‌ها را جلب نمی‌کند، می‌رمانَد و می‌گریزانَد؛ گیرم که در نگاهِ اول خیره‌کننده و توجه‌انگیز بنماید، اما خیلی زود این «زیادگی» خودش را نشان می‌دهد.

ـ پس تکلیفِ این‌همه سختی‌ها و وقت‌گذاشتن‌ها و یافته‌ها چه می‌شود؟ حیف است دور ریخته شوند!
ـ هرگز حیف نیست. مهم برای بیننده/خواننده نتیجه‌ی کار است. مشکلاتِ سر راهت، جان‌کندن‌ها و با مرگ پنجه‌انداخت‌‌نهایت فقط به خودت مربوط‌اند. نیاز نیست که الماستراش از رنج بی‌شمار کارش بگوید و از تمامِ دانشی که در این مسیر در سال‌ها و سال‌ها به دست آورده؛ کافی است تا الماسِ خوش‌تراش‌اش را به نمایش بگذارد. بیننده/مخاطبِ عاقل خودش همه‌چیز را خواهد فهمید.

اگر پاشنه‌ی آشیل نویسنده‌ی دیروز عدمِ توجه به جزئیاتِ دقیق بود، پاشنه‌ی آشیل نویسنده‌ی امروز می‌تواند توجهِ بیش از نیاز به این جزئیات باشد: توجه‌ای ناپالوده و فله‌ای.

ادامه دارد...

(بخش دوم و پایانی این مقاله فردا در کتاب زمانه منتشر می‌شود.)

عکس نخست: مهدی یزدانی‌خرم