شفاعت

شفاعت و توسل در قرآن (۳)

Mon, 18 Jun 2012 05:51:37 +0000

صالح نظری

صالح نظری − پس از بررسی آیات مربوط به شفاعت که جملگی نشان از نفی شفاعت می‌باشد و پس از نقد نظرات آیت الله سبحانی در این خصوص، اینک به آیاتی که به توسل مربوط می‌شوند می‌پردازیم.

دعا و توسل در قرآن

دعا درخواست از خداوند است که انسان‌های باورمند از خدای خویش درخواست می‌کنند و در همه ادیان این دعا وجود دارد، این درخواست هم می‌تواند شخصی و برای خود باشد و هم می‌تواند درباره دیگری خواسته شود و قران شریف پر است از دعاهائی که بندگان خداوند از او داشتند از سوره حمد (فاتحه الکتاب) تا سوره ناس و تنها وسیله ارتباط کلامی بنده با خالق خود می‌باشد.

توسل درخواست از موجودی که او وساطت کرده و درخواست درخواست کننده را از خداوند بخواهد و این به غیر از دعا درباره دیگری است، زیرا در اینجا کسی از او درخواستی نداشته و خود در حق دیگری دعا کرده است، تفاوتی میان توسل و شفاعت است و آن اینکه شفاعت مربوط به قیامت است ولی توسل مربوط به خواسته‌های این دنیا.

در بحث شفاعت در قرآن روشن ساختیم که قرآن اصولآ مخالف شفاعت بوده و شفاعت هیچ کس را نمی‌پذیرد.

اینک نمونه هائی از دعا درباره دیگران که در قرآن آمده است ذکر می‌گردد (از نمونه‌هایی که فرد برای خود از خدا درخواست دارد صرف نظر شده است):

۱- وَ إِذْا قالَ إِبْراهيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً امِناً وَ ارْزُقْ أهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ امَنَ مِنْهُمْ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاخِرِ... (سوره بقره ۱۲۶).

و آن هنگام که ابراهيم به درگاه الهي عرضه داشت: اي پروردگار من، تو خود اين سرزمين را در امنيت و آسايش گير، و اهل آن را از ثمرات و نعمتهاي خويش بهره‏مند ساز، آنها که به خدا و روز رستاخيز ايمان آورده‏اند...

۲- رَبَّنا وَ ابْعَثْ فيهِمْ رَسوُلاً مِنْهُمْ يَتْلوُا عَلَيْهِمْ اياتِکَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ يُزَکّيهِمْ (سوره بقره ۱۲۹).

پروردگارا در بين اين قوم فرستاده‏اي از ميان خودشان برگزين که آيات تو را بر آنها تلاوت نمايد و آنان را کتاب و حکمت آموزد و از پليديها پاکشان سازد.

۳- رَبَّنَا اغْفِرْلي وَ لِوالِدَيِّ وَ لِلْمُؤْمِنينَ يَوْمَ الحِسابُ (سوره ابراهيم ۴۱).

پروردگارا، رحمت و مغفرت خويش را در روز حسابرسي اعمال، نصيب من و والدينم و ديگر اهل ايمان بفرما.

حضرت موسي (ع) نيز به پيشگاه خدا عرضه مي‏دارد:

۴- رَبِّ اغْفِرْلي وَ لِأخي وَ أَدْخِلْنا في رَحْمَتِکَ وَ اَنْتَ اَرْحمُ الرّاحِمينَ (سوره اعراف ۱۵۱).

اي پروردگار (موسي)، من و برادرم (هارون) را مورد مغفرت و آمرزش خويش قرار ده و ما را در رحمت خويش داخل گردان، و همانا تو مهربانترين مهرباناني.

۵- رَبَّنا وَسِعت کُلَّ شَيْ‏ءٍ رَحْمَةً وَ علْماً، فَاغْفِرْ لِلَّذينَ تابوُا وَ اتَّبَعُوا سَبيلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الجَحيمِ * رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّاتِ عَدْنٍ الَّتي وَعَدْتَّهُمْ وَ مِنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرّياتِهِمْ إِنَّکَ أنْتَ العَزيزُ الحَکيم * وَ قِهِمُ السَّيِئاتِ، وَ مَنْ تَقِ السّيئاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحمتَهُ، وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ العَظيمُ (سوره مؤمن ۷-۹).

(ملائکه الهي عرضه مي‏دارند:) پروردگارا، علم و رحمت تو همه چيز را فرا گرفته است، پس آنان را که توبه کرده‏اند و راه تو را در پيش گرفته‏اند بيامرز و از عذاب دوزخ رهايشان ساز، بار الها آنها را در بهشت جاوید که وعده شان داده‏اي همراه با پدران و مادران و همسران و فرزندانشان که صالحند داخل گردان که براستي تويي خداوند مقتدرِ حکيم، و مؤمنان را از ارتکاب اعمال زشت مصون دار که هر کس را از زشتکاري محفوظ داري او را مورد عنايت و رحمت خود قرار داده‏اي و اين است که براستي رستگاري و فيروزي به شمار مي‏رود.

آیاتی هم وجود دارد که خدا از پیامبرش می‌خواهد که درباره پیروان خود طلب آمرزش کند.

۶- فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ... (سوره آل عمران۱۵۹)

(اي پيامبر ما) از خطاهاي مردم در گذر و براي آنها طلب آمرزش کن.

۷-... وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ، اِنَّ اللَّهَ غَفوُرٌ رَحيمٌ. (سوره نور ۶۲)

براي مؤمنان از خداوند طلب مغفرت کن، که براستي خداوند بخشنده و مهربان است.

۸- وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ اِنَّ اللَّهَ غَفوُرٌ رَحيمٌ. (سوره ممتحنه۱۲)

براي زنان مؤمن از درگاه الهي طلب آمرزش نما که براستي خداوند بخشنده و مهربان است.

آیات فوق نشان می‌دهد دعا درباره دیگران مورد تایید قرآن می‌باشد.

سؤال این است آیا آیاتی داریم که نشان دهد علاوه بر درخواست خود از خدا، می‌توان از دیگران خواست آنها نیز، چنین درخواستی را برای او ازخداوند بخواهند؟

جواب سؤال مثبت است به نمونه آیات توجه کنید.

۱- وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَموُا أَنْفُسَهُمْ جاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسوُلُ لَوَجَدوُا اللَّهَ تَوَاباً رَحِيماً.) سوره نساء۶۴)

و اگر آن هنگام که گروه منافقان با نفاق و گناه بر خويش ستم کردند، از کردار خود توبه نموده به نزد تو (پيامبر ص -) مي‏آمدند که تو نيز براي آنها استغفار کني و از خدا طلب آمرزش نمايي، البته خداوند را توبه پذير و مهربان مي‏يافتند.

۲-قالوُا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا کُنّا خاطِئينَ * قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفوُرُ الرَّحيمُ (سوره يوسف ۹۷- ۹۸)

(برادران یوسف) گفتند: اي پدر، براي ما از خداوند آمرزش بخواه؛ زيرا ما خطا کرده‏ايم. گفت: بزودي از پيشگاه پروردگارم برايتان طلب مغفرت خواهم نمود؛ خدايي که آمرزنده و مهربان است.

۳- وَ إذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسوُلُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِروُنَ (سوره منافقون ۵)

و آن هنگام که به آنها (منافقين) گفته شود به نزد رسول خدا آييد تا از در گاه خداوند برايتان طلب مغفرت نمايد، سر مي‏پيچيدند و مي‏بينی که از روي تکّبر و نخوت روی بر مي‏تابند.

بنابراین می‌توان ضمن درخواست شخصی طلب آمرزش، از دیگران هم خواست که درباره او از خداوند طلب آمرزش کنند، به تعبیر دیگر تقاضای دعا از دیگران برای خود مورد تایید مصحف شریف می‌باشد.

ابتغاء وسيله

یکی از دلایل باور به توسل در عقاید شیعه موضوع دو آیه ذیل است که معتقدات توسل به آن استناد می‌کنند مسئله ابتغاء وسيله است، يعني جستجو و گزينش راه و وسيله براي قرب به پروردگار، لازم است پیرامون دو آیه فوق بررسی بیشتری صورت گیرد.

۱- أُوْلَئكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلىَ‏ رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيهُُّمْ أَقْرَبُ وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يخََافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كاَنَ محَ ذُورًا (اسراء ۵۷)

آن كسانى را كه ايشان مى‏خوانند [خود] به سوى پروردگارشان تقرب مى‏جويند [تا بدانند] كدام يك از آنها [به او] نزديكترند، و به رحمت وى اميدوارند، و از عذابش مى‏ترسند، چرا كه عذاب پروردگارت همواره در خور پرهيز است.

چنانچه از آیه مشخص می‌شود افرادی (پیامبران، ملائکه و انسان‌های صالح) هستند که خود تلاش دارند به خدا نزدیک تر شوند (تقرب می‌جویند) و افراد دیگری آنها را وسیله قرار داده تا بوسیله آنها به خدا نزدیک تر شوند و در اینجا قرآن در واقع سؤال انکاری (استفهام انکاری) می‌کند که کدامیک به خدا نزدیک تر است و به رحمت او امیدوارتر؟ آنان که مستقیمآ تلاش به تقرب می‌کنند یا آنان که می‌خواهند با وسیله قرار دادن آن تلاشگران به تقرب، به خدا نزدیک شوند؟ جواب خداوند انکار است یعنی تقرب مستقیمآ بدست می‌آید نه با وسیله قرار دادن بزرگان، قرآن از این شیوه بارها بهره جسته است آنجا که می‌پرسد آیا دانا با نادان مساوی هستند؟ آیا نابینا با بینا مساوی است؟ و...

به تعبیر دیگر قرآن شرک را فقط بت پرستی نمی‌داند چنانچه بت پرستان هم وقتی مورد پرسش قرار می‌گرفتند به تعبیر قرآن می‌گفتند "هولاء شفعائنا عندالله" اینان شفیعان ما نزد خدا هستند، قرآن به پیروان سایر ادیان هم یادآوری می‌کند که وسیله قرار دادن (توسل) انبیا هم نوعی شرک است منتها اینجا به جای سنگ و چوب، انسان (نبی) و گاهی فرشته قرار گرفته و بوسیله آنها می‌خواهند به خدا تقرب جویند یا آنان شفیع در قیامتشان باشند.

علامه طباطبائی مفسر المیزان برداشت فوق از آیه را نمی‌پسندد و معتقد است:

"اين ملائكه و جن و انس كه مشركين معبودشان خوانده‏اند خودشان براى تقرب به درگاه پروردگار خود وسيله مى‏خواهند تا به او نزديك‏تر باشند و راه او را بروند، و به كارهاى او اقتداء كنند، همه اميد رحمت از خدا دارند و در تمامى حوائج زندگى و وجودشان به او مراجعه مى‏كنند، از عذاب او بيمناكند، از او مى‏ترسند و معصيتش نمى‏كنند، در حالى كه عذاب پروردگارت محذور است و بايد از آن دورى جست.

و مسئله توسل و دست به دامن شدن به بعضى از مقربين درگاه خدا به طورى كه از آيه" يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ" (اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد بترسيد از خدا و بجوييد به سوى او وسيله‏اى را). سوره مائده، آيه ۳۵.برمى‏آيد عمل صحيحى است و غير از آن‏عملى است كه مشركين بت‏پرست مى‏كنند، چرا كه آنان متوسل به درگاه خدا مى‏شوند، ولى تقرب و عبادت را نسبت به ملائكه و جن و اولياى انس انجام مى‏دهند، و عبادت خداى را ترك مى‏كنند، نه او را عبادت مى‏كنند و نه به او اميدوارند و نه از او بيمناك، بلكه همه اميد و ترسشان نسبت به وسيله است، و لذا تنها وسيله را عبادت مى‏كنند، و اميدوار رحمت وسيله و بيمناك از عذاب آن هستند آن گاه براى تقرب به آن وسيله، كه به زعم ايشان يا ملائكه است و يا جن و يا انس متوسل به بتها و مجسمه‏ها شده خود آن خدايان را رها مى‏كردند، و بتها را مى‏پرستيدند، و با دادن قربانيها به آنها تقرب مى‏جستند. خلاصه اينكه ادعاى اصليشان اين بود كه ما به وسيله بعضى از مخلوقات خدا، به درگاه او تقرب مى‏جوئيم ولى در مقام عمل آن وسيله را بطور مستقل پرستش نموده، از خود آنها بيمناك و به خود آنها اميدوار بودند، بدون اينكهخدا را در آن منافع مورد اميد، و آن ضررهاى مورد بيم مؤثر بدانند، پس در نتيجه بتها و يا خدايان را شريك خدا در ربوبيت و پرستش مى‏دانستند.

حال اگر مراد از جمله" أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ" ملائكه گرام و يا صلحاى مقربين از جن، و يا انبياء و اولياء از انس باشد قهرا مراد از" جستجوى وسيله" و" اميد رحمت" و" ترس از عذاب" همان معناى ظاهرش خواهد بود.

و اگر مراد اعم از اين باشد به طورى كه شامل شياطين جن، و فاسقين از انس از قبيل فرعون و نمرود و امثال آنها نيز بشود آن وقت مراد از" جستجوى وسيله" به سوى خدا همان خضوع و سجود و تسبيح تكوينى خواهد بود، كه قبلا بيان نمود (و براى همه موجودات اثباتش كرد) و هم چنين خوف و رجايشان مربوط به ذات ايشان خواهد بود."

نقد نظر علامه:

I. علامه با مربوط دانستن آیه با بت پرستان عملا دایره مورد نظر آیه را محدود نموده است در حالیکه آیه وسیله قراردادن کسانی که خود در حال تقرب به خدا هستند را مردود دانسته است یعنی در این آیه موجودات متقرب به درگاه الهی را وسیله قراردادن تقبیح شده نه سنگ و چوب را وسیله تقرب دانستن.

II. استناد به آیه ۳۵ سوره مائده در بررسی آیه مشاهده خواهیم نمود اما اجمالآ برداشت علامه از بت پرستان عبادت خود بت است نه وسیله قرار دادن بت‌ها برای خدا و معتقد است بت پرستان در ادعا بت‌ها را وسیله تقرب به خدا می‌دانستند ولی در مقام عمل بت‌ها را می‌پرستیدند، این باطن خوانی بت پرستان توسط علامه حتی یکبار در قرآن نیامده بلکه در قرآن به صراحت وسیله و واسطه خواندن بت‌ها توسط بت پرستان برای پرستش الله مورد توجه قرار گرفته است و نفی شده است، به فرض که سخن علامه درست باشد آیا از نظر علامه کسی باطنآ و ظاهرآ معتقد به وسیله بودن بت‌ها برای تقرب به خدا باشد بلا اشکال است؟

III. علامه دست به دامن شدن به بعضى از مقربين درگاه خدا راعمل صحيح می‌داند و آن را غير از آن‏عملى می‌داند كه مشركين بت‏پرست مى‏كنند، چرا كه آنان متوسل به درگاه خدا مى‏شوند، ولى تقرب و عبادت را نسبت به ملائكه و جن و اولياى انس انجام مى‏دهند، و عبادت خداى را ترك مى‏كنند، نه او را عبادت مى‏كنند و نه به او اميدوارند و نه از او بيمناك، بلكه همه اميد و ترسشان نسبت به وسيله است، این نظر علامه علاوه بر اینکه با واقعیت باور بت پرستان ناسازگار است ارتباطی با آیه مورد بحث ندارد، آیه در صدد نفی وسیله قرار دادن (توسل) به کسانی که خود در مسیر تقرب به خدا هستند می‌باشد نه در جهت نفی توسل به بت‌ها، چرا که بت‌ها در مسیر تقرب به خدا نیستند.

IV. در تعابیر قرانی همه موجودات در آسمان‌ها و زمین تسبیح خدا می‌گویند (یسبح لله ما فی السموات و الارض)، آنچه در آیه مورد بحث در نفی توسل است، نسبت به تمام موجودات تسبیح گوی خداوند است، خواه این تسبیح گو جماد باشد یا گیاه انسان باشد یا فرشته، زمینی باشد یا آسمانی، مقرب درگاه خدا باشد یا مطرود رحمت الهی

V. علامه در برداشت دیگری از آیه می‌فرماید: اگر مراد از جمله" أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ" ملائكه گرام و يا صلحاى مقربين از جن، و يا انبياء و اولياء از انس باشد قهرا مراد از" جستجوى وسيله" و" اميد رحمت" و" ترس از عذاب" همان معناى ظاهرش خواهد بود، از قضا همین معنای اصلی آیه است که متاسفانه علامه بزرگوار با اما و اگر آن را بیان می‌کنند، کلأ علامه در تفسیر این آیه قاطع نیست و عملأ آیه را با سه برداشت مختلف بیان می‌کند، هر چند دلش در گرو برداشت اول می‌باشد.

۲- يا اَيُّهَاالَّذينَ امَنوُا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغوُا اِلَيْهِ الْوَسيلَةَ وَ جَاهِدُواْ فىِ سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ. (مائده ۳۵)

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، از خدا پروا كنيد و به او [توسل و] تقرب جوييد و در راهش جهاد كنيد، باشد كه رستگار شويد.

آیه کاملأ مشخص راه رستگاری را برای مومنان مشخص می‌کند و آن تقوا، تقرب و جهاد است، تقوا محفوظ نگهداشتن نفس از پلیدی، تقرب خداگونه شدن پندار، گفتار و کردار و جهاد در راه خدا کوشش انسان برای آنچه خداپسند است و هیچ وسیله‌ای بالاتر از ایمان و عمل صالح برای این قرب به حق نیست.

علامه طباطبائی مفسر المیزان در تفسیر آیه می‌فرماید:

راغب در مفردات مى‏گويد كلمه" وسيله" به معناى رساندن خود به چيزى است با رغبت و ميل... و حقيقت وسيله به درگاه خدا مراعات راه خدا است، به اينكه اولا به احكام او علم پيدا كنى و در ثانى به بندگى او بپردازى، و ثالثا در جستجوى مكارم و عمل به مستحبات شريعت باشى و اين وسيله معنايى نظير معناى كلمه قربت را دارد و چون وسيله نوعى توصل است و توصل هم در مورد خداى تعالى- كه منزه از مكان و جسمانيت است- توصل معنوى و پيدا كردن رابطه‏اى است كه بين بنده و پروردگارش اتصال برقرار كند، و نيز از آنجا كه بين بنده و پروردگارش هيچ رابطه‏اى به جز ذلت عبوديت نيست، قهرا وسيله عبارت است از اينكه انسان حقيقت عبوديت را در خود تحقق دهد و به درگاه خداى تعالى وجهه فقر و مسكنت به خود بگيرد، پس وسيله در آيه شريفه همين رابطه است، و... مراد از جمله:" وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ" مطلق جهاد است، يعنى اعم از جهاد با نفس و جهاد با كفار است، امر به ابتغاى وسيله به سوى خدا بعد از امر به تقوا نيز از همين قبيل يعنى از باب ذكر خاص بعد از عام باشد،

چنانچه ملاحظه می‌شود علامه طباطبائی معتقد است :"قهرا وسيله عبارت است از اينكه انسان حقيقت عبوديت را در خود تحقق دهد و به درگاه خداى تعالى وجهه فقر و مسكنت به خود بگيرد"

با توجه به آنچه در باب توسل بیان شد، نظر یکی از اساتید حوزه علمیه آورده می‌شود تا خود نسبت به تناسب مطالب مطروحه توسط وی و آیات قرآن قضاوت نمائید. ابتدا نظر آیت الله محسن غرويان در کتاب " شفاعت از ديدگاه عقل و نقل " چاپ اداره کل پشتيباني فرهنگي معاونت بين الملل بعثه در باب فلسفه توسل را آورده سپس به نقد آن می‌پردازیم:

نظر آیت الله محسن غرويانيکي از معارف مسلم و مشهور مکتب تشيع مسئله توسل به اولياء الهي و معصومين (ع) و بزرگان دين، براي رفع مشکلات و بر آورده شدن حاجات مشروع است. از سويي معاندين و مخالفين فرهنگ تشيع همواره در طول تاريخ، مسئله توسل را مشوّه جلوه داده و عقيده به آن را به منزله شرک به خداوند قلمداد کرده‏اند و از اين طريق تشيع را به نسبتهاي ناروايي متهم ساخته‏اند. در عصر ما وهابيون - که بحق آلت دست استعمار و استکبار جهاني هستند - بيش از ديگران به اين نسبتهاي ناروا و تهمتهاي بيجا دامن مي‏زنند. ابن تيميه (متوفاي ۷۲۸ ق) که پايه گذار وهابيت است، توسل به پيامبر و طلب حاجت از حضرتش را، شرک نسبت به خداوند و آزار و اذيت خود پيامبر (ص) مي‏پندارد و زيارت قبر معصومين (ع) و تضرع و استغاثه در بارگاه آنان را بت پرستي مي‏شمارد، وي توسل را به معني ندا کردن شخص معدوم دانسته و آن را عملي حرام مي‏داند. محمد بي عبد الوهاب (۱۱۱۵ - ۱۲۰۶ق) نيز که از رهبران فرقه وهابيت است، مي‏گويد: خطاب کردن شخص معدوم قبيح است؛ چرا که مرده هرگز توانايي پاسخگويي ندارد.

نقد نظر

− اگر توسل از معارف مسلم و مشهور است باید در قرآن و سنت نبوی آمده باشد در حالیکه قرآن جز تقاضای دعا از دیگران را نمی‌پذیرد، امام علی که پروش یافته مستقیم و بی واسطه نبی گرامی است هیچگاه چنین باوری نداشت، امام در آموزش نحوه دعا کردن به کمیل (معروف به دعای کمیل) حتی یک جمله از این معارف مسلم و مشهور ادعائی آقای غرویان را به او آموزش نداده است، او به کمیل می‌آموزد که چگونه و فقط از خداوند درخواست نماید، او از کمیل نمی‌خواهد که مثلآ به پیامبر متوسل شود.

− فرهنگ تشیع واقعی از توسلات تبری می‌جوید و ارتباط دادن مخالفت با توسل به غیر خدا، به اینکه اینها وهابی هستند مشکلی را حل نمی‌کند، در قرآن فقط طلب دعا از دیگران که زنده هستند مورد قبول واقع شده است.

نظر آیت الله محسن غرويان: توسل عبارت است از خواستن حقيقي از حقيقت وجودي انسانهايي برگزيده و کامل براي وساطت در امر خيري مربوط به دنيا يا آخرت. بديهي است که توسل صرفاً لقلقه زبان نيست، بلکه خواستني حقيقي مي‏باشد. روشن است که در توسل، ما هرگز از قبر يا بدن فيزيکي و جسم پيامبر يا امام و... چيزي طلب نمي‏کنيم، بلکه از حقيقت وجودي آنان که به عقيده ما نفس نبوي و يا وَلَوي آنان است، استمداد مي‏کنيم. متوسَّلٌ به مي‏بايست نسبت به متوسل از کمال و مرتبت وجودي بيشتر و بالاتري برخوردار باشد؛ چرا که وساطت جز در اين صورت که واسطه، فوق متوسل و دون متوسل اليه باشد، معنا ندارد. توسل مي‏بايست در امر خير يعني امري که منافاتي با نظام احسن الهي ندارد، باشد. موضوع توسل مي‏تواند امر خير دنيوي و يا اخروي باشد. ظرفيت توسل دنياست، به خلاف شفاعتِ مصطلح که ظرف آن، جهان آخرت است.

شفاعت، واسطه شدن شخص در قيامت براي بهره مندي ديگران از فيض و رحمت الهي است. با توجه به اين معنا مي‏توان گفت که اگر اين گونه وساطت در همين جهان نيز واقع شود، نوعي شفاعت محسوب مي‏شود، و طلب کردن اين گونه وساطت نيز، نوعي شفاعت خواهي است که در فرهنگ اسلامي ما از اين مسئله تحت عنوان توسل ياد شده است. بنا بر اين مي‏توان گفت توسل عبارت است از خواستن و تقاضا کردن از شخصي در دنيا براي وساطت در حصول نعمت و سعادت و يا رفع نقمت و شقاوت دنيوي يا اخروي که جامع اين دو، همان معناي خير است و خير امريست که هماهنگ با نظام احسن الهي باشد. توسل در خواست اين مسئله نيست که شخص واسطه، خود در سلسله علل تکويني مطلوب واقع شود و آن را به وجود آورد، بلکه تنها به اين معناست که او نيز دعا کند و از خدا بخواهد که حاجت و نياز شخص متوسل برآورده شود.

نقد نظر

− خواستن حقیقی از غیر خدا! و موثر دانستن غیر خدا بر خدا و نفوذ در خدا و تغییر اراده خدا ! !

− اگر از قبر، بدن فیزیکی و جسم پیامبر یا امام، طلب می‌کردید که هیچ فرقی با بت پرستان نداشتید زیرا آنها هم از شیئ فیزیکی شفاعت می‌خواستند، توسل به غیر خدا شرک است خواه فیزیکی (شرک جلی) یا متافیزیکی (شرک خفی).

− خطا در شفاعت (آخرت) و توسل (دنیا) یکی است و آن توجه به غیر خداست.

− اگر توسل صرفآ تقاضای دعا از غیر (انسان زنده) باشد که دستور خداست، کار آنجا خراب می‌شود که انسان در آن لحظه توسل (درخواست) طرف حسابش خدا نیست بلکه شخص انسان است ولو آن شخص نبی گرامی باشد.

نظر آیت الله محسن غرويان(در اینجا جناب آقای غرویان خود سؤال می‌پرسد و خود جواب می‌دهد) سؤال: با توجه باينکه خداوند نسبت به همه بندگان خويش با بياني عام و همگاني فرموده است که همه مي‏توانند دست نياز به درگاه او دراز نموده و خود مستقيماً از او چيزي بخواهند آيا توسل پيدا کردن به شخص ديگر براي واسطه شدن در درگاه الهي توحيد در استعانت و با توحيد در دعا به اين معنا که تنها از خدا چيزي بخواهيم - منافات ندارد؟

اولاً: اين يک امر عرفي است که وقتي کسي بخواهد از شخص ديگري تقاضاي امر مهم و با ارزشي را بنمايد در پي آن بر مي‏آيد که شخص سومي را که رابطه نزديکتري با فرد مورد نظر دارد، بيابد و او را واسطه قرار دهد، شايد که مطلوب حاصل شود. لذا با توجه به اينکه افراد انسانها از نظر درجات و مراتب قرب الهي با يکديگر اختلاف دارند، افراد معمولي مي‏توانند انسانهاي والاتر و شايسته‏تر را در پيشگاه خداوند واسطه قرار داده، از طريق آنان حاجت خود را از خداوند طلب نمايند. منظور از عرفيت اين امر، اين است که اتخاذ وسيله و واسطه، ريشه در فطرت انسان دارد و لذا توسل به بزرگان و برگزيدگان الهي هماهنگ با فطرت و ارتکاز اوليه انسان نيز هست.

ثانياً: در خود قرآن کريم آياتي وجود دارد که در آنها به گروهي امر شده است که بايستي نزد پيغمبر (ص) آمده از ايشان بخواهند که بر ايشان طلب آمرزش و مغفرت نمايند و چون چنين نکرده و نمي‏کنند مورد توبيخ قرار گرفته‏اند و اين توبيخ حاکي از مقبوليت، مشروعيت و مطلوبيت توسل در نزد خداوند است.

ممکن است منظور از کلمه وسيله در آيه مذکور، مطلقِ اعمال صالح باشد که وسيله تقرّب الي اللَّه مي‏باشند

ثالثاً: بايد دانست که توسل جستن و واسطه قرار دادن انسانهاي برگزيده و شايسته‏اي همچون انبيا و ائمه و... وقتي با توحيد در دعا منافات پيدا مي‏کند که بخواهيم آنان را در عرضِ خداوند قرار داده و مستقلاً از آنان چيزي بخواهيم، که در اين صورت توسل به معناي شرک ورزيدن به خدا و رقيب تراشيدن براي او مي‏شود، اما توسل جستن به ائمه عليهم السلام هرگز به اين معنا نيست که آنها نيز در کنار خداوند ربوبيت و تدابير امور و اجابت حوايج مردم را مستقلاً به عهده داشته باشند بلکه - چنانکه اشاره کرديم - توسل يافتن تنها به معناي واسطه قرار دادن انسانهاي والاتري است که در پيشگاه خداوند، مقام و منزلت بالاتري داشته و از قرب بيشتري برخوردارند. در عين حال مي‏دانيم که اينان خود از مصاديق بارز و کامل بنده و عبد الهي هستند و بالاترين افتخارشان نيز رسيدن به مقام عبوديت خالص و محض براي ذات پروردگار است و ما نيز از همين حيثِ عبوديت و بندگي است که براي آنان مقام و مرتبتي والا قائليم.

نقد نظر

− مشکل اصلی از عدم فهم واقعی توحید است، خدای جناب غرویان متشخص انسانوار، قدر قدرت و قوی شوکت است لذا باید برای خدای متشخص واسطه تراشید همچنان که برای اشخاص واسطه تراشیده می‌شود و این واسطه هر چه معتبرتر، والاتر و شایسته تر، بهتر.

− چون این واسطه تراشی در رفتار دنیائی ما عرفی است بنابراین فطری هم هست ! ! ! ! احتمالأ بت پرستی در زمان رسول چون عرفی بوده فطری هم بوده است ! ! !

− طلب دعا از دیگران (انسان زنده) کجا، توسل عوام در امامزاده‌ها کجا ! !

− نه ممکن که وسیله تقرب عمل صالح است و لاغیر.

− اگر مستقلأ چیزی از پیامبران یا ائمه بخواهیم که کفر است نه شرک، شرک در تعبیر قرآنی موثر بودن غیر خداست (لاموثر فی الوجود الا الله)

− خود پیامبران و ائمه در زمان حیاتشان مرتب با عمل صالح شان، در تقرب جستن بودند، مقام و مرتبه قائل شدن برای آن بزرگواران چیزی است و آنان را وسیله تقرب قرار دادن چیز دیگری است.

نظر آیت الله محسن غرويان از آثار با ارزش و اخلاقيِ توسل، ايجاد و تقويت روح بندگي و خضوع در انسان است. تأثير توسل در اين جهت از خود دعا نيز بيشتر است؛ چرا که دعا کردن و دست نياز به سوي بي نياز بي انباز کشيدن، گر چه از جلوه‏هاي بارز و نمودهاي روشن خضوع و بندگي در برابر پروردگار است و همين است که انسان را از اوج غرور و نخوت و خود بزرگ بيني به زير مي‏کشد و خاضع و فروتن مي‏سازد با اين حال در دعا و راز و نيازِ مستقيم با خدا، گويي انسان خود را لايق و شايسته چنين مکالمه رو در روي و مستقيم ديده و آنگاه لب به سخن گشوده است، اما هنگامي که انسان براي تشّرف به بارگاه کبريايي و ملکوتي پروردگار، بر گزيده‏اي را به وساطت مي‏خواند و او را از آن جهت که مقام و منزلت والاتري در نزد خداوند دارد - شفيع خويش مي‏گيرد، گويي خود را کمتر از آن مي‏بيند که مستقيماً در برابر ذات پاک ربوبي بايستد و با او راز گويد و حاجت خويش را از وي طلب کند. و اين اوج خضوع و خشوع و عبوديت عبد در برابر معبود است.ما اگر در توسل، سر بر آستان پيامبر و معصومين (ع) مي‏سائيم از آن جهت است که آنان را بنده صالح در بارگاه کبريايي حق (جلّ و علا) يافته‏ايم و خود نيز از آن جهت که لياقت و شايستگي لازم براي حضور در محضر ربوبي را در خويش نمي‏يابيم، در برابر ذوات مطهر و مقدس اين بندگان صالح، سر تسليم و تعظيم فرود مي‏آوريم؛ چرا که باور داريم - بر اساس قياس مساوات - عبد العبِد عبدٌ. اگر کسي بندگي بنده خدا را گردن نهد، در حقيقت و نهايتاً بندگي خداي را پذيرفته است.کساني که در برابر خداوند گردن فرازي دارند به طريق اولي در برابر انبياء و معصومين (ع) نيز سر تعظيم فرود نخواهند آورد و اهل توسل نمي‏باشند. کسي که در برابر معصومين و انسانهاي کامل که عبد خدايند حاضر به خضوع نيست دير يا زود در برابر خداوند نيز گردن فرازي خواهد کرد.

نقد نظر

− از دیدگاه جناب غرویان دعا و توسل یکی نیستند، آدم‌های پررو دعا می‌کنند، چرا که " خود را لايق و شايسته چنين مکالمه رو در روي و مستقيم ديده و آنگاه لب به سخن گشوده است" اما آن که به دیگران متوسل می‌شود " خود را کمتر از آن مي‏بيند که مستقيماً در برابر ذات پاک ربوبي بايستد و با او راز گويد و حاجت خويش را از وي طلب کند" و این به صورت فاحش خلاف آموزه‌های قرآنی است که می‌فرماید "ادعونی واستجب لکم " از من بخواهید تا شما را اجابت کنم.

− ایشان آموزش می‌دهند بندگی غیر خدا کنیم و این هم خلاف قرآن است که فقط بندگی خدا کنیم و در سوره حمد می‌فرماید چنین بگوئید "ایاک نعبد و ایاک نستعین" فقط و فقط تورا می‌پرستم و فقط و فقط از تو یاری می‌جویم و از ما خواسته روزانه ۱۷ بار در رکعات نماز خود آن را بگوئیم تا ملکه ذهنمان شود.

متاسفانه آموزه‌های نادرست متولیان دین (امثال جناب غرویان) باعث شده حقیقت توحید مجهول و مهجور بماند و گروهی کلاش با عناوین پر طمطراق، متولی دین شده تا جماعت عوام شیعه را چون موم در دست خود نگه دارند و آن چنان شتشوی مغزی بدهند که حتی فکر فکرکردن را را هم نکنند و یک مقلد به تمام معنا باشند و اگر کسی هم خواست این قلاده را از گردن عوام الناس در آورد توسط متولی دین مرتد و واجب القتل معرفی می‌شود تا به وسیله همین عوام الناس حکمش اجرا شود. به این خبر توجه کنید.

وجود ۱۰ هزار امامزاده و مقبره ۳۳ پیامبر در ایران

مقبره ۱۰ هزار و ۵۰۰ امامزاده و ۳۳ پيامبر در كشور، ايران را به قطب امامزادگان در جهان تبديل كرده است.

قائم مقام سازمان اوقاف و امور خيريه كشور با اشاره به ارادت مردم ايران به فرهنگ اهل بيت گفت:۱۴۰ ميليون زائر سالانه از حدود هشت هزار بقعه كشور بازديد مي كنند كه اين نشان انس مردم با اهل بيت است. اين مسئول تصريح كرد: امامزادگان و پيامبران، در هشت هزار بارگاه مدفون هستند.

جالب است بدانیم ثمره ۱۴۰۰ ساله این متولیان دین تا قبل از سال ۱۳۵۷ قریب ۲۵۰۰ امامزاده و یک پیامبر و یک امام بوده ولی ثمره همین ۳۲ ساله بهد از ۱۳۵۷، برساختن ۸۰۰۰ امامزاده جدید و قبر ۳۲ پیامبر جدید می‌باشد.

به امید آگاهی همه دینداران خصوصأ مسلمین و شیعیان از آنچه متولیان دین برسرشان آورده و می‌آورند.

پایان

بخش‌های پیشین

شفاعت و توسل در قرآن (۱)

شفاعت و توسل در قرآن (۲)

Mon, 11 Jun 2012 13:21:48 +0000

صالح نظری

صالح نظری − بنا به آیات قرآن شفاعت افراد ولو انسان‌های برگزیده مورد قبول واقع نخواهد شد. این موضوع در بخش نخست این مقاله بررسی شد.

حال در اینجا نظر جناب آیت الله جعفر سبحانی را، که از متکلمین شیعه است، درباره شفاعت می‌آوریم و سپس به نقد دیدگاه او می‌پردازیم.

نقد "شفاعت در قرآن" نوشته آيت الله جعفر سبحاني

آیت الله جعفر سبحانی در جلد هشتم کتاب "منشور جاوید" خود به مسئله شفاعت در قرآن پرداخته است. در نقد ابتدا نظر تلخیص شده آیت الله آورده شده سپس نقد آن را مشاهده می‌کنید.

• آیت الله سبحانی:

"اعتقاد به شفاعت و این كه پیامبران ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ و اولیاء و صالحان در روز رستاخیز درباره كسانی كه پیوند ایمانی خود را با خدا قطع ننموده و رابطه معنوی خود را با شفیعان درگاه الهی حفظ كرده اند، وساطت و شفاعت خواهند كرد، دارای آثار ارزنده تربیتی است و كاملاً جنبه سازندگی دارد و سبب می‌شود كه گروهی از گنهكاران به راه اطاعت باز گردند.این بحث زمینه را برای بررسی آیات شفاعت كاملاً آماده می‌سازد، از این جهت لازم است كه مجموع آیات شفاعت یك به یك مورد بررسی قرار گیرد، و هدف گیری آیات روشن شود.

ماده «شفاعت» در قرآن با تمام مشتقات خود «سی بار» در سوره‌های مختلف و گوناگون به طور نفی و اثبات وارد شده است، كه این خود حاكی از اهمیت موضوع می‌باشد.نتیجه گیری صحیح از آیات شفاعت به این بستگی دارد كه تمام آیات شفاعت به دقت مورد بررسی قرار گیرد و از مجموع، نتیجه واحدی كه هدف همه آیات است گرفته شود."

نقد

جناب آقای سبحانی، برای شفاعت آثار تربیتی و سازندگی قائل است وآن پیوند ایمانی با خدا و رابطه معنوی با شفیعان درگاه الهی و شفاعت را عامل اطاعت گنه کاران از خدا و شفیعان می‌داند. البته مشخص است که مراد وی در موضوع شفاعت، اطاعت از خدا نیست بلکه اطاعت از شفیعان (واسطه ها) است زیرا در جای جای قرآن بارها پذیرش توبه و بخشنده بودن خدا و سبقت رحمت بر غضب خدا ذکر شده است، علت آن در ادامه خواهد آمد.

• آیت الله سبحانی:

"تقسیم بندی آیات مربوط به شفاعت.

گروه نخستدسته از آیات، شفاعت را به طور مطلق نفی می‌كند و آن یك آیه بیش نیست آنجا كه می‌فرماید:

«ای افراد با ایمان از آنچه ما روزی شما كردیم، انفاق كنید پیش از آن كه روزی فرا رسد كه در آن داد و ستد و پیوند دوستی و شفاعت وجود ندارد، و افراد كافر ستمگرانند».[ سوره بقره، آیه۴۸]

جمله «ولاشفاعه» مستمسكی است برای كسانی كه می‌خواهند «شفاعت» را ساخته و پرداخته افكار كاهنان بدانند، ولی با توجه به نكات زیر مفاد آیه روشن می‌گردد.

اولاً: توجه به یك آیه و چشم پوشی از آیات دیگر، نمی‌تواند مبنای صحیحی برای تفسیر قرآن باشد، زیرا همان طور كه گفته شد مجموع آیات یك موضوع در قرآن، هدف واحدی را تعقیب می‌كنند و تا مجموع آیات در نظر گرفته نشود هرگز نمی‌توان مقصود نهائی قرآن را تعیین نمود.مثلاً در همین مورد كه قرآن به حسب ظاهر وجود شفاعت را در روز رستاخیز نفی می‌كند، بلافاصله در آیه بعدی كه آیه معروف به «آیه الكرسی» است به وجود شفیعانی تصریح می‌كند كه در اذن خداوند درباره گروهی شفاعت خواهند نمود چنان كه می‌فرماید:«من ذا الّذی یشفع عنده الاّ باذنه». [سوره بقره، آیه‌ی ۲۵۵] «كی است كه پیش او شفاعت كند جز به اذن او»؟ با وجود چنین قرینه پیوسته به آیه، و با وجود قرائن فراوانی كه در آیات دیگر وجود دارد، باید مفاد آیه غیر آن باشد كه در وهله اول به نظر می‌رسد، یعنی مقصود نفی شفاعت‌های باطل است نه مطلق شفاعت.

ثانیاً: گواه بر این كه مقصود نفی مطلق شفاعت نیست بلكه هدف نفی قسمتی از شفاعت (شفاعت باطل ) است همان جمله «ولاخلّه» (دوستی نیست ) می‌باشد.زیرا ظاهر این جمله این است كه پیوند دوستی همه افراد در روز رستاخیز از هم گسسته می‌شود، در صورتی كه از آیه دیگر استفاده می‌شود كه تنها پیوند دوستی افراد كافر از هم گسسته می‌گردد، اما پیوند دوستی افراد پرهیزكار به شكلی كه در دنیا بوده باقی می‌ماند چنان كه می‌فرماید:«اَلاخِّلاءُ یُومُئذٍ بُعضهْم لِبعضٍ عُدوّ الاّ المْتّقَّین». [سوره زخرف، آیه ۶۷]«دوستان در روز بازپسین دشمنان یكدیگرند، مگر افراد پرهیزكار (كه پیوند دوستی آنان باقی می‌ماند)».هر چند ظاهر استثناء «الا المتقین» این است كه پرهیزكاران دشمن یكدیگر نیستند، ولی پس از دقت استفاده می‌شود كه نه تنها دشمن یكدیگر نیستند بلكه پیوند دوستی آنان باقی می‌ماند.زیرا علت از هم گسستن پیوند دوستی گنهكاران و دشمن شدن آنان نسبت به یكدیگر، این است كه دوستی آنان در این جهان مایه گمراهی یكدیگر می‌گردیده، بر عكس دوستی افراد پرهیز كار نه تنها مایه گمراهی نبوده بلكه مایه راهنمائی و وسیله موفقیت هم دیگر محسوب می‌شده، با توجه به این اصل، می‌توان گفت كه هدف آیه نه تنها بیان دشمن نبودن افراد پرهیزكار نسبت به یكدیگر است بلكه اشاره به بقای پیوند دوستی این گروه نیز می‌باشد.خلاصه همان طور كه نمی‌توان ظاهر جمله «ولا خلّه» را گرفت و گفت در روز باز پسین پیوند دوستی تمام افراد اعم از پرهیزكار و غیر آنان از هم گسسته می‌شود زیرا آیه دیگر به بقای برخی از پیوند‌ها تصریح و یا اشاره می‌كند، همچنین نمی‌توان جمله «ولا شفاعه» را گواه بر نفی مطلق شفاعت گرفت زیرا برخی از آیات، شفاعت را تحت شرائطی امضاء و تصحیح می‌كنند.

ثالثاَ: مقصود از انفاق در آیه همان اداء زكات است و در اهمیت این فریضه همین كافی است كه ذیل آیه كسانی را كه از دادن «زكات» خود داری می‌كنند كافر خوانده، می‌گوید: «والكافرون هم الظالمون» «افراد كافر ستمگرانند». همچنان كه در آیه مربوط به فریضه حج چنین می‌فرماید:«و من كفر فان الله عنیّ عن العالمین». [سوره آل عمران، آیه ۹۷] «هر كس كفر بورزد خداوند از همه جهانیان بی نیاز است».جمله «و من كفر» به جای جمله «ومن لم یحج» قرار گرفته است و علت این كه خداوند مطلب را به جملـه «من كـفر» اداء نمود این است كه روشن سازد كه اداء فریضه حج آن چنان اهمیت دارد كه ترك آن، به منزله كفر به خدا تلقی می‌گردد.[ كشاف، ج ۱، ص ۲۹۱]

با توجه به این مطلب می‌توان گفت: آیه ناظر به نفی شفاعت در مورد گروهی است كه اصلاً ایمان نیاورده‌اند و اگر هم ایمان دارند ایمان آنان آنچنان ضعیف است كه آنها را بر اداء یك چنین فریضه بزرگ اسلامی تحریك نمی‌كند و به طور مسلم هر دو دسته به حكم آیه از شفاعت محروم خواهند بود."

نقد:

ایشان فرمودند یک آیه در نفی شفاعت است، در حالیکه آیات متعددی در نفی شفاعت وجود دارد وجمله «ولاشفاعه» مستمسك نیست بلکه واقعیت آیات است.

از روزي بترسيد كه كسي به داد كسي نرسد و غرامت پذيرفته نشود و شفاعت سودي نبخشد و ياري نشوند. (بقره ۱۲۳)

اي كساني كه ايمان آورديد، از آنچه به شما روزي داديم انفاق كنيد پيش از آنكه روزي بيايد كه در آن نه معامله‌اي است، نه رفاقتي، و نه شفاعتي، و كافران ستمگرند. (بقره ۲۵۴)

رفيقان در آن روز دشمن يكديگرند، مگر متقين. (زخرف ۶۷)

به بندگانم كه ايمان آوردند بگو كه نماز را بپا دارند و از آنچه روزيشان داديم پنهان و پيدا انفاق كنند، پيش از آنكه روزي بيايد كه نه معامله‌اي باشد، نه رفاقتي. (ابراهيم ۳۱)

تو چه مي‌داني روز جدايي چيست؟ در آن روز واي بر تكذيب‌كنندگان. (مرسلات ۱۴ و ۱۵)

روزي كه فرد از برادرش مي‌گريزد. و مادرش و پدرش. و همسرش و فرزندانش. (عبس ۳۴ تا ۳۶)

روزي كه كسي براي كسي اختياري ندارد، و در آن روز فرمان از آن خداست. (انفطار ۱۹)

روزي كه رازها فاش شود. پس او را (انسان را) نه نيرويي باشد نه ياوري. (طارق ۹ و ۱۰)

خدا را آنچنان كه بايد نشناخته‌اند. روز قيامت زمين يكسره در قبضه‌ي اوست و آسمانها به دست او در هم پيچيده مي‌شود. او منزه و برتر است از آنچه شريك مي‌كنند. (زمر ۶۷)

روزي كه همه‌ي آنان را گرد مي‌آوريم و به كساني كه شرك ورزيدند مي‌گوييم كجايند شريكاني كه قائل بوديد.

پس عذرشان جز اين نيست كه بگويند به خدا قسم ما مشرك نبوديم. ببين چگونه خود را تكذيب مي‌كنند و آنچه مي‌بافتند گم مي‌شود. (انعام ۲۲ تا ۲۴)

تنها نزد ما آمديد، همان گونه كه بار اول شما را آفريديم و آنچه را به شما داديم پشت سرتان گذاشتيد. شفيعانتان را كه گمان مي‌كرديد در كارتان شريكند با شما نمي‌بينيم. پيوندتان گسيخت و آنچه مي‌پنداشتيد بر باد رفت. (انعام ۹۴)

آیات فوق همه نشان می‌دهد داور در قیامت خداوند یکتاست و شفاعت و واسطه گری وجود ندارد.

• آیت الله سبحانی:

"گروه دومآیاتی است كه شفاعت مورد نظر یهود را نفی می‌كند زیرا آنان درباره شفاعت عقیده خاصی داشتند كه هم اكنون توضیح داده می‌شود، آیات مربوط به این قسمت عبارت‌اند از:«از آن روز بترسید كه كسی به جای كسی مجازات نمی‌گردد، نه شفاعت پذیرفته می‌شود، و نه غرامت و بدل قبول می‌گردد و آنان یاری نمی‌شوند».[ سوره بقره، آیه ۴۸]

اصولاً ملت یهود خود را ملت برگزیده و رشته جداگانه بافته می‌اندیشیدند، و گوش همه جهانیان این جمله را از آنان شنیده است كه ما امت برگزیده خدا هستیم. نه تنها آنان بلكه به نقل قرآن، مسیحیان نیز چنین عقیده‌ای را درباره خود داشتند چنانكه قرآن مجید می‌فرماید:«و قالت الیهود و النّصاری نحن ابناء الله و احبّاوه». [سوره مائده، آیه ۱۸] «یهود و نصارا گفتند كه ما فرزندان و دوستان خدا هستیم».

آنان نجات در آخرت را از آن كسی می‌دانستند كه به خاندان اسرائیل منتسب گردد، تو گوئی انتساب به فامیل اسرائیل و یا انتساب به یكی از دو آئین هر چند عملی در كار نباشد، مایه نجات انسانها است تا آنجا كه قرآن از آنان نقل می‌كند:«و قالوا لن یدخل الجنّه الاّ من كان هوداً او نصاری». [سوره بقره، آیه ۱۱۱]«گفتند كه به بهشت جز یهودی یا مسیحی وارد نمی‌شود».

قرآن به طور آشكار با این فكر مبارزه می‌كند كه انتساب به فامیل اسرائیل و یا انتساب به آئینی در نجات انسان كافی باشد بلكه مایه نجات را ایمان قلبی و تسلیم باطنی و عمل نیك می‌داند و در بی پایگی انتساب لفظی و فامیلی چنین می‌فرماید:«این مطلب كه بهشت تنها از یهودیان و مسیحیان (لفظی و اسمی است) آرزوئی بیش نیست و اگر راست می‌گویند برای گفتار خود دلیلی بیاورند، بلكه بهشت از آن كسی است كه با سراسر وجود خود تسلیم خدا باشد و عمل نیك انجام دهد، برای چنین فردی در پیشگاه خدا اجر و پاداش هست». [سوره بقره، آیه ۱۱۱ و ۱۱۲]

گستاخی آنان به جائی رسیده بود كه با كمال بی شرمی می‌گفتند:«وقالوا لَن تَمُسّنا النّارْ اِلاّ اَیّاماً مُعدوده قُل اَتّخذتُم عِند اللهِ عُهداً»[ سوره بقره، آیه ۸۰]« (می گفتند:) ما جز چند روزی در آتش دوزخ نخواهیم سوخت تو گوئی از خداوند برای این مطلب پیمانی گرفته اند».

این دو آیه درباره چنین ملت متكبر و خود خواه سخن می‌گوید و شفاعت مورد اعتقاد آنان را كه هیچ نوع قید و شرطی برای آن قائل نبودند، نفی می‌كند.در این صورت، این دو آیه نمی‌تواند ناظر به شفاعتی باشد كه خود قرآن و آئین اسلام آن را تحت شرائطی تصویب كرده و اعلام داشته است.

از این جهت هنگامی كه بزرگان علم تفسیر به شرح این دو آیه می‌رسند می‌گویند:این دو آیه مربوط به نفی شفاعتی است كه یهود درباره خود معتقد بودند و می‌گفتند:پیامبرزاده ایم و در روز رستاخیز به همین جهت مورد شفاعت قرار خواهیم گرفت.[ كشاف ج ۱، ص ۲۱۵ و مجمع الیان، ج ۱، ص ۱۰۳]"

نقد:

جناب آیت الله تمام آیاتی که در نفی شفاعت است را درباره یهود می‌داند، انگار برای خدا یهود یا غیر یهود دارد، خداوند با افکار باطل مخالفت می‌کند و با بیان افکار غلط یهود و نقل آن برای ما درواقع آموزش می‌دهد مسلمین به این نوع افکار نادرست گرفتار نگردند، تقریبآ تمام ادعاهای نادرست یهود که قرآن آنها را نفی می‌کند کاملآ در عقاید ما رسوخ کرده و باور کرده ایم.

آیا فقط یهود و نصارا خود را ابنا الله واحبا الله می‌دانستند و آیا فقط یهود و نصارا خود را بهشت را منحصرآ برای خود می‌دانستند مگر شیعه چیزی به جز اینها می‌گوید، به عنوان مشت نمونه خروار به این دو حدیث از اصول کافی باب "تاريخ زندگى و وفات پيغمبر (ص)" وباب "كيفيت آفرينش بدنها و روحها و دلهاى ائمه (ع) " توجه کنید.

امام صادق عليه السلام فرمود: همانا رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود: خدا امت مرا در عالم طينت برايم مجسم كرد، و نامهاى ايشان را بمن آموخت. چنانكه همه نامها را به آدم آموخت. آنگاه پرچمداران بر من گذشتند. من براى على و شيعيانش آمرزش خواستم، و پروردگارم يك مطلب را درباره شيعيان على بمن وعده داد، عرض شد: يا رسول الله، آن مطلب چيست؟ فرمود: آمرزش براى ايمان آورندگانشان، و در گذشت از گناهان، براى كوچك و بزرگشان، و اينكه تبديل گناه بحسنه و ثواب براى آنها باشد.

امام صادق عليه السلام مى فرمود: خدا اميرالمؤ منين (ارواح ) ما را از نور عظمت خويش آفريد، آنگاه آفرينش ما را از گلى در خزانه و پوشيده از زير عرش صورتگرى كرد و آن نور را در آن، جايگزين ساخت، و ما مخلوق و بشرى نورانى بوديم، و براى هيچكس از آنچه در خلقت ما نهاد، بهره ئى قرار نداد و ارواح شيعيان ما را از گل ما آفريد و بدنشان را از گلى در خزانه و پوشيده پائين تر از گل ما. و خدا هيچ كس را جز انبياء از خلقت ايشان بهره ئى نداد، از اين رو ما و آنها آدمى شديم و مردم ديگر خرمگسانى كه سزاوار دوزخند و بسوى دوزخ مى روند.

کتب عقاید شیعی پر است از اینگونه باورهای نادرست که قرآن نادرست بودن آنها را برای باورمندان به ادیان گذشته ذکر نموده تا شاید دین اسلام از این آلودگیها مبرا گردد اما متاسفانه چنین نشد واین عقاید باطل در تشیع به اعلا درجه خود هم رسید.

• آیت الله سبحانی:

"گروه سومآیاتی كه صریحاً می‌گوید كه روز رستاخیز برای گروه كافر شفیع و شافعی وجود ندارد و یا شفاعت شافعان به حال آنان سودی نمی‌بخشد مانند:

«... افرادی كه روز رستاخیز را در گذشته فراموش كرده بودند به خود آمده می‌گویند رسولان پرورگار ما آمدند آیا ما شفیعانی داریم كه در حق ما شفاعت كنند یا ما را به دنیا باز گردانند تا این بار غیر آنچه را كه عمل می‌كردیم عمل كنیم (آنان باید بدانند كار از كار گذشته ) و ضرر كرده‌اند و خود را در معرض عذاب قرار داده‌اند و آنچه را كه بر خدا افترا می‌بستند (بتها مقربان درگاه خداوند هستند ) باطل از آب ‌درآمد». [سوره اعراف، آیه ۵۳]

شفاعت پیامبران و صالحان درباره آن گروهی است كه برای شفاعت قابلیت و استعداد داشته باشند، و پیوند ایمانی خود را با خدا قطع نكرده و ارتباط معنوی آنان با عزیزان درگاه الهی باقی مانده باشد و گروهی كه آیه از آنها نفی شفاعت می‌كند یا كافر و غیر مومن هستند و یا مسلمانند ولی زكات مال خود را نمی‌پردازد و این دو گروه شایسته شفاعت نیستند، و این، دلیل بر نفی شفاعت از دیگران نمی‌گردد."

نقد:

نخست اینکه آیه مذکور، در مورد افرادی است که دین خدا را ملعبه دستان خود قرار داده و قدرت و ثروت دنیا مغرورشان ساخته و آیات خدا و وجود قیامت را انکار می‌کردند و در آخرت نیز همچون دنیا، دنبال یافتن شفیع (واسطه) هستند نازل شده و منحصر در بت پرستان نیست و این آیه نفی درخواست و آرزومندان شفاعت است.

همانان كه دين خود را سرگرمى و بازى پنداشتند، و زندگى دنيا مغرورشان كرد. پس همان گونه كه آنان ديدار امروز خود را از ياد بردند، و آيات ما را انكار مى‏كردند، ما [هم‏] امروز آنان را از ياد مى‏بريم. (اعراف۵۱ (

و در حقيقت، ما براى آنان كتابى آورديم كه آن را از روى دانش، روشن و شيوايش ساخته‏ايم، و براى گروهى كه ايمان مى‏آورند هدايت و رحمتى است. (۵۲اعراف)

آيا [آنان‏] جز در انتظار تأويل آنند؟ روزى كه تأويلش فرا رسد، كسانى كه آن را پيش از آن به فراموشى سپرده‏اند مى‏گويند: «حقاً فرستادگان پروردگار ما حق را آوردند. پس آيا [امروز] ما را شفاعتگرانى هست كه براى ما شفاعت كنند يا [ممكن است به دنيا] بازگردانيده شويم، تا غير از آنچه انجام مى‏داديم انجام دهيم؟ » به راستى كه [آنان‏] به خويشتن زيان زدند، و آنچه را به دروغ مى‏ساختند از كف دادند. (اعراف۵۳)

دوم اینکه خداوند در هیچ یک از آیات قرآن شفیعی معرفی نکرده همچنان که برای ادیان گذشته از شفیعی نام نبرده، آیا خدائی که از رگ گردن به انسان نزدیک تر است "فاینما تولوا فثم وجه الله" و به هر طرف رو شود صورت خدا نمایان است "و نحن اقرب الیه من حبل الورید" آیا شایسته است برای او شفیعی (واسطه ای) تراشیده شود؟ چه کسی می‌تواند درخواست درخواست کننده گرفتاری را اجابت کند و گرفتاریش را بر طرف سازد؟ "امن یجیب المضطر اذا دعاه و یکشف السوء" این آیه که به صورت استفهام انکاری بیان شده می‌خواهد تاکید کند که جز او هیچکس را توان اجابت خواسته و رفع گرفتاری از خلقش را ندارد.

سوم اینکه چرا اینهمه اصرار برای درست کردن واسطه وجود دارد؟ برای پاسخ به این سؤال باید دید علمای ادیان گذشته چه منفعتی از این واسطه گری داشتند و نیز با آنکه می‌دانستند جنس سخن نبی گرامی از سنخ سخنان انبیاء آنهاست سر می‌تافتند؟ پاسخ روشن است، اگر مردم خود مستقیمأ بتوانند با خدای خود در ارتباط باشند و هر چه می‌خواهند از او بخواهند واسطه گری تعطیل می‌شود و بناچار باید متولیان دین کرکره دکان دین فروشی خود را پایین بکشند و به ناچار از دسترنج خود به جای دسترنج دیگران بخورند. و متاسفانه علمای دین اسلام نیز همین مسیر را پیمودند و تبدیل به دین فروشانی شدند و هر روز این بازار دین فروشی را رونق دادند.

بنا به تمایل و خواست دکان داران دین (دین فروشان)، اگر بناست خداوند واسطه (پیامبران) داشته باشد، چرا انبیاء واسطه (نقبا، حواریون، ائمه) نداشته باشند و به نوبه خود چرا واسطه‌های دست دوم واسطه (خاخام، پاپ، آیت الله العظمی) نداشته باشند و.... این چنین است که مردم گرفتار این واسطه‌ها شده و حقیقت خدا را فراموش کرده‌اند و توجه به واسطه‌ها مهمتر از توجه به خدا شده و بر خلاف خواست خدا، او دست نیافتی تر شده است و هر چه خدا دست نیافتنی تر شود بازار دین فروشان گرمتر و گرمتر می‌شود.

ادامه دارد

بخش پیشین

شفاعت و توسل در قرآن (۱)

Sun, 03 Jun 2012 10:12:45 +0000

صالح نظری

صالح نظری − دینداران بنا به باور دینیشان، علاقه به نزدیک شدن به خدا به عنوان موجود متعالی را دارند و بنا به باور دینی به روز قیامت و بهشت و جهنم ایمان دارند. گروهی از دینداران برای گرفتار نشدن به عذاب جهنم به جهت گناهانشان و نیز لذت بردن از بهشت به جهت اعمال نیکشان سعی دارند به هر صورتی که شده واسطه‌ای (شفیعی) برای خود دست و پا کنند تا خداوند را راضی گردانند از گناهانشان بگذرد و یا از پاداش بیش از اعمال نیکشان برخوردار گردند. این گروه حتی برای رفع گرفتاری‌های دنیوی یا کسب منفعتی برای خود سعی در ساختن واسطه دارند (توسل) تا خداوند به خاطر آن واسطه در حق آنان ترحم یا لطف کرده تا ازآن گرفتاری‌ها نجات یابند یا از این نعمات برخوردار گردند.

سؤال: چرا دینداران خود مستقیمأ اقدام به درخواست از خداوند نمی‌کنند و دنبال واسطه می‌گردند تا واسطه‌ها چنین درخواستی از خداوند بکنند؟

برای پاسخ به این سؤال باید ابتدا به چگونگی باور آنان به خدا توجه کرد، اینکه آنان چه دیدی از خداوند داشته باشند بسیار موثر در فهم رفتار آنان در واسطه تراشی می‌باشد، از طرفی دیگر متولیان دین که عوام را آموزش دینی می‌دهند و گفتار خود را به کتاب آسمانی مرتبط می‌کنند، آیا فهم درستی از آن کتاب آسمانی دارند؟ و آیا از آن کتاب مقدس چنین برداشت وساطت بدست می‌آید؟

موضوع شفاعت

هر چند موضوع شفاعت و وساطت در پیروان همه ادیان وجود دارد اما در اینجا قصدمان بررسی این موضوع در کتاب مقدس مسلمین است لذا برای بررسی موضوع شفاعت در قرآن ابتدا باید دید، قرآن چگونه خداوند را معرفی می‌کند تا بعد میزان و نحوه اثرگذاری بر خداوند، مورد بررسی قرار گیرد.

در این مصحف شریف خداوند به صور گوناگونی معرفی شده است:

۱. آیاتی که خداوند را غیر قابل فهم، وجود مطلق، غیر قابل تشبیه و توصیف، بی همتا، تنها موثر در هستی و غیر محصور در زمان و مکان و دارای نیروی مطلق معرفی می‌کند.

۱−۱ "لیس کمثله شییء" (شوری۱۱) هیچ کس مانند او نیست

۱−۲ "ولا یحیطون به علمآ" (طه ۱۱) هیچ کس بر او آگاهی نمی‌یابد

۱−۳ "سبحان الله عما یصفون" (صافات ۱۵۹) از آنچه وصف می‌کنید او منزه است

۱−۴ "کل شیء هالک الا وجهه" (قصص۸۸) هر چیزی نابود می‌شود مگر وجه خدا

۱−۵ "فاینما تولوا فثم وجه الله" (بقره۱۱۵) به هر طرف رو کنید وجه او نمایان است

۱−۶ "و نحن اقرب الیه من حبل الورید" (ق۱۶) و ما از رگ گردن به او (انسان) نزدیکتریم

۱−۷ "وما تسقط ورقة الا یعلمها" (انعام۵۹) هیج برگی نمی‌افتد مگر آنکه او می‌داند

۱−۸ "ان القوة لله جمیعا" (بقره۱۶۵) تمام نیرو و قدرت برای خداست

۲. آیاتی که خداوند را دارای صفاتی انسانوارمعرفی می‌کند. او مسخره می‌کند، حیله می‌کند، موجودی دست بسته نیست بلکه دو دستش باز است، در کمین بدکاران است، می‌شنود و می‌بیند، بخشنده و مهربان است، جبار و متکبر است، خشمگین می‌شود و....

۲−۱ "الله یستهزی بهم" (بقره ۱۵) خدا آنان را مسخره می‌کند.

۲−۲ "و مکروا و مکرالله و الله خیرالماکرین" (آل عمران۵۴) آنان حیله می‌کنند و خدا هم حیله می‌کند و خدا بهترین حیله گر است.

۲−۳ "و قالت الیهود ید الله مغلولة غلت ایدیهم و لعنوا بما قالوا بل یداه مبسوطتان" (مائده۶۴) یهود گوید دست خدا بسته است دستشان بسته باد و لعنت به آنها به جهت گفتارشان بلکه دو دست خدا باز است.

۲−۴ "ان ربک لبالمرصاد" (فجر۱۴) همانا خداوند در کمین گاه است.

۲−۵ "و هو السمیع البصیر" (بقره۱۸۱) خدا شنوا و بینا است.

۲−۶ "الرحمن الرحیم" (حمد۳) (خدا) بخشنده و مهربان است.

۲−۷ "هو الله الذی لا اله الا هو الملک القدوس السلام المومن المهیمن الجبار المتکبر" (حشر۲۳) اوست خدائی که غیر او معبودی نیست همان پادشاه، پاک، سلامت، مومن (به خود)، عزتمند، جبار و متکبر.

۲−۸ "صراط الذین انعمت علیهم غیر المغضموب علیهم ولالضالین" (حمد ۷) راه آنانکه به آنها نعمت دادی نه راه آنانکه بر آنها خشمگین شدی و نه راه گمراهان.

تمام متکلمین، فلاسفه و عرفا‌ی اسلامی آیات دسته اول را بیان حقیقت خداوندی دانسته‌اند و دسته دوم آیات با تأویل به دسته اول آیات مورد پذیرش قرار گرفته است و آمدن این آیات در قرآن را برای فهم عوامانه بشر دانسته‌اند نه حقیقت خداوندی.

لذا توحید را به سه صورت تقسیم بندی نموده‌اند: ۱- توحید ذات ۲- توحید صفات ۳- توحید افعال، وصفات را عین ذات و بکار بردن صفات را برای فهم ما از خدا ضروری دانسته‌اند نه حقیقی مستقل از ذات.

شاید زیباترین تعبیر از خداوند در خطبه اول نهج البلاغه باشد که در آن امام علی می‌فرمایند :

أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ وَ كَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِيقُ بِهِ وَ كَمَالُ التَّصْدِيقِ بِهِ تَوْحِيدُهُ وَ كَمَالُ تَوْحِيدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَةِ فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَهُ وَ مَنْ‏ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ وَ مَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ عَلَا مَ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ كَائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ مَعَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ فَاعِلٌ لَا بِمَعْنَى الْحَرَكَاتِ وَ الْآلَةِ بَصِيرٌ إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِهِ مُتَوَحِّدٌ إِذْ لَا سَكَنَ يَسْتَأْنِسُ بِهِ وَ لَا يَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ

اساس دين، شناخت خداوند است و كمال شناخت او، تصديق به وجود اوست و كمال تصديق به وجود او، يكتا و يگانه دانستن اوست و كمال اعتقاد به يكتايى و يگانگى او، پرستش اوست. دور از هر شائبه و آميزه‏اى و، پرستش او زمانى از هر شائبه و آميزه‏اى پاك باشد كه از ذات او، نفى هر صفت شود زيرا هر صفتى گواه بر اين است كه غير از موصوف خود است و هر موصوفى، گواه بر اين است كه غير از صفت خود است. هركس خداوند سبحان را به صفتى زايد بر ذات وصف كند، او را به چيزى مقرون ساخته و هر كه او را به چيزى مقرون دارد، دو چيزش پنداشته و هر كه دو چيزش پندارد، چنان است كه به اجزايش تقسيم كرده و هر كه به اجزايش تقسيم كند، او را ندانسته و نشناخته است. و آنكه به سوى او اشارت كند محدودش پنداشته و هر كه محدودش پندارد، او را بر شمرده است و هر كه گويد كه خدا در چيست، خدا را درون چيزى قرار داده و هر كه گويد كه خدا بر روى چيزى جاى دارد، ديگر جايها را از وجود او تهى كرده است. خداوند همواره بوده است و از عيب حدوث، منزه است. موجود است، نه آنسان كه از عدم به وجود آمده باشد، با هر چيزى هست، ولى نه به گونه‏اى كه همنشين و نزديك او باشد، غير از هر چيزى است، ولى نه بدان سان كه از او دور باشد. كننده كارهاست ولى نه با حركات و ابزارها. به آفريدگان خود بينا بود، حتى آن زمان، كه هنوز جامه هستى بر تن نداشتند. تنها و يكتاست زيرا هرگز او را يار و همدمى نبوده كه فقدانش موجب تشويش گردد.

بنابراین هرگونه باور، به تاثیرگذاری از طرف هر کسی یا هر چیزی برخداوند، خلاف توحید و یکتا پرستی است و اعتقاد به آن شرک (ولو شرک خفی) به خداوند است.

برای فهم موضوع شفاعت به مثال ذیل توجه کنید :

قاضی عادلی اعلام کرده است که در دادگاه او واسطه پذیرفته نمی‌شود.

مردم سخن این قاضی را نشنیده می‌گیرند و از جانب خود واسطه هائی را تعیین می‌کنند.

قاضی می‌گوید: کسی نمی‌تواند بدون اجازه‌ی من وساطت کند.

اگر تنها به سخن آخر قاضی نگاه کنیم و سخن اول او را در نفی وساطت نشنیده بگیریم، می‌توانیم نتیجه بگیریم که وساطت با اجاز‌هء قاضی ممکن است. اما اگر به کل سخنان قاضی و اصرار مردم نادان در آوردن واسطه به دادگاه نگاه کنیم، سخن آخر او نیز نفی وساطت و بیهودگی کار واسطه‌ها را بیان می‌کند.

آیات شفاعت

آياتي از قرآن، شفاعت غير خدا را در روز داوری خدا صريحاً رد مي‌كند:

از روزي بترسيد كه كسي به داد كسي نرسد و از كسي شفاعت پذيرفته نشود و غرامتي گرفته نشود و ياري نشوند. (بقره ۴۸)

از روزي بترسيد كه كسي به داد كسي نرسد و غرامت پذيرفته نشود و شفاعت سودي نبخشد و ياري نشوند. (بقره ۱۲۳)

آيات فوق هر چند خطاب به بني اسرائيل است اما آموزش قرآن برای ما می‌باشد. با اين حال قرآن خطاب به مسلمانان نيز عدم امکان شفاعت غير خدا در روز حساب را بيان مي‌كند:

نفي شفاعت انسانها در آيات فوق صريح و بي‌قيد و شرط است. ما بنا را بر آياتي از قرآن مي‌گذاریم كه اگرچه صراحتي بر وجود شفاعت غیر خدا ندارند، اما مي‌توان شفاعت را به صورت غير مستقيم از آنها استنباط كرد. در آیة الکرسی می‌خوانیم که «چه کسی بدون اذن خدا می‌تواند شفاعت کند؟ » و نتیجه می‌گیریم که شفاعت با اذن خدا ممکن است، در صورتي كه منظور سؤال فوق مي‌تواند اين باشد كه خدا به كسي چنين اذني نداده است.

مفسران سنتی قرآن مي‌گويند نفي شفاعت در آيات فوق مطلق نيست، همان گونه كه نفي رفاقت در روز حساب مطلق نيست و در آيات ديگري از قرآن به رفاقت مؤمنان در آن روز اشاره شده است: رفيقان در آن روز دشمن يكديگرند، مگر متقين. (زخرف ۶۷) اين استدلال درست نيست. رفاقت در این آیات به يك مفهوم به كار نرفته است تا از جمع اين دو به استنتاجي منطقي برسيم. در يك دادگاه فرد مي‌تواند با ديگري رفيق باشد، اما بر مبناي این رفاقت كسي مجازات يا تبرئه نمي‌شود، مگر اينكه دادگاه ناصالح باشد. بعضي از شبهات ما با ترکیب مطالب بي‌ربط حاصل مي‌شود. مقصود از اينكه در روز داوری رفاقتي در كار نيست اين است كه رفاقت افراد با يكديگر تأثيري در حكم افراد ندارد، و اين موضوع براي متقين و غيرمتقين صادق است. در آيه‌ي زير نيز اين تذكر تكرار شده است:

خطاب آيه‌ي فوق مؤمنان هستند و رفاقت به كار آنها هم نمي‌آيد. در دادگاهِ خدا رابطه‌ي بين افراد مبناي داوري نيست. از همين رو روز داوری در قرآن روز جدايي نام گرفته است:

تو چه می‌دانی روز جدایی چیست؟ در آن روز وای بر تکذیب‌کنندگان. (مرسلات ۱۴ و ۱۵)

روزی که فرد از برادرش می‌گریزد. و مادرش و پدرش. و همسرش و فرزندانش. (عبس ۳۴ تا ۳۶)

روزی که کسی برای کسی اختیاری ندارد، و در آن روز فرمان از آن خداست. (انفطار ۱۹)

روزی که رازها فاش شود. پس او را (انسان را) نه نیرویی باشد نه یاوری. (طارق ۹ و ۱۰)

خدا را آنچنان که باید نشناخته‌اند. روز قیامت زمین یکسره در قبضه‌ی اوست و آسمانها به دست او در هم پیچیده می‌شود. او منزه و برتر است از آنچه شریک می‌کنند. (زمر ۶۷)

در تصویری که قرآن از قیامت ارائه می‌دهد همواره می‌بینیم که مشرکان از شفیعان خود انتظار کمک دارند، اما این انتظار برآورده نمی‌شود:

روزی که همه‌ی آنان را گرد می‌آوریم و به کسانی که شرک ورزیدند می‌گوییم کجایند شریکانی که قائل بودید. پس عذرشان جز این نیست که بگویند به خدا قسم ما مشرک نبودیم. ببین چگونه خود را تکذیب می‌کنند و آنچه می‌بافتند گم می‌شود. (انعام ۲۲ تا ۲۴)

تنها نزد ما آمدید، همان گونه که بار اول شما را آفریدیم و آنچه را به شما دادیم پشت سرتان گذاشتید. شفیعانتان را که گمان می‌کردید در کارتان شریکند با شما نمی‌بینیم. پیوندتان گسیخت و آنچه می‌پنداشتید بر باد رفت. (انعام ۹۴)

شریک و شفیع در آیات فوق به صورت مترادف به کار رفته است.

بسیاری از شبهات تفسیری مفسران سنتی، بر پایه‌ی عبارات متشابه قرآن است. شفاعت غیر خدا تنها چیزی نیست که می‌توان با سوء استفاده از آیات متشابه اثبات کرد. به روشی مشابه با شبهه‌ی فوق، آیه‌ی زیر نیز می‌تواند در اثبات شرک مورد استفاده قرار بگیرد:

اگر تو را وادارند که آنچه را به آن علم نداری شریک من کنی از آنان اطاعت نکن و در دنیا با آنان خوشرفتاری کن و از راه کسی پیروی کن که به سوی من برگردد. بازگشت شما به سوی من است و از آنچه انجام می‌دادید باخبرتان خواهم کرد. (لقمان ۱۵)

می‌توان گفت که بنا به این آیه مشرکان چیزی را با خدا شریک می‌کرده‌اند که به آن علم نداشته‌اند. بنابراین شرک به چیزی که به آن علم داریم مانعی ندارد و تمام آیات نفی شرک مربوط به شرک بدون علم است. به این ترتیب می‌توان با استناد به قرآن «شرک عالمانه»‌ را اثبات و «شرک جاهلانه»‌ را رد کرد.

کتاب برای راهنمایی فرستاده شده است، اما کتاب را می‌توان وسیله‌ای برای گمراهی کرد و برای اعتقادات جاهلانه و مشرکانه‌ی خود از درون آن مستمسک پیدا کرد. اگرچه پیام قرآن روشن و صریح است، اما بنا به ویژگیهایی که در هر زبانی وجود دارد، عبارات مبهم و دوپهلویی می‌توان یافت که دستمایه‌ی برداشتهای خطا قرار می‌گیرد. قرآن خود به این امر اذعان دارد و نسبت به چنین اشتباهی هشدار داده است:

بی‌شک آن کتاب راهنمای پرهیزکاران است. (بقره ۲)

او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد. بخشی از آن آیات محکم است که مادر کتاب است. بخش دیگر متشابهات است. اما کسانی که در دلشان انحراف است از آنچه متشابه است پیروی می‌کنند و به دنبال فتنه و تأویلند. و تأویلش را جز خدا نمی‌داند. و راسخان در علم می‌گویند همه از جانب خداوند ماست و جز خردمندان پند نمی‌گیرند. (آل عمران ۷)

آیات متعددی از قرآن به این اختصاص دارد که کسی بار گناه دیگری را به دوش نمی‌کشد و کسی نمی‌تواند به داد کسی برسد، مگر اعمال خود انسان:

این امتی است که گذشت. حاصل آنها برای خودشان و حاصل شما برای خودتان است. از آنچه آنها کرده‌اند بازخواست نمی‌شوید. (بقره ۱۴۱)

آیا درباره‌ی خدا با ما ستیزه می‌کنید، با اینکه او خدای ما و شماست؟ اعمال ما برای خودمان و اعمال شما برای خودتان است. ما مخلص اوییم. (بقره ۱۳۹)

حسابرسی در دادگاه خدا بر اساس میزان است و با توهمات ما درباره‌ی جایگاه بزرگان دینی در قیامت، همخوانی ندارد. کسانی که ما آنها را بی‌حساب می‌دانیم خود حسابرسی خواهند شد. اگر موسی مرتکب قتل غیرعمد شد به حساب عمل او رسیدگی می‌شود و اگر آدم با وسوسه‌ی شیطان فرمان خدا را نقض کرد، به حساب او هم رسیدگی می‌شود، و اگر این دو توبه و استغفار کردند نیز در کارنامه‌ی آنها لحاظ می‌شود. بنا به قرآن حسابرسی خدا بر اساس عملکرد است، نه جایگاه.

کسانی که ایمان آوردند و نیکوکاری کردند و نماز را به پا کردند و زکات دادند، نزد خداوندشان پاداش دارند. نه ترسی دارند و نه اندوهی. (بقره ۲۷۷)

کسانی که می‌گویند خداوندا ایمان آوردیم، گناهانمان را بیامرز و ما را از عذاب آتش نگه دار. شکیبایان و راستگویان و فروتنان و بخشایندگان و استغفارکنندگان در سحرها. (آل عمران ۱۷ و ۱۸)

روزی که هرکس عمل نیک خود و عمل بد خود را حاضر ببیند و دوست دارد که بین او و آن فاصله‌ی دوری باشد. خدا شما را از خودش بیم می‌دهد و خدا با بندگان مهربان است. (آل عمران ۳۰)

راه بخشش گناهان در قرآن توبه و استغفار است، نه درخواست از شفیعانی غیر از خدا. توبه و استغفار، دعا به درگاه خداست و شفاعت غیر خدا مستلزم دعا به درگاه غیر خداست که در قرآن از آن نهی شده است.

کسانی که چون کار زشتی می‌کنند یا به خود ستم می‌کنند، خدا را یاد می‌کنند و برای گناهانشان آمرزش می‌خواهند؛ و جز خدا چه کسی گناهان را می‌آمرزد؟ و می‌دانند که بر آنچه کرده‌اند اصرار نورزند. پاداش اینان آمرزش خداوندشان و باغهایی است که از زیرش جویها جاری است. پاداش عاملان چه نیکوست. (آل عمران ۱۳۵ و ۱۳۶)

سخنشان جز این نبود که خداوندا گناهانمان را و زیاده‌روی در کارمان را بیامرز و گامهای ما را محکم کن و بر گروه کافران یاریمان کن. پس خدا ثواب دنیا و ثواب نیکوی آخرت را به آنها می‌دهد. خدا نیکوکاران را دوست دارد. (آل عمران ۱۴۷ و ۱۴۸)

نسخه‌ی فوق برای همه‌ی مردم پیچیده شده است و پیامبران نیز باید به همین راه بروند. در قرآن مردم به دو گروه شفاعت‌کننده و شفاعت‌شونده تقسیم نشده‌اند. هر کس به فرا خور عمل خود پاداش می‌گیرد و پیامبران در این حسابرسی دخالتی ندارد:

اختیاری با تو نیست که از آنان درگذرد یا عذابشان کند. آنها ستمگرند. آنچه در آسمانها و زمین است از آن خداست. هرکه را بخواهد می‌آمرزد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند. خدا آمرزنده و مهربان است. (آل عمران ۱۲۸ و ۱۲۹)

اکنون به آیاتی می‌پردازیم که در اثبات شفاعت به آنها استناد می‌شود:

من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه: كيست كه بتواند نزدش شفاعت كند، مگر به اذن او. (بقره ۲۵۵)

ما من شفيع إلا من بعد إذنه: شفيعي نيست، مگر پس از اذن او. (يونس ۳)

لا يملكون الشفاعة إلا من اتخذ عند الرحمن عهدا: اختيار شفاعت ندارند، مگر آنكه نزد خدا پيماني گرفته باشد. (مريم ۸۷)

يومئذ لا تنفع الشفاعة إلا من أذن له الرحمن و رضي له قولا: در آن روز شفاعت سودي ندارد مگر آنكه خدا به او اذن دهد و از سخنش راضي باشد. (طه ۱۰۹)

لا يشفعون إلا لمن ارتضی: شفاعت نمي‌كنند مگر براي آن كسي كه راضي باشد. (انبيا ۲۸)

ولا تنفع الشفاعة عنده إلا لمن أذن له: شفاعت نزدش سودي ندارد، مگر براي آن كسي كه خدا به او اذن دهد. (سبأ ۲۳)

و لا يملك الذين يدعون من دونه الشفاعة إلا من شهد بالحق و هم يعلمون: كساني غير از او كه آنها را مي‌خوانند اختيار شفاعت ندارند، مگر كسي كه شهادت به حق دهد و آگاه باشد. (زخرف ۸۶)

و كم من ملك في السماوات لا تغني شفاعتهم شيئا إلا من بعد أن يأذن الله لمن يشاء و يرضی: و بسا فرشتگان در آسمانها كه شفاعتشان سودي نبخشد مگر پس از آنكه خدا براي كسي كه بخواهد و خشنود باشد اذن دهد. (نجم ۲۶)

وجه مشترك تمام آيات فوق اين است كه ابتدا شفاعت را نفی می‌كند و سپس شرطی را ارائه می‌کند:

من ذا الذي يشفع عنده إلا…

ما من شفيع إلا…

لا يملكون الشفاعة إلا…

لا تنفع الشفاعة إلا…

لا يشفعون إلا…

لا تنفع الشفاعة عنده إلا…

لا يملك الذين يدعون من دونه الشفاعة إلا…

لا تغني شفاعتهم شيئا إلا…

در نادرستی استناد به این آیات برای اثبات شفاعت موارد زیر قابل ذکر است:

۱. شفاعت در این آیات مشروط است. از کجا معلوم است که این شرط در آخرت برای شفیعانی که ما خود تعیین کرده‌ایم تحقق می‌یابد؟ قرآن می‌گوید شفاعتی در کار نیست مگر اینکه کسی از سوی خدا اذن داشته باشد یا چنین عهدی از خدا گرفته باشد. این خود شرطی است که می‌تواند به معنی نفی شفاعت غیر خدا باشد، چرا که در هیچ آیه‌ای از قرآن خدا کسی غیر از خودش را به عنوان شفیع معرفی نکرده است و با کسی در این زمینه عهدی نبسته است. آنچه در آیات بدون قید شرط قرآن بیان شده است این است که در قیامت شفاعتی از جانب غیر خدا وجود ندارد و انسان در گرو اعمال خویش است.

۲. مشرکان اهل کتاب امروزه حاضرند و به صورت طبیعی کسانی را شفیع می‌گیرند که نزد خدا آبرومندند (فرشتگان و عیسی و مریم) یا از نظر خودشان نزد خدا آبرومندند (قدیسان). شفیعان ما نیز یا کسانی هستند که نزد خدا آبرومندند (پیامبر، خانواده‌ی او، صالحان) یا از نظر خودمان آبرومندند (بعضی از امامزاده‌های مجهول‌الهویه). طبعاً همان گونه که شفیعان ما می‌توانند شفاعت کنند، شفیعان اهل کتاب نیز می‌توانند شفاعت کنند. هیچ دلیلی هم وجود ندارد که مشرکان اهل کتاب اصرار کنند که شفاعت مورد نظر آنها بدون اذن خداست. چرا قرآن شفاعت این مشرکان را منتفی می‌داند؟

۳. ما آیات قاطع قرآن در نبود شفاعت غیرخدا در قیامت را در درجه‌ی دوم اهمیت قرار می‌دهیم و بنا را بر آیات قابل بحث و چندپهلویی می‌گذاریم که می‌توانیم مقصود خود را از آن استنباط کنیم. چرا بنا را بر آیات روشن و بدون اما و اگر نگذاریم و آیات شبهه‌انگیز را در پرتو آیات محکم معنی نکنیم؟ هر دو روش امکان‌پذیر است و به نتایج متفاوتی منجر می‌شود. قرآن کدامیک از این دو روش را تأیید می‌کند؟

۴.اعتقاد به شفاعت مبنایی برای دعا به درگاه غیر خداست. در کدام آیه از قرآن دعا به درگاه غیر خدا ولو به صورت مشروط تأیید شده است؟ در کدام دعای قرآنی که از زبان بندگان خدا بیان شده است، شفیعان به وساطت گرفته شده‌اند؟ چنانکه گفتیم، حتی در تورات و انجیل نیز چنین دعاهایی به مؤمنان آموخته نشده است.

۵.با تمام این اوصاف، فرض کنیم شفاعت مورد نظر ما و اهل کتاب در قیامت برقرار باشد. این شفاعت تنها برای کسانی معقول است که شفیع در میان آنها زندگی کرده است و آنها را می‌شناسد و از اعمال و رفتار آنها آگاه است. شفیعی که نمی‌داند موکلش کیست و چه کرده است نمی‌تواند برای او شفاعت کند. ما و اهل کتاب معتقدیم که شفیعانمان ما را می‌بینند و صدایمان را می‌شنوند. برای اثبات امکان شفاعت ابتدا باید این باور خود را عقلاً اثبات کنیم یا از قرآن دلیلی بیاوریم. آنچه از قرآن پیداست این امر بدیهی است که عیسی تا زمانی شاهد مردم بود که در میان آنان بود و پس از او خدا ناظر مردم بوده است. از آیات دیگر قرآن نیز نشان دادیم که مردگان درکی از وقایع جهان مادی ندارند و این چیزی است که عقل نیز بر آن صحه می‌گذارد. تنها خداست که آنچه در زمان زندگی شفیعان گذشته است و قبل و بعد آن را می‌داند: یعلم ما بین أیدیهم و ما خلفهم و لا یحیطون به علما (طه ۱۱۰). بنا به قرآن، علم شفیعان حتی درباره‌ی نزدیکترین افراد خانواده‌ی خود نیز کامل نیست. نوح در هنگام غرق شدن فرزندش در توفان برای نجات او به خدا گفت: او از خانواده‌ی من است. خدا گفت: او از خانواده‌ی تو نیست. چیزی را که به آن علم نداری از من نخواه، و به تو نصیحت می‌کنم که از جاهلان نباشی (هود ۴۴ و ۴۵). بی‌نتیجه بودن شفاعت نوح برای نزدیکترین عضو خانواده‌اش از آن رو جالب است که در نظر بگیریم که نوح کسی بود که نزدیک به هزارسال پیامبر خدا بود و دین او را تبلیغ کرد.

ادامه دارد

نوشته‌هایی دیگر

از صالح نظری در "زمانه"