دوسیه ۲۲ خرداد

پرهام شهرجردی: «بخش عمده‌ ادبیات فارسی در زیرزمین‌ها تولید می‌شود.»

Wed, 20 Jun 2012 07:41:44 +0000

سارا روشن

سارا روشن - ۲۲ خرداد و رویدادهای پس از آن، نه تنها فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد، بلکه از نظر فرهنگی هم پیامدهای بسیاری داشت. تا پیش از این تاریخ، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و ناشران در کشور، زیر سقف سانسور و در چهارچوب قانون فعالیت می‌کردند. نهادهای ادبی مستقل، هرچند از امکانات کافی برخوردار نبودند، اما می‌توانستند از میان آثار شاخص ادبی، اثری را انتخاب کنند و به نویسنده‌ آن جایزه بدهند.

برخی از این جوایز مانند "جایزه‌ ادبی مهرگان"، "روزی روزگاری" و همچنین "جایزه‌ گلشیری" از اعتبار برخوردار بودند و این اعتبار را به نویسندگان جوان می‌بخشیدند و خواننده‌ها هم به همان اعتبار، متوجه آثار تازه در زمینه‌ شعر و داستان می‌شدند. بعد از ۲۲ خرداد اما سانسور به شکل هوشمندانه‌تر و شدیدتری اعمال شد و کیفیت و کمیت آثار ادبی کاهش پیدا کرد.

آیا ۲۲ خرداد باعث یک مکث و حتی یک توقف فرهنگی در کشور ما شد؟ آیا ما می‌توانیم اکنون که مدت کوتاهی از این رویداد سیاسی می‌گذرد، به آسیب شناسی پیامدهای فرهنگی آن بپردازیم؟ آیا ممکن است که ما بیش از حد بدبین باشیم و در واقع ادبیات و فرهنگ و هنر ایرانی در این سال‌ها به آن حد از رشد رسیده که دیگر حتی سانسور هم نتواند رشد آن را متوقف کند؟

در سالگرد ۲۲ خرداد این پرسش‌ها را با گروهی از نویسندگان و کارشناسان فرهنگی در میان گذاشتیم.

مهمان امروز ما پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد و نظریه‌پرداز ادبی است.

(فایل صوتی با متن تفاوت دارد)

آقای شهرجردی، به نظر شما، اتفاق‌های بعد از ۲۲ خرداد و روند سانسور و بازداشت‌ها چه تأثیری در ادبیات و دنیای فرهنگ و هنر ایران داشت؟

من معتقد نیستم که رویدادهای ۲۲ خرداد چیزی را متوقف کرده باشد و یا باعث از بین رفتن زمینه‌های فرهنگی و هنری شده باشد. نسل ما از بدو امر با مشکلات عدیده‌ای روبرو بوده است. برای ما هیچ‌وقت وضعیت مساعد نبوده و هیچ‌وقت فضایی وجود نداشته که بتوانیم کارمان را بدون متحمل شدن فشارهای بیرونی ارائه دهیم. این مسأله سابقه‌ بسیار طولانی دارد و خیلی پیش‌تر از ۲۲ خرداد اتفاق افتاده است.

به یک معنا،۲۲ خرداد بیرونی شدن، ظهور و بروز وضعیتی درونی و عمیق بود که دست‌کم سه دهه سابقه دارد. به بیان دیگر، بیش از سه دهه است که ما با فاجعه سر و کار داریم. باهاش سر و کار داریم. درش زندگی می‌کنیم. حتا وقتی که ملموس نیست. حتا وقتی که جنبه‌ی بیرونی ندارد. چون فاجعه‌ای در کار است، تبعات و تأثیر فاجعه هم در میان است. حالا با فاجعه چه باید کرد؟ می‌شود در بطن فاجعه تحت تأثیر فاجعه قرار گرفت. و نیز، می‌شود به استقبال فاجعه رفت. پیش از آن که فاجعه ما را ریشه‌کن کند، پیش از آن که ملموس شود، حس‌اش کنیم، پیش از آن که دیدنی شود ببینیم‌اش. یعنی همیشه قبل از این که دیر شود، زود باشیم. یعنی منتظر نماندن. یعنی از قبل به فکر بعد بودن. آنتی‌سیپاسیون (Anticipation) را اجرا کردن.

در زمینه‌ی اندیشه، علوم انسانی، ادبیات یا شعر، ۲۲ خرداد باعث توقف و ایستایی نشد. چرا؟ به این دلیل که ما با وضعیت رسمی نیست که وضعیت را می‌سنجیم. مثل این می‌ماند که بیاییم و کتاب‌هایی که وزارت سانسور اجازه‌ی انتشارش را می‌دهد، ملاک قرار دهیم و وضعیت را به دو دوره‌ی پیش و پس از ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ تقسیم کنیم. ما سال‌هاست می‌نویسیم و ناشر نداریم. می‌نویسیم و کتاب‌مان در هیچ کتاب‌فروشی پیدا نمی‌شود. فکر می‌کنیم و فکرمان از مجراهای قانونی و رسمی قابل عرضه نیست. نسل ما نسلی‌ست که از وقتی چشم باز کرده فقط سانسور دیده، فقط سانسور شده، فقط حذف شده، با خفه‌ترین وضع ممکن روبرو بوده. آیا ما قبل از ۲۲ خرداد۱۳۸۸ جایی، فضایی، تریبونی داشتیم؟ کافی‌ست به طور دقیق وضعیت را بررسی کنیم. می‌بینیم که ادبیات مستقل، پیش‌رونده و حرفه‌ای، مشغله‌ی رژیم حاکم نبوده، همان‌طور که مشغله‌ی رسانه‌ها نبوده، همان‌طور که مشغله‌ی ناشرها نبوده.

پرهام شهرجردی، نویسنده، منتقد و نظریه‌پرداز ادبی

در مقابل این وضعیت، به نظر من، دو شیوه را می‌توان اتخاذ کرد. یکی این‌که ما می‌پذیریم این فضا وجود دارد و در فضای معینی که دولت، رژیم، ناشرها و رسانه‌ها به وجود آورده‌اند، حضور پیدا می‌کنیم و تلاش می‌کنیم کاری کنیم، کتابی چاپ کنیم، توجهی جلب کنیم. اگر واقع‌بینانه به مسأله نگاه کنیم می‌بینیم که این قبیل تلاش‌ها از بدو امر محکوم به شکست است: در فضایی که فضای ما نیست، کار ما، حرف ما، فکر ما، مدام نفی می‌شود. مدام بیرون رانده می‌شود. مدام سانسور می‌شود. و بعد، مدام خودمان را سانسور می‌کنیم تا در همین فضا جا شویم. تا در همین فضا پذیرفته شویم.

اتفاقی که افتاده این است که حداقل در سه دهه‌ی گذشته وجود موانعی از جمله وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی و وجود نهادهایی که لزوماً ربطی به رژیم ندارند، ولی ریشه در وضعیت‌های سنتی و مذهبی و در واقع یک جور اندیشه‌ی گذشته‌خواه و اینرسی‌ساز دارند، باعث شده که فضای کاملاً بسته‌ای حاکم باشد و چه در داخل کشور و چه در خارج از آن، فضای لازم برای فعالیت، برای حرکت، برای نشر، برای بودن آماده نباشد. به همین دلیل وظیفه‌ای که هرکدام از ما داشته و داریم، این است که قبل از ارائه‌ی کار، به فکر فضایی باشیم که بتواند کار ما را در خودش بپذیرد و بدون این‌که به کار ما فشار بیاورد، محدود یا مخدوش‌اش کند، فقط پذیرایی از کار ما را بر عهده داشته باشد.

راه دیگر این است که فضا را بشناسیم. ناتوانی‌اش را درک کنیم. و به فکر فضای دیگری باشیم که در دسترس نیست. آماده نیست. وقتی به وضعیت خودمان آگاه می‌شویم و می‌فهمیم که راهی جز گسست، جز بیرون شدن، جز چیز دیگری ساختن نداریم، از صفر و از پیش از صفر شروع می‌کنیم. فضای دیگری می‌سازیم که ما را همین‌طور که هستیم بپذیرد. خیلی از ما دست کم یک دهه است که برای ساخت فضای دیگری کار کرده‌ایم. فکر کرده‌ایم. خودمان را صرف کرده‌ایم. ایده‌آل این بود که از بدو امر همه چیز مهیا بود و برای بدیهی‌ترین‌ها، برای حیاتی‌ترین‌ها، سال‌های آزگار مصرف نمی‌شدیم. ولی ایده‌آل مهیا نبود. نبرد بود و ما بودیم و فضای تازه‌ای که خودش را بیرون از فضای رسمی و حاکم تعریف کرد. فضایی که مستقل است. تحت حکومت نیست و به دنبال نا-ممکن می‌رود.

بعد از ۲۲ خرداد، ما با موج وسیع‌تر و نمایان‌تری از سانسور، بازداشت‌ها و همین‌طور موج مهاجرت‌ها مواجه هستیم. این‌ها چه تأثیری در ادبیات امروز ما دارد، ادبیاتی که بعد از ۲۲ خرداد ۸۸ به وجود آمده؟ و چه تأثیری می‌تواند روی ادبیاتی که الان نوپاست و باید شکل بگیرد، داشته باشد؟ پیش از ۲۲ خرداد، هنوز فضایی برای حرکت وجود داشت، هنوز یک سری سازمان‌ها و انجمن‌های نویسندگی وجود داشت، ولی الان همه‌ی این انجمن‌ها و سازمان‌ها از بین رفته‌اند. تأثیر این شرایط را چگونه می‌بینید؟

کافی است کمی به کارنامه‌ی ادبیات ۳۰ سال گذشته یا اصلاً به کل ادبیات فارسی نگاه کنیم؛ نمی‌توانیم منکر شویم که همین فضای محدودی که قبل از ۲۲ خرداد وجود داشته، موظف بوده با بسیاری از قواعدی که خودش تعیین نکرده و طرف مقابلش - یعنی وزارت ارشاد و سانسور اسلامی و رسانه‌های زبان فارسی و اصحاب مطبوعاتی که همگی با مجموعه‌ای از قواعد کنار آمده‌اند و حتی آنها را اشاعه می‌دهند و تبلیغ می‌کنند- نوعی سازش یا همکاری داشته باشد.

فراموش نکنیم که در تمام این سال‌ها، در تمام دوره‌ها، در دوره‌ی سازندگی، در زمان اصلاحات و بعد در زمان محافظه‌کارها، در هیچ‌یک از این دوره‌ها نمی‌توانیم حرف از ادبیات به معنای واقعی کلمه بزنیم. این‌که پیشتر ادبیات نصف و نیمه‌ای داشتیم و الان همان ادبیات دیگر به صورت رسمی نمی‌تواند منتشر شود، قبل از هرچیز باید ما را متوجه این قضیه کند که در بهترین حالت، ادبیاتی که به صورت رسمی منتشر و تبلیغ شده ادبیاتی نیمه‌جان بوده و همیشه مجبور بوده بخشی از خودش، بخش زنده‌ی خودش را فراموش کند. می‌توانیم از یک سانسور درونی‌شده یا همان خودسانسوری صحبت کنیم و این‌که بخشی از زندگی اصلاٌ در این ادبیات جایی نداشته است. این نبودن، این غیبت باعث شده که اندیشه و فکر ما، در تمامی‌ عرصه‌ها و حوزه‌ها، از ادبیات گرفته تا سیاست، اجتماع، حقوق، جنبش‌های اعتراضی، برخی از مسائل، مفاهیم و اصول را اصلاً دغذغه‌ی خود نداند و با بی‌تفاوتی از کنارش عبور کند.

حال می‌رسیم به این‌جا که ۲۲ خرداد اتفاق افتاد و بعد از آن، فضاهای محدودی که در داخل کشور وجود داشت، رفته‌رفته از بین رفت. مثل بعضی از انجمن‌ها، کانون‌ها، فرهنگسراها و یا حتی ناشران و نشریات. یک بار دیگر به این مسأله اشاره کنیم که در دوران حاضر، ادبیات، هنر و یا فرهنگ، قبل از این که بتواند در انجمن‌هایی ازین دست ظاهر شود، در یک فضای زیرزمینی حضور داشته و دارد. به این معنا، کسانی که به صورت جدی به دنبال ادبیات، هنر، موسیقی و یا فلسفه هستند، تا وقتی که اوضاع به همین منوال پیش برود، امکان ارائه‌ی کارهای‌شان را در یک فضای رسمی نداشته‌اند، ندارند و نخواهند داشت. نهادهایی که شما از آن نام می‌برید، در طول زمان تجربه شده‌اند و محدودیت‌های خودشان را نشان داده‌اند. نهاد، کانون یا انجمنی که می‌خواهد علیه سانسور مبارزه کند و از آزادی‌ بیان حمایت کند، گاهی بخشی از صورت مسأله را فراموش می‌کند: آزادی بیان بدون آزادی اندیشه معنایی ندارد. نهادی که می‌خواهد نویسندگان را گردهم بیاورد و از آن‌ها دفاع کند، موظف است که کشتار دسته‌جمعی کلمات را نشانه رود. موضع صریح داشته باشد. هیچ نویسنده، هیچ کتاب، هیچ اثری را فراموش نکند. جمع کردن چند نفر دور هم و تخطئه‌ی هر چیز متفاوت، اتفاقی‌ست که تازگی ندارد و بودن و نبودن این‌جور نهادها و کانون‌ها به واقع برای ادبیات کوچکترین فایده‌ای ندارد. اگر فایده‌ای داشت ظرف این همه سال و این چند دهه متوجه می‌شدیم که نشدیم.

مهاجرت، تبعید و جلای وطن از ۲۲ خرداد نبود که آغاز شد. این مسائل سابقه‌ی طولانی دارد و گمان می‌کنم از سال‌ها پیش به فکر مفهوم پساتبعید بودیم. تبعیدی که در دوری از وطن به دنبال هویت از دست رفته‌اش نمی‌گردد. در فضایی که در این گسست و شکاف بوجود آمده، مثل فضایی که پس از زمین‌لرزه ایجاد می‌شود و دو قطعه از زمین از هم فاصله می‌گیرند، در گسل به دنبال آفرینش می‌گردد. در حدفاصل کشوری که از دست داده و کشوری که او را در برگرفته یا پذیرفته، فضای تازه‌ای را خلق می‌کند که نه فضای کشور قبلی‌ست و نه فضای کشور فعلی. بینابین است. این شاید یکی از مهم‌ترین شانس‌های هر حرکت فکری یا ادبی باشد که نمونه‌های مختلفش را در زمان‌ها و زبان‌های مختلف دیده‌ایم. امروز دغدغه‌ی ما این است که چطور این‌ قبیل گسل‌ها را تشدید کنیم. چطور امکانات تازه بسازیم و این امکانات را در دسترس همگان بگذاریم.

با توجه به مسائل است که می‌گویم ما باید به دنبال فضاهای دیگری باشیم و فضاهای دیگر به صورت‌های دیگر، به صورت مجازی -به صورت موازی- شکل گرفته، وسعت گرفته، ممکن شده. ما نمی‌توانیم ادبیات فارسی را به کتاب‌ها و محصولاتی محدود کنیم از زیر دست وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی بیرون می‌آید. این فقط بخشی از ادبیات فارسی‌ست. بخش عمده‌ی ادبیات فارسی در زیرزمین‌ها تولید می‌شود. کتاب‌های ممنوعه‌ای که به صورت الکترونیکی پخش می‌شود و افق‌های تازه‌ای را پیش می‌کشد. مجله‌هایی که بی‌مجوز و تشریفات دولتی، یک‌سره به ادبیات، یعنی به ناممکن می‌پردازند.

فکر می‌کنید این فضایی که از آن نام می‌برید -فضای مجازی- اگر امکان بروز در صحنه‌ی عمومی را نداشته باشد، امکان رشد دارد؟ از نظر تکنیکی، از نظر ادبیاتی؟

به دلیل دغدغه و توقعی که هر یک از ما، به خصوص نسل ما، از ادبیات و فکر داشته‌ و دارد، این فضا به وجود آمده تا نبودها را تکمیل کند. تا کمبودهایی که در فضای رسمی وجود داشته و دارد، به نحوی برطرف شود. برای برطرف کردن کمبود باید به وجود کمبود آگاه باشیم. پیش از هر چیز بیاییم و این کمبودها را نشان دهیم. بگوییم که ادبیات هیچ‌وقت آن چیزهای سطحی، جزیی، آن اشاره‌ها و استعاره‌ها و چشم‌پوشی‌ها نبوده و نیست. ادبیات ترفند و شعبده‌بازی نیست که فقط با رعایت قواعد و استفاده از شگردهای همیشگی سانسور را دور بزند و خودش را در کتاب‌فروشی‌های تهران و دیگر شهرها به نمایش بگذارد و به همین راضی شود.

من از نسلی می‌گویم که از خفقان، از خفگی، از سانسور، از نبود فضا و از نبود امکانات به ستوه آمده و سعی کرده وسائل، ابزار و امکانات خود را بسازد. ما برای کارهایمان، برای فکرهایمان، برای حرف‌هایمان ناشر نداریم، سعی می‌کنیم ناشر خودمان باشیم. ما فاقد رسانه هستیم و سعی می‌کنیم رسانه‌ی خودمان باشیم. از هیچ حمایتی، نه در داخل و نه از خارج، برخوردار نیستیم. حرکت می‌کنیم و حرکت ما نفی می‌شود. می‌نویسیم و سانسور می‌شویم. یک‌بار با سانسور دولتی مواجه می‌شویم و یک‌بار با همه‌ی دستگاه‌هایی که خودشان را همدست دولت نمی‌دانند و در عمل، با نفی، با سکوت، با کتمان، در نهایت کاری جز سانسور نمی‌کنند. ما به ریشه‌ها فکر کرده‌ایم. اگر به شعر دست می‌زنیم قبل از هر چیز به ریشه‌هایش دست می‌زنیم و هستی تازه‌ای را زنده می‌کنیم. آنچه به دنیا می‌آید، قد می‌کشد و رشد می‌کند، دیگر فراسوی هر نفی و کتمانی است. به این پدیده‌ها فکر کنیم. مشاهده‌ی پدیده را در نظر بگیریم. وقتی پدیده‌ای را مشاهده می‌کنیم، آنچه خودمان

می‌خواهیم در آن ببینیم – و در آن نیست - را نبینیم. آنچه بقیه از ما خواسته‌اند در آن ببینیم – و باز هم ربطی به خود پدیده ندارد - را نبینیم. خود خود پدیده را ببینیم.

من فکر می‌کنم ادبیاتی که دست‌کم ظرف ۱۰ سال گذشته در فضاهای خارج از سانسور رشد کرده و دچار فعل و انفعال و جهش‌های ژنتیکی شده، به دلیل نگرش، فضا، زبان، خیال و امکاناتی که به خدمت گرفته و همگی را در اختیار گذاشته، بی‌سابقه است. این اجتماع، این شبکه، این کمونیسم ادبی، دقیقن کسانی را مجموع کرده که از هرجا و همه جا رانده شده‌اند. حالا این اجتماع، با سیاستی که در نشر دارد، با سیاستی که در نوشتار پیاده می‌کند، در یک کلام، با سیاستی که اجرا می‌کند، دیگر چیزی جلودارش نیست، یعنی هیچ سدی نمی‌تواند مانع حرکت‌‌اش شود، مانع اشاعه‌ و مانع نشرش شود امروز، کتاب‌هایی که نباید خوانده شوند، خوانده می‌شوند. در سراسر دنیا، هر فارسی زبان می‌تواند بخش مهمی از ادبیات ممنوع و زیرزمینی را در اختیار داشته باشد و زندگی این ادبیات را پیگیری کند. در زمینه‌ی نشریه، به تجربه‌هایی فکر کنیم که در فضای «مجازی» شکل گرفته و به مثابه آزمایش‌گاه عمل کرده است. جایی برای تجربه کردن. مدیوم‌های مختلف را به خدمت گرفتن. راه‌های نرفته را امتحان کردن. ترجمه کردن. فکر کردن و مسلمن، آزادانه نوشتن. این قبیل تجربیات همین دیروز اتفاق نیفتاده است. این‌ اتفاق‌ها، این فضاها، بازند. در دسترس‌اند و فقط یک منطقه یا یک کشور را در برنمی‌گیرد. جهانشمول است. همزمان در جای جای ایران مثل جای جای افغانستان خوانده می‌شود. در جای جای زبان فارسی تأثیرش را می‌گذارد. نامش را دنیای مجازی گذاشته‌اند ولی شاید همین دنیای وارونه‌ی رسمی‌ست که از حقیقت عاری‌ست.

در همین زمینه:

::دوسیه ۲۲ خرداد در زمانه ::

::سارا روشن در رادیو زمانه::

::پرهام شهرجردی در زمانه::

چه باید کرد؟

Tue, 19 Jun 2012 20:50:28 +0000

امین بزرگیان

امین بزرگیان − سه سال از جنبش سبز گذشته است. خیابان‌ها خالی شده و به گونه‌ای پیش از جنبش باز پر شده است. جنبش سبز در آستانه تبدیل شدن به "خاطره" است. وقتی چیزی خاطره می‌شود و به موزه می‌رود، یعنی در واقع منقرض شده است.

سؤال تاریخی مهمی وجود دارد که همواره شنیده ایم: چه باید کرد؟

این سؤال را لنین در آستانه انقلاب پرسید. این سؤال را در آستانه فروکش کردن می‌پرسیم: چه باید کرد؟ پاسخ به این سؤال به راحتی ممکن نیست پس آنچه در پی می‌آید تنها بازکردن مسیرهایی است برای تأمل بیشتر.

پاسخ این نوشته به طور خلاصه این است: هیچ. در این وضعیت است که به واقع می‌توان کاری کرد.

الف) تفاوت مهمی وجود دارد بین هیچ کاری کردن و هیچ کاری نکردن.

در شرایط کنونی که سیستم در حد اعلای خود برای تسویه حساب با هر نوع دیگری، قرار دارد دو مدل و برنامه در جنگ است:

− یک مدل هنوز به دنبال کاری کردن در وضعیت کنونی است. اینها در انتخابات به دنبال بازی سیاسی اند/فکر می‌کنند می‌توانند امتیازی بگیرند/ منتظر نرمش حاکم یا اصلاح اویند....

− مدل دوم کسانی‌اند که معتقدند هیچ کاری نباید کرد. مبنای فکری آنها این است که: "نگاه کن! مگه مغز خر خوردم که بخواهم کاری کنم." این مدل صدای چندانی تولید نمی‌کند اما عملا بسیار فربه تر از گروه اول است ودر وضعیت کنونی حامیان بیشتری دارد.

یک مدل حاشیه‌ای هم وجود دارد که متوهم هایند. می‌توان نامشان را دون کیشوت‌ها گذاشت. از نظر آنها فردا حکومت در ایران عوض خواهد شد. به این مدل چندان نمی‌توان کاری داشت.

به طور خلاصه:

مدل اول قائلان به این‌اند که باید کاری کرد.

مدل دوم کسانی‌اند که می‌گویند هیچ کاری نباید کرد.

ذهن ما عملا بین این دو روایت کلان منگنه شده است. میل تغییر مارا به سمت مدل اول و واقعیت انضمامی ما را به سمت مدل دومی می‌کشاند.

چه باید کرد؟

شاید بتوان به مدل دیگری اندیشید: هیچ کردن.

استبداد، فرصت خوبی است برای رادیکال کردن اندیشه. این تنها راه مقابله با خاطره شدن جنبش سبز و انقراض آن است......

کاری که ابوالفضل -های- قدیانی می‌کنند.

برای آنکه معلوم شود هیچ کردن به چه معناست بهتر است از معضلات دومدل بالا و بی حاصلی آنها سخن گفت.

مدل اول را − که معمولا پس از شکست‌های سیاسی خود را نشان می‌دهد − به طور خلاصه می‌توان "پوزه بند" نام‌گذاری کرد. تاکتیک حامیان این مدل این است که :"تند نروید تا ما بتوانیم مفری باز کنیم. غیر از این راهی نیست." وقتی هم می‌گویند تند نروید چون اساسا رفتنی ممکن نیست منظورشان بیشتر ناظر براین است که رادیکال فکر نکنید. در فکر وبیان افکار تند نروید. پوزه بند بزنید تا حاکم به سکوت شما غمزه‌ای نشان دهد وبازی تان دهد. در اینجا برای جلوگیری از دعوای حیدری- نعمتی از نام تئوریسین‌های پوزه بند نامی برده نمی‌شود.

این ایده عملا در وضعیتی که اکنون قرار دارد (فرودستی و سرکوب سیاسی شدید) نه کمکی به گسترش امیدهای ما برای تغییر می‌کند (چون نمی‌تواند چیزی را تغییر دهد/ چون دلیلی ندارد حاکم دوباره اورا که با زحمت از بازی بیرون انداخته دوباره بازی دهد/چون که همبستگی سال‌های گذشته را بین نیروهایش از دست داده/ چون که اساسا کس قابل اعتنایی را بیرون از زندان و تبعید ندارد که بخواهد بوسیله آنها بازی کند/چون که....) و نه عملا می‌تواند کاری انجام دهد. درواقع نه انتقادی است نه پراتیک. هیچی نیست. به تنها ابزار قابل اعتنایش برای بازی سیاسی (یعنی مردم) هم اتکا نمی‌کند. چرا؟ چون "مردم" اساسا رادیکال‌اند وچنانچه سیاسی شوند ازدست و کنترل، در می‌روند. حتی پفیوزترین شان وقتی حرف سیاسی می‌زنند، چنان رادیکال‌اند که سایت‌های خارج از کشور هم برای انتشار حرف هایشان دودل می‌شوند.

مدل دوم هم خطابش همه امیدهاست. او هم می‌گوید چون هیچ کاری ممکن نیست و همه کارها سرکوب می‌شود، زندگی خودتان را بکنید. درستان را بخوانید و برجتان را بسازید. تا می‌توانید شمال بروید. ذهن و زبانتان را اخته کنید تا به سرتان کاری نیاید که دودمان‌تان را بر باد دهد.این مدل در نهایت چیزی جز امام زمان یا آمریکا را پیشنهاد نمی‌کند.

ب) مسئله پیدا کردن راهی جدید است.

هر موقعیتی چشم اندازهای خاص خودرا طلب می‌کند. چنانچه نظریه با موقعیت انضمامی همراه نشود عملا تفکر استراتژیک ناممکن می‌شود. گرامشی در یادداشت‌های زندانش می‌نویسد:

"وضعیت انسدادسیاسی وجودندارد. انسداد از ماست."

بیاییم مدل دوم را بیشتر بشکافیم. واقعیتی را نمی‌توان انکار کرد. سرکوب در حد اعلای خودش است.هرچند جنبش سبز ازدرون طبقه متوسط شهری بیرون زد وداشته‌های فرهنگی واقتصادی این طبقه بود که به آن صدا داد، اما سویه‌های دیگری ازخصلت‌های همین طبقه که درسبک زندگی اش تبلوریافته در این وضعیت تشدید شده سرکوب و خوف انگیزبا بازسازی اینکه "این مملکت درست بشو نیست" یا "دست همشون تویک کاسه است"، سبد خریدش را برمی دارد و خیابان‌ها را دوباره به گونه‌ای تام به منطق کالا ومعیشت تقدیم می‌کند. در واقع جنبش سبز مستعد این است که در نتیجه این فضا به دست خالقانش نابودشود. ساختار دوگانه طبقه متوسط به گونه‌ای است که از یک سو به سبب برخورداری ازسرمایه‌های فرهنگی واقتصادی امکان کنش در میدان سیاسی را به مثابه سوژه‌ای معترض می‌گشاید و ازسویی دیگرهمین سرمایه‌ها سوژه‌ها را به درون سبک زندگی ای راهنمایی می‌کنند که سیاست به عنوان کنشی برای تغییرات بنیادین، مخاطره آمیزمی شود. در وضعیت جدید که کنش در مخاطره‌آمیز‌ترین وضعیت خود قرار گرفته، تاجایی که حتی کم‌حجابی سوپراستارهای سینما تحمل نمی‌شود، بستر برای بازگشت تام به وضعیت قبلی و اغمای جنبش سبز مهیاست.

برای بازگشت سیاست به کما، پلیس و آرمان رفاه شخصی همکارند. پلیس، با همه ساختار، ابزار وتکنیک‌های هژمونیک وعریانش از سیستم محافظت کرده ودراین راه به متعرضانش " آسیب" می‌زند، تهدید می‌کند ومی ترساند؛ ازسویی دیگر، سبک زندگی فتیشیستی به عنوان مأوایی امن که ازبدن دربرابر آسیب‌ها مراقبت می‌کند، با آغوشی باز منتظربازگشت سوژه‌های خود نشسته است. این بازگشت – تبدیل تن سیاسی به تن رام – تنها با "ناامیدی" او ممکن است. هر چقدرهم نظام سرکوب منظم، دقیق وموثر باشد، لازمه نابود ساختن سوژه سیاسی، نابودی امید اوست. در واقع پلیس محلی، سوژه‌ها را ازامکان سیاست درحوزه عمومی ناامید کرده، سپس سرمایه داری جهانی، چاله امید را با کالا ومنزلت‌های نمادین پر می‌کند.

از سویی دیگر مدل اول یا همان پوزه بندها سیاست را تنها بازی در مدیریت سیاسی تعریف می‌کنند. این نگاه در وضعیت سرکوب عملا آب در هاون توهماتش می‌کوبد؛ چیزی شبیه همان دون کیشوت‌ها به گونه‌ای برعکس."هخا"‌های پوزیسیون، در وضعیت جدید تنها تکنیک‌های پوزه بندی را ارتقا می‌دهند چونکه نتوانستند نظریه شان را همراستا با موقعیت موجود و فهم عمومی تغییر دهند.در واقع با نوعی تأخر سیاسی نسبت به جنبش سبز کورنگی دارند.

حالا مسئله سر این است چگونه می‌توان دربرابر هجوم پلیس و ایدئولوژی تابعش - یعنی هیچ کاری نبایدکرد- همچنان سیاست ورزید (به معنای اینکه دغدغه جمعی داشت) ودرعین حال متوهم نبود.

هیچ کاری کردن اولا خطابش به قائلین هیچ کاری نکردن و حمله به آنها و نگه داشتن امید تغییر است. این مدل البته زیر چشمی به دون کیشوت‌ها هم تلخند می‌زند. دوم اینکه هیچ کردن به برداشتن پوزه بندها فکر می‌کند درعین حال که زنجیرها بر پاها را می‌بیند.

خلاصه می‌کنیم :هیچ کردن به چه معناست؟ این مدل خطابش از یکسو به شبه کنش هاست. کسانی که فکر می‌کنند دارند کاری انجام می‌دهند، چه آنها که مقدمات انقلاب در هفته آینده را دارند تدارک می‌بینند و چه آنهایی که فرستادن علی مطهری و کواکبیان را به مجلس تضعیف قدرت حاکم ارزیابی می‌کنند.

از سویی دیگر خطاب این مدل به آنهایی است که می‌گویند هیچ کاری نباید کرد و عملا در فرورفتن جامعه به کثافت همه کار می‌کنند. زالوها. سواستفاده کنندگان از وضعیت استبداد. آنها که بلدند چگونه تمام امیدهای جمعی را به سمت منفعت‌های شخصی رهنمون کنند.

جنبش سبز بیش از هرچیز به حفظ امیدواری ما برای تغییر واقعیت نیازمند است: حفظ آن حلاوت بی‌بدیل راهپیمایی ۲۵ خرداد.آن صفوف به هم فشرده وهمبستگی ، آن شب‌هایی که باچشمانی بازبه شوق فردا گذشت، اشک‌هایی که برای اولین بار ازباهم بودن جاری شدند.

نگه داشتن امید در واقع نگه داشتن سیاست است، هجمه پلیس وپول به یوتوپیاهای ماست. مقاومت، حفظ خواب دیدن دربیداری است: رویا پردازی دردرون مناسبات واقعیت. این توانایی به واسطه ساختن "زبان" برای جنبش سبزممکن است.

حفظ نمادهای جنبش وفربه ساختن سرمایه فرهنگی مهم‌ترین اقدام است. اندیشیدن رادیکال به تمامی اشکال فاشیستی در دولت، قانون، فرهنگ و خود مردم. اندیشیدن به مردسالاری، اقلیت ستیزی و خشونت خود، جامعه و دولت؛ و صورتبندی مسئولیت هایمان نسبت به این وضعیت. اندیشیدن به اینکه فارغ از دولت، چه چیزهایی رای – یا زندگی همدلانه- ما را مدام می‌دزدند؟

هیچ کردن در زبان خانه می‌کند. گسترش دامنه‌های اندیشه رادیکال و انتقادی به تمام زوایایی که تا به حال مجال اندیشیده شدن نیافته است. نقد نقد نشده ها. نقد راس‌ها (نقد حاکم بزرگ/قوانین بزرگ/و فرهنگ حاکم). خواندن دوباره تاریخ و اجازه سخن دادن به کشته شدگان و ستمدیدگان. سخن گفتن از حذف‌شدگان به گونه‌ای دقیق و ریشه ای. در مجموع گسترش دامنه‌های اندیشه و افق‌های فکری به جاهایی که برای پرداختن به آن مجالی نبوده است.نوعی اندیشیدن جمعی.

استبداد، فرصت خوبی است برای رادیکال کردن اندیشه. این تنها راه مقابله با خاطره شدن جنبش سبز و انقراض آن است......

کاری که ابوالفضل -های- قدیانی می‌کنند.

خرد، احساسات و سیاست‌ورزی

Sun, 17 Jun 2012 12:19:53 +0000

در گفت‌وگو با حسین قاضیان، جامعه‌شناس

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده - این روز‌ها در سومین سالگرد شکل‌گیری جنبش سبز و حرکت‌های اعتراضی پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری در ایران، در میان ایرانیان داخل و خارج از کشور و بیشتر هم در بین کاربران شبکه‌های اجتماعی، شاهد نوعی فضای سانتیمانتال و نوستالژیک هستیم.

بسیاری از کسانی که دل در گرو جنبش سبز دارند، یا در آن حضور فعالی داشته‌اند، در این روز‌ها در فضایی احساسی که تا اندازه‌ای نیز توام با یاس و حسرت شده است، به مرور رویدادهای سه سال پیش ایران می‌‌پردازند.

گفته ‌می‌شود سیاست عرصه خردورزی و رویارویی با موقعیت‌های عینی است. با در نظر داشتن این ملاحظه محوری، تقویت و تداوم این نوع نگاه آمیخته با نوستالژی را در جامعه ایران و در شرایط کنونی، چگونه باید تعبیر کرد و استمرار آن‌ چه پیامدهایی برای جنبش اعتراضی در ایران دارد؟ این پرسش‌ها را با حسین قاضیان، جامعه‌شناس در آمریکا، در میان گذاشته‌ایم.

به‌کارگیری یک ادبیات هیجان‌زده و احساسی در مواجهه با رویداد‌ها و جریان‌های سیاسی، نشان چیست؟

حسین قاضیان: به نظرم نشانه چندین و چند مسئله است؛ اول و ساده‌تر از هرچیز، نشانه این است که آدم‌ها احساس دارند و احساس‌شان را بیان می‌کنند.

حسین قاضیان: هرجا احساسات حرف اول را بزند، عرصه عمومی که محل سیاست‌ورزی است، از خرد خالی خواهد شد و به این معنی، سیاست همیشه امکان مبتذل شدن را پیدا می‌کند. از سویی دیگر، در فضایی احساسی که از نفرت انباشته باشد، همیشه این امکان وجود دارد که خشونت در ابعاد گسترده‌ای تجربه شود و ما را با آینده خونینی مواجه سازد.

دوم اینکه‌ اگر آدم‌ها با یک رویداد سیاسی به نحو «وجودی» پیوند خورده باشند، انتظار می‌رود که از نظر «احساسی» نیز با آن پیوند بخورند و کنش و واکنش احساسی نسبت به آن داشته باشند. حال ممکن است این رویداد برگزاری یک انتخابات معمولی باشد یا یک جنبش سیاسی- اجتماعی جدی.

نکته دیگری که باید به آن توجه داشت این است که هم‌اکنون «فضای مجازی» تا اندازه‌ زیادی نقش «رسانه‌ای» پیدا کرده است و به این ترتیب، این امکان وجود دارد که شمار بیشتری از آدم‌ها خود را در این فضا بیان کنند؛ عده‌ای که در رسانه‌های اصلی معمولاً فرصت بیان خودشان را نمی‌یابند. به علاوه، رسانه‌های اصلی و عمده به شیوه‌ای عمل می‌کنند و با استانداردهایی کار می‌کنند که جای کمی را برای بیان احساس باقی می‌گذارد یا باید بگذارد، به‌ویژه در حوزه «سیاست».

در حال حاضر، فضای مجازی تبدیل شده است به یک رسانه جایگزین که به فرد امکان می‌دهد این احساسات را به خام‌ترین شکل ممکن، بدون در نظر داشتن هیچ آداب و ترتیب خاصی، بیان کند و به اصطلاح آنچه دل تنگش می‌خواهد را بگوید. البته شاید به همین علت هم خریدار دارد.

در نهایت هم با توجه به اینکه‌ در جامعه ما این نوع از «بیان احساسی» در فضای مجازی یا حتی در برخی از رسانه‌های عمده، هنوز به چشم می‌خورد و جای عمده‌ای را اشغال کرده است، می‌تواند نشان‌دهنده جامعه‌ای باشد که با «احساس و هیجان و عاطفه» بیشتر سر و کار دارد تا بررسی‌های پیچیده، پرزحمت و «عقلانی». واقعیت این است در جامعه‌ای که با خرد سر مهر داشته باشد، آن‌قدر‌ها به احساسات بها داده نمی‌شود که ما بها می‌دهیم. بر پایه همین ملاحظه کلی است که فضاهای رسانه‌ جامعه ما نیز جای زیادی برای «احساس» می‌گذارد.

به نظر شما، تداوم و تقویت این رویکرد در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، چه پیامدی می‌تواند برای جنبش عینی سیاسی- اجتماعی در ایران داشته باشد؟

در آن حد که آدم‌ها احساسات‌شان را بیان می‌کنند و نمی‌گذارند اینها بخوابد، اتفاقاً می‌تواند هم مفید باشد. چون انباشت این احساسات و عدم بیان آن، گاهی اوقات وضعیت مخرب‌تری را به وجود می‌آورد؛ به‌ویژه هنگامی که این احساسات خیلی یأس‌آلود شده باشد.

نیروهای سیاسی برای اینکه مخاطب‌شان را از دست ندهند، در فضای احساسیِ پرهیجان، به سراغ برنامه‌های بلندپروازانه و حتی ماجراجویی‌های سیاسی می‌روند که در عمل ره به به جایی نمی‌برد، ولی از آنجا که غیر مسئولانه بیان می‌شود و احساس برانگیز است، عده زیادی را در این فضا به دنبال خودش می‌کشاند.

یاس همسایه دیوار به دیوار «نفرت» هم هست. چراکه یأس، حاکی از استیصال فرد است در رسیدن به آمال و آرزوهایی که برایش به نوعی نقشه داشته است. وقتی فرد احساس می‌کند طرف مقابلش آن‌ قدر پرزور است که نمی‌تواند به برنامه‌ها و آمال‌های تعریف شده‌اش برسد، این احساسات ممکن است خود را در قالب کینه نشان دهد و از این نظر بهتر است بیان بشود.

بنابراین من فکر می‌کنم در حد بیان صرف، شاید ایرادی نداشته باشد، اما اگر این درگیری با احساسات جای خِرد را بگیرد و نگذارد ما رویدادهای سیاسی- اجتماعی، بازیگران این رویداد‌ها، مواضع آن‌ها، هدف‌های سیاسی- اجتماعی و روش‌های وصول به آن هدف‌ها را به گونه‌ای عقلانی ارزیابی کنیم، آن وقت است که این رویکرد احساسی مشکل‌ساز می‌شود.

چیزی که الان در فضای رسانه‌ای ما، به ویژه در فضای مجازی، جا را تنگ کرده، این است که این احساسات جای ارزیابی‌های عقلانی را گرفته است. در نتیجه، برنامه و دستور کار نیروهای سیاسی- اجتماعی در بهترین حالت، بر مبنای همین احساسات دارد تنظیم می‌شود.

چراکه همین کسانی که این فضاهای احساسی را تقویت می‌کنند، مخاطب آن گروه‌های هدف‌گذار و برنامه‌ریز هستند و از آنجایی که احساسات همیشه مانع از دیدن درست واقعیت‌ها و ارزیابی واقع‌بینانه امور می‌شود، برنامه‌ای هم که آنها بر مبنایش تنظیم می‌کنند، بی‌خاصیت و ناکارآمد از کار در می‌آید و به جایی نمی‌رسد؛ کما اینکه تا حالا هم به جایی نرسیده است. ضمن اینکه در چنین فضاهایی که احساسات غلبه می‌کند، ماجراجویی سیاسی و غیر مسئولانه، برنامه‌های سیاسی بلندپروازانه و امثال آن نسبت به برنامه‌های سیاسی‌ جدی‌تر، خریداران بیشتری پیدا می‌کند تا برنامه‌های سیاسی‌ای که کمتر بلندپروازانه اما ممکن هستند.

در چنین شرایطی نیروهای سیاسی برای اینکه مخاطبشان را از دست ندهند، در فضای احساسیِ پرهیجان، به سراغ برنامه‌های بلندپروازانه و حتی ماجراجویی‌های سیاسی می‌روند که در عمل ره به به جایی نمی‌برد، ولی از آنجا که غیر مسئولانه بیان می‌شود و احساس برانگیز است، عده زیادی را در این فضا به دنبال خودش می‌کشاند.

در چنین فضایی، معمولاً آن رهبرانی رشد می‌کنند که می‌توانند بر دوش احساس‌های مردم سوار شوند. این رهبران در صورت توفیق هم مجبورند به همین احساسات جواب بدهند. در نتیجه چنین وضعیتی، سیاست که عبارت باشد از عرصه عمومی برای بررسی و ارزیابی و تصمیم‌گیری عمدتاً عقلانی و خِردورزانه درباره مسائل جمعی، آکنده و آلوده به احساسات بی‌شماری می‌‌شود که قادر نیست مسائل عمومی را به خوبی سازمان بدهد. بنابراین، در چنین فضایی سیاست به یک معنی «مبتذل» می‌‌شود.

آیا با ارجاع به رویدادهای تاریخ معاصر ایران، نظیر شهریور ۱۳۲۰، کودتای ۲۸ مرداد و جنبش سیاهکل، می‌توان فضای کنونی جامعه ایران را از حیث «تجربه شکست»، با آن رویدادها مشابه دید؟

از یک جهت شباهت دارد و آن این است که این فضا، یأس‌آلود، سرخورده و مستأصل است. یأس و سرخوردگی هم همیشه می‌تواند مولد و منبع تغذیه «نفرت» باشد.‌‌ نفرتی از آن دست که برای نمونه در انباشت ۵۰ ساله خودش، سر از انفجار بهمن ۵۷ درآورد. البته حاصل آن نوع احساس‌ها و کینه‌ها را در خشونتی که پس از انقلاب بروز کرد هم می‌توان دید؛ چه خشونتی که از سوی حاکمان رخ داد و چه خشونتی که از سوی مخالفان بروز کرد (البته در حد و اندازه دیگری). مهم‌تر از آن، «خشونتی» بود که در فضای عمومی و گفتار غالب تجربه می‌شد و همگان داشتند در آن فضا نفس می‌کشیدند. از این جهت شباهتی هست، اما شدت این شباهت بستگی به میزان تداوم این فضا دارد و این که یاس و سرخوردگی چقدر و چگونه ابراز می‌شود.

اگر درگیری با احساسات جای خِرد را بگیرد و نگذارد ما رویدادهای سیاسی- اجتماعی، بازیگران این رویداد‌ها، مواضع آن‌ها، هدف‌های سیاسی- اجتماعی و روش‌های وصول به آن هدف‌ها را به گونه‌ای عقلانی ارزیابی کنیم، آن وقت است که این رویکرد احساسی مشکل‌ساز می‌شود.

خوشبختانه الان با وجود فضای عمومی بازتری که نسبت به گذشته وجود دارد، امکان بیان، بررسی و تبادل آرا و باورها بیشتر است. گرچه چون خود این فضا تحت سیطره احساسات است، بازهم اجازه نمی‌دهد که همه چیز به نحو عمدتاً عقلانی و خردورزانه بررسی شود.

در چنین فضایی، شما همه جور «روضه سیاسی» که از مخاطب اشک و آه و حسرت می‌خواهند را می‌توانید ببینید؛ حال چه روضه‌های مذهبی باشد چه روضه‌های سکولار. یعنی می‌بینید که آدم‌های سکولار نیز گاهی وقت‌ها برای اینکه اشک مخاطب را در بیاورند و حرف خودشان را پیش ببرند روضه می‌خوانند.

طبیعی است در چنین فضایی، آدم‌هایی که بتوانند عواطف مردم را خوب تحریک و با آن‌ خوب بازی کنند، حرف‌شان بهتر پیش می‌رود تا کسانی که می‌خواهند با زحمت و وسواس جزئیات مسائل را بررسی کنند، در هر چیزی چون و چرا کنند و چیزهایی رو که بدیهی پنداشته شده مورد تردید عقلانی قرار بدهند. واقعیت این است که در چنین فضایی، حرف این دست از آدم‌ها خریدار ندارد.

همانطور که می‌بینید، اینگونه آدم‌ها هستند که فضای عمومی جامعه ما را به ویژه در حوزه رسانه‌ای (عمدتاً هم در فضای مجازی) شکل داده‌اند و موج‌آفرینی می‌کنند نه نیرو‌ها، جریان‌ها و آدم‌های خردورزی که توی حاشیه‌ قرار گرفته‌اند و کسی نیز حال و حوصله گوش کردن به حرف‌شان را ندارد.

این اتفاق پیش از انقلاب هم رخ داد و هم فضای روشنفکری ما را متأثر کرد و هم فضایی که نیروهای سیاسی در آن نفس می‌کشیدند و تأثیرش را در رویدادها و خط‌ مشی‌های پس از انقلاب هم می‌شود دید. با این حساب البته که ما هنوز هم باید نگران غلبه چنین فضایی باشیم که ممکن است گذشته را دوباره در جامعه ما تکرار کند.

به هرحال، به نظر می‌رسد هرجا احساسات حرف اول را بزند، عرصه عمومی که محل سیاست‌ورزی است، از خرد خالی خواهد شد و به این معنی، سیاست همیشه امکان مبتذل شدن را پیدا می‌کند. از سویی دیگر، در فضایی احساسی که از نفرت انباشته باشد، همیشه این امکان وجود دارد که خشونت در ابعاد گسترده‌ای تجربه شود و ما را با آینده خونینی مواجه سازد.

در همین زمینه:

دوسیه ۲۲ خرداد

بزرگداشت سالگرد جنبش سبز در خارج از ایران

arezoo — Sat, 16 Jun 2012 17:46:53 +0000

نعیمه دوستدار

نعیمه دوستدار − سومین سالگرد جنبش اعتراضی مردم ایران که به دنبال جنجال بر سر دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری شکل گرفت، هرچند در فضای داخلی ایران به دلیل محدودیت رسانه‌ها و سرکوب سنگین حکومت مجالی برای گرامیداشت نداشت، در خارج از ایران به شکل‌های مختلف برگزار شد.

از ایرانیانی که در فضاهای مجازی با به اشتراک گذاشتن عکس‌ها و خاطرات‌شان از آن یاد کردند تا رسانه‌های فارسی زبان که برنامه‌هایی درباره آن تهیه کردند و تشکل‌های بزرگ و کوچکی که فراخوان دادند و نشست و تجمع برپا کردند، همه کوشیدند تا فرصتی برای جلب توجه افکار عمومی به این جریان فراهم کنند. برخی از این تلاش‌ها به یاد‌‌آوری رنج خانواده‌های زندانیان سیاسی و کشته‌شدگان و آسیب‌دیدگان اختصاص داشت و بخشی به نقد و تحلیل شرایط گذشته و پیش رو. در چنین روزهایی، بیشتر برنامه‌ها و مراسم مربوط به جنبش سبز یا در حال برگزاری است یا به پایان رسیده است. اندک برنامه‌هایی هم هستند که در روزهای آینده برگزار خواهند شد. به همین بهانه، نگاهی داشته‌ایم به سالگرد جنبش سبز در خارج از ایران.

همبستگی با مردم ایران

در آستانه سومین سالگرد جنبش سبز در ایران، بیانیه شورای هماهنگی راه سبز امید که روز جمعه ۱۹ خرداد منتشر شد، شاید خبرسازترین بیانیه در زمینه برگزاری مراسم در داخل ایران بود که واکنش‌های گوناگونی را برانگیخت و اظهار نظرهای متفاوتی درباره آن ارائه شد. این بیانیه به عنوان فراخوانی از خارج ایران، برای داخل ایران، پرسش‌هایی درباره نقش و جایگاه تشکل‌های خارج کشور در برنامه‌ریزی برای مردم داخل کشور و میزان اعتبار و جایگاه آنان ایجاد کرد.

شورای هماهنگی راه سبز امید با صدور این بیانیه از مردم خواست بین ساعت ۷ تا ۹ شب پنج‌شنبه ۲۵ خرداد، در اماکن عمومی و به‌خصوص پارک‌های اصلی شهرها تجمع اعتراضی "سکوت" برگزار کنند؛ خواسته‌ای که هرچند استقبال پرشوری از آن نشد، اما نیروهای امنیتی و ضدشورش را واداشت که بار دیگر در خیابان‌های تهران مستقر شوند.

این شورا که خود را تشکلی اصلاح‌طلب می‌داند، در بیانیه خود تاکید کرده که جنبش سبز "یک جنبش است و نه یک حزب" و افزوده که بنابراین "انتظار شکل‌گیری تشکیلات و سازماندهی هرمی که در اغلب احزاب به کار گرفته می‌شود، برای ساماندهی تشکیلاتی جنبش نابه‌جاست."

در میان ایرانیان ساکن کشورهای اروپایی و آمریکایی اما سالگرد جنبش سبز نمود عینی‌تری داشت. گروهی از ایرانیان مقیم تورنتو، روز ۱۰ ژوئن، ۲۱ خرداد، در خیابان‌های تورنتو یک راهپیمایی را سازمان دادند. دفاع از زندانیان سیاسی و حقوق بشر در ایران و سومین سالگرد جنبش سبز محورهای اصلی برگزاری این راهپیمایی بودند. این برنامه را سازمان عفو بین‌الملل در مقابل موزه رویال انتاریو برگزار کرد. در این راهپیمایی، تعدادی از اعضا و حامیان عفو بین‌الملل به صورت نمادین ماسک‌های سکوت بر دهان زدند و پلاکاردهایی را در رابطه با نقض حقوق بشر و زندانیان سیاسی در دست گرفتند و توجه عابران را به خود جلب کردند. شرکت‌کنندگان در این راهپیمایی به زبان انگلیسی شعارهایی با مضمون آزادی زندانیان سیاسی، دموکراسی برای ایران و آزادی برای ایران سر دادند.

راهپیمایی سالگرد تظاهرات مردمی پس از ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ در ایران و با پیام اعتراض به نقض حقوق بشر در ایران؛ روز ۲۱ خرداد در شهر تورونتو

امضای کارت پستال‌هایی برای نسرین ستوده، سعید ملک‌پور، حمید قاسمی‌شال، سعید متین‌پور و دیگر زندانیان سیاسی ایران از سوی عابران از دیگر برنامه‌های این سازمان بود. قرار است این کارت‌ها برای این زندانیان به ایران پست شوند.

همچنین طومارهایی به رهگذران داده شد تا در حمایت از زندانیان سیاسی آنها را امضا کنند. بعد‌از‌ظهر همان روز، گروه‌های "اتحاد برای پیشبرد سکولار دموکراسی در ایران ـ تورنتو" و "کمیته همبستگی با مردم ایران"، مقابل موزه رویال انتاریو تجمعی برگزار کردند و پس از اجرای یک نمایش خیابانی توسط گلوریا یزدانی، به سوی میدان دانداس راهپیمایی کردند.

در برنامه دیگری در کلن آلمان برای بزرگداشت سومین سالگرد آغاز جنبش سبز که ۲۱ خرداد برگزار شد، یاد عزت‌الله سحابی، هاله سحابی، و هدی صابر گرامی داشته شد و نوشابه امیری، بهروز خلیق، بیژن حکمت، تقی رحمانی، محمد صادقی، فرزانه عظیمی، حسن فرشتیان، علی مزروعی، خدیجه مقدم و عمار ملکی سخنرانی کردند. این مراسم که توسط حامیان جنبش سبز برگزار شده بود در دو بخش اجرا شد و در آن فیلم روزهای سبز حنا مخلباف نیز به نمایش در‌آمد.

گروهی از فعالان ایرانی مقیم فرانسه نیز با صدور فراخوانی، از عموم ایرانیان و فعالان خواستند در میدان "آزادی‌ها و حقوق بشر" (تروکادرو) جمع شوند. تشکلی با نام "کمیته مستقل ضد سرکوب شهروندان ایرانی"، در پاسخ به فراخوان شبکه سراسری "همبستگی برای حقوق بشر در ایران" نیز اعلام کرده است که برای تبدیل هفته آخر خرداد به هفته همبستگی با مبارزات مردم ایران، روز یکشنبه ۱۷ ژوئن، ۲۸ خرداد، در میدان آزادی‌ها و حقوق بشر (تروکادرو) پاریس یک گردهمایی اعتراضی برگزار می‌کند.

در این مراسم، عبدالکریم لاهیجی، نایب رئیس فدراسیون جوامع حقوق بشر، سوده راد، کنشگر حقوق زنان، آیدا قجر، روزنامه‌نگار، رضا علیجانی، کنشگر سیاسی و رسول آذرنوش، کنشگر سیاسی حضور خواهند داشت. برگزارکنندگان در بیانیه فراخوان این برنامه نوشته‌اند: "همبستگی برای حقوق بشر در ایران، از تمام آزادیخواهان و نهادهای حقوق بشری دعوت می‌کند با برگزاری مراسم گوناگون، صدای اعتراض هموطنان ما را به گوش جهانیان برسانند. هم اکنون صدها تن از بهترین فرزندان ایران با اتهام‌های پوچ و بی‌اساس در زندان‌های جمهوری اسلامی اسیرند. بسیاری از آنان با شکنجه‌های روحی و جسمی و انواع بیماری‌ها دست به گریبانند. ما از تمام آزادیخواهان، نهادهای حقوق بشری و دولت‌های دموکراتیک خواستاریم در همبستگی با مبارزه مردم ایران برای آزادی و دمکراسی و با تاکید بر آزادی بی‌قید و شرط تمام زندانیان سیاسی-‌عقیدتی، به ویژه زندانیان بیمار، همراه و هم‌دوش ما باشند."

گروهی از فعالان و حامیان جنبش سبز در برلین آلمان، هم مراسمی را برگزار کردند. در این مراسم که روز شنبه ۲۰ خرداد ماه ۹ ژوئن برگزار شد، رضا علیجانی، فعال ملی – مذهبی سخنرانی کرد و جلسه پرسش و پاسخی نیز برگزار شد.

روز ٢٢ خرداد ماه کمیته همبستگی برای ایران در فرانکفورت آلمان هم برنامه‌ای برگزار کرد. در این برنامه، تقی رحمانی، زندانی سیاسی سابق و همسر نرگس محمدی، فعال حقوق بشر، به‌عنوان سخنران حضور داشت و پس از این سخنرانی، با برگزاری یک برنامه‌ پرسش و پاسخ، گفت‌وگو درباره مشاهدات امروز و ارزیابی آینده‌ جنبش آزادیخواهانه‌ مردم ایران برگزار شد.

با گذشتن از روزهای سالگرد ۲۲ خرداد اما برنامه‌های پیش‌بینی شده برای آن پایان نیافته‌اند و قرار است برنامه‌های دیگری هم در روزهای آینده برگزار شود. از جمله این برنامه‌ها، میزگرد "جامعه مدنی ایران، سه سال پس از آغاز جنبش سبز" است که سوم تیر ماه در کلن آلمان برگزار خواهد شد و موضوع آن ادامه بحث و گفت وگوها در مورد شرایط و چشم‌انداز جنبش اجتماعی-‌مدنی مردم ایران است.

برگزار کنندگان این برنامه اعلام کرده‌اند که این میزگرد با حضور منصوره شجاعی، پژوهش‌گر و فعال جنبش زنان، سهراب رزاقی، پژوهش‌گر و فعال مدنی و کاظم کردوانی، جامعه‌شناس، برگزار خواهد شد.

بیانیه‌ها و پیام‌ها در سالگرد تولد جنبش

به جز برنامه‌های مختلفی که به مناسبت سالگرد جنبش سبز در خارج از ایران برگزار شد، فعالان سیاسی هم در حرکت‌های مستقل پیام‌هایی را خطاب به مردم منتشر کردند. به عنوان نمونه، فرخ نگهدار، فعال سیاسی حامی این جنبش، در پیامی خواستار همگرایی نیروها و ادامه پیدا کردن مبارزات مسالمت‌آمیز شد. او در پیام خود نوشته است: "همیشه با پراکنده کردن مردم، با رو در رو کردن آنها با یکدیگر، با خودی و غیر‌خودی کردن شهروندان مقابله کرده‌ایم؛ امروز هم مقابله خواهیم کرد تا پیروزی. مردمی که با تاسیس جمهوری اسلامی ایران به دو گروه خودی و غیر خودی تقسیم شدند، جنبش سبز به آنها فرصت داد که این مرز را بشکنند و یکدیگر را شهروند بینند. جنبش سبز قشرهای مذهبی‌تر جامعه ما را با قشرهای مدرن‌تر جامعه ما پیوند داد. ما نمی‌خواهیم رهبران جنبش را در مقابل هم قرار دهیم؛ جنبش را دو پاره کنیم؛ خوب و بد کنیم. بگذار هر کس با گام‌های خود با جنبش ما همراه شود."او همچنین نوشت: "ما معتقدیم ایران برای همه ایرانیان است. جنبش سبز نیاز به مقابله با هیچ نیرویی ندارد. امیدواریم چهارمین سال جنبش سبز سالی باشد که ما را یک گام بزرگ به آرزوی همیشگی‌مان -‌ساختن ایرانی بدون تبعیض، که در آن زن و مرد، هر دو به یک سان، حق داشته باشند، همه در آزادی به سر برند- نزدیک‌تر کند: ایرانی برای همه ایرانیان."

علاوه بر رضا پهلوی که در پیامی بر حمایت خود از جنبش مردم ایران تاکید کرد، بیش از ۱۵۰ نفر از فعالان مطبوعاتی، دانشگاهی و سیاسی نیز با انتشار بیانیه‌ای به عوامل ظهور جنبش اعتراضی سبز اشاره کردند و با یادآوری اعتراضات مردمی پس از انتخابات ریاست جمهوری دور دهم، به حاکمیت هشدار دادند که: "نگاه داشتن رهبران جنبش سبز در حصر و سرکوب و زندان فعالان این جنبش، نخواهد توانست بر این حرکت گسترده غالب آید."

آنها در این بیانیه خواستار آزادی زندانیان سیاسی، رهایی رهبران جنبش سبز از حصر، رفع ممنوعیت فعالیت احزاب، گشایش فضای مدنی و اجتماعی و احترام به حقوق بنیادین و قانونی شهروندان و فراهم شدن مقدمات تحقق خواست‌های ملت و برقراری همزیستی مسالمت‌آمیز و برخورداری از حقوق برابر همه ایرانیان شدند.

تصویر داخل متن: گردهمایی راهپیمایی برای حقوق بشر در ایران در شهر تورونتو؛ منبع: بهاره فوتوز.

علی هنری: "حضور در قدرت نباید هدف ما باشد "

Fri, 15 Jun 2012 09:41:55 +0000

بیانیه گروهی از کنشگران سیاسی در سومین سالگرد جنبش سبز در گفت‌و‌گو با علی هنری، فعال سیاسی

سراج‌الدین میردامادی

سراج‌الدین میردامادی - این‌روزها سومین سالگرد شکل‌گیری جنبش اعتراضی، موسوم به "جنبش سبز" است. جمعی از کنشگران سیاسی، با صدور بیانیه‌ای، بار دیگر بر مطالبات مردم در سالگرد تولد جنبش سبز پافشاری کرده‌اند.

در گفت‌وگویی با علی هنری، فعال سیاسی مقیم هلند و یکی از امضاکنندگان این نامه، ابتدا از ایشان پرسیده‌ایم:

هدف از انتشار چنین نامه‌ای در سالگرد جنبش سبز چه بوده است؟

علی هنری: هدف از این‌کار مشترک نیروهای متنوع سیاسی و دانشجویی و دانشگاهیان این بود که در سه سالگی جنبش سبز، یک بار دیگر بر میثاق خودمان با همراهان جنبش سبز تاکید کنیم و مجدداً یادآور بشویم که راه حلی که جنبش سبز برای برون‌رفت از بحران‌های حکومت، جامعه و کشور ارائه داده که به باور ما آزادی زندانیان سیاسی، رفع حصر رهبران جنبش، رفع ممنوعیت فعالیت احزاب و به طور کلی گشایش در فضای سیاسی و اجتماعی ایران است، مقدمات تحقق خواسته‌های ملت را فراهم خواهد کرد.

راهکارهای رسیدن به این اهداف‌ را با توجه به تجربه‌هایی که به دست آورده‌اید چه می‌دانید؟

مسئله‌ اصلی جنبش سبز، گذار دمکراتیک با کمترین هزینه و با پشتیبانی نیروهای سیاسی و اجتماعی داخل کشور است. حال اینکه راهکار آن چگونه است، در زمان خودش باید تصمیم‌گیری بشود. آن گذار بدون خشونت و آرامی که ما دنبالش هستیم، تصورمان این است که در انتها با سازش بخشی از اپوزیسیون و پوزیسیون صورت خواهد گرفت. ما با حضور و پشتیبانی مردم در صدد تحقق فراهم کردن زمینه‌های این گذار هستیم.

آنچه برای ما روشن است، حضور و مشارکت همراهان جنبش و مشی اصلاح‌طلبانه و خشونت پرهیزی ماست، ولی اینکه این امر چگونه، با حضور در قدرت یا بیرون آن محقق می‌شود، نیاز به زمان دارد، نیاز به تصمیم‌گیری در زمان دارد.

اصولاٌ حضور در قدرت نباید هدف ما باشد. حضور در قدرت با حذف مردم و همراهان جنبش اصلاحات، یک‌بار تجربه شد و شکست خورد. اگر ما حتی زمانی هم بخواهیم داخل ساختارهای حقوقی قدرت بشویم، حضور و پشتیبانی و خواست و تأیید همراهان جنبش سبز را باید حتماٌ در نظر داشته باشیم.

به جنبش اصلاحات اشاره کردید؛ جنبشی که از دوم خرداد سال۷۶ وجود داشت. نسبت جنبش سبز با جنبش اصلاحات چیست؟ آیا این دو با هم پیمان‌های موقتی داشته‌اند و اهداف موقتی برای آن تعریف شده است یا در مواردی از هم جدا شده‌اند و هر کدام راه خودشان را رفته‌اند؟

به باور من، جنبش سبز به نوعی برآمده از جنبش اصلاحات است. مسلماٌ نمی‌توانیم آن را از هم مجزا کنیم، ولی ویژگی‌ها و خصوصیت‌هایی را بر جنبش اصلاحات افزون کرد و همانطور که گفتم این حضور و باور مردم بود که به جنبش اصلاحات تزریق شد و جنبش سبز و نوعی جنبش اصلاح‌طلبی دیگر را در ۲۲ خرداد یا ۲۵ خرداد ۸۸ به وجود آورد.

این دو، هم عاملان مشترکی و هم باورهای مشترکی دارند؛ و البته هم تاکتیک‌های مشترک و دورنمای مشترکی دارند. به هرحال جنبش سبز شاید گامی مثبت و ارتقایی در جنبش اصلاح‌طلبی بود و ما نمی‌توانیم به روشنی این دو را از هم تفکیک کنیم.

جنبش اصلاحات، راه اصلاح نظام از طریق صندوق رأی و انتخابات را انتخاب کرده بود، اما جنبش سبز اعتراض و فریاد کشیدن در برابر حاکمیت و حضور خیابانی را برگزید. این تفاوت مهم را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا ممکن است جنبش اصلاحات یا جنبش سبز، هرکدام از روشی که داشتند دست بردارند و به روش سومی برسند؟

آن اصلاح نظام از طریق صندوق رأی و انتخابات، تعبیری از جنبش اصلاحات بود. در دوره‌ اصلاحات هم ما منتقدانی نسبت به اصلاح‌طلبی داشتیم که تاکید داشتند باید به بسیج مردم باور داشته باشیم و تنها با اینکه حضور در ساختارهای حقوقی قدرت را هدف قرار بدهیم، امکان‌پذیر نیست که تغییراتی را در راه گذار به دمکراسی داشته باشیم.

تصور می‌کنم جنبش سبز راهکار دیگری را بر آن راهکار پیشین اضافه کرد. مسلماٌ کسانی که بخواهند مجدداً تاکیدشان بر تنها گذار از طریق صندوق رأی باشد، نمی‌توانند همراهان جنبش سبز باشند، چرا که جنبش سبز شاید زمانی تصمیم بگیرد که حضور خیابانی را دنبال کند. زمانی حتی آن حضور خیابانی می‌تواند منجر به شرکت در انتخابات یا دستیابی به کرسی‌های قدرت حقوقی بشود، ولی من فکر می‌کنم اینطور نیست که بگوییم این دو راه جدا هستند. بلکه جنبش سبز وسیله‌ای افزون بر جنبش اصلاح‌طلبی برای تحقق خواسته‌های ما پیش آورده است.

آیا امکان و احتمال حضور جنبش سبز در رقابت سیاسی درون نظام وجود دارد؟ آیا ممکن است جنبش سبز مثلاٌ در آستانه‌ی انتخابات ریاست جمهوری آینده از نامزدی حمایت کند و راهکار حضور در رقابت سیاسی درون نظام را بپذیرد؟

حضور در انتخابات به هرحال شرط و شروطی دارد و باید زمینه‌های آزادی‌های سیاسی- مدنی فراهم شده باشد. زندانیانی که در حصر داریم باید آزاد باشند، رهبران جنبش باید حضور داشته باشند. اینها پیش‌شرط‌های حضور در انتخابات است. من تصور می‌کنم که جنبش سبز بر این پیش‌شرط‌ها ایستاده است؛ ضمن این‌که به هرحال نسبت به زمان، تصمیم‌گیری خواهد کرد.

فکر می‌کنم نه شرکت در انتخابات اصل لایتغیر جنبش سبز است (بعد از جنبش اصلاح‌طلبی دوم خردادی که این گونه بود)، نه شرکت نکردن در انتخابات. تنها کرنش حکومت در مقابل خواست‌های حامیان جنبش سبز، برای ما اصل است.

یادمان ۲۵ خرداد در شبکه‌های اجتماعی

Fri, 15 Jun 2012 08:45:55 +0000

لیدا حسینی‌نژاد

لیدا حسینی‌نژاد - ۲۵خرداد سال ۱۳۸۸ یعنی سه روز پس از اعلام نتایج دهمین انتخابات ریاست جمهوری تظاهرات اعتراضی با حضور میلیون‌ها ایرانی در تهران و شهرهای بزرگ ایران برگزار شد.

کسانی که به نتایج انتخابات معترض بودند و میرحسین موسوی را برنده انتخاباتی می‌دانستند، کسانی که باور داشتند در انتخابات تقلب صورت گرفته و محمود احمدی‌نژاد را رئیس‌جمهور منتخب خود نمی‌دانستند برای بیاتن اعتراض خود به خیابان‌ها آمده بودند.

شب پیش از آن نیروهای لباس‌شخصی و پلیس به کوی دانشگاه تهران حمله کرده و طی آن شمار زیادی از دانشجویان مجروح و چند نفر کشته شده بودند. خسارت زیادی هم به اموال دانشجویان وارد شده بود.

یکی از شاهدان در وبلاگی با عنوان «کوی دانشگاه تهران در آتش و خون» در همان زمان یعنی ۲۵ خرداد ۸۸ نوشته بود: «پس از تجمع اعتراض‌آمیز دانشجویان دردانشگاه تهران دیشب ۲۴ خرداد ۸۸ پس از متفرق کردن دانشجویان به وسیله گارد ویژه و گاز اشک‌آور دانشجویان به سمت خوابگاه و منازل خود روانه شدند و در ساعت ۱۰ شب در پی شعارهای پیاپی دانشجویان نیروهای امنیتی، کوی دانشگاه را محاصره کرده و پس از مدتی کوتاه به داخل کوی نفوذ کرده، درها را شکسته نیروهای موسوم به انصار و لباس شخصی ها یورش برده و بی‌دلیل اقدام به ضرب و جرح دانشجویان به وسیله باتوم، تبر، قمه و پنجه بوکس کردند. علاوه براین به بسیاری از اموال عمومی هم خسارات سنگینی وارد کردند. بر طبق گزارشات شاهدان عینی تعدادی در حدود 3 اتوبوس از دانشجویان، دستگیر و به مکان نامعلومی منتقل شدند.»

روز بی‌پایان

صبح روز بعد از آن، مردم به خیابان‌های تهران آمدند و اعتراض‌های آرام خودشان را شروع کردند. اعتراض به همراه سکوت یکی از ویژگی‌های تظاهرات ۲۵ خرداد در تهران بود، اما در پایان این حرکت اعتراضی آرام، نیروهای بسیجی اقدام به شلیک به سوی مردم کردند که موجب کشته شدن تعدادی از تظاهرکنندگان شد.

«پروین فهیمی»، که از فعالان صلح و عضو گروه مادران صلح است می‌گوید پسرش «سهراب اعرابی» در راهپیمایی دوشنبه ۲۵ خرداد از وی جدا شد و شب به خانه بازنگشت.

حالا پس از سه سال که از این وقایع گذشته، تعدادی از فعالان و وبلاگ‌نویسان شروع به نوشتن خاطرات و مشاهدات‌شان از آن روزها کرده‌اند.

علی عبدی از هجوم مردم عصبانی به نرده‌های دانشگاه می‌نویسد: «نرده‌های دانشگاه اومد پایین. دومین‌بار بود که نرده‌های دانشگاه پایین می‌اومد. اولی بیست‌ودوی اسفند هشتاد و چهار بود که بسیج با زور باتوم، شهید دفن کرد. زنجیر انسانی درست کردیم جلوی در که کسی وارد نشه. درست مثل چهار سال پیش. نرده‌ها رو دوباره بالا آوردیم. بسیجی‌ها نموندن. سر درِ دانشگاه مال ما شده بود. سبز.

«علی عبدی»، فعال حقوق بشر در صفحه فیس‌بوک و گوگل‌پلاس خودش نوشته است: «صبح بیست و پنج خرداد، داخل دانشگاه شریف، پشت درب ورودی خیابون آزادی جمع شده بودیم. دو تا بیانیه‌ میرحسین رو پرینت گرفته بودیم و بین بچه‌ها تقسیم می‌کردیم... با بچه‌ها بحث می‌کردیم که از دانشگاه بریم بیرون یا نه. یه عده که دیروز رفته بودن دانشگاه تهران، خبر آورده بودن که این‌ها حکمِ تیر دارن و خانم رهنورد از مردم خواسته بیرون نیان. می‌گفتن دیشب چند نفر توی کوی کشته شدن. یه عده‌ دیگه نظرشون این بود که باید از دانشگاه رفت بیرون. می‌گفتن میرحسین قراره بیاد سر بهبودی یا جیحون. اگه زیاد باشیم کاری نمی‌تونن بکنن. با مشورتی که کردیم بالاخره قرار شد یه عده‌مون از دانشگاه بریم بیرون... رسیدیم جلوی مسجد سر حبیب‌اللهی. یکی گفت یا حسین. همه پشت سرش گفتیم میرحسین. دوباره گفت یا حسین. دوباره گفتیم میرحسین. قلب‌هامون تند تند می‌زد. مجوزی دیگه در کار نبود. انتخابات تموم شده بود و واسه اولین‌بار بود که خارج دانشگاه با مردم تظاهرات می‌کردیم. یه آقایی پشت‌بوم ساختمون‌ها رو نشون می‌داد. می‌گفت حتمن تک‌تیرانداز گذاشتند. مراقب باشید. اون یکی می‌گفت دلتون قرص. چیزی نمی‌شه. خدا با ماست.»

علی عبدی در ادامه از مشاهدات خودش تعریف می‌کند که در خیابان‌های مختلف «ابطحی»، «کرباسچی» و «مهدی کروبی» سخنرانی می‌کردند: «مردم قرار می‌گذاشتند واسه فردا. ساعت پنج میدون ولیعصر. هر چند دقیقه یک بار یکی می‌گفت میرحسین داره میاد، میرحسین داره میاد. راه رو باز کنید. وسط جمعیت یه تونل باز می‌شد. مثل عصای حضرت موسی که می‌زد به دریا. اسم میرحسین، عصای موسی شده بود.»

علی عبدی سپس از هجوم مردم عصبانی به نرده‌های دانشگاه می‌نویسد: «نرده‌های دانشگاه اومد پایین. دومین‌بار بود که نرده‌های دانشگاه پایین می‌اومد. اولی بیست‌ودوی اسفند هشتاد و چهار بود که بسیج با زور باتوم، شهید دفن کرد. زنجیر انسانی درست کردیم جلوی در که کسی وارد نشه. درست مثل چهار سال پیش. نرده‌ها رو دوباره بالا آوردیم. بسیجی‌ها نموندن. سر درِ دانشگاه مال ما شده بود. سبز. رفتیم روی پشت بام دانشگاه. برای مردم دست تکون می‌دادیم. اونا دست تکون می‌دادن. می‌خندیدند. نیازی به حرف زدن نبود.»

او در پایان می‌نویسد: «توی اون روز آفتابی و بدون ابر. چند ساعت بعد با ماشین از روی پل یادگار رد شدم. مردم هنوز داشتند برمی‌گشتند. یکی پیراهنِ خونی‌اش رو گذاشت روی شیشه. گفت کشتند. دم‌دمای غروب بود.»

نمایش تقدیر یا تجلی روح جامعه

ع. ایماگر، در سومین سالگرد جنبش سبزدر وبلاگ «ایمایان»، اعتراض مردم ایران در سال ۸۸ را رخدادی می‌داند که «بیش از آنکه محصول برنامه، محاسبه و دورخیز فکری باشد، واکنشی جوششی و طبیعی به ادامه‌ رعیت‌خواهی و لقب‌بازی حاکمان و تحقیر منسوب به شرع بود؛ چیزی شبیه نمایش تقدیر یا تجلی روح جامعه مانند پایان انقلاب پنجاه‌وهفت که یک سال قبل از آن، حتی امیدوارترین‌ها نیز فکر نمی‌کردند که شاه فراری شود و حکومت به دست آنها بیفتد.»

نویسنده وبلاگ ایمایان می‌نویسد: «با قصور یا تقصیری که در این سه ساله کم نبوده، باید تا به حال از بین می‌رفت. پس نمی‌توان موجودیت آن را زیر سئوال برد ولی می‌توان راهکارها و اهداف آن را نقد کرد.»

البته این وبلاگ‌نویس معتقد است که «جنبش سبز را اول باید به عنوان پدیده‌ای زنده پذیرفت، بعد در آن چون‌وچرا کرد.»

«آلوچه خانم»، خرداد را «روزگار وصل» می‌داند و می‌نویسد: «در اوج درماندگی حتی، با هم بودن‌هایمان را یادمان می‌آورد . یک عالمه عکس دست جمعی برایمان مانده که تویشان امید موج می‌زند، حتی اگر سالمرگ عزیزان مادران عزادار را توی خودش داشته باشد.»

مرور خاطرات روز مردم

حمزه غالبی، فعال سیاسی و وبلاگ‌نویس دیگری است که به شرح خاطرات خود از روز ۲۵ خرداد ۸۸ پرداخته است. او این روز را «روز مردم» می‌داند و بعد از شرح آنچه در آن روز گذشته در «بعد از تحریر» می‌نویسد: «این چند روز که به خاطره ۲۵ خرداد فکر می‌کردم. متوجه یک چیزی شدم. ما‌ به طرز عجیبی بعد از دور شدن از رخداد ۲۵ خرداد حقیقت ماجرا را فراموش کردیم و کم‌کم روایت‌هایی پر رنگ شدند که وقتی به خاطره‌های آن روز‌ها رجوع می‌کنیم اصلا همخوانی ندارند. اول اینکه به نظرم توهم تیم امنیتی و بازجو‌ها و تحلیل‌های امنیتی طرفداران آیت‌الله خامنه‌ای را خودمان هم کم‌کم باور کردیم. اینکه فعالان سیاسی بودند که آن حضور‌های شگفت‌انگیز را سازماندهی کردند و حتی به خاطر میرحسین بود که مردم به خیابان آمدند. در حالی که یادآوری بی‌واسطه آن روز‌ها نشان می‌دهد که حضور عظیم مردم که شاید یکی از نقاط درخشانش ۲۵ خرداد بود، این چنین نبود. هر بار مردم فعالین را شگفت‌زده می‌کردند. این مردم بودند که صاحب یک روح جمعی شده بودند که می‌توانست تصمیم بگیرد و اجرا کند. ۲۵ خرداد را هیچ گروه سیاسی و ستاد متمرکزی سازماندهی نکرد. حتی خانم رهنورد و میرحسین اعلام کردند که برنامه لغو است.»

حمزه غالبی: «این مردم بودند که صاحب یک روح جمعی شده بودند که می‌توانست تصمیم بگیرد و اجرا کند. ۲۵ خرداد را هیچ گروه سیاسی و ستاد متمرکزی سازماندهی نکرد. حتی خانم رهنورد و میرحسین اعلام کردند که برنامه لغو است.»

او در ادامه به دوگانه‌هایی می‌پردازد که بعدها برای توضیح رخداد ۲۵خرداد به کار گرفته می‌شد. او این دوگانه‌ها را غیر‌واقعی می‌داند. ازجمله‌ آن‌ها «موافق نظام- مخالف نظام» است که به عقیده وی، «صرف نظر از اینکه عده‌ای واژه نظام را به عنوان اسم مستعار آیت‌الله خامنه‌ای بکار می‌برند ولی دوگانه نظام- مخالف نظام به معنای جمهوری اسلامی هیچ کمکی برای فهم ما از شکاف‌های فعال نمی‌کند. در هر دو طرف مخالفان و موافقان نظام حضور داشتند. بخش عمده‌ای از اصلاح‌طلبان و نیروهای اصولگرا که موافق نظام بودند درگیری مایی بودند که بعد‌ها اسمش جنبش سبز شد و البته حتماً مخالفان نظام حضور داشتند. در سمت احمدی‌نژاد هم همینطور هم موافق نظام وجود داشت هم مخالف نظام.»

دوگانه‌ دیگر «مذهبی- غیر مذهبی» است که آقای غالبی در این خصوص می‌نویسد: «یادم هست تیپ‌هایی از احمدی‌نژاد حمایت می‌کردند که اصلاً نمی‌شد باور کرد این‌ها با این سبک پوشش حامی احمدی‌نژاد باشند... بخش‌های بزرگی از طبقات سنتی و مذهبی جامعه هم طرفدار میرحسین موسوی بودند، در کنار بخش‌های غیر مذهبی‌تر یا قسمت‌های سکولار جامعه.»

دوگانه‌های دیگر که این وبلاگ‌نویس مطرح می‌کند «اصلاح- انقلاب»، «سیاست مردمی- سیاست حرفه‌ای» و «طبقه متوسط- غیر طبقه متوسط»است. او در خصوص مورد آخر نوشته است: «در این زمینه خیلی نوشته شده و آنقدر گفته شده است که تبدیل شده به یک اسطوره. در خیابان را که نمی‌توانم دقیق بگویم چون همه بودند هیچ رنگ خاص و سبک خاصی غالب نبود. بافت بدن‌های مردم کنار هم آینه‌ای بافت جامعه بود، اما یک تجربه محدودتری دارم که حداقل این اسطوره طبقه متوسط را تایید نمی‌کند. مدت کوتاهی از ایام بازداشت را در قرنطینه اندرزگاه بند هفت گذراندم. در آن زمان بخشی از کسانی که در تجمعات و اعتراضات خیابانی بازداشت می‌شدند را آنجا نگهداری می‌کردند. غالب کسانی که آنجا بودند کسانی بودند که ساکن محله‌هایی بودند که به آن‌ها پایین شهر می‌گویند. اکثریت با کسانی بودند که طبقه مستضعف نامیده می‌شوند. تنها فعالین سیاسی بازداشتی رو می‌شد جزو طبقه متوسط حساب کرد.»

توسل به قوانین ناعادلانه

ابوالفضل قدیانی، عضو سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی که بیش از یک سال و نیم است که در بند ۳۵۰ اوین زندانی است، در پیامی به مناسبت سالگرد ۲۵ خرداد ۸۸ تاکید کرده که «دردمندانه معتقد است که انقلاب اسلامی گرچه مرض سلطنت را با جراحی درمان کرد، اما متاسفانه ویروس استبداد چندی بعد یکبار دیگر به جان این ملت افتاد».

او در نامه‌اش نوشته است: «اهمیت این روز در آن بود که جریان اصلاحات تولدی دوباره یافت و تکیه‌گاه اصلی خود یعنی قدرت نیروی مردمی را بازیافت. در ۲۵ خرداد هر چند که حاکمیت بارها اعلام می‌کرد که حضور در خیابان‌های آزادی و انقلاب غیر قانونی است، اما دیگر این قبیل توسل‌های موذیانه به قوانین ناعادلانه گوشی برای شنیدن پیدا نمی‌کرد.»

قدیانی در این نامه در واقع ۲۵ خرداد را نقطه پایانی دانسته است: «بر تفکری که می‌پنداشت اصلاحات بدون تکیه بر نیروی جنبش اجتماعی و صرفاً از طریق مذاکره و چانه‌زنی می‌تواند به جایی برسد.»

در همین زمینه:

دوسیه ۲۲ خرداد

محمد رضا مرتضوی: «هیچ بایدی وجود ندارد!»

Thu, 14 Jun 2012 22:50:37 +0000

گفت‌و‌گو با محمد رضا مرتضوی، نوازنده دف و تنبک در سومین سالگرد ۲۲ خرداد

ترنج ماهان

ترنج ماهان - سه سال از انتخابات سال ۸۸ و آغاز جنبش سبز می‌گذرد. به مناسبت سالگرد ۲۲ خرداد، گفت‌وگویی داشتم با محمد رضا مرتضوی، نوازنده‌ ایرانی دف و تنبک. این هنرمند در جریان اعتراضات سال ۸۸ با آلبوم "دستان سبز" همبستگی‌اش با مردم ایران را نشان داد و به این وسیله توجه رسانه‌های بین‌المللی و مخاطبان خود را که اغلب اروپایی هستند، به وضعیت ایران جلب کرد.

محمد رضا مرتضوی به گفته خودش سیاسی نیست، بلکه انسان و هنرمندی است آزاداندیش و به همین دلیل با مرزها، ساختارها و چارچوب‌هایی که انسان را به هر گونه در بند می کشند مخالف است. به گفته او همین آزاداندیشی و مخالفت با اصل دیکتاتوری بود که حدود ۱۲ سال پیش دلیل مهاجرت او به آلمان شد. او معتقد است که تفکر دیکتاتوری تنها خاص دنیای سیاست نیست و در هر جایی می‌تواند رسوب کند. به همین دلیل، سبک پیشروی او که از ساختارهای موسیقی سنتی ایران پیروی نمی‌کند، با مخالفت اساتید این سبک در ایران مواجه شده و عرصه فعالیت هنری را بر او تنگ کرده بود.

از محمد رضا مرتضوی می‌پرسم:

آقای مرتضوی، شما حدود ۱۲ سال است که از ایران خارج شده‌اید و کار هنری خود را در آلمان ادامه می‌دهید. امروز از چه زاویه‌ای به کار هنری‌تان در ایران نگاه می‌کنید؟

آلبوم «دستان سبز» اثر محمد رضا مرتضوی، هنرمندی که یک تنه کار یک کنسرت را انجام می‌دهد

من وقتی وارد اروپا شدم، به این نتیجه رسیدم که دردها و مرزهایی که در ایران داشتم، باعث پیشرفت من شد. یعنی مخالفت‌ها، نه صرفاً از سمت رژیم، بلکه از سوی همکاران هنرمند و مافیای موسیقی سنتی، همان‌هایی که کلیشه‌ای فکر می‌کنند و فکر می‌کنند خدایی در هر سازی وجود دارد و همه باید جلوی آن شخص خواننده یا نوازنده تعظیم کنند. چون من دوست داشتم به عنوان یک انسان آزاداندیش بتوانم تفکر خودم را از طریق ساز بیان کنم و چون این مرزها بود، اتفاقاً خیلی صادقانه‌تر نوآوری شد و موسیقی خیلی صادقانه‌تر راه خود را پیش گرفت. چون کسی که بداند چه می‌خواهد، چرا نوازنده می‌شود، کسی که به مرزی می‌رسد، دیگر نمی‌تواند به خودش دروغ بگوید؛ یا خالصانه تا ته خط می‌رود یا این‌که تفکر خودش را می‌فروشد، حال یا به پول درآوردن و یا زیر بار خیلی مسائل رفتن.

خُب، این یعنی اینکه این چارچوب‌ها و مرزها مثبت‌اند و باعث پیشرفت می‌شوند. اگر چنین است، پس چه اصراری به شکستن این چارچوب‌ها داشتید و این مرزی که از آن صحبت می‌کنید، کلاً چه تأثیری روی جامعه‌ موسیقی سنتی ایران دارد؟

باعث می‌شود که تناقض بسیار بزرگی در جامعه‌ موسیقی سنتی مطرح بشود. این تناقض که چرا از یک طرف حرف از رهایی می‌زنید و از طرف دیگر می‌گویید که تحریر حتماً باید این‌طوری زده شود، حتماً باید ردیف این‌گونه نواخته شود و... اما نه! من از راه دور به نسل خودم این پیام را می‌دهم که نه، هیچ بایدی وجود ندارد. اتفاقاٌ این نوع تفکر باید باعث می‌شود که استعدادها کشته شوند و در بطن خود یک ذهنیت دیکتاتوری دارد. یعنی کسی که بخواهد آزاد ساز بزند، نمی‌تواند. کسی که بخواهد آزاد فکر کند، بیندیشد و ساز بزند، در ایران نمی‌تواند این‌کار را بکند.

شما پس از انتخابات ۸۸، آلبومی را در آلمان منتشر کردید، به اسم "دستان سبز" و در مصاحبه‌ای هم اشاره کرده بودید که این آلبوم در حمایت از جنبش سبز منتشر شده است. هنگام ضبط این آلبوم، از لحاظ روانی و احساسی‌ در چه موقعیتی قرار داشتید؟

من احساس امیدواری زیادی داشتم. ولی دلتنگی هم در آن بود. درد از آنچه از اخبار ایران می‌شنیدیم هم در آن بود. ولی وقتی آلبوم را گوش می‌کنید، می‌بینید که حس امیدواری هم در آن هست، انرژی‌ای که هرچه که هست، آخرش باید مثبت جلو برود هم در آن هست. می‌توانم احساسم را این‌گونه تشریح کنم: من اینجا بودم و نمی‌توانستم در ایران باشم. این تنها راهی بود که از آن طریق می‌توانستم همدردی خودم را نشان بدهم و در عین حال می‌دانستم انرژی‌ای که از طریق این آهنگسازی و نوازندگی بیرون می‌آید، چون صادقانه است، تأثیر خیلی خوبی خواهد گذاشت و تأثیر خیلی خوبی در رسانه‌های بین‌المللی و اروپایی داشت و همان‌طوری شد که فکر می‌کردم.

به نظر شما، تلاش‌ها و اعتراض‌های مردم در طی سه سال اخیر، تا چه حدی به نتیجه رسیده و مثبت بوده است؟

من فکر می‌کنم که تلاش صادقانه‌ اکثریت مردم ایران به نتیجه‌ خودش رسید. ممکن است باز کمی طول بکشد، اما تأثیری که گذاشت، همان موقع به جواب خودش رسید و خیلی مثبت بود.

وضعیت کنونی ایران را چگونه می‌بینید و تا چه حد به آینده‌ ایران امیدوارید؟

چیزی که برایم کاملاً مشخص و واضح است، این است که نسل جوان در ایران، نسلی است که آگاهی دارد، باسواد است و گول نمی‌خورد. حتی از غرب، یا از رژیم خودش. از نظر من این خیلی مثبت است و مهم این است که مردم می‌بینند و این چیزی است که نه ایران می‌خواست و نه کل دنیا می‌خواست. این هشیاری برای من خیلی مهم و امیدوار کننده است.

در همین زمینه:
:: دوسیه ۲۲ خرداد در زمانه::

جنبش سبز و گذار به دموکراسی: تحلیلی از منظر لیبرالیسم سیاسی رالز

Thu, 14 Jun 2012 16:22:41 +0000

میثم بادامچی

میثم بادامچی − در یک ساده سازی و تقسیم‌بندی کلان شاید بتوان مهم‌ترین جریان‌های سیاسی در ایران را به دو قسمت تقسیم کرد:

دموکراسی‌خواهان (جنبش سبز با تمام طیف بندی‌های آن اعم از اصلاح طلبان مذهبی، چپ‌های قدیم، جمهوری خواهان، طرفداران سلطنت مشروطه، فمینیست‌ها، جنبش کارگری، مدافعان حقوق اقلیت‌های مذهبی، جنبش‌های احقاق حقوق اقلیت‌های قومی/ملی در یک چارچوب لیبرال دموکراتیک)

و اصول‌گرایان (یعنی طرفداران نظریه ولایت فقیه که عمده آنها طرفداران شخص آقای خامنه ای هستند و قسمت‌های مهمی از فرماندهان سپاه پاسداران و بدنه بسیج و سایر طیف‌های اصول‌گرا و حتی طیف احمدی نژاد در این رده هستند).[1]

اصول‌گرایان در حال حاضر در ایران به واسطه نظریه ولایت فقیه کنترل نهادهای اصلی حکومت را در دست دارند و در عوض دموکراسی‌خواهان در جامعه مدنی بسیار پرفعالیت هستند.

سئوال اساسی‌ای که این مقاله در پی پاسخ دادن به آن است این است که چگونه برآیند نیروهای اجتماعی اصول‌گرایان و جنبش سبز می‌تواند به استقرار دموکراسی در ایران بینجامد؟ در این تحلیل − که به مناسبت سومین سالگرد جنبش سبز نوشته شده است − خواهم کوشید بر اساس فلسفه سیاسی رالز (John Rawls) متاخر در کتاب "لیبرالیسم سیاسی"[2] به این پرسش پاسخ دهیم.

دو مرحله در گذار به دموکراسی

از نظر رالز عبور از یک نظام غیر دموکراتیک (در بحث ما یک حکومت دینی) به یک نظام لیبرال دموکراتیک معمولا در دو مرحله رخ می‌دهد:

مرحله اول مودوس ویوندی (modus vivendi) یا سازش میان طرفین درگیر به دلایل پراگماتیستی است. در این مرحله طرفین متخاصم یک قانون اساسی لیبرال، نظام صوری سیاسی مبتنی بر آن را ، برای کسب سودهای عقلانی شان[3]، از قبیل حفظ منافع اقتصادی یا شخصی شان و غیره قبول می‌کنند.[4]

مرحله بعدی مرحله اجماع همپوشان است. در این مرحله که از نظر رالز بازتاب دهنده شکل ایده‌آل و اخلاقی دموکراسی است و در دموکراسی‌های به بلوغ رسیده، نه دموکراسی‌های جوان، نمود دارد، اکثریت ساکنان یک جامعه ارزش‌هایی چون رواداری و دموکراسی را برای با ارزش دانستن ذاتی آنها، و نه رسیدن به سود شخصی، خانوادگی یا گروهی، می‌پذیرند. بر این اساس در ایران هم در فرآیند گذار به دموکراسی محتملا در مرحله اول باید به طریقی اصول‌گرایان متقاعد شوند برای حفظ منافع شخصی و اقتصادی شان و خروج از بحران باید به یک قانون اساسی لیبرال دموکراتیک، که در آن حقوق ایشان هم محفوظ خواهد بود، تن دهند. اگر چنان مرحله مهمی در ایران اتفاق بیفتد، می‌توان امیدوار بود نسل‌های آینده در ایران دموکراسی را به ارزشی درونی بدل کنند و نوعی اجماع همپوشان در ایران شکل بگیرد.

مودوس ویوندی یا سازش

رالز اصطلاح مودوس ویوندی را در فرآیند گذار به دموکراسی از واژه شناسی مربوط به روابط بین الملل برگرفته است. در بحث‌های مربوط به روابط بین الملل کلاسیک، اصلاح سازش (مودوس ویوندی) به معاهده ای اطلاق می‌شود که میان دو حکومت ضد هم برقرار می‌شود. در چنین حالتی منافع عقلانی و سودسنجی هر یک از دو طرف ایجاب می‌کند که شرایط قرارداد را نقض نکنند و به اصول صلح پایبند بمانند. در لیبرالیسم سیاسی رالز سازش به حوزه روابط داخلی تعمیم داده شده و به حالتی اطلاق می‌شود که در آن یک گروه سیاسی اصل رواداری و به تبع آن لیبرال دموکراسی را بر اساس محاسبات عقلانی و برای حفظ منافع شخصی یا گروهی اش بپذیرد (رالز، لیبرالیسم سیاسی، 147). از زبان رالز مودوس ویوندی اینگونه رخ می‌دهد، در یک جامعه معین:

"در زمان مشخصی ، به سبب رخدادها و پیشامدهای محتمل مختلف، اصول مشخص عدالت صرفا بر اساس مودوس ویوندی مورد قبول [گروه‌های متخاصم] قرار می‌گیرند و اساس کار نهادهای سیاسی موجود می‌شوند. این کار محتملا در فرآیندی شبیه پذیرش اصل رواداری پس از جنبش اصلاح دینی[5] [و وقوع جنگ‌های مذهبی میان کاتولیک‌ها و پروتستان ها] رخ می‌دهد: در آغاز از روی ناچاری و اکراه و به عنوان تنها راه برون رفت از جنگ و بحران داخلی بی پایان و مخرب. پرسش ما در این مرحله این است: چگونه ممکن است در طول زمان تن دادن اولیه به یک قانون اساسی که منطبق بر این اصول عدالت است تبدیل به یک اجماع قانون اساسی [و سپس اجماع همپوشان] شود که در آن اصول عدالت فی نفسه مطلوب محسوب می‌شوند و مورد پذیرش قرار می‌گیرند؟" (لیبرالیسم سیاسی، 159)

مثالی که رالز در مورد مودوس ویوندی یا سازش می‌زند موقعیت کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها در قرون شانزدهم و هفدهم میلادی و بلافاصله پس از پایان جنگ‌های مذهبی است. او بر اساس قرائتش از تاریخ لیبرالیسم در اروپا معتقد است درنظام‌های لیبرال دموکراتیک معمولا خیلی از گروه‌ها در مراحل آغازین تشکیل خود اصل رواداری را بر اساس سازش می‌پذیرند و نه اجماع همپوشان. در طول سالیان پس از استقرار نهادهای دموکراتیک است که پذیرش دموکراسی از سوی اکثریت مردم بر اساس سازش جای خود را به قبول آن بر اساس اجماع همپوشان می‌دهد و تعبیر دیگر رواداری به عنوان یک فضیلت ذاتی سیاسی مورد طرفدارای اعضای جامعه قرار می‌گیرد. می‌توان گقت این مرحله ای است که در آن فرهنگ دموکراتیک در جامعه عمیق تر شده است.

در فرازی دیگر رالز می‌گوید معنای پذیرش اصل رواداری[6] پس از پایان جنگ‌های مذهبی میان کاتولیک‌ها و پروتستانها در قرن شانزدهم بر اساس مودوس ویوندی یا سازش آن بود که طرفین درگیر همچنان پس از صلح هم "معتقد بودند که تکلیف حکمران پشتیبانی از دین حق و جلوگیری از گسترش بددینی و عقاید باطل است." این شرایط از نظر رالز بدان معنی است که یکی یا دو طرف دعوا اگر به هر علتی دوباره قدرت یابند و امکان آن را به دست بیاورد که حریف را بر جایش بنشانند، دیگر روادار نخواهند بود، بلکه سلطه دین خود را که آن را حق مطلق می‌داند بر سایر اعضای جامعه محقق خواهد کرد. در دموکراسی ای که مبنای آن مودوس ویوندی یا سازش است با تغییر بالانس قوا و نیروهای سیاسی-نظامی هر آن ممکن است نظام دموکراتیک به یک سیستم غیر دموکراتیک، مثلا یک حکومت دینی، دوباره مبدل شود. به تعبیر دیگر "ثبات مستقل از توزیع قوا میان دیدگاه‌ها [ی دینی و غیر دینی] وجود ندارد" (رالز، لیبرالیسم سیاسی، 148).

با این حال لیبرالیسم سیاسی بر اساس این پیش‌فرض خوش‌بینانه بنا شده که با استقرار ساختارهای لیبرال دموکراتیک برای اولین بار به تدریج پذیرش از سر اکراه رواداری در مودوس ویوندی یا سازش با آمدن نسل‌های جدیدی که آموزش دموکراتیک دیده اند بدل به پذیرش رواداری به عنوان فضیلتی اخلاقی که فی نفسه نیکوست می‌شود. این مرحله است که رالز آن را اجماع همپوشان نام می‌نهد.[7] ولی قبل از توضیح اجماع همپوشان لازم است یکی دیگر از واژه‌های مورد استفاده در لیبرالیسم سیاسی رالز را شرح دهیم و آن مفهوم آموزه جامع[8] است.

آموزه جامع

در لیبرالیسم سیاسی هر فردی دارای یک آموزه جامع (یا نیمه جامع) است. آموزه جمع یعنی دیدگاهی که "جنبه‌های اصلی دینی، فلسفی، و اخلاقی زندگی انسان را در یک روش منسجم و سازگار پوشش می‌دهد" (لیبرالیسم سیاسی، 59). آموزه جامع در تعریف جان رالز تبلور دهنده ارزشهای نهایی یک فرد است، روش ارتباط و انسجام این ارزشهای متنوع را با یکدیگر نشان می‌دهد و در نهایت دیدگاهی فهم پذیر از جهان برای فرد باورمند ترسیم می‌کند.[9]

به عنوان مثال اسلام شیعی دوازده امامی در تعریف رالز یک آموزه جامع است و مانند هر آموزه جامعی متشکل از ارزشهای سیاسی و غیر سیاسی است.

ارزشهای سیاسی ارزشهایی هستند که دیدگاه‌های شخص را در مورد نهادهای پایه جامعه، نهادهایی که در قانون اساسی هر کشوری متجلی هستند، مشخص می‌کند. در قانون اساسی موجود ایران نهاد رهبری و نهادهای زیر دست آن مانند نهادهای نظامی، قوه قضائیه، و شورای نگهبان قدرتمند ترین نهادهای پایه کشور را تشکیل می‌دهند. ریاست جمهوری، قوه ومجلس شورای اسلامی، و سایر نهادهای مندرج در قانون اساسی دیگر نهادهای پایه در جمهوری اسلامی ایران هستند.

اجماع همپوشان

با توصیفاتی که در مورد مودوس ویوندی آورده شد عجیب نیست که بدانیم از نظر رالز پذیرش اصل رواداری بر اساس سازش (مودوس ویوندی) ایده‌آل ترین شکل رواداری در یک نظام دموکراتیک نیست. در عوض شکل ایده‌آل رواداری در یک جامعه وقتی غالب می‌شود که در آن جامعه و در میان مردم اجماع همپوشان رخ داده باشد. در یک اجماع همپوشان، به عنوان نقطه ایده‌آل یک نظام دموکراتیک در نظر رالز، هرقدر هم توزیع قوا میان صاحبان دیدگاه‌های دینی و اخلاقی مختلف تغییر کند، اکثریت مردم بر اساس آموزه‌های جامع دینی، اخلاقی یا سیاسی شان مفهوم سیاسی عدالت را کماکان به عنوان مفهومی صادق یا معقول می‌پذیرند. (لیبرالیسم سیاسی، 147) به یاد بیاوریم که در سازش یا مودوس ویوندی با تغییر تعادل قوا ممکن بود عده ای از مردم دیگر اصول عدالت را درست ندانند و آنها را رد کنند.

به تعبیر رالز در یک جامعه اجماع همپوشان وقتی پدید می‌آید که در آن "شهروندانی که با آزادی فکر و عقیده به آموزه‌های جامع خود می‌نگرند، مفهوم سیاسی عدالت را قابل استنتاج از آموزه جامع شان می‌یابند، یا معتقدند مفهوم سیاسی عدالت با آموزه جامع شان سازگار است، یا حداقل در تضاد با ارزشهای آن نیست" (لیبرالیسم سیاسی، 11). به تعبیر دیگر پذیرش مفهوم سیاسی عدالت از نظر یک فرد متدین یا غیر دیندار آن است که او مفهوم سیاسی عدالت را نا سازگار با آموزه جامع خویش نیابد.

اگر بخواهیم باز نقل قول کنیم، در یک اجماع همپوشان "هریک از طرفین مفهوم سیاسی [عدالت] را به خاطر خود آن مفهوم، وبه خاطر ارزشمندی خود عدالت می‌پذیرند." تست این مدعا از نظر رالز آن است که "آیا اجماع پس آنکه توزیع قوا در میان صاحبان جهان بینی‌های مختلف تغییر می‌کند همچنان با ثبات باقی می‌ماند یا نه [و نابود می‌شود]. این ویژگی اجماع همپوشان است که آن را در نقطه مقابل مودوس ویوندی، یعنی نوعی از ثبات که نتیجه موقعیت اتفاقی و تعادل نسبی در قوا است، قرار می‌دهد." (لیبرالیسم سیاسی، 148) به عنوان مثال یک کاتولیک و یک پروتستان وقتی دموکراسی را از روی اجماع همپوشان پذیرفته اند که چه در جامعه مذهب شان در اکثریت باشد و چه در اقلیت، با کسانی را مانند آنها فکر نمی‌کنند با تسامح و رواداری برخورد کنند. همین مثال را می‌توان در مورد جامعه ای که از شیعیان و سنی‌ها و بهائیان و غیره تشکیل یافته است زد.

در شرایط ایران گذار به دموکراسی چگونه ممکن است؟

با این مقدمه تئوریک ابزاری در دست داریم که بر اساس آن می‌توانیم شرایط ایران را در کشتی‌گیری میان جنبش دموکراسی‌خواهی سبز و اصول‌گرایان بررسی کنیم. اصول‌گرایان بنا بر تعریف باورمند به ولایت فقیه معتقدند که باید با استفاده از ابزار حکومت دین حق شیعی را بر تمام جامعه مسلط کرد. دیدگاه‌های این طیف سیاسی در ایران بسیار شبیه دیدگاه‌های کاتولیک‌ها و پروتستان اروپایی در قرن شانزدهم اروپا در خلال جنگ‌های مذهبی است که بنا داشتند با استقرار حکومت دینی و نابودی فرق باطل پرچم خداوند را در سرزمین شان مستقر سازند. در این میان جنبش سبز هم که در واکنش به کودتای انتخاباتی 22 خرداد 88 با شعار "رای من کو" شکل گرفت خیلی زود شکل یک جنبش دموکراسی خواهی تمام عیار برای استقرار مردم سالاری و آزادی‌های مدنی در نظام سیاسی ایران را به خود گرفت. گروهی که در برابر دموکراسی ایستاده اند اصول‌گرایان هستند، نه جنبش سبز.

اصول‌گرایان چون معتقد به ولایت فقیه و حکومت دینی هستند، بنا بر تعریف رواداری و برابری را به عنوان یک ارزش سیاسی که در ذات خود مطلوب است قبول ندارند. همان‌گونه که مرحوم مهدی حائری یزدی در کتاب حکمت و حکومت و در تئوری "حکومت به مثابه وکالت مالکان مشاع" به خوبی نشان داده است، ولایت فقیه با قبول رواداری به عنوان یک ارزش سیاسی کاملا ناسازگار است. از این رو اصول‌گرایان محتملا تنها بر اساس سازش/تعادل قوا/ تامین منافع عقلانی و اقتصادی شان، دموکراسی را بپذیرند. البته می‌توان حدس زد پس از استقرار یک نظام دموکراتیک و گذار به یک جامعه باز با ساختارهای پایه دموکراتیک محتملا بسیاری از فرزندان و نسل‌های بعدی همان اصول‌گرایان دموکراسی را به عنوان یک ارزش ذاتی خواهند پذیرفت.[10]

به نظر می‌رسد که جنبش سبز و فعالان آن باید بکوشند سیاست ایران را به سمتی هدایت کنند که در آن به قول رالز اصول‌گرایان مجبور به پذیرش اصول دموکراسی بر اساس یک مودوس ویوندی یا سازش شوند. به تعبیر دیگر مطالبه دموکراسی باید آنقدر در جامعه ایران رشد کند که در نهایت اصول‌گرایان را مجبور کند بنا بر دلایل پراگماتیستی و برای حفظ منافع خویش یک قانون اساسی لیبرال دموکراتیک را به عنوان اساسی برای نظام سیاسی ایران قبول کنند. بر این اساس در مرحله کنونی جنبش سبز محتملا استراتژی دموکراسی‌خواهان باید تقویت نیروی خود در جامعه برای فشار به اصول‌گرایان برای تن دادن به قواعد دموکراسی‌خواهی باشد.

دموکراسی‌خواهان در این وضعیت وظیفه دارند تصویری از دموکراسی ترسیم کنند که در آن حرمت اصول‌گرایان به عنوان انسان پاس داشته می‌شود و اصول‌گرایان هم به شرط تن دادن به قواعد بازی از فوائد همکاری اجتماعی در یک نظام دموکراتیک بهره مند خواهند شد. اجماع دموکراسی‌خواهان بر لغو مجازات اعدام و تاکید آنها بر بخشش بجای انتقام پس از گذار به دموکراسی حقیقتا می‌تواند اصول‌گرایان را در پذیرش دموکراسی و مصالحه ترغیب کند. به علاوه محتملا تفاوت قائل نشدن میان اصول‌گرایان خاطی یا مهم تر و رده‌های پائین تری که صرفا از روی اعتقاد قلبی جلب این جریان شده اند و همه آنها را با یک چوب راندن از سوی دموکراسی‌خواهان می‌تواند فرآیند گذار به دموکراسی را در ایران دچار تاخیر کند. بگذارید مثالی از بسیج بزنیم و رویکرد سنجیده میرحسین موسوی به این نهاد.

میرحسین موسوی و ترغیب اصول‌گرایان برای پیوستن به دموکراسی خواهی

جملات میرحسین موسوی در بیانیه پانزدهم به خوبی دال بر وجود استراتژی ای از سوی جنبش سبز در جلب بسیجی‌ها و نیروهای اصول‌گرا به حرکت دموکراسی‌خواهی بود. موسوی در بیانیه پانزدهم خود در سالروز تشکیل بسیج مستضعفان نوشته بود که زمانی که آیت الله خمینی گفت «کشوری که بیست میلیون جوان دارد، باید بیست میلیون بسیجی داشته باشد» هرگز نمی‌خواست بسیج به یک سلیقه یا نحله یا فرقه یا قشر تقلیل یاد. در نظر موسوی "بلکه مقصود او [آقای خمینی] از ارتش بیست میلیونی ایجاد ‌آن ظرفی و رنگی بود که بتواند تمام، یا لااقل اکثریت عظیمی از رنگ‌های جامعه را در خود جمع کند."

تاکید همدلانه موسوی بر اینکه بسیج (قسمت مهمی از نیروی‌های نظامی در ایران) به عنوان یکی از نهادهای پایه در جامعه باید ظرف و رنگی باشد که بتواند تمام، یا اکثریت عظیمی از رنگ‌های جامعه را در خود جمع کند، ما با به یاد تاکید رالز بر تکثر در نظریه اجماع همپوشان می‌اندازد به عنوان یکی از مبانی لیبرالیسم سیاسی. موسوی با نقدی همدلانه می‌کوشد به درستی نشان دهد فرقه ای و قشری شدن بسیج و منفور شدن این نهاد در نزد مردم با منافع این نهاد در تضاد است:

"بسیج چه بود و چه خواهد بود اگر به مسیری که پیش‌رویش گذاشته شده است ادامه دهد؟ آن نیرویی که یک زمان نماینده شجاعت ملت ما بود آیا اینک به کار گرفته شود تا ایرانیان را بترساند؟ ....بسیج در تاریخ معاصر ما نه فقط یک نام، بلکه یک عملکرد بود که هرگز از آن بی‌نیاز نمی‌شویم؛ تا جایی که اگر معدودی از متصدیان این عملکرد ماموریت‌های خود را فراموش کنند لازم است ما مردم خود آنها را بر عهده بگیریم."[11]

ناسازگاری شعار اجرای بی تنازل با لیبرالیسم سیاسی

از نظر رالز مهم ترین پرسش لیبرالیسم سیاسی (نظریه سیاسی او در حوزه سیاست داخلی در دهه‌های آخر عمرش که به بخش‌هایی از آن در قسمت اول مقاله اشاره شد) از قرار زیر است: "چگونه ممکن است در دراز مدت جامعه ای داشت که [اولا] عادلانه باشد، [ثانیا] با ثبات باشد و [ثالثا] از شهروندان آزاد و برابری دارای آموزه‌های دینی، فلسفی و اخلاقی عمیقا متنوع و متکثر تشکیل شده باشد؟" (رالز، لیبرالیسم سیاسی، 4).

نقدی که بر اساس پرسش بنیادین فوق و از منظری رالزی بر نوشته‌های موسوی می‌توان وارد کرد تاکید او برای اجرای بی تنازل قانون اساسی جمهوری اسلامی است، اگر این تاکید را به عنوان هدف، نه استراتژی جنبش سبز از منظر ایشان بدانیم. موسوی در انتهای بیانیه فوق خطاب به بسیجیان می‌نویسد: "روزی که از مخالفان خود بپرسید آیا پرچم‌های رنگارنگ شما نیز به معنای اصرار بر اجرای بدون تنازل قانون اساسی است، و اگر آری گفتند آنها را بپذیرید. آن روز وقتی است که همه با هم سبز می‌شویم." (بیانیه پانزدهم)

این شعار مهندس موسوی با نظرات ایشان در مورد قبول تکثر در جنبش سبز که نمونه ای از آنها را در سطور بالا به نقل از ایشان آوردیم سازگار نیست. این تضاد در ویراست دوم منشور جنبش سبز هم تکرار شده است. از منظر فیلسوفی چون جان رالز همان تکثری که موسوی در بیانیه هایش و منشور جنبش سبز بدان تاکید دارد مستلزم هدف قرار دادن یک قانون اساسی لیبرال-دموکراتیک، نه قانون اساسی جمهوری اسلامی، است که در آن آزادی‌های پایه برای تمام شهروندان فارغ از عقیده، جنسیت، دین و قومیت شان تضمین شده باشد. چنانکه منتقدان به درستی گفته اند قانون اساسی موجود با محور قرار دادن ولایت مطلقه فقیه و تعریف کردن تشیع به عنوان دین رسمی کشور نابرابری حقوقی در ایران و تقسیم شهروندان به درجه یک و دو و سه را نهادینه و قانونی می‌کند.

با این حال شعار اجرای بی تنازل قانون اساسی، اگر به عنوان نه هدف که تاکتیک برای گذار به لیبرال دموکراسی مطرح شود، شاید بتوان آن را با لیبرالیسم سیاسی رالزی یا هر نظریه دیگری برای دموکراسی سازگار دانست. با این حال اگر چنین تفسیری روا است و شعار اجرای بی تنازل قانون اساسی موجود صرفا یک روش و تاکتیک برای عبور مسالمت آمیز به دموکراسی و تغییر ساختارهای پایه به نفع یک قانون اساسی لیبرال از سوی جنبش سبز است، چه بسا به این مساله باید از سوی نمایندگان رهبران در بند جنبش سبز تصریح شود. یعنی صریح گفته شود اجرای بی تنازل به عنوان هدف مطرح نیست و صرفا به عنوان استراتژی گذار مسالمت آمیز بر آن تاکید می‌شود.

در هر صورت به نظر می‌رسد از منظری رالزی جنبش سبز باید جایگزین کردن قانون اساسی موجود جمهوری اسلامی با یک قانون اساسی لیبرال دموکراتیک در سرلوحه شعارهای خود قرار دهد.

پانویس‌ها

[1]البته جنبش‌های اقوام غیر فارس زبان (به عنوان مثال حرکت ملی آذربایجان) چه بسا در هیچ کدام از دو تقسیم بندی فوق نگنجند. برای رعایت ایجاز و به منظور پیچیده تر نشدن بحث من در این مقاله تنها بر روی جنبش سبز و اصول‌گرایان متمرکز می‌شوم و بحثی با چارچوب نظری مشابه در مورد جنبش‌های اقوام غیر فارس زبان را به نوشته ای جداگانه موکول می‌کنم.

[2] John Rawls, Political Liberalism, Columbia University Press, 1996

[3] Rational interest

[4]دقت شود که رالز میان عقلانی(rational) و معقول (reasonable) تفکیک قائل می‌شود. برای توضیح این تفاوت رجوع کنید به لیبرالیسم سیاسی، صص 54-47.

[5] Reformation

[6] toleration

[7]در نظر رالز تا زمانی که دیدگاه‌هایی چون کاتولیک‌ها و پروتستانهای قرن شانزدهم، که در پی استقرار حکومت دینی و اشاعه دین حق از نظر خودشان بر سایرین بودند، در جامعه ای در اقلیت باشند، وجود شان ثبات دموکراسی را با خطر مواجه نمی‌کند.

[8] Comprehensive doctrine

[9] رالز ویژگی‌های دیگری هم برای آموزه‌های جامع ذکر می‌کند. رجوع کنید به لیبرالیسم سیاسی، صص 66-58.

[10]بحث ما اصولگرایانی که تغییر موضع حقیقی می‌دهند و از کمپ اصولگرایی به کمپ دموکراسی خواهی می‌پیوندند نیست. تجربه نشان داده این امر کاملا ممکن است که رخ دهد. محمد نوریزاد به عنوان یکی از تاثیر گذارترین فعالین دموکراسی خواهی داخل کشور بهترین مصداق امکان چنین چرخشی است. بحث ما در در مورد اصولگرایانی است که به خاطر معتقدات دینی و غیر دینی شان حاضر نیستند دموکراسی، تکثر و رواداری را به عنوان یک ارزش ذاتی قبول کنند.

[11] بیانیه شماره پانزده میرحسین موسوی در سالگرد تشکیل بسیج

هیچ قشری در جامعه به تنهایی آرمان‌ساز نیست

Thu, 14 Jun 2012 14:38:22 +0000

گفت‌وگو با محمدرفیع محمودیان، جامعه‌شناس و پژوهشگر

سپیده شایان

سپیده شایان - «آزادی»، «برابری» و «همبستگی» سه ارزش- آرمان دوران مدرن به شمار می‌آیند و از دوران روشنگری در تفکر و زندگی مدرن جایگاهی ویژه داشته‌اند.

برخی از صاحب‌نظران اما معتقدند این سه ارزش بنیادین دیگر اهمیت گذشته را ندارند؛ ازجمله محمدرفیع محمودیان که چندی پیش از او مقاله‌ای در پنج بخش تحت عنوان «ارزش‌های کلاسیک آزادی، برابری و همبستگی و اعتبار کنونی آنها» در وب‌سایت رادیو زمانه منتشر شد که در آن ضمن طرح نظریه فروپاشی اهمیت و اعتبار ارزش- آرمان‌های کلاسیک دوران مدرن (یعنی آزادی، برابری و همبستگی)، به معرفی سه ارزش- آرمان جدید «سرزندگی»، «پویندگی» و «دلبستگی» پرداخته بود. در بخش انتهایی مقاله نیز واگرایی به‌سان بدیل انقلاب و راهکردی برای ایجاد حوزه‌های نوین کنش و زندگی اجتماعی و تجربه سرزندگی، پویندگی و دلبستگی مطرح شده بود.

به بهانه سالگرد ۲۲ خرداد و سومین سالگرد جنبش اعتراضی مردم ایران در پی دهمین انتخابات ریاست جمهوری، با این پژوهشگر و جامعه شناس گفت‌وگویی کرده‌ایم تا نظرش را با توجه به تعریفی که از فروپاشی ارزش‌های کلاسیک مدرن دارد، درباره انقلاب ایران و جنبش سبز بپرسیم.

در سلسله مقالاتی که به تازگی از شما در وب‌سایت رادیو زمانه منتشر شد، مطرح کرده بودید که سه مفهوم «آزادی»، «برابری» و «همبستگی» که جایگاهی مهم در تفکر و زندگی مدرن داشته‌اند و از دوران روشنگری تاکنون آرمانی والا شمرده می‌شدند، امروز دیگر آن اهمیت گذشته را ندارند. این موضوع را فقط در پیوند با تفکر اروپایی گفته‌اید یا آنچه گفته‌اید به جایی چون ایران هم مربوط می‌شود؟

محمدرفیع محمودیان

محمدرفیع محمودیان- جامعه‌ ایران امروز تا حد زیادی در جامعه یگانه جهانی ادغام شده است. آنچه در مورد گرایش‌های اجتماعی در غرب می‌توان گفت قابل تعمیم به ایران نیز هست. گروه‌های مهمی در ایران، از صنعتگران و تکنوکرات‌ها گرفته تا دانشجویان و جوانان، در ارتباط مداوم با غرب قرار دارند و شیوه زندگی اقتصادی و اجتماعی آنها بیش از پیش شبیه دیگر جهانیان شده است. در ایران نیز مسائل و خواست‌هایی همچون آزادی سیاسی، برابری اقتصادی و همبستگی اجتماعی در گستره دولت- ملت که تا چند دهه پیش از اهمیت برخوردار بودند دیگر آن اهمیت و اعتبار گذشته را ندارند.

دو عامل ایران را از دیگر جوامع جهان متمایز می‌سازد. یکی اینکه ایران معاصر، بستر جنبش‌های اجتماعی - فرهنگی گسترده و عمیقی بوده است که پی‌درپی گروه‌ها و نیروها را در گستره جامعه فعال ساخته است. به این دلیل گرایش‌ها و تحولات نوین اجتماعی به شکل شفاف‌تری جلوه پیدا می‌کنند. آنچه در جوامع دیگر پس از چند یا چندین دهه فرصت بروز پیدا می‌کند، در ایران به سرعت خود را آشکار می‌سازد، ولی عامل دومی در راه مورد توجه قرار گرفتن تحول، مانع ایجاد می‌کند.

آن عامل چیست؟

کنشگران اجتماعی و سیاسی ایران کمتر از خود، از تمایلات خود و از کنش‌های خود سخن می‌گویند. آنها تاحدی بیگانه با بازاندیشی موقعیت خود هستند. این نکته درباره پژوهش اجتماعی در ایران نیز صدق می‌کند. ما هنوز دارای سنت قوی پژوهش علمی و فلسفی نیستیم تا بتوانیم پدیده‌ها و گرایش‌های جدید را فوری مورد بازشناسی و بررسی قرار دهیم. با اینهمه ما امروز از چنان جامعه سرزنده و پوینده‌ای برخوردار هستیم که مجبوریم در کارهای پژوهشی یا شبه پژوهشی خود اشاره‌هایی به تحولات اجتماعی و فرهنگی روی داده در جامعه داشته باشیم.

آیا نشانه‌های کاهش اهمیت سه مفهوم «آزادی»، «برابری» و «همبستگی» را می‌توان در انقلاب سال ۱۳۵۷ نیز ارزیابی‌ کرد؟ فکر می‌کنید این انقلاب در ادامه روند انقلاب کبیر فرانسه بوده است و در آن آرمان‌های «آزادی» و «برابری» و «برادری» برانگیزانده بوده‌اند یا این انقلاب به دلیل رهبری و شعارهای مذهبی‌اش باید به گونه‌ای دیگر تحلیل شود؟

می‌توان این نشانه‌ها را در انقلاب ۵۷ و سپس در جنبش سبز و زوال آن یافت. انقلاب ۵۷ را بسیاری انقلابی فرهنگی و نه سیاسی و اجتماعی دانسته‌اند. ادعانامه این انقلاب، نه سیاسی و اجتماعی که بیشتر فرهنگی بود. توده مردم دو مشکل در یکدیگر تنیده را در زندگی روزمره خود تجربه می‌کردند و خواهان برطرف شدن آنها بودند. از یکسو آنها زیست- جهان سنتی خود را در حال فروپاشی می‌دیدند. فرهنگ مصرفی، دیدگاه‌های فرهنگی غربی و شیوه‌های زیست مدرن در حال متحول ساختن سریع زندگی آنها بودند. اینها اموری بیگانه با آنها، با افق دید و شیوه زندگی آنها بود. این مشکل را بیشتر گروه‌های سنتی‌‌ای همچون روحانیون و بازاری‌ها و لایه‌های پایین جامعه، یا به عبارتی حاشیه‌نشینان شهرهای بزرگ داشتند.

از سوی دیگر فرهنگ جدید با آنکه وعده آزاد ساختن توده‌ها را از قید سنت و اقتدار نهادهای سنتی می‌داد بخشی از آنها را، بخصوص نیروهای برخوردار از اقتدار سنتی را، از سرزندگی و پویندگی دور می‌ساخت. توده‌ها خود را مورد هجوم فرهنگ جدید می‌دیدند. آنها خود را نه کنشگر حوزه‌ها و گرایش‌های فرهنگی جدید که قربانی و اسیر آن می‌دیدند. در خانواده سنتی، در بازار و در حسینیه آنها شاید سرکوب و تحقیر شده بودند، ولی حدی از «سرزندگی» و «پویندگی» را تجربه کرده بودند. در فرهنگ نو، در حوزه‌های گوناگون آن، آنها جایی را برای ایفای نقش و تأثیرگذاری نمی‌یافتند.

توده‌های مبارز در انقلاب دنبال چه بودند؟

آنها به دنبال زنده ساختن سنت فرهنگی بودند. آنها می‌خواستند با کنشگری و سرزندگی خود، سنت فرهنگی‌ای را زنده سازند که به آنها اجازه دهد تا سرزنده و پویا زندگی کنند. انقلاب همچنین برای آنها به معنای بازآفریدن جامعه (همبستگی) به وسیله تجربه دلبستگی به یکدیگر در فرایند مبارزه انقلابی بود. با اینهمه انقلاب ایران تاحدی در چهارچوب ارزش- آرمان‌های کلاسیک دوران مدرن رخ می‌داد. آزادی یکی از خواست‌های اصلی بود.

آیا ویژگی مشخصی نیز بدان نسبت داده می‌شد؟

نه. معلوم نبود آنها خواهان آزادی از چه و آزادی برای چه هستند. بدون تردید آزادی سیاسی یا بهره‌مندی از آزادی‌های بنیادینی همانند «آزادی بیان»، «آزادی از اقتدار نهادهای سیاسی» و «آزادی تشکل»، جایگاهی ویژه در خواست آزادی داشت ولی این را انقلابیون دقیق و باز بیان نمی‌کردند. از سوی دیگر، خواست جمهوری هرچند با پسوند اسلامی همراه بود، اما اشاره به «برابری» و «همبستگی» داشت. برابری مورد نظر اینجا برابری حقوقی و سیاسی افراد در سازماندهی سیاسی جامعه بود و همبستگی نگاه به تبدیل جامعه به جمهور مردم داشت.

در این صورت پسوند اسلامی چه نقشی داشت؟

پسوند اسلامی، بیشتر تأکیدی بر سنت برابری تمامی مؤمنان در امت اسلامی و نقش فعال یکایک آنها در سازماندهی امت اسلامی بود، ولی در هر دو مورد هیچ مشخص نبود جمهوری به چه خواست معینی اشاره دارد و از اسلام چه انتظاری می‌رود. تفاوت بین برداشت کهنه و گنگ از برابری مؤمنان با درک دقیق مدرن از برابری‌های حقوقی و سیاسی نیز مورد توجه کمتر کسی قرار داشت.

همانطور که اشاره کردید در میان شعارهای مردم خواهان تغییر در دهه ۱۳۵۰، خواست استقلال جایگاه ویژه‌ای داشت. این خواست چه نسبتی با آزادیخواهی و برابری داشت و بر چه تاکید می‌کرد؟

استقلال تأکیدی دوباره بر اهمیت دو خواست آزادی و برابری در زمینه زیست کلان سیاسی بود. استقلال نوید آزادی از سلطه قدرت‌های استعمار، امپریالیسم می‌داد. زیستن به سان ملتی آزاد، خودانگیخته و خودتصمیم‌گیر در خواست استقلال پژواک می‌یافت. استقلال همچنین برابری در خانواده ملت‌ها، با توان تصمیم‌گیری، اقتدار و حرمت برابر با دیگر ملت‌ها بود. با این حال هیچ مشخص نبود که ملت به اتکای چه نیرویی باید به استقلال دست می‌یافت و آیا اساساً می‌شد به استقلال اقتصادی و فرهنگی در جهانی بیش از پیش یگانه دست یافت؟

آیا آن موقع فعالان سیاسی متوجه نبودند که مطالبات‌شان شفاف نیست؟

پسوند اسلامی تأکیدی بر سنت برابری تمامی مؤمنان و نقش فعال یکایک آنها در سازماندهی امت اسلامی بود، ولی مشخص نبود جمهوری به چه خواست معینی اشاره دارد و از اسلام چه انتظاری می‌رود.

متوجه نبودند. امروز، کنشگران سیاسی و اجتماعی، خشمگین از فرایند انقلاب، با نگاه به گذشته از همین نکته شکایت دارند. به عقیده آنها در هریک از سه مورد «آزادی»، «استقلال» و «جمهوری اسلامی»، خواست توده‌ها از دقت و شفافیت برخوردار نبوده است. این انتقاد را ولی نمی‌توان فقط متوجه انقلابیون ایران ساخت. به طور کلی خواست‌های مرتبط با «آزادی»، «برابری» و «همبستگی» چنان گسترده و همزمان نامشخص هستند که نمی‌توان هیچ بار معنایی مشخصی به آنها نسبت داد. شاید بتوان با استفاده از نظریه ارنستو لاکلو آنها را دال تهی خواند و امتیاز اصلی آنها را آمادگی مداوم برای جدال گفتمانی و پذیرش معناهای مشخص گوناگون دانست. نباید اما فراموش کرد که این سه مفهوم آنقدر مجرد ولی در عین حال دارای کاربردی جهانشمول هستند که هر معنایی را در آنها تعبیه کنید باز کلی‌تر از آن هستند که معنای مشخصی پیدا کنند.

آیا این عدم شفافیت تنها دلیل شکست انقلاب بود؟

نه، چون شکست انقلاب ۵۷ اگرچه امری تصادفی نبود و نهفته در خود رخداد، خود انقلاب بود، اما تنها بخشی از مسئله را می‌توان با نامشخص و گنگ بودن خواست‌هایی چون «آزادی» و «جمهوری اسلامی» توضیح داد. در واقع دو عامل دیگر نقشی اساسی در این شکست داشتند. اولی ناهمخوانی ادعانامه فرهنگی با پدیده انقلاب است.

سرنگون ساختن قدرت سیاسی تضعیف شده‌ و سپردن تمامی قدرت به دولتی نوین چه کمکی می‌تواند به زنده ساختن سنت کند؟ فیل را به گلخانه چکار؟ دولت مقتدر به کار درکی قدیمی از رابطه دولت و جامعه می‌آید. دولت را می‌توان عاملی مهم در تغییر ساختار اقتصادی و اجتماعی جامعه در جهت بازتوزیع امکانات مادی و گشودن- بستن عرصه‌های نوین- کهنه اقتصادی شمرد. در انقلاب فرانسه از دولت مدرن بورژوایی و در انقلاب روسیه از دولت سوسیالیستی چنین انتظاری می‌رفت، ولی حتی در این دو انقلاب نیز دولت جدید، نقشی تخریبی در زمینه نوآوری‌های اقتصادی و اجتماعی ایفا کردند. در ایران، دولت برآمده از انقلاب باید به ضرورت، مقابل پویایی فرهنگی جامعه قرار می‌گرفت.

یعنی دولت خود را مسئول حراست از فرهنگ و سنت می‌دانست؟

بله و در این رابطه خود را موظف می‌دانست که از تمام اقتدار و توان خود بهره جوید. این وظیفه‌ای بود که جامعه یا دست کم توده‌های انقلابی بدان محول کرده بودند. دولت نوین حتی مبارزه سیاسی را مبارزه‌ای فرهنگی می‌دید. برای آن لیبرالیسم نه آزادی‌جویی که سنت‌گریزی (بی بند و باری) بود و سوسیالیسم نه برابری‌خواهی که سنت‌ستیزی بود. جمهوری اسلامی ادعا داشت و هنوز دارد که این وظیفه‌ای است که انقلاب بدان محول کرده است.

عامل دوم شکست انقلاب چه بود؟

عامل دوم، موقعیت واگرایی‌های رخ داده در جامعه بود. نوآوری‌های فرهنگی در جامعه برخلاف ادعانامه صادر شده علیه آن (که امضای بسیاری از نوآوران فرهنگی را پای خود داشت) امری آمرانه و صاداراتی نبود. کنشگرانی خودی و آشنا و دلبسته به فرهنگ سنتی آن را دنبال می‌کردند.

آنها حوزه‌هایی را خاص تفکر و شیوه زیست خود برقرار کرده بودند. غرب یا جهان بیرون از ایران برای آنها نه عرصه اقتدار و شکوه که یکی از عرصه‌های رسیدن به دیدگاه‌های جدید بود. برخی از این حوزه‌های جدید از چشم توده‌های مردم پنهان بود، ولی برخی دیگر برای آنها آشکار و ملموس بود. هنر جدید نقاشی و مجسمه‌سازی که امروز شکوفایی خاصی را تجربه می‌کند، حوزه‌ای پنهان از دید بود، ولی حوزه تبلیغ دینی حوزه‌ای ملموس و آشکار بود. علی شریعتی در مدتی کوتاه در حسینیه ارشاد کل پدیده تبلیغ (و در نتیجه تجربه) دین را مورد نوآوری قرار داد. شریعتی به‌سان مردی غیر روحانی، استاد دانشگاه، مسلط به علوم اجتماعی زمان خود و مجهز به گفتمان دینی مدرن، حوزه نوینی در گستره دین گشود. هیچ بخشی از شخصیت و کار او با دین سنتی سازگاری نداشت. با این حال اصلاً نمی‌توان شریعتی را متهم به سرسپردگی به امپریالیسم یا تهاجم فرهنگی ساخت. مشکل امر دیگری بود. جامعه نه با خاستگاه نوآوری‌های فرهنگی که با خود آن مشکل داشت. شتاب و گستردگی تحولات، آرامش، ثبات و قوام جامعه را در هم شکسته بود و انقلاب باید این گرایش را درهم می‌شکست.

یعنی انقلاب نه برای نوآوری که برای مبارزه با نوآوری رخ داده بود و حالا می‌بایست به جنگ بنیادهای خود یعنی نیروهای تحول جو می‌رفت؟

بله و در چنین زمینه‌ای، انقلاب برای دوره‌ای موفق بود، ولی این به مثابه شکست آن و ستیز با آرمان‌های اولیه‌اش بود. انقلاب ایران دوبار شکست خورد. یک‌بار آنگاه که دولتی قدرتمند برساخت و به ستیز با حوزه‌های جدید فرهنگی و اجتماعی برخاست. انقلاب شکست خورد چون انقلاب نه برای ستیز با نوآوری که برای زنده ساختن سنت رخ داده بود، ولی مجبور بود برای بازتثبیت سنت به جنگ نوآوری‌های فرهنگی و اجتماعی برود. بار دیگر آنگاه انقلاب شکست خورد که مشخص شد ستیزش با نوآوری‌های فرهنگی و اجتماعی راه به جایی نبرده است.

علی شریعتی در مدتی کوتاه در حسینیه ارشاد کل پدیده تبلیغ (و در نتیجه تجربه) دین را مورد نوآوری قرار داد. شریعتی به‌سان مردی غیر روحانی، استاد دانشگاه، مسلط به علوم اجتماعی زمان خود و مجهز به گفتمان دینی مدرن، حوزه نوینی در گستره دین گشود. هیچ بخشی از شخصیت و کار او با دین سنتی سازگاری نداشت.

در عمیق‌ترین لایه، رخداد و شکست انقلاب ایران ناشی از تصادم دو گرایش قدرتمند زندگی اجتماعی مدرن است. نهادهای کلان و قدرتمند اجتماعی همچون بازار، صنعت و دولت، مسئول و موظف به برقراری امکان دستیابی به سرزندگی و پویندگی دانسته می‌شوند. برای این کار توده‌ها، توده‌هایی که دست‌شان از بسیاری از امکان کوتاه است، دست به انقلاب می‌زنند و کوشش می‌کنند چنین نهادهایی را یا ایجاد کنند یا در راستای آرمان‌های خود بازساماندهی کنند، ولی سرزندگی و پویندگی در عرصه‌های خرد زندگی تحقق می‌یابند. آنگاه که انسان‌ها خود زندگی اجتماعی خود را ساماندهی کنند می‌توانند به سرزندگی و پویندگی دست یابند.

نهادهای کلان عرصه سرزندگی و پویندگی توده‌ها نیستند. آنجا منطق تولید، تجارت و قدرت حکمفرمایی می‌کند و انسان به نقش و کارکردی معین فروکاسته می‌شوند. توده‌ها در انقلاب با هجوم به عرصه‌های عمومی جامعه‌ها نهادهایی را برپا می‌دارند یا قدرتمند می‌سازند که در نهایت آنها را از عرصه‌های عمومی دور می‌کند. واگرایی، به سان تلاش مداوم و همه‌جانبه در جهت ایجاد حوزه‌های نوین کنش و زیست اجتماعی، بدیلی در مقابل گرایش و فرجام تراژدیک انقلاب است.

با توجه به ۳۱ سال فاصله بین انفلاب ایران و اعتراض‌های مردمی در پی دهمین انتخابات ریاست جمهوری، آرمان‌های جنبش سبز را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در ظاهر جنبش سبز جنبشی محدود و سیاسی به نظر می‌رسید و همانطور که مطرح کردید پیرامون انتخابات ریاست جمهوری شکل گرفت و در اعتراض به تقلب رویداد و در این مسیر تکوین یافت. در نهایت نیز زمانی که امر انتخابات به تاریخ پیوست از تک و تاب افتاد. ویژگی‌های آن اما از مسائل دیگری حکایت دارند. نیروی شرکت‌کننده در این جنبش جوانان شهرهای بزرگ بودند. با نگاهی به مناطقی که حرکت‌های اعتراضی این جنبش رخ می‌داد، می‌توان گفت این جوانان به طور عمده به طبقه متوسط تعلق داشتند.

جوانان طبقه متوسط شهرهای ایران (به اختصار) گروهی کم و بیش جدید در جامعه ایران هستند. مهم‌ترین ویژگی آنها دارامندی و توانمندی فوق‌العاده آنها است. آنها از سرمایه فرهنگی و اجتماعی به نسبت بالایی برخوردار هستند. به خاطر شهرنشینی مهارت اجتماعی آنها در زمینه ایجاد رابطه و سازگاری با محیط‌های جدید فوق‌العاده است. بخشی از آنها که امروز شهرت جهانی پیدا کرده‌اند در جهان بیش از پیش یگانه شده امروز، همه جهان را به سان خانه خود احساس و تجربه می‌کنند. از شیراز و تهران، از دانشگاه شریف یا یکی از شعبه‌های دانشگاه آزاد رهسپار لندن، دبی، لیون و مریلند می‌شوند و آنجا با موفقیت درس می‌خوانند و کار می‌کنند. آنها پیشاپیش در همان خانه و شهر خود آماده زیست فرهنگی و اجتماعی جهانی شده‌اند.

آیا آنها که در جنبش سبز حضور داشتند، عمدتاً از طبقه متوسط با خصوصیاتی هستند که شما برشمردید؟ آیا طبقه‌ای که در ایران تحت عنوان طبقه متوسط شناسایی می‌شوند درگیر با انواع ناامنی اقتصادی نیستند؟

طبقه متوسط، طیف بسیار وسیعی را در جامعه در بر می‌گیرد. برخی لایه‌های آن به طبقه کار نزدیک هستند و برخی به طبقه بالا. در ایران به خاطر رشد بوروکراسی و شهرنشینی، این طبقه در چند دهه رشد وسیعی داشته است. شاید از لحاظ درآمدی و حرفه‌ای، برخی از کارمندان و سوداگران را نتوان متعلق به صف طبقه متوسط دانست، ولی شکل اشتغال و شیوه زندگی از آنها گروه‌هایی وابسته به طبقه متوسط می‌سازد. آنها دارای قدرت تصمیم‌گیری زیادی در مورد کار خود هستند، کاری می‌کنند که دارای منزلت اجتماعی است و دارای حدی از تخصص در مورد کار خود هستند.

جوانان قشر متوسط به سیاست همچون وسیله و نه به معنای کلاسیک آن یعنی گستره زیست اجتماعی می‌نگرند. در انتخابات ریاست جمهوری گرد میرحسین موسوی و تا حدی مهدی کروبی آمده بودند تا به وسیله آن دو آنچه را که خود می‌خواستند به انجام برسانند.

آنها همچنین به زندگی همچون عرصه سرمایه‌گذاری و پیشرفت می‌نگرند. به هنگام کار درس می‌خوانند، به دنبال مقام‌های والاتر هستند و خود را گرفتار چهارچوب‌های زندگی نمی‌کنند. فرزندان آنها نیز با چنین نگرشی وارد نظام آموزشی و بازار کار می‌شوند. من از آن‌رو جنبش سبز را بیشتر جنبشی از آن طبقه متوسط می‌دانم که:

الف: حرکات اعتراضی آن کمتر و شاید هیچگاه در مناطق محروم شهرها همچون جنوب شهر تهران رخ نداد.

ب: در ترکیب جمعیتی آن نشان کمی از چهره‌های کارگر، زحمتکش و حاشیه‌نشینان شهری یا روستانشینان به چشم می‌خورد.

ج: در زمینه هویت سیاسی و فرهنگی آن جالب است که همانگونه که بارها اشاره شده، این جنبش توجهی به خواست‌های مرتبط با منافع گروه‌های محروم جامعه نداشت.

د: دموکراسی پارلمانی و انتخابات در جهان معاصر بیشتر و بیشتر مسئله و دغدغه سیاسی- اجتماعی طبقه متوسط، با وقت، توان اطلاعاتی و حوصله لازم در آن مورد است.

ه: در چند دهه اخیر در سطح جهان با کمتر جنبشی که آن را جنبشی از آن طبقه کارگر یا کارگری بنامیم روبه‌رو بوده‌‌ایم. خواست‌هایی که پیش از این مهر و نشان کارگری را بر خود داشتند امروز به حاشیه خواست‌ها و تمایلات جهانیان رانده شده‌اند.

طبقه متوسط در ایران چه ویژگی‌هایی دارد؟

به طور کلی «سرزندگی» و «پویندگی» برای آنها ارزش- آرمان‌هایی مشخص و مطرح هستند. آنها آموخته‌‌اند و می‌خواهند که سرزنده باشند. در حوزه‌های گوناگون زیست فرهنگی حضور داشته باشند. تحصیل کنند، مد روز را دنبال کنند، وبلاگ داشته باشند، زبان خارجی بیاموزند و مهارتی در یکی از شاخه‌های هنر (موسیقی، نقاشی و ادبیات) به دست بیاورند. آنها همچنین متمایل هستند که در حوزه زندگی اجتماعی سرزنده رفتار کنند. خود یار عشقی خویش را برگزینند، دوستانی توانمند داشته باشند و شبکه ارتباطی مؤثر و مفیدی پیرامون خود ایجاد کنند. «پویندگی»، ارزش-آرمانی مهم برای آنهاست. آنها می‌خواهند در زمینه تحصیل، زندگی شخصی و زندگی اجتماعی مدام از یک سطح یا مرحله به سطح و مرحله‌ای بالاتر بروند. در این مورد نیز حاضر هستند که به سادگی جابه‌جا شوند و خانه، فرهنگ و وابستگی‌های خود را تغییر دهند.

از دیدگاه شما بینش سیاسی در این قشر چه جایگاهی دارد؟

چون در این گفت و گو نگاه ما متوجه جوانان است، به این سئوال اینطور می‌توانم پاسخ بدهم که برداشت این جوانان از سرزندگی و پویندگی کاملاً محدود است. در زمینه زیست اجتماعی و سیاسی آنها نه دغدغه و نه حساسیت قابل توجهی دارند. دلبستگی آنها به امور اجتماعی و سیاسی در کمترین حد ممکن است. فعالیت‌های مدنی یا سیاسی، حساسیت و شور آنها را برنمی‌انگیزد.

این مسئله بدون تردید تا حد زیادی به خاطر شرایط خاص جامعه ایران ولی تاحدی نیز به خاطر محاسبه عقلایی است که آنها انجام می‌دهند. آنها احساس می‌کنند که با سرمایه فرهنگی و اجتماعی کلان خود پیروز میدان‌های رقابت در جامعه مدرن هستند و دیگر نیازی به سرمایه‌گذاری در حوزه‌های دیگر ندارند. آنها خود را شهروند جامعه ایران یا حتی جامعه جهانی نمی‌شمرند که به مسائل مرتبط با آن حساسیت نشان دهند. آنها خود را افرادی ابرانسان می‌بییند که می‌توانند به خاطر موقعیت ویژه خود از تمامی امکانات اجتماعی برای رسیدن به اهداف خود بهره جویند.

به راستی عقیده دارید جوان امروز قشر متوسط خود را ابرانسان می‌داند؟

بله و به این خاطر آنها گروهی خطرناک در جهان هستند. آنها هم توان و سرمایه فرهنگی و اجتماعی پیروزی در میدان‌های رقابت در تمامی جهان را دارند، هم به سان یک گروه جهانی با دیدگاه‌ها و منافع مشترک رفتار می‌کنند و هم با اعتماد به نفسی فوق‌العاده پا به عرصه‌های آموزش، کار و زندگی اجتماعی می‌نهند. آنها به جهان همچون گستره رقابت و کسب پیروزی می‌نگرند. با کسی در این مورد شوخی ندارند و با هیچکسی نیز احساس دلبستگی عمیق عاطفی و اجتماعی ندارند. دلبستگی آنها به کسی دیگر یا دلبستگی برخاسته از خوشایندی رابطه با او یا تجربه وابستگی دوجانبه در زمینه برآوردن خواست‌ها و انتظارات‌شان است. آنها شاید به دلیل توانمندی و قدرت یا شاید به دلیل روحیه رقابت‌گرا، خود را قرار گرفته در ورای دیگر گروه‌ها و نهادهای اجتماعی می‌بینند و به آنها همچون وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف خود می‌نگرند.

هیچ قشری در جامعه به تنهایی آرمان‌ساز و فرهنگ‌ساز نیست. جامعه در کلیت خود، با ساختار خود و کنش و کناکنش مجموع اعضای خود آرمان و فرهنگ می‌سازد؛ ولی فرهنگ یک دوران یا آرمان‌های یک عصر در شور و کنش‌های قشرهای معینی تبلور یا پژواک کمرنگ- روشن‌تری می‌یابند.

جوانان قشر متوسط به سیاست همچون وسیله و نه به معنای کلاسیک آن یعنی گستره زیست اجتماعی می‌نگرند. در انتخابات ریاست جمهوری گرد میرحسین موسوی و تا حدی مهدی کروبی آمده بودند تا به وسیله آن دو آنچه را که خود می‌خواستند به انجام برسانند. آنها ولی حاضر نبودند خود در میدان‌های اصلی نبرد حاضر شوند یا خواست‌های معینی را طرح کنند. دارای وجوه اشتراک چندانی با میرحسین موسوی و مهدی کروبی نبودند. بین آنها به‌سان یک نیروی جهانی با نگرشی باز و به طور عمده فرصت‌طلبانه به امور و میرحسین موسوی و مهدی کروبی با ایدئولوژیک خط امامی وفادار به انقلابی از یادرفته، چه شباهت‌هایی می‌شد یافت؟ ولی این مسئله برای آنها مهم نبود.

میرحسین موسوی و مهدی کروبی برای آنها دستگاه کنترل از راه دور برای تغییر سیاست‌های حاکمیت و شرایط زندگی اجتماعی بودند. عرصه اصلی زیست و قدرت‌نمایی آنها نظام آموزشی و فرهنگی و اشتغال جهانی بود. در تظاهراتی که می‌کردند نیز مهم برایشان به رخ کشیدن توان فنی و فرهنگی خود بود. انتطارات آنها از میرحسین موسوی و مهدی کروبی نیز مشخص بود. هرچقدر می‌خواهید از دوران طلایی امام بگویید، هرچه می‌خواهید از وفاداری به نظامی سخن بگویید که برای سه دهه با ما ستیزیده است، ولی آنگاه که به قدرت می‌رسید حوزه‌های زیست فرهنگی و اجتماعی ما را به حال خود واگذارید. نظام آموزشی را کاراتر و آزادتر سازید، از آزار وجود نمایشی ما در کوچه و خیابان دست بردارید، از دخالت در حوزه‌های ابراز «دلبستگی» ما بپرهیزید و راه ما را برای «پویندگی» هر چه بیشتر باز بگذارید.

آرمان‌های جنبش سبز در حرکت کسانی پژواک می‌یافت که با آن بیگانه بودند. میرحسین موسوی و مهدی کروبی نه نماینده، نه دلبسته و نه متحد جوانان طبقه متوسط شهری بودند. به این خاطر نیز آنها خود را نمی‌توانستند رهبر یا حتی گاه سخنگوی آنها بشمارند. جوانان نیز بیشتر شیفته «سرزندگی» و «پویندگی» خود در عرصه مبارزه بودند. آنها به شکلی نارسیستی شیفته نمایش حضور خود در خیابان‌ها و میدان‌های شهر بودند. مدام از خود عکس و فیلم می‌گرفتند و روی اینترنت به نمایش می‌گذاشتند. پیشبرد و هدایت مبارزه سیاسی آخرین چیزی بود که آنها به آن می‌اندیشیدند.

این نکاتی که روی آن انگشت می‌گذارید، چه تاثیری بر روند جنبش اعتراضی مردم ایران یا جنبش سبز داشتند؟

شاید به دلیل همین وجوه، جنبش سبز زودتر از آنچه حدس زده می‌شد، شکست خورد. جنبش سبز در شکل‌گیری، شکوفایی و پژمردگی خود حکایت از وجود دو گرایش در جامعه دارد. یکی آنکه سه ارزش- آرمان نوین «سرزندگی»، «پویندگی» و «دلبستگی» دارای موضوعیتی مشخص برای گروه‌هایی معین است. برخی گروه‌ها بر مبنای این سه ارزش به جهان می‌نگرند و در گستره کنش سیاسی- اجتماعی حضور می‌یابند. دوم آنکه هر گروه بر اساس موقعیت خود درکی معین و در نتیجه محدود از سه ارزش- آرمان «سرزندگی»، «پویندگی» و «دلبستگی» دارد.

به‌نظر می‌رسد در بررسی‌هایتان، چه در پیوند با غرب، چه در پیوند اروپا، بیشتر به قشرهای مرفه توجه دارید؟ آیا قشرهایی مرفه را قشرهای آرمان‌ساز و در کل فرهنگ‌ساز می‌دانید؟

به قشرهای مرفه نه، ولی به قشرهای قدرتمند بله. این گروه‌های قدرتمند و کوشنده هستند که ارزش-آرمان‌های مهم یک عصر را مطرح می‌کنند. آنها از توان و حساسیت درک شرایط جدید برخوردارند. دارای منافع، علایق و حضوری در حوزه‌های گوناگون اجتماعی هستند که واکنش به شرایط و تغییر شرایط را ضروری می‌سازد و توان و مهارت طرح برداشت و خواست‌های خود را دارند. ارزش-آرمان‌های مهم یک عصر، نه از بخش‌هایی از جامعه که از آن همگان است، ولی برخی گروه‌ها اهمیت بیشتری برای آن ارزش- آرمان‌ها تا گروه‌های دیگر قائل هستند.

نمونه سوم و باز پرهیاهوی دیگرِ واگرایی پدیده مداحی دینی است. در این مورد باید گفت واگرایی تا حد زیادی با موفقیت روبه‌رو شده و به همگرایی رسیده است. مداحی شکل برگزاری تهییجی و توده‌ای مراسم آیینی است. آز آنجا که نشانه‌هایی از موسیقی عامیانه نیمه غربی وام گرفته است و بیشتر به تهییج لذتجویانه توده‌های مخاطب توجه دارد مورد انتقاد مراجع سنتی و رسمی دین بوده است؛ ولی می‌دانیم که اکنون به شکلی جاافتاده از برگزاری مراسم دینی تبدیل شده است.

نقشی که مارکس برای پرولتاریا در متحول ساختن جامعه بورژوائی قائل بود، اینجا به روشن ساختن مسئله کمک می‌کند. مارکس پرولتاریا را به آن خاطر دوران‌ساز و مطرح کننده ارزش- آرمان‌های جدید نمی‌دانست که استثمار و سرکوب می‌شود یا در حاشیه زندگی اجتماعی قرار می‌گیرد. او پرولتاریا را به خاطر نقش کلیدی در فرایند تولید، حضور جهانی، قدرت‌یابی هرچه بیشتر، هوشیاری سیاسی و برخورداری از آینده‌ای روشن، طبقه‌ای دوران‌ساز و نابودسازنده جامعه طبقاتی می‌دانست.

ماکس وبر نیز چنین برداشتی از سوداگران پروتستان داشت. او برای آنها نه به دلیل برخورداری از رفاه یا عدم برخورداری از امکانات که به خاطر برخورداری از جایگاهی مهم در جامعه نقشی اساسی در مطرح ساختن نظام ارزش جدیدی قائل بود. به باور وبر تحول در جایی دیگر، در پیدایش پروتستانتیسم رخ داده بود، ولی سوداگران به خاطر جایگاه خود در جامعه به زودی حامل و نمود بارز کنش بر مبنای دیدگاه‌های نو پروتستانتیستی شدند.

هیچ قشری در جامعه به تنهایی آرمان‌ساز و فرهنگ‌ساز نیست. جامعه در کلیت خود، با ساختار خود و کنش و کناکنش مجموع اعضای خود آرمان و فرهنگ می‌سازد؛ ولی فرهنگ یک دوران یا آرمان‌های یک عصر در شور و کنش‌های قشرهای معینی تبلور یا پژواک کمرنگ- روشن‌تری می‌یابند. برخورداری از سرزندگی خواست همگانی است، ولی برای گروه‌هایی که هم اکنون از توان و امکانات سرزندگی برخوردارند امری عاجل است. آنها از یکسو خواهان برداشته شدن موانعی همچون هنجارهای بازنیندیشیده شده، انحصار حضور در نهادهای گوناگون و از سوی دیگر اتخاذ سیاست‌ها و استقرار نهادهای یاری دهنده حضور در حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی هستند. پویندگی نیز امری مرتبط به همگان است، ولی کسانی بیشتر توجه بدان دارند که هم اکنون خود را برخوردار از امکان پویایی، به سان حضور در حوزه‌های نوین زندگی اجتماعی، ارتقای سطح آموزشی و فراگیری از تجربه‌های خود می‌بینند. دلبستگی هم نزد همگان رویکردی مهم است. همه می‌خواهند که زندگی شخصی و اجتماعی خود را بر بیناد آن سازماندهی کنند، ولی کسانی‌که دارای مهارت‌ها و امکانات لازم در آن زمینه هستند خواهان پاسخگویی جامعه به خواست‌های خود در آن باره هستند. آنها خواهان برچیده شدن نهادهای کهنه اجتماعی و ساماندهی نهادهای اجتماعی و همچنین همبستگی اجتماعی بر اساس دلبستگی افراد به یکدیگر هستند.

شما در بخش پنجم مقاله‌تان به «واگرایی»، بسان بدیل انقلاب و راهکردی برای ایجاد حوزه‌های نوین کنش و زندگی اجتماعی و تجربه سرزندگی، پویندگی و دلبستگی پرداخته‌اید. لطفاً این نکته را در مورد ایران پیاده کنید و آن را در پیوند با ایران شرح دهید.

«پویندگی»، ارزش-آرمانی مهم برای جوانان قشر متوسط است. آنها می‌خواهند در زمینه تحصیل، زندگی شخصی و زندگی اجتماعی مدام از یک سطح یا مرحله به سطح و مرحله‌ای بالاتر بروند. در این مورد نیز حاضر هستند که به سادگی جابه‌جا شوند و خانه، فرهنگ و وابستگی‌های خود را تغییر دهند.

واگرایی به معنی خروج صرف نیست بلکه به معنای خروج به علاوه اعتراض (صدا) است. واگرایی راهبردی بدیل انقلاب است. آن هنگام اتفاق می‌افتد که یک گروه‌ اجتماعی در شیفتگی به امری، به صورت اشخاصی مجزا یا یک گروه دلبسته به یکدیگر، حوزه جدیدی از کنش و زندگی فرهنگی و اجتماعی برپا می‌دارد. قصد نهائی اینجا حاشیه‌گرایی و دوری جستن از حوزه‌های اصلی کنش و زیست نیست، بلکه پرورش حوزه‌ای متفاوت و سپس وادار ساخت جامعه به پذیرش آن حوزه به سان حوزه‌ای هم ارزش ولی متفاوت با دیگر حوزه‌های زیست است. واگرایی در نهایت همگرایی را می‌جوید. نمونه بارز آن در جهان حوزه کنش و زیست هنرمندان در برخی از شهرهای بزرگ جهان یا حوزه کنش و زیست گروه‌های بدیل‌جویی مانند مدافعان حقوق حیوانات، نجات دهندگان محیط زیست یا بازپس‌گیران (سرزندگی) شهر (Reclaim the City) است. در ایران گروه‌هایی گوناگونی این راهبرد را پیش‌گرفته‌اند.

فعالیت فرهنگی زنان در عرصه ادبیات داستانی یک نمونه جالب واگرایی است. زنان اکنون توانسته‌اند حوزه خاصی را در ادبیات داستانی برای خود بیافرینند، ولی جامعه هنوز بدان حوزه همچون یک حوزه خاص حاشیه‌ای می‌نگرد. برخی به کارهای چنین زنانی عنوان تحقیرگرای واقع‌گرایی آشپزخانه‌ای داده‌اند. خود من جایی آن را ادبیات فراغت نامیده‌‌ام، ولی خود زنان نویسنده و گروه‌های همراه با آنها در تلاشند تا جامعه را وادار سازند حوزه فعالیت‌شان را به سان حوزه‌ای مستقل ولی هم ارزش با حوزه‌های دیگر فعالیت فرهنگی بپذیرد.

نمونه پرهیاهیوی دیگر مدگرایی رادیکال جوانان شهری است. جوانان هم اکنون بیشتر در حاشیه زندگی اصلی اجتماعی مدگرایی را پیش می‌برند. آنها هنوز در کلاس درس، سربازخانه و احتمالاً برخی مهمانی‌های خانوادگی نمی‌توانند مدگرای رادیکال باشند، ولی مشخص است که می‌خواهند جامعه را مجبور به پذیرش حضور خود در تمامی عرصه‌های زندگی اجتماعی کنند.

نمونه سوم و باز پرهیاهوی دیگرِ واگرایی پدیده مداحی دینی است. در این مورد باید گفت واگرایی تا حد زیادی با موفقیت روبه‌رو شده و به همگرایی رسیده است. مداحی شکل برگزاری تهییجی و توده‌ای مراسم آیینی است. آز آنجا که نشانه‌هایی از موسیقی عامیانه نیمه غربی وام گرفته است و بیشتر به تهییج لذتجویانه توده‌های مخاطب توجه دارد مورد انتقاد مراجع سنتی و رسمی دین بوده است؛ ولی می‌دانیم که اکنون به شکلی جاافتاده از برگزاری مراسم دینی تبدیل شده است. در مقایسه در چپ ایران با جوانه‌های واگرایی روبه‌رو هستیم. چپ ایران تا دهه شصت یکی از قوی‌ترین گروه‌های سیاسی با دستاوردهای سترگ فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بود. بار سنگین کار فکری فرهنگی را نیز بر دوش می‌کشید. امروز دیگر نشان چندانی از آن سرزندگی دیده نمی‌شود، ولی مشخص است گروه‌هایی پیرامون برخی اعضای کانون نویسندگان یا حلقه رخداد در صدد به راه اندختن جریانی نو در چپ هستند؛ چپی که شاید دیگر با تفکر، روشنفکران و کنشگرانی متفاوت در جامعه حضور پیدا کند.

آیا اینجا ما با شکلی از واگرایی روبه‌رو هستیم که در آینده به همگرایی چه در میان چپ گرایان و چه در کلیت جامعه خواهد انجامید؟

این را اکنون نمی‌توان گفت. در مجموع واگرایی در تمامی عرصه‌های جامعه در جریان است. همه به نوعی خود را فراخوانده و ملزم به واگرایی می‌بینند. فعالیت متعارف، بهنجار دیگر برای کسی منزلت به همراه نمی‌آورد. همزمان جامعه یا هر یکی از بخش‌های آن پیچیده‌تر، قدرتمندتر و دور از دسترس‌تر از آن است که بتوان در پی دگرگونی بینادین و انقلابی آن بر آمد. راهکار اکنون واگرایی است. اگر در این حوزه نشد، در آن حوزه. اگر امروز به موفقیت دست نیافت روزی دیگر. اگر این شگرد کارآیی نداشت شگردی دیگر. مهم سرزندگی مدام همه جانبه، پویندگی در آموختن از تجربه‌ها و دلبستگی به همراهان است.

درهمین زمینه:

سلسله مقالات محمدرفیع محمودیان در مورد ارزش-آرمان‌های جدید در وب‌سایت زمانه:

۱) ارزش‌های کلاسیک آزادی، برابری وهمبستگی و اعتبار کنونی آنها

۲) ابهام معنایی ارزش‌های کلاسیک آزادی، برابری و همبستگی

۳) سرزندگی همچون ارزشی بنیادی

۴) پویندگی و دلبستگی

۵) بدیل انقلاب و راهکردی برای ایجاد حوزه‌های نوین کنش و زندگی اجتماعی

دوسیه ۲۲ خرداد

تینوش نظم‌جو: «محدودیت الزاماً به خلاقیت نمی‌انجامد»

Wed, 13 Jun 2012 23:10:32 +0000

گفت‌و‌گوی سارا روشن از رادیو زمانه با نویسندگان و هنرمندان ایران در سومین سالگرد ۲۲ خرداد

سارا روشن

سارا روشن - ۲۲ خرداد و رویدادهای پس از آن نه تنها فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد، بلکه از نظر فرهنگی هم پیامدهای بسیاری داشت. تا پیش از این تاریخ نویسندگان، روزنامه‌نگاران و ناشران در کشور زیر سقف سانسور و در چارچوب قانون فعالیت می‌کردند. نهادهای ادبی مستقل هرچند از امکانات کافی برخوردار نبودند، اما می‌توانستند از میان آثار شاخص ادبی اثری را انتخاب کنند و به نویسنده‌ آن جایزه دهند.

برخی از این جوایز مانند جایزه‌ی ادبی «مهرگان» و «روزی روزگاری» و همچنین جایزه‌ «گلشیری» از اعتبار برخوردار بودند و این اعتبار را به نویسندگان جوان می‌بخشیدند و خوانندگان هم به‌‌ همان اعتبار متوجه آثار تازه در زمینه‌ شعر و داستان می‌شدند. بعد از ۲۲ خرداد اما سانسور به شکل هوشمندانه‌تر و شدیدتری اعمال شد و کیفیت و کمیت آثار ادبی کاهش پیدا کرد. آیا ۲۲ خرداد باعث یک مکث و حتی یک توقف فرهنگی در کشور ما شد؟ آیا ما می‌توانیم اکنون که مدت کوتاهی از این رویداد سیاسی می‌گذرد، به آسیب‌شناسی پیامدهای فرهنگی آن بپردازیم؟

امروز رفتیم به سراغ تینوش نظم‌جو مترجم، نویسنده‌ و سردبیر تارنمای ادبی «ناکجا».

آقای نظم‌جو آیا با توجه به شدت گرفتن سانسور در ایران مخصوصاً پس از ۲۲ خرداد، این به این معناست که یک مکث و یا یک توقف فرهنگی در تاریخ ایران به‌وجود آمده؟

تینوش نظم‌جو، مترجم، نویسنده‌ و سردبیر تارنمای ادبی «ناکجا».

من فکر می‌کنم مکث یا توقف در زمینه‌ فرهنگی ربط مستقیمی با اتفاقات اخیر ندارد و این مکث خیلی وقت‌ است که اتفاق افتاده، یعنی بیش از چند دهه است که اتفاق افتاده و می‌توان گفت از آن لحظه‌ای که هنرمند یا نویسنده دیگر آزاد نیست که بتواند هر چیزی را که می‌خواهد به زبان و یا به قلم بیاورد، این مکث در تهیه و تولید آثار هنری و ادبی به‌وجود می‌آید و بر عکس آنچه که عده‌ای می‌گویند محدودیت خلاقیت به‌وجود می‌آورد، من اصلاً چنین تصوری ندارم و فکر نمی‌کنم که با محدود کردن مشخص هنرمند، او بتواند خلاقانه‌تر عمل کند. یعنی اگر هنرمند یا نویسنده بخواهد در اثر خودش محدودیتی به‌وجود آورد، برای اینکه یک خلاقیت تازه پیش بیاید، باید خودش محدودیت‌های خودش را تعیین کند. این محدودیت خودخواسته توأم با آزادی در انتخاب است که خلاقیت را به‌وجود می‌آورد و در نوشته‌ها و در فیلم‌ها می‌توانیم ببینیم.

حال اگر یک قدرت بیرونی بیاید و این محدودیت را در طی سال‌ها به وجود آورد، این هیچ خلاقیت جدیدی به نظر من به‌وجود نمی‌آورد. فکر می‌کنم ما متأسفانه تنها کشوری نیستیم که اسیر این بند هستیم و همین مشکل یکی از مشکلات بزرگ ماست برای اینکه بتوانیم پیش برویم، جهانی شویم و یا آثار بزرگی را تولید کنیم و بخوانیم. چون این محدودیت فقط مشکل هنرمند یا نویسنده نیست، مشکل اساسی‌اش مشکل مخاطب است.

فکر می‌کنید که دنیای ادبیات ایران به آن حد از رشد رسیده که سانسور در آن هیچ نقشی نداشته باشد؟ یعنی از نظر تکنیکی و از نظر فضایی که کار نویسندگانی در ایران، از نظر تکنیک نوشتن آن قدر رشد کرده‌ایم که سانسور یا یک عامل بیرونی نتواند آن‌قدر تأثیر داشته باشد در آفرینش ادبی و هنری؟

نه. اصلاً. فکر می‌کنم مشکل جای دیگری‌ست. یعنی مشکل حتی خود سانسور هم نیست. بیشتر از سانسور، مشکل در خودسانسوری‌ست. اتفاقاً ما به جایی رسیده‌ایم که قبل از آنکه کسی به ما بگوید که این‌کار را بکنید و این‌کار را نکنید، در ناخودآگاه خودمان (حالا بعضی‌ها در ناخودآگاه‌شان و بعضی‌ها در خودآگاه‌شان) این اتفاق می‌افتد، و این خیلی تراژیک‌تر است. مثل این است که این خودسانسوری در ژن‌های ما وارد شده و حتی می‌توان گفت اگر یک روزی هم این سانسور بیرونی وجود نداشته باشد، تازه ما باید شروع کنیم به تراشیدن و شکستن خودسانسوری‌های درونمان و ببینیم چگونه از دست آن‌‌ می‌توانیم رها شویم.

به همین دلیل نه تنها فکر می‌کنم به آنجایی که شما می‌گویید نرسیده، بلکه پس‌رفت وحشتناک هم داریم و این چون به صورت ناخودآگاه است، یعنی کسی نیست که این خودسانسوری را به ما دیکته کند و خودمان به خودمان داریم دیکته می‌کنیم، حتی جاهایی این خودسانسوری یک عمل کاملاً عادی شده. یعنی فکر می‌کنیم که عادی‌ است دیگر، من این چیزی را که می‌خواستم اول بنویسم نمی‌نویسم، ولی عادی است که ننویسم. این خودسانسوری ضربه‌ وحشتناکی به نوشته‌ها زده است.

بعد از ۲۲ خرداد ما با موج وسیعی از بازداشت‌ها و مهاجرت‌ها مواجه بودیم. اعم از روزنامه‌نگاران و نویسندگان ایرانی تا فعالان در تئا‌تر و سینمای ایران. آیا فکر نمی‌کنید این موج بزرگ بازداشت‌ها و مهاجرت‌ها آسیب می‌رساند به رشد فرهنگی جامعه ایران؟

فکر می‌کنم یک تحول است. مهم این است که از آنجا به بعد چه اتفاقی بیفتد! مهم این است که شما ببینید کسانی که از کشور بیرون می‌روند یا کسانی که دستگیر می‌شوند، بعدش تصمیمشان چیست. آیا تصمیم دارند‌ کار فرهنگیشان را ادامه دهند یا تصمیم گرفته‌اند که به طور موقت در خارج از ایران بمانند که بعد یک روز به ایران برگردند. یعنی با این هدف دارند زندگی و کار می‌کنند که یک روزی قرار است برگردند و دوباره آن چیزی که قرار است در کشور ساخته شود را بسازند یا اینکه به جایی می‌رسند که کاملاً ناامید می‌شوند و تصمیم می‌گیرند زندگیشان را جای دیگری ادامه دهند. وقتی این تصمیم‌ها شکل گرفت می‌توانیم بگوییم که آیا به جامعهی فرهنگی ما آسیبی وارد آمده یا نه. امروز خیلی نمی‌شود درباره‌اش تصمیم گرفت و یا اینکه فکر کرد و یا مشخص کرد حدود این آسیب‌های احتمالی را. فکر می‌کنم باید فاصله‌ بیشتری داشته باشیم و ببینیم در این مدت چه اتفاقی خواهد افتاد.

در همین زمینه:

::دوسیه ۲۲ خرداد در رادیو زمانه::
::سارا روشن در رادیو زمانه::

«جنبش سبز می‌تواند به یک نقطه عطف تبدیل شود»

arezoo — Wed, 13 Jun 2012 11:49:58 +0000

گفت‌وگو با تقی رحمانی

ایرج ادیب زاده

ایرج ادیب‌زاده − سه سال از انتخابات جنجالی ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ در ایران و رویدادهای اعتراضی پس از آن گذشت؛ رویدادهایی که به جنبش سبز معروف شد.

به مناسبت سومین سال تولد جنبش سبز، گروهی از فعالان سیاسی و دانشجویی، استادان و پژوهشگران دانشگاهی بیانیه‌ای منتشر کرده‌اند که در آن حاکمان جمهوری اسلامی را به فراهم آوردن مقدمات خواست‌های ملت و شرایط همزیستی مسالمت‌آمیز، آزادی زندانیان سیاسی، آزادی فعالیت احزاب، گشایش فضای مدنی و اجتماعی برای پاسخگویی به حقوق بنیادین و قانونی شهروندان فراخوانده‌اند.

در این بیانیه آمده است: «نتیجه‌ی سه سال تلاش برای حذف مردم از صحنه، چیزی جز گسترش روزافزون فساد، افت شتابان اخلاق و معنویت در کشور، افزایش گسترده قانون گریزی و دست‌اندازی بر ثروت کشور، تاراج منابع ملی، نابودی دستگاه های اجرایی و قانونگذاری و نظارتی و سقوط جایگاه بین‌المللی ایران نداشته است.»

در مورد مفاد این بیانیه با تقی رحمانی، روزنامه‌نگار، نویسنده، زندانی سیاسی پیشین، فعال سیاسی و عضو شورای فعالان ملی‌ـ مذهبی گفت‌وگو کرده‌ایم.

خواسته‌های طرح شده در بیانیه‌ فعالان سیاسی و دانشجویی در مورد آزادی زندانیان سیاسی، آزادی فعالیت احزاب، گشایش فضای مدنی و اجتماعی، با توجه به آن چیزی که این روزها در فضای سیاسی جمهوری اسلامی می‌گذرد، چقدر می‌تواند عملی باشد؟

تقی رحمانی: این خواسته‌ها یک نوع اعلام موضع است. این که چقدر بتواند عملی باشد در حال حاضر، بی‌شک جمهوری اسلامی به این خواسته‌ها اصلاً تن نمی‌دهد. اگر به این خواسته‌ها تن می‌داد، بسیاری از مشکلات حل شده بود. الان سیاست این است که نباید به هیچ خواسته‌‌ حتی حداقلی هم تن داد. منتهی تأکید بر خواسته‌ها یک نوع پیمان و یک نوع یادآوری خواسته‌های مردمی است، ولی این که الان جمهوری اسلامی حاضر باشد این خواسته‌ها را انجام دهد، اصلاً احتمال زیادی برایش نیست. شاید یک نوع توضیح است برای کسانی که این را می‌خوانند و یک نوع یادآوری برای کسانی که الان در بیرون یا داخل ایران هستند و امکان دارد که بخشی‌شان این را فراموش کرده باشند و یا فشارهای گوناگون باعث شده باشد که توجه‌شان به این خواسته‌ها کم شده باشد. صرفاً می‌توان گفت که این یک نوع اعلام موضع است و به نوعی تجدید عهد است.

دستاوردهای مثبت جنبش اعتراضی مردم ایران را در سالروز سومین سال تولد آن در چه چیزهایی می‌دانید؟

تقی رحمانی: اگر بخواهیم خون را با خون نشوریم، باید روی حداقل‌های یک دموکراسی که برگشت ناپذیر است و برای هیچ ایرانی هم به نظر من استثنا بردار نیست به توافق رسید

جنبش سبز می‌تواند تبدیل به یک نقطه عطف در تاریخ ایران شود. می‌تواند. به چه معنی؟ اگر استبداد و فضای بسته در جامعه ما طولانی نشود. چرا؟ به خاطر این که جنبش سبز توانسته اقشار متوسط را به میدان بیاورد. این اقشار متوسط متأسفانه نتوانسته‌اند با اقشار دیگر پیوند برقرار کنند، ولی خوبی این اقشار متوسط این است که یک خواسته مدنی دارند. از زندگی به طرف سیاست رفته‌اند. یعنی خواسته‌هایی دارند و به عبارتی این اقشار، شخصیتی مدنی دارند و از آن دفاع می‌کنند. دموکراسی از اینجا شروع می‌شود. این بزرگترین ویژگی جنبش سبز است که در تاریخ ما امثال این شکل گرفته، منتهی این بار با گسترش جامعه‌ شهرنشین.

حضور این اقشار متوسط به لحاظ کمی و کیفی در جامعه به خوبی به نظر می‌آید. آنها تحصیلکرده هستند و ادبیات و فرهنگ آن را تولید کرده‌اند. بدین خاطر این شاید بزرگترین نقطه‌ عطف این جنبش است.

بزرگ‌ترین ویژگی جنبش سبز هم این است که مردم در اقشار مختلف، به کاندیداهایی رای دادند که حتی ممکن بود آنها را کاملا قبول نداشته باشند. این هم یک نوع رشد مدنی است. یعنی شما در حیطه‌ ممکنات و امکانات موج و حرکت ایجاد کنید و در عین حال این موج و حرکت به شکلی باشد که تمام ساختارهای حاکمیت را دچار بحران کند. هنوز بعد از سه سال بحرانی که جنبش در بین آقای هاشمی و آقای خامنه‌ای ایجاد کرده حل نشده است که این‌ها قدرتمندترین افراد حاکمیت هستند و از طرف دیگر هنوز مسئله روانی جنبش یک مسئله است و زندانیان جنبش مقاومت می‌کنند و در عین حال بسیاری از نیروهایی که خارج از کشورند به جنبش وفادارند. این‌ها می‌تواند ویژگی‌های مثبت جنبش سبز قلمداد شود، منتهی با آن پیش‌شرطی که اول مطرح کردم.

آیا این جنبش ویژگی‌های منفی هم داشت؟

تقی رحمانی: جنبش سبز توانسته اقشار متوسط را به میدان بیاورد. این اقشار متوسط متأسفانه نتوانسته‌اند با اقشار دیگر پیوند برقرار کنند. ولی خوبی این اقشار متوسط این است که یک خواسته‌ی مدنی دارند. از زندگی به طرف سیاست رفته‌اند. یعنی خواسته‌هایی دارند و به عبارتی این اقشار، شخصیتی مدنی دارند و از آن دفاع می‌کنند. دموکراسی از اینجا شروع می‌شود.

جنبش مدنی باید جنبشی باشد باحوصله. جنبش‌های بزرگ جامعه‌ ایرانی معمولاً تا رسیدن به آن صحنه‌ فینال یا مسابقه‌ نیم نهایی، یکساله بوده. مشروطیت، نهضت ملی و حتی انقلاب. در حالی که برعکس، جنبش مدنی یک جنبش حوصله‌بری‌ است که باید مردمش حوصله هم داشته باشند. مثلاً خانم آن سون سوکی، یک دهه تبعید می‌ماند، دو دهه تبعید می‌ماند، ولی هوادارانش در آن بزنگاه برمی‌گردند. باید دید که آیا دولت نفتی از یک طرف، روحیه انفجاری ایرانی از طرف دیگر، این حوصله را دارد که در بزنگاهی که در آینده خواهد بود بیآید به میدان و با همان درایت، حوصله‌ بیشتری به‌خرج دهد تا بتواند به دستاوردهای پایداری از دموکراسی برسد؟

پس یکی این مسئله است. مسئله‌ دیگر برای این جنبش، به عبارتی مسابقه‌ای که درگرفته این است: حکومت داور بازی را بیرون کرده و یکسری از بازیکنان را لت و پار کرده و یکسری بازیکنان را هم سر نیمکت‌ها نشانده و یکسری از تماشاچی‌ها را هم به اصطلاح از استادیوم بیرون کرده. در چنین شرایطی مصافی درگرفته است که این مصاف هنوز به نتیجه‌ای پایانی نرسیده. البته شرایط جامعه بسیار بسته‌تر شده است. باید دید آیا جنبش می‌تواند انسجام خودش را حفظ کند و انتخابات ریاست جمهوری آینده را که بسیار برای جنبش پرخطر خواهد بود- من تأکید می‌کنم که پرخطر خواهد بود و انسجامش را تهدید خواهد کرد- را از سر بگذارند یا خیر؟

همه این‌ها در کنار اشتباهاتی قرار می‌گیرد که بخشی از جریان ها در درون جنبش انجام دادند و پرداختن به آنها بحث مفصلی می‌طلبد. یکی از شائبه ها همان رادیکالیزم شعاری بدون پشتوانه بود و دوم این که توان اقشار حامی را در نظر نگرفتند؛ اقشار حامی جنبش که در شهرهای بزرگ بودند، در عین این که شخصیت داشتند و مدنی بودند. نانخوار دولت هم بودند و این وابستگی آنها را در جاهایی محافظه‌کار می‌کرد و این مسئله‌‌ مهمی بود. از طرف دیگر آن روحیه‌ استمرار مغلوب روحیه‌ رادیکال حضور مدام در خیابان شد. یکهو انگاری آن انرژی به پایان رسید. البته گفتم عاملش درآمد نفتی و سازمان حکومت است. این‌ها عوامل نقصان جنبش سبز است که خودش را نشان داد.

بسیاری از فعالان اصلاح‌طلب اعتراض‌های خودشان را به همین دور دوم انتخابات محمود احمدی‌نژاد محدود کردند. خود شما یک سوم از عمرتان را در زندان‌های جمهوری اسلامی به سر برده‌اید. آیا پیش از دور دوم انتخابات، سرکوب و از میان بردن آزادی‌ها طی ۳۲ سال در جمهوری اسلامی وجود نداشت؟

تقی رحمانی:همین آقایان دوستان اصلاح‌طلب و هم دوستان دیگر باید توافق را در جای دیگری بگذارند. توافق در آن پنج اصلی‌ست که آقای موسوی هم تأکید می‌کند که نباید استثنابردار باشد و خودی‌ و غیرخودی‌ بردار باشد و آن آزادی بیان، آزادی عقیده و حق تجمع و حق تشکل است.

ببینید داستان ما از سال ۵۸ تقریباً پنجاه و هفت آغاز شد؛ ما با این‌ها یک بحث تاریخی داریم. یک بحث به اصطلاح راهبردی و کارکردی داریم. اگر بخواهیم خون را با خون نشوییم، باید روی حداقل‌های یک دموکراسی که برگشت ناپذیر است و برای هیچ ایرانی هم به نظر من استثنابردار نیست به توافق رسید؛ البته اگر در چارچوب آن قوانین کار کند و توافق ملی صورت گیرد. ولی در عین‌حال یکسری بحث‌های تاریخی همواره خواهد ماند و این بحث‌های تاریخی و در کنار آن بحث‌های نظری بحث‌هایی است که سرجای خودش است. از نظر من این داستان از سال ۵۸ و مدام ادامه پیدا کرده و حتی سال های سخت‌ترش به نظر من در دهه‌ شصت بود و اتفاقی مثل اعدام های سال ۶۷ که به قول خانم زهرا رهنورد با آب کوثر هم نمی‌شود داستان اعدام های ۶۷ را شست.

این یک مسئله است که بحث حافظه تاریخی است، ولی به یک بحث هم باید دقت داشت که دموکراسی اگر در یک کشور بخواهد پا گیرد، همین آقایان دوستان اصلاح‌طلب و هم دوستان دیگر باید توافق را در جای دیگری بگذارند. توافق در آن چند اصلی است که آقای موسوی هم تأکید می‌کند که نباید استثنابردار باشد و خودی‌ و غیرخودی‌بردار باشد و آن آزادی بیان، آزادی عقیده و حق تجمع و حق تشکل است. حتی اگر این بخواهد تبعیضی باشد، باید آرام آرام بسترش به سوی یک نوع پذیرش همگانی در جامعه برود. ضمن این که اختلاف نظرها و اختلاف باورها و اختلاف حتی درک از تاریخ نمی‌تواند آن اصول بنیادی دموکراسی و آزادی را محدود کند.

پرسش پایانی‌ام به عنوان سخنرانی خودتان برمی گردد که قرار است به مناسبت تولد سه سالگی جنبش سبز در آلمان انجام شود: «آتش زیر خاکستر». این آتش زیر خاکستر چیست؟

به طور کلی به سه دلیل معتقدم که خواسته‌ اقشار اجتماعی جامعه این است که این‌ها بخش‌هایی از آزادی‌ها را می‌خواهند و اساساً به کمتر از آن‌ها راضی نمی‌شوند. دو، مشکلات مدیریتی حاکمیت و سه، مجموع فشارهای خارجی.

بحث من این است اگر یک روز دوباره این فضا آماده شد، ما چه خواهیم کرد؟ و چگونه می‌توانیم طوری حرکت کنیم که اشتباهات گذشته را تکرار نکنیم و جامعه را به مرحله‌ای از آزادی برسانیم که این مرحله برگشت‌ناپذیر باشد؟ این مهم‌ترین مسئله و دغدغه فکری من است که به نظر من هم این چیزی نیست که فقط بتواند یک نفر و یا یک جریان مطرح کند. این چیزی‌ست که باید به گفتگو گذاشته شود و در یک پروسه عقل جمعی بشود به راهکاری منتهی شود که همگان را راضی کند یا بخشی از دموکراسی‌خواهان را در جامعه راضی کند.

در همین زمینه:

گزارش لیدا حسینی‌نژاد از سخنرانی تقی رحمانی (هلند)

شکست هرگونه خط اصلاح رژیم

Tue, 12 Jun 2012 18:58:11 +0000

محمدرضا نیکفر

محمدرضا نیکفر − با انتخابات ریاست جمهوری در خرداد ۱۳۸۸ بخت اصلاح، با سبک و سیاقی شبیه سیاست خاتمی، دوباره به جمهوری اسلامی رو آورد. دیگر چندان مهم نیست درنگریم که اگر رژیم از این فرصت بهره می‌جست، چه پیش می‌آمد. این موضوع در سایه آن چیزی قرار دارد که رخ داد. کانون قدرت از فرصت استفاده نکرد؛ و این امر اتفاقی نبود. از شر اصلاح‌طلبان جمع شده گرد محمد خاتمی راحت شده بود و در دوره اینان نشان داده بود که نمی‌گذارد در سبک و سیاق حکومت‌گری فقاهتی تغییر چندانی صورت گیرد.

اصل نظام یعنی ولی فقیه و اصول‌گرایان فدایی او در پایان دوره خاتمی بسیار خودآگاه‌تر از آغاز آن دوره بودند. عزم جزمشان را برای حفظ کیان ولایت و بالا بردن شأن آن، از انتخابات مجلس هفتم به نمایش گذاشته بودند، با نشستن احمدی‌نژاد بر تخت ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۴ سنگرهای عمده از دست رفته را دوباره تصرف کرده بودند و دیگر نمی‌خواستند هیچ یک از آنها را از دست بدهند.

با وجود همه اینها پا پیش گذاشتن میرحسین موسوی و مهدی کروبی و جنبشی که در پشتیبانی از آنان در دوره مبارزات انتخاباتی شکل گرفت، آنان را گیج کرد و این گیجی تا مدتی پس از برآمد جنبش "رأی من کو" ادامه یافت. این گونه شوک و سرگشتگی، که بازهم تکرار خواهد شد، نشان‌دهنده آن است که رژیم، فاقد مغزی است که بتواند برنامه دقیقی بریزد و بر همه چیز کنترل داشته باشد.

با سرکوب جنبش ارگان‌های اطلاعاتی و امنیتی تمرکز بیشتری یافتند، اما هنوز گیج‌گاه‌ها و نقطه‌های کور بسیاری دارند.

مشکل بزرگ رژیم این است که هر چه می‌گذرد بیشتر دچار ناشنوایی می‌شود، آن هم به این دلیل ساده که صدای خودش چنان بلند است که صدای دیگران را نمی‌شنود. رژیم، سیستمی است عمل‌کننده در محیطی که مدام پیچیده‌تر می‌شود. برای حرکت، یعنی انتخاب راه باید از مجموعه‌ی پیچیدگی‌ها بکاهد و این کار را با ساده‌سازی به شیوه فیلترینگ انجام می‌دهد. پیام‌های نامطلوب حذف شده یا به سیگنالی که برچسب "دشمن" به آن می‌خورد، فرو کاسته می‌شوند. در دوره‌ای می‌توان به این شیوه پرتحرک شد و واکنش سریع نشان داد، اما این رویه به قیمت خوگیری به تشدید فیلترینگ تمام می‌شود، چیزی که رژیم در هنگامه‌های پیش رو جزای آن را خواهد داد. سانسور دو سویه دارد: هم ما را از دست‌یابی به اطلاعات محروم می‌کند، هم خود سانسورچی را. و جایی می‌رسد که میزان محرومیت سانسورچی بیشتر از ماست. جمهوری اسلامی مدتهاست که از این مرز گذاشته است. امتیاز مردم این است که "فیلتر"شکن دارند، رژیم ندارد. ممکن است در بولتن‌های امنیتی آن بسی خبرهای درست برای اطلاع مسئولان بیاید. اما تجربه همه رژیم‌های استبدادی نشان می‌دهد که بولتن‌های امنیتی حتا در راست‌نمایی‌هایشان مسئولان را دچار کژبینی می‌کنند. در پایان بازی از مغزهای اطلاعاتی به عنوان مظهر نهایت بی‌شعوری پرده‌برداری می‌شود.

باری، دوره اصلاح با پیچیدگی‌هایی همراه بود که رژیم بر آن شد آنها را فیلتر کند. چیزی را که در نظر نگیرند، لازم نیست ملاحظه آن را کنند یا احیانا به آن امتیازی دهند. و موضوع فقط به در نظر گرفتن یا نگرفتن برنمی‌گردد. برای اصلاح،‌ هم مکانیسم‌های آگاهی را باید دگرگون کرد، هم رویه‌ها را و هم عوامل را. باید مرز سیستم و محیط را از نو تعریف کرد و قاعده‌های تازه‌ای را برای تأثیرگیری و تأثیرگذاری پیش گذاشت.

سیستم جمهوری اسلامی از اصلاح سرباز نمی‌زند، اما کُدبندی آن چنان است که اصلاح خود را در فروبستگی بیشتر خود می‌بیند، نه در گشایش خود. کد دوگانه سیاست را اگر به پیروی از نیکلاس لومن، قطبِ نظریۀ سیستمی در جامعه‌شناسی، قدرت / ضعف در نظر گیریم، یعنی سنجۀ کارآیی سیستم سیاسی را در آن دانیم که بر قدرت خود می‌افزاید یا به ضعف می‌گراید و همین کد را سنجۀ تصمیم‌گیری در سیستم بدانیم (تصمیم بر پایه این معیار که با این یا آن کار بر قدرت افزوده می‌شود، یا از آن کاسته می‌شود)، بایستی در مورد حکومت کنونی ایران آن را مشخص‌تر کنیم: سیستم، کدِ قدرت / ضعف را به کد ولایت / ضد ولایت و به بیانی دیگر ولایت‌پذیری / ولایت‌گریزی ترجمه می‌کند و بر این مبنا کارآیی یعنی افزایش قدرت خود را در این می‌بیند که قطبِ ولایت و ولایت‌پذیری را تقویت کند و در مقابل، هر چه را که ناخودی است به عنوان ولایت‌گریز و ضد ولایت فقیه بکوبد.

مشی اصلاح‌طلبی خاتمی و پیروانش این بود که از ترجمۀ تنگ‌نظرانۀ کُد قدرت / ضعف به کُد ولایت / ضد ولایت جلوگیری کنند و با این کار بر قدرت جمهوری اسلامی بیفزایند. آنان چاره را در آن می‌دیدند که در تقسیم‌بندی خودی / غیر خودی تجدید نظر کنند و دایره خودی‌ها را گسترش دهند. این به معنای توزیع قدرت بود، به هم زدن ساختار عادت‌شدۀ شرکت سهامی جمهوری اسلامی و توزیع بخشی از سهام آن در میان دیگران و جلوگیری از اِعمال نفوذ ویژۀ بخشی از سهامداران بود. ساختار قدرت چنین بازسازی‌ای را برنتابید و به همین دلیل، و به شکلی اکیدتر با نظر به تجربۀ پیشین، در برابر موسوی جبهه گرفت.

موسوی هم می‌خواست همان کاری را انجام دهد که در برنامۀ خاتمی بود: ترجمان اصلاح‌طلبانۀ کد قدرت / ضعف با هدف افزودن بر قدرت جمهوری اسلامی. ولی ساختار اصلی قدرت در جمهوری اسلامی در این ترجمان نه نیرویابی، بلکه نیرودهی می‌دید. یک بار دیگر فرصت اصلاح از دست رفت. تا جایی که بتوان آینده را پیش‌بینی کرد، می‌توان گفت که اگر رژیم زمانی به یک سیاست اصلاح در جهت ترسیم شده توسط کسانی چون خاتمی و موسوی و کروبی تن دهد، برای آن بسیار پردردسر و پرهزینه خواهد بود، تا جایی که ممکن است در بازتوزیع قدرت، حتا به میزانی محدود، کنترل از دست مرکز قدرت خارج شود.

پدیده احمدی‌نژاد، یک فرصت از دست رفته دیگر

"اصلاح" را می‌توانیم در بحث سیاسی روز در ایران در دو معنای خاص و عام در نظر گیریم. در معنای ویژۀ آن سیاستی است که با نام "دوم خرداد" و پیامدهای آن گره خورده است. اما "اصلاح" در معنای عام سیستمی آن، می‌تواند عنوانی باشد برای هر تلاشی که سیستم سیاسی برای افزایش قدرت خویش و انطباق بر الزام‌های کناکنش (interaction) با محیط به کار می‌بندد. بر این پایه پدیده احمدی‌نژاد هم فرصتی برای اصلاح بوده است. این فرصت هم از دست رفت. مشکل است پاسخ دادن به این پرسش که تا چه حد؛ اما می‌توان گفت تا حد زیادی.

احمدی‌نژاد هم آمد که بر قدرت جمهوری اسلامی بیفزاید، ولی بدون اینکه کد ولایت / ضد ولایت را به شیوه‌ای نامطلوب برای ولایت، یعنی به شیوۀ خاتمی، تعدیل کند. او با ادعای تقویت ولایت آمد و بر آن شد مانع‌های پیوند ولایت با مستضعفان را از میان بردارد تا پایۀ حکومت را تقویت کند. بروز پدیدۀ احمدی‌نژاد یک نماد بازتوزیع قدرت بود: هم اصلاح‌طلبان تعدیل‌کننده کد ولایت / ضد ولایت کنار گذاشته شدند، و هم بخشی از سهامداران سنتی شرکت سهامی جمهوری اسلامی، که از یاران قدیم بنیان‌گذار دستگاه بودند، در موضع ضعیف‌تری از پیش قرار گرفتند؛ و ولی فقیه از این آرایش جدید خرسند بود، چون فکر می‌کرد اینک شمایلش در چشم مردم جلوه بیشتری می‌یابد. برنامۀ احمدی‌نژاد این بود که انقلاب اسلامی را از مرحله بوروکراتیک آن بُرون برد و به مرحلۀ جنبشی آن بازگرداند. برای جنبش برانگیختن، تنها به شعار نیاز نداشت؛ می‌بایست پول هم پخش کند؛ و چنین کرد.

پوپولیسم احمدی‌نژاد اگر در راستای طبیعی خود پیش می‌رفت، یعنی دستگاه با آن همراهی کاملی نشان می‌داد و نیروی ماند رژیم مانع پویش آن نمی‌شد، می‌بایست به نوعی نظم فاشیستی منجر شود. (در اینجا اصطلاح "فاشیسم" را بدون سخت‌گیری تئوریک در تعریف آن به کار می‌بریم و بیشتر منظورمان پوپولیسم راست است.) او پایگاه توده‌ای رژیم را تقویت کرد و در آن شوق و امید برانگیخت، نیروهای سرکوب را تقویت کرد و یاری‌رسان تبدیل پاسداران به یک همتافتۀ نظامی-اقتصادی شد، و همچنین ایدئولوژی را ساده‌تر، ستیزنده‌تر و دارای شمایل‌هایی نزدیک‌تر و قابل لمس‌تر کرد. ولی او در همان حال بخشی از نظمی را که ایجاد شده بود، به هم زد، بی‌ آنکه بدیل کارآمدی برای آن داشته باشد. او آشفته‌تر از آن بود که بتواند نظم جانشینی ایجاد کند. ادعا کرد در جایگاه قدرت کسان بسیاری را از روی صندلی‌هایشان برمی‌دارد و جاهای خالی را به نیروهای لایق تازه‌نفس می‌دهد. بخشی از نوکیسه‌ها، بوروکرات‌های رده میانی و دون‌پایه‌ها − که در نظم تا آن هنگام مستقر، دیگر شانسی برای ارتقای خود نمی‌دیدند − وعدۀ او را جدی گرفتند و از او هواداری کردند. صندلی‌ها نصیب تعداد به نسبت اندکی شد؛ همه نصیب نبردند و بیشتر امید‌-بستگان ناکام ماندند. ناکامی آنان، این روزها برای احمدی‌نژاد مسئله‌ساز شده است.

تحرک احمدی‌نژاد در عرصۀ سیاست خارجی کاملا به ضرر رژیم تمام شد. جر زدن او در پیروی کامل از ولی فقیه در کشمکش اتمی به انزوای بیشتر رژیم راه برد. اکنون اورانیوم دارند، اما در فروش نفت دچار مشکل شده‌اند. فکر می‌کردند در کشمکش اتمی دست بالا را که بگیرند، اگر بخواهند در نهایت بر سر چیزی معامله کنند، باقی‌مانده مطلوب اصلی‌شان خواهد بود. با این کار فقط شدت نزاع را بالا بردند.

دست بالا را گرفتن، آن هم به صورت بی‌پشتوانه‌ای که به آن در بیانی گویا "خالی‌بندی" می‌گویند، منش احمد‌ی‌نژاد است. تلاش او برای احیای حالت جنبشی "انقلاب اسلامی" همه‌جانبه بود، به گونه‌ای که حوزه ایدئولوژی را هم می‌پوشاند. خواست در اینجا نیز دست بالا را بگیرد و از رقیبان پیش افتد. مهدی‌گری و ایرانیت و ادعای رسالت جهانی را با هم مخلوط کرد‌ و نگاه به قاعده را به صورت بالا کشیدن پامنبری‌ها درآورد، به طوری که صدای منبری‌ها درآمد. حاصل انقلاب ایدئولوژیک سالهای اخیر این شده است که ایدئولوژی ساده‌تر و عامیانه‌تر شده، و هر چه عوام‌گراتر شده نخبه‌آزارتر شده است، چیزی که فکر عاقبت‌اندیش سرسپرده دستگاه را نگران کرده است.

بازجنباندن ایدئولوژی، یعنی حالت جنبش‌انگیز آن را زنده کردن، ایجاب می‌کرد که از خود احمدی‌نژاد هم شمایلی ایدئولوژیک ساخته شود، چیزی که در خور پادوی ولی فقیه نیست. هیچ کدام از مقامات قرار نیست شخصیتی باشند، آن هم در جایی که شخصیت ولی فقیه پیوسته در حال افول است. پیروانش می‌گویند که او مظلوم است و قدرش ناشناخته مانده. وقتی قدر ولی فقیه ناشناخته مانده، قرار نیست همه قدرشناس یک مقام زیردست او شوند.

احمدی‌نژاد هم نتوانست "اصلاح" لازم را در دستگاه صورت دهد، "اصلاح"ی که هدف آن تقویت قدرت جمهوری اسلامی از راه تزریق کارمایه جنبشی به آن بود. احمدی‌نژاد هم شاخص یک فرصت از دست رفته برای جمهوری اسلامی است.

جمهوری اسلامی در آیینه دو خط مشی "اصلاح"

در آیینه ناکامی خط رفرمیستی خاتمی و خط فاشیست‌مآب احمدی‌نژاد خصوصیت‌هایی از جمهوری اسلامی پرنمود شده‌اند که برای اکنون و آینده آن تعیین‌کننده هستند. آنها را برمی‌شمریم:

- رژیم "اصلاح‌"شدنی نیست، در هیچ جهتی "اصلاح" شدنی نیست. این شانس را ندارد که کارآ شود و همزمان پایه توده‌ای خود را تقویت کند یا دست کم آن را حفظ کند. اگر به سیاست آزادی‌دهی محدود و کنترل شده بگرود، کارآیی امنیتی خود را از دست می‌دهد. یک گام پس بنشیند، مردم ده گام به پیش می‌آیند، و باز گرداندن آنان به سر جای اول پرهزینه است. اگر بخواهد به لحاظ اقتصادی و اداری کارآ شود، باید کار را به کاردان بسپارد، ولی با این کار پشتیبانان اصلی خود را ناخرسند می‌کند. پشتیبانان آن می‌خواهند که امور در دست "خودی‌ها" باشد، در دست ولایت‌مداران و آنان بتوانند به راحتی از خزانه برداشت کنند و برای حفظ پایه توده‌ای نظام، اینجا و آنجا پول پخش کنند.

− رژیم دیگر نمی‌تواند به مرحله جنبشی انقلاب اسلامی بازگردد، و نمی‌تواند مرحله تازه‌ای از شورانگیزی و بسیج را آغاز کند. هم خاتمی و هم احمدی‌نژاد خواستند نظام را تر و تازه کنند؛ برخی موفقیت‌های موضعی به دست آوردند، اما در مجموع ناکام ماندند.

− از زیر چتر ایدئولوژیک رژیم گریز وجود دارد؛ خیمه ولایت را نمی‌توانند جذاب کنند، نه به لحاظ فکری، نه به لحاظ استتیک. نظام هر چه می‌گذرد مبتذل‌تر و بدسلیقه‌تر و زننده‌تر می‌شود.

− هر چه ولایت‌مداری تقویت می‌شود، رابطه با جهان خارج پرتنش‌تر می‌گردد. رژیم ظرفیت پذیرش عقلانیتی در حد عقلانیت خاتمی در سیاست خارجی را ندارد. انزوا را نمی‌تواند با تهاجم به شکل احمدی‌نژاد جبران کند، زیرا سیاست خارجی به شکل آوازه‌گری و پخش پول برای جذب متحد، پرهزینه است و هر چه می‌گذرد توانایی نظام برای پرداخت این گونه هزینه‌ها پایین‌تر می‌آید. نظام اکنون به جایی رسیده که کل سیاست خارجی خود را باید به صورت دفاعی درآورد و آن را بویژه در خدمت دفاع تسلیحاتی قرار دهد. مدیران نظامی عهده‌دار سیاست خارجی می‌شوند. آنان نیز طبعا نمی‌توانند و نمی‌خواهند تنش‌زدایی کنند. اگر نخواهند "بسیجی"وار عمل کنند، باید به سنگربندی بپردازند. به هر حال دیوار جدایی با جهان خارج مدام قطورتر می‌شود.

با فرض تعیین‌کننده بودن این خصوصیت‌ها، محتمل‌ترین عاقبتی که در چشم‌انداز نزدیک می‌توان برای رژیم متصور شد، بی‌حرکتی است، راکد نگه داشتن است، کنترل است، پی گرفتن سیاستی انقباضی است. در این مرحله نظام می‌کوشد برای مهار بحران‌هایی که سیاست‌های جنبشی گره خورده با نام احمدی‌نژاد برانگیخت، به کادرها و برنامه‌هایی رو آورد که خود را ضمن ولایت‌مداری با یک سنجیدگی بوروکراتیک معرفی می‌کنند. این کار رژیم رژیم را لَخت‌تر، عبوس‌تر و خسته‌کننده‌تر از پیش می‌کند.

کار به جایی رسیده که کنترل بحران‌های داخلی سیستم، دیگر تأثیر چندانی بر رابطۀ بحرانی سیستم با محیط ندارد. اما در مقابل بحران بیشتر در درون سیستم تأثیر آشکارا تشدیدکننده‌ای بر بحران رابطه آن با محیط می‌گذارد. این امر به معنای تعیین‌کننده‌تر شدن نقش جامعه در رابطه جامعه−سیستم است.

دیه بگیرید! قاتل شناسایی نشد...

Tue, 12 Jun 2012 11:35:18 +0000

نگاهی به وضعیت پرونده کشته شدگان جنبش اعتراضی سال ۱۳۸۸

فرشته قاضی

فرشته قاضی - با نزدیک شدن به سالگرد دهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸، خانواده‌های جانباختگان اعتراض‌های مردمی نسبت به اعلام نتایج این انتخابات، می‌گویند به شکایت‌های آنها برای معرفی قاتلان فرزندانشان رسیدگی نشده است.

این خانواده‌ها می‌گویند تنها پاسخی که در قبال شکایت‌هایشان دریافت کرده‌اند، این است که با گرفتن دیه از بیت‌المال، شکایت‌های خود را مختومه اعلام کنند. این در حالی است که هیچ دادگاهی برای بررسی شکایت‌های آنها تشکیل نشده است که حکم بر پرداخت دیه صادر کرده باشد.

ده‌ها تن در جریان اعتراض‌های مردمی در طی سه سال گذشته جانباخته‌اند؛ برخی با اصابت مستقیم گلوله در خیابان‌ها، برخی بر اثر ضربه باتوم و برخی دیگر در پی بازداشت و در زندان و زیر شکنجه.

آمار دقیقی از تعداد جانباختگان وجود ندارد و حکومت تاکنون مسئولیت این کشتارها را برعهده نگرفتهاست، اما خانواده‌های نزدیک به ۶۰ تن از این جانباختگان در مصاحبه‌هایی رسمی از کشته شدن فرزندان و اعضای خانواده شان سخن گفته‌اند.

این خانواده‌ها که با طرح شکایت‌های رسمی خواهان معرفی قاتل یا قاتلان اعضای خانواده‌های خود شده‌اند تاکنون و در طی سه سال گذشته تنها یک پاسخ دریافت کرده‌اند: قاتل شناسایی نشد. درخواست دیه کنید.

۲۳ خرداد

خانواده میثم عبادی از پی‌گیر‌ترین خانواده‌های جانباختگان بعد از انتخابات بودند، اما هیچ پاسخی نگرفتند.

میثم عبادی تاکنون به عنوان اولین جانباخته بعد از انتخابات ۸۸ شناخته شده است؛ نوجوانی که به گفته پدرش هنوز ۱۷ ساله نیز نشده بود. او ۲۳ خرداد ۸۸ یعنی یک روز پس از انتخابات بحث برانگیز بر اثر شلیک گلوله جان باخت.

خانواده میثم عبادی از پی‌گیر‌ترین خانواده‌های جانباختگان بعد از انتخابات بودند، اما هیچ پاسخی نگرفتند. اصغر عبادی، پدر میثم می‌گوید: "میثم برای کمک به دختری که توسط بسیجی‌ها مورد ضرب و شتم قرار گرفته بود رفت، اما گلوله را در شکم او خالی کردند. ما شکایت کردیم و همان اوایل قاتل را بازداشت کردند و گفتند که بسیجی هست. خیلی امیدوار بودیم که او را می‌آورند دادگاه و محاکمه می‌شود ولی قاضی پرونده را عوض کردند، قاتل را آزاد کردند و در پاسخ به اعتراض ما گفتند که اشتباه بازداشت کرده بودند. پس از آن هم دیگر جواب ما را ندادند." او می‌افزاید: "بازهم پی‌گیری کردم، اما گفتند که قاتل شناسایی نشده و پرونده مختومه است."

۲۵ خرداد

۲۵ خرداد ۸۸ و سه روز پس از انتخابات که جمعیت میلیونی مردم دست به راهپیمایی مسالمت‌آمیز زدند، از پایگاه بسیج در خیابان آزادی به مردم شلیک شد. ده‌ها نفر گلوله خوردند و از جانباختگان این روز آمار دقیقی وجود ندارد.

لادن مصطفایی، همسر علی حسن‌پور می‌گوید: "آخرین جوابی که به ما دادند این بود که درخواست دیه کنید و پرونده مختومه خواهد شد."

کیانوش آسا، رامین رمضانی، علی حسن‌پور، سهراب اعرابی، مصطفی غنیان، مسعود خسروی دوست محمد، حسام حنیفه، محرم چگینی، ناصر امیرنژاد، علیرضا افتخاری، محمود رئیسی نجفی، فاطمه رجب پور، سرور برومند، داوود صدری، حسین طهماسبی، مهدی کرمی، امیرحسین طوفان‌پور، حسین اخترزند و احمد نعیم‌آبادی از جمله جانباختگان این روز هستند. شکایت‌های خانواده‌های آنها نیز نتیجه‌ای نداشته است.

لادن مصطفایی، همسر علی حسن‌پور می‌گوید: "آخرین جوابی که به ما دادند این بود که درخواست دیه کنید و پرونده مختومه خواهد شد."

این پاسخی است که به همه خانواده‌های جانباختگان داده‌اند. خانم مصطفایی می‌گوید: "گفته‌اند درخواست دیه کرده رضایت دهید تا دادگاه تشکیل دهیم. در غیر این صورت پرونده را مختومه می‌کنیم. این جوابی است که بعد از سه سال به من می‌دهند و تاکید هم دارند که علی بی گناه بوده."

۳۰ خرداد

ندا آقاسلطان، فاطمه سمسارپور، سجاد سبزعلی‌پور، بهمن جنابی، عباس دیسناد، اشکان سهرابی، مسعود هاشم‌پور، بهزاد مهاجر، مریم سودبر، سیدرضا طباطبایی، ایمان هاشمی، محسن حدادی، واحد اکبری، ابوالفضل عبدالهی، سالار طهماسبی، فرزاد جشنی، نادر ناصری، سعید عباسی‌فر گلچینی، حامد بشارتی، مریم مهرآذین، میلاد یزدان‌پناه، تینا سودی و بابک سپهر ازجمله جانباختگان در روز ۳۰ خرداد ماه هستند.

علی مطهری، نماینده اصولگرای مجلس شورای اسلامی اعلام کرده که بین ۳۰ تا ۵۰ نفر در این روز کشته شده‌اند. خانواده‌های تعدادی از آنها بارها در مصاحبه‌های مختلف از پی‌گیر‌ی‌ها و بی‌نتیجه ماندن شکایت‌هایشان سخن گفته‌اند.

عباس دیسناد، جانبازی است که بر اثر ضربات باتوم به شدت مصدوم شد و چندروز بعد جان باخت. مریم خانی ، همسر آقای دیسناد می‌گوید: "از همان ابتدا گفتند که او بر اثر سکته قلبی فوت کرده. حتی جنازه را با این شرط به ما دادند که بگوییم سکته قلبی کرده، اما ما شکایت کردیم و خواهان معرفی قاتل همسرم هستیم. گفتند که همزمان با ضربات باتوم سکته قلبی کرده است و در نهایت هم پرونده را مختومه کردند. پی‌گیری‌های ماهم نتیجه‌ای نداشت و ضربات باتوم را کاملاً نادیده گرفتند."

فاطمه سمسارپور اما در همین روز در مقابل منزل مسکونی‌اش در حالی بر اثر اصابت گلوله جان باخت که پسر دانشجویش نیز همراه با او گلوله خورد. فرزند خانم سمسارپور زنده ماند، اما شکایت خانواده او نیز به جایی نرسید. حسن میراسدالهی، همسر خانم سمسارپور می‌گوید: "هر از چندگاهی ما را احضار می‌کردند و به نوعی سر می‌دواندند. در نهایت گفتند دیه بگیرید. گفتیم ما دیه نمی‌خواهیم، قاتل را معرفی کنید. ما اصلاً دنبال قصاص هم نیستیم. فقط سئوال داریم. به ما بگویید به چه گناهی همسر من کشته شد؟"

او می‌افزاید: "هیچ دادگاهی برگزار نشد و حکم بر دیه از بیت‌المال صادر شد. ما هم که از ابتدا گفته‌ایم دیه نمی‌خواهیم. حال برخی خانواده‌ها دیه گرفتند. دیه حق آنها بود و کسی لطفی به آنها نکرده. دیه گرفتند و پرونده مختومه شد. ما دیه نگرفتیم و هیچ خبری از وضعیت پرونده نداریم که باز است یا خیر؟ مختومه شده؟ هیچ خبری نیست. پی گیری هم که می‌کنیم جوابی نمی‌گیریم."

در میان جانباختگان این روز ، پرونده ندا آقاسلطان که فیلم جانباختن او را جهانیان به نظاره نشستند، تنها پرونده‌ای است که روندی متقاوت از سایر جانباختگان طی کرده است.

آقای میراسدالهی می‌گوید: "وقتی مسئولان حاضر به پرداخت دیه هستند، پذیرفته‌اند که عزیزان ما کشته شده‌اند، اما سئوال این است که این افرادی که کشته شده‌اند را چه کسی کشته که از بیت‌المال دیه می‌دهند و چرا قاتل را معرفی نمی‌کنند؟"

زهرا نیک پیما، مادر اشکان سهرابی اما می‌گوید که دیگر برای پیگیری پرونده هم نمی‌رود. او می‌افزاید: "گفتند بیایید دیه بگیرید. من که برای دیه شکایت نکرده بودم. من قاتل بچه ام را می‌خواهم معرفی کنند و به من بگویند چرا بچه مرا کشتند. دیگر نمی‌روم و پی‌گیری هم نمی‌کنم. پرونده همینطور بماند. شاید هم مختومه کرده باشند. اگر قبول دارند که بچه‌های ما را کشته‌اند دادگاه تشکیل دهند و قاتل را معرفی کنند. اگر هم قبول ندارند پس چرا می‌خواهند به ما دیه بدهند؟"

در میان جانباختگان این روز ، پرونده ندا آقاسلطان حکایت دیگری دارد. پرونده این زن ۲۶ ساله که فیلم جانباختن او را جهانیان به نظاره نشستند، تنها پرونده‌ای است که روندی متقاوت از سایر جانباختگان طی کرده است.

هاجر رستمی مطلق، مادر ندا آقاسلطان در مصاحبه با سایت "روز" اعلام کرده بود که: " متهم به قتل را احضار کرده‌اند و تاکنون سه جلسه بازپرسی با حضور سه مظنون به قتل ندا در دادسرای جنایی تشکیل شده است که ما و وکیلمان نیز در این جلسات حضور یافتیم و منتظریم که تحقیقات به پایان برسد و پرونده به دادگاه ارسال شود. از سوی دیگر به ما گفته‌اند باید بازسازی صحنه قتل صورت بگیرد و ما منتظریم برای بازسازی صحنه به ما خبر بدهند".

عباس کارگر جاوید، مظنون اصلی پرونده، از اعضای بسیج است که مردم او را بلافاصله بعد از اصابت گلوله به ندا، گرفتند. به گفته آرش حجازی، پزشکی که هنگام جان باختن ندا بالای سر او بود، این عضو بسیج فریاد می‌زد: "نمی‌خواستم بکشمش."

به فاصله چند هفته، عکس‌ها و مشخصات عباس کارگر جاوید در رسانه‌های اینترنتی و در سطح وسیعی منتشر شد و خانواده ندا به عنوان مظنون به قتل دخترشان از او شکایت کردند.

تیر ۸۸

پرونده جانباختگان بازداشتگاه کهریزک، تنها پرونده‌ای است که در دادگاه مورد رسیدگی قرار گرفته و منجر به صدور حکم شد؛ آن هم برای عاملان این رونده نه آمران آن.

رامین آقازده قهرمانی و احمد نجاتی کارگر، دو جانباخته‌ای که پس از آزادی از زندان بر اثر شکنجه‌های صورت گرفته جان باختند، از پرونده کهریزک کنار گذاشته شدند و پرونده سه جانباخته دیگر یعنی امیر جوادی فر، محمد کامرانی و محسن روح الامینی در دادسرای نظامی مورد بررسی قرار گرفت و برای عوامل بازداشتگاه کهریزک حکم صادر شد.

خانواده‌های جانباختگان کهریزک از قصاص گذشت کردند و خواستار محاکمه آمران این بازداشتگاه شدند. سعید مرتضوی، حداد دهنوی و علی اکبر حیدری‌فر سه قاضی متهم در این پرونده هستند که خانواده‌های جانباختگان از آنها شکایت کرده‌اند.

براساس اعلام اطلاعیه روابط عمومی سازمان قضایی نیروهای مسلح، برای دو تن از عوامل کهریزک به اتهام ضرب و جرح منجر به قتل، حکم قصاص صادر شد و دیگر عوامل این بازداشتگاه به انفصال موقت از خدمت، حبس ، شلاق و جریمه نقدی محکوم شدند.

خانواده‌های جانباختگان کهریزک از قصاص گذشت کردند و خواستار محاکمه آمران این بازداشتگاه شدند. سعید مرتضوی، حداد دهنوی و علی اکبر حیدری‌فر سه قاضی متهم در این پرونده هستند که خانواده‌های جانباختگان از آنها شکایت کرده‌اند. تاکنون به اتهامات آنها رسیدگی نشده، اما علی کامرانی، پدر محمد کامرانی به خبرگزاری مهر گفته است: "اخیراً حیدری فرد، معاون مرتضوی و یکی از متهمان پرونده بازداشت شده و دادسرا هم قول داده است که تا پایان این ماه و یا اوایل ماه آینده کیفرخواست سعید مرتضوی صادر می‌شود."

بازداشت علی اکبر حیدری‌فرد نه در ارتباط با پرونده کهریزک که به دلیل اسلحه‌کشی او در یک پمپ بنزین صورت گرفته است. آقای کامرانی گفته است: "پرونده ابتدا در دادسرای قضات تشکیل و برای تکمیل به دادسرای کارمندان ارجاع داده شد و در نهایت در دادگاه عمومی نیز رسیدگی شد. به زودی نیز با صدور کیفرخواست، پرونده به دادگاه کیفری استان تهران فرستاده خواهد شد."

سعید مرتضوی از سوی محمود احمدی‌نژاد به سمت ریاست صندوق تامین اجتماعی منصوب شده و همزمان ریاست ستاد مبارزه با قاچاق ارز و کالا را نیز عهده‌دار است.

براساس گزارش خبرگزاری مهر، دادستان سابق تهران که در پرونده حادثه کهریزک متهم بود، بیش از این در زمینه‌های معاونت در قتل، نقض حقوق شهروندی و هتک حیثیت ناجا تفهیم اتهام شده و پرونده کهریزک هنوز مفتوح است.

رامین پوراندرجانی، دیگر جانباخته مرتبط با کهریزک است که پرونده شکایت خانواده‌اش مسکوت مانده است. او پزشک وظیفه‌ای بود که قربانیان کهریزک را معاینه کرده بود. رضاقلی پوراندرجانی، پدر رامین می‌گوید: "پرونده را مسکوت گذاشتند. بارها به دادسرای جنایی تهران رفتم و کسی پاسخگو نبود. در دادگاه کهریزک هم شکایت ما را نادیده گرفتند."

علت جان باختن رامین پوراندرجانی را ابتدا سکته قلبی و سپس خودکشی عنوان کردند، اما در نهایت گفتند پزشکی قانونی علت مرگ را مسمومیت تشخیص داده است. به گفته پدر رامین پوراندرجانی هیچ دادگاهی برای بررسی علت مرگ او تشکیل نشد.

عاشورای ۸۸

سیدعلی موسوی، شهرام فرج‌زاده، امیرارشد تاجمیر، شاهرخ رحمانی، شبنم سهرابی، مصطفی کریم‌بیگی، مهدی فرهادی‌راد، محمدعلی راسخی‌نیا و جهانبخت پازوکی جانباختگان عاشورای ۸۸ هستند. خانواده‌های آنها نیز همان پاسخی را دریافت کرده‌اند که سایر جانباختگان پس از انتخابات.

سیدعلی موسوی، شهرام فرج‌زاده، امیرارشد تاجمیر، شاهرخ رحمانی، شبنم سهرابی، مصطفی کریم‌بیگی، مهدی فرهادی‌راد، محمدعلی راسخی‌نیا و جهانبخت پازوکی جانباختگان عاشورای ۸۸ هستند.

راحله فرج‌زاده، خواهر شهرام فرج‌زاده می‌گوید: "برادر من خیلی پی‌گیری می‌کرد. می‌گفت وکیل خیلی خوبی گرفته‌ام و خیلی امیدوار بود که حداقل مسولان مسئولیت را برعهده خواهند گرفت و لااقل ابراز تاسف خواهند کرد، اما متاسفانه طوری رفتار کردند که او نیز ناامید شد. می‌گفت یواش یواش متوجه شدم پشت من می‌ایستند و مسخره می‌کنند. نیشخند می‌زنند و بی‌احترامی می‌کنند. عاقل اندر سفیه نگاه می‌کنند که اگر باور کرده‌ای به نتیجه می‌رسی احمق هستی و ..."

او می‌افزاید: "پدر من ویلچرنشین است. یک روز آمدند و او را با خود بردند. نمی‌دانم چه گفته‌اند و او را چگونه ترسانده‌اند که دیگر هیچ حرفی نمی‌زند. حتی به ما نمی‌گوید که چه گفته‌اند. این پاسخی هست که خانواده من دریافت کرده. برادرم می‌گفت فقط ما را سر دواندند و اذیت کردند. بعد هم گفتند که برای چی پی‌گیری می‌کنید؟ هیچ جوابی هم ندادند." شهرام فرج زاده، روز عاشورای ۸۸ توسط ماشین نیروی انتظامی زیر گرفته شد و جان باخت.

مصطفی کریم‌بیگی، دیگر جانباخته این روز است که با اصابت گلوله بر پیشانی‌اش جان باخته است. مادرش می‌گوید: "گفتند بیا دیه بگیر. گفتم من از روز اول هم اعلام کرده بودم دیه نمی‌خواهم. دیه به چه درد من می‌خورد من قاتل پسرم را می‌خواهم، اما پرونده را دیگر مسکوت گذاشتند. به همه خانواده‌ها همین را گفته‌اند که بیایید دیه بگیرید. دیه حق ماست، اما ما قاتل فرزندانمان را می‌خواهیم. بچه‌های ما با دست خالی رفتند. آنها فقط اعتراض داشتند، اما پاسخ‌شان را با گلوله دادند."

۲۵ بهمن ۸۹

محمد مختاری و صانع ژاله، دو جانباخته ۲۵ بهمن ۸۹ هستند که هر دو با اصابت گلوله جان باخته‌اند. مجید مختاری ، برادر محمد می‌گوید که پرونده شکایت آنها در دادسرای اوین است: "هربار پدرم برای پی گیری رفته، گفته‌اند که در حال تحقیقات هستیم و هنوز قاتل پیدا نشده است. یعنی پرونده مسکوت مانده است و رسیدگی نمی‌کنند".

محمد مختاری و صانع ژاله از سوی مسئولان به عنوان بسیجی معرفی شدند، اما خانواده‌های این دو جانباخته در مصاحبه با رسانه این امر را تکذیب کرده‌اند و رسماً اعلام کردند که آنها معترض بوده‌اند.

یکی از نزدیکان صانع ژاله نیز می‌گوید: "پرونده خانواده صانع نیز در دادسرای اوین است. چندبار با آنها تماس گرفته‌اند که به این دادسرا بروند، اما آنها نرفتند و سکوت کردند. چون خوب می‌دانند که قاتل معرفی نخواهد شد و در نهایت به یک دیه بسنده خواهد شد. آنها هم که دیه نمی‌خواهند."

محمد مختاری و صانع ژاله از سوی مسئولان به عنوان دو بسیجی معرفی شدند و جنازه آنها بر دستان لباس شخصی‌ها و نیروهای امنیتی تشییع شد، اما خانواده‌های این دو جانباخته در مصاحبه با رسانه این امر را تکذیب کرده‌اند و رسماً اعلام کردند که آنها معترض بوده‌اند.

اینها تنها نمونه‌هایی از جانباختگان بعد از انتخابات هستند و بسیاری از خانواده‌های جانباختگان به دلیل فشارهای امنیتی سکوت اختیار کرده‌اند. از سوی دیگر حکومت تاکنون حاضر به پذیرش مسئولیت این قتل‌ها و یا توضیحی درباره تعداد جانباختگان و علت مرگ آنها نشده است لذا هیچ آمار دقیقی در این زمینه وجود ندارد.

در همین زمینه:

جنبش کارگری و تردید نسبت به رهبران جنبش سبز

اقلیت‌ها و ظرف محدود جنبش سبز

خاستگاه اجتماعی جنبش سبز

نقش رسانه‌ها در جنبش اعتراضی مردم ایران

جنبش سبز و آرمان‌های جوان ایرانی

جنبش سبز و اعتماد کارگران

آیا جنبش زنان مرده است؟

Maryam — Mon, 11 Jun 2012 12:29:34 +0000

مریم حسین‌خواه

مریم حسین‌خواه - آیا جنبش زنان ایران در پی حوادث پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸ دچار افول شده است؟ این سئوالی است که در سه سال گذشته و با شدت گرفتن سرکوب‌ها در ایران بار‌ها مطرح شده و‌ گاه تا آنجا پیش رفته که برخی، از "مرگ جنبش زنان" سخن گفته‌اند و مدعی شده‌اند که عواملی همچون سرکوب‌های گسترده و مهاجرت اجباری شمار زیادی از اعضای این جنبش، فعالیت آن را "متوقف و بدون تاثیر" کرده است.

پاسخ دادن به این سئوال اما از سویی نیازمند شناخت ساختار جنبش زنان و شیوه‌های مختلف آن است و از سوی دیگر نیازمند درک وضعیتی که نه تنها این جنبش، بلکه جامعه مدنی ایران در سال‌های اخیر دچار آن شده است. با تعریف کلاسیک از یک جنبش اجتماعی و زیر ذره‌بین گذاشتن آن بخش از فعالیت‌های جنبش زنان که در رسانه‌ها منعکس شده است، شاید به آسانی بتوان حکم مرگ یا تضعیف نزدیک به موت این جنبش را اعلام کرد، اما نگاهی فرا‌تر از این چارچوب‌ها، شاید پاسخی دیگر به این پرسش داشته باشد و بتواند تصویری روشن‎‌تر از وضعیت فعلی جنبش زنان و تاثیر رخدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری در ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ بر آن، نشان بدهد.

تصویری که از جنبش زنان دیده می‌شود

سه سال پیش در آستانه انتخابات ریاست جمهوری، با وجود آنکه فعالیت بسیاری از نهادهای مدنی مستقل زنان در اثر فشارهای مستقیم و غیرمستقیم حاکمیت متوقف شده بود و نهادهای باقی مانده بیشتر در قالب کمپین‌ها و ائتلاف‌های میان گروهی بودند و زیر سایه تهدیدهای مداوم امنیتی به کار خود ادامه می‌دادند، جنبش زنان هنوز آنقدر قدرت داشت که بتواند یکی از فراگیرترین ائتلاف‌های خود را برای مخالفت با لایحه حمایت از خانواده تشکیل دهد و در نهایت آن را از دستور کار مجلس خارج کند، به حضور خیابانی خود برای گفت‌وگوی چهره به چهره با مردم درباره نابرابری‌های حقوقی ادامه دهد و حتی در روزهای تبلیغات انتخاباتی با راه‌اندازی "همگرایی جنبش زنان برای طرح مطالبات درانتخابات" در خیابان‌های شهر به طرح مطالبات زنان بپردازد.

جلوه جواهری: ادامه فعالیت در قالب گروه‌های کوچک و پراکنده‌ای است که سعی در ارتباط با هم دارند؛ از همین رو شاید داوری کلی در مورد جنبش زنان- که عموماً براساس گزارش‌های رسانه‌ای صورت می‌گیرد- این است که جنبش دچار رکود و سکون شده است

کمی پیشتر از آن در نخستین سال‌های روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد، تجمع‌های خیابانی جنبش زنان همچنان ادامه داشت و با توقف این حضور خیابانی گسترده به خاطر بازداشت‌ها و فشار متمرکز نیروهای امنیتی، فعالیت کمپین‌های زنان هیچ‌گاه متوقف نشد و در مقاطعی موفق به تحقق حداقلی برخی خواسته‌های خود نیز شدند.

اکنون، با گذشت سه سال از آغاز سرکوب‌های فراگیر جامعه مدنی در ایران، کمتر نشانی از فعالیت‌های جمعی، فراگیر و علنی از سوی جنبش زنان دیده می‌شود و این شاید محوری‌ترین استدلال افرادی باشد که قائل به افول جنبش زنان در ایران هستند. علاوه بر برخی افراد خارج از جنبش زنان که به صراحت از تضعیف و افول جنبش زنان سخن می‌گویند، برخی فعالان جنبش زنان از جمله افرادی که همچنان به فعالیت‌های خود در ایران ادامه می‌دهند نیز به تغییر شرایط فعالیت در جنبش زنان و نحوه عملکرد آن اذعان دارند.

نفیسه آزاد، از فعالان کمپین یک میلیون امضا که در ایران به فعالیت خود در حوزه زنان ادامه می‌دهد در یادداشتی که شهریورماه سال ۱۳۹۰ نوشته است، می‌گوید: "مدت‌هاست در حوزه زنان، اثری از فعالیت درخور، موضع‌گیری به جا و موثر، یا از همه مهم‌تر عمل جمعی که معنای جنبش را در ذهن تداعی کند، نمی‌بینیم."

اینگونه انتقادات درونی اگرچه با انتقادات برخی فعالان سیاسی همچون علی افشاری که شکل نگرفتن اعتراض‌های خیابانی از سوی جنبش زنان در روز هشتم مارس را نشانه "رکود" این جنبش دانسته و اقداماتی همچون ظرفیت‌سازی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی، آگاهی‌رسانی و ادامه انتشار رسانه‌های اینترنتی را "به منزله وجود جنبش اجتماعی" نمی‌دانند، متفاوت است، اما در هرحال نشان از تغییر در وضعیت جنبش زنان دارد. حتی اگر دلیل این تغییر چنان که نسیم سرابندی‌زاده، دبیر سابق کمیسیون زنان دفتر تحکیم می‌گوید، رسانه‌ای نکردن فعالیت‌ها باشد.

کم نیستند افرادی همچون محمد مالجو، اقتصاددان و استاد دانشگاه که "مهاجرت انبوهی از فعالان جنبش زنان" در سال‌های اخیر را موجب "تضعیف جنبش زنان در داخل کشور" می‌دانند و معتقدند: "صدای مخالف مهاجران معترض در بهترین حالت فقط در فضای مجازی طنین می‌یابد که فضایی مناسب برای آگاهی‌رسانی است و برای سازماندهی که مشکل فعلی جنبش زنان است، کارساز نیست."

نسیم سرابندی‌زاده که پس از وقایع سال ۱۳۸۸ در دانمارک اقامت دارد، چندی پیش به رادیو زمانه گفت: "حرکت‌های خردی که همچنان در داخل شبکه‌های زنان وجود دارد، در شرایط فعلی چندان نشانه و فرصت بروز ندارد و اگر فعالیتی باشد مثلاً در حد کتابخوانی و پخش بروشور، فعالان صلاح می‌بینند آن را رسانه‌ای نکنند تا از سرکوب بگریزند."

منتشر نکردن خبر برگزاری کارگاه‌های آموزشی از سوی فعالان کمپین یک میلیون امضا برای ۴۰۶ نفر در فاصله شهریور ۱۳۸۸- ۱۳۸۹ در شهرهای تهران، رشت، اصفهان و ساری، یکی از همین فعالیت‌ها بود که برای تضمین ادامه کار، تنها پس از اتمام کارگاه‌ها در یک گزارش کوتاه از آن یاد شد. این‌گونه فعالیت‌ها که با چراغ خاموش و به منظور کادرسازی و حفظ ارتباطات موجود انجام می‌شود اما فقط بخشی از تصویری است که می‌تواند وضعیت کنونی جنبش زنان را نشان دهد.

بخش دیگری از این تصویر چنانکه جلوه جواهری، از دیگر فعالان مقیم ایران کمپین یک میلیون امضا در گفت‌وگو با رادیو زمانه می‌گوید: "ادامه فعالیت در قالب گروه‌های کوچک و پراکنده‌ای است که سعی در ارتباط با هم دارند؛ گروه‌هایی که برخی اعضای آن به کلی ارتباط خود را با فعالان پیشین از دست داده‌اند یا افراد جدیدی هستند که هرگز با این فعالان قدیمی ارتباط نداشته‌اند، از همین رو شاید داوری کلی در مورد جنبش زنان- که عموماً براساس گزارش‌های رسانه‌ای صورت می‌گیرد- این است که جنبش دچار رکود و سکون شده است."

در حالیکه جلوه جواهری نسبت به ادامه فعالیت این گروه‌های کوچک و جذب نیروهای جدید از سوی آنها اظهار خوش‌بینی می‌کند و آن را نشانه‌ای از "روشن بودن خواسته‌های جنبش زنان" می‌داند، این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که نبود واکنش جدی و فراگیر نسبت به بسیاری از رخدادهای حوزه زنان همچون تبعیض‌های جنسیتی مستتر در قانون جدید مجازات اسلامی، تفکیک‌ها و تبعیض‌های جنسیتی اعمال شده در دانشگاه‌ها، ابلاغ محدودیت‌های جدی برای اشتغال زنان و حتی بازداشت گسترده فعالان جنبش زنان و ده‌ها مورد دیگری که پیش از این به طور حتم واکنش گسترده فعالان زن را در پی داشت، در ساختن تصویر کنونی جنبش زنان لااقل برای مخاطبان بیرونی که حرکت جنبش زنان را از نگاه رسانه‌ها دنبال می‌کند، تاثیرگذار بوده است.

حرکت‌های مقطعی همچون اعتراض به گسترش خشونت‌ علیه زنان در جامعه، راه‌اندازی کمپین مبارزه با اسیدپاشی، انتشار بیانیه‌های جمعی از سوی فعالان داخل و خارج از کشور در آستانه روز جهانی زن یا اعتراض به بازداشت اعضای جنبش زنان و... نیز با تمام تاثیرگذاری خود موفق به ترمیم این تصور نشده‌اند.

زندان، سکوت، مهاجرت یا چراغ‌ها خاموش

سرکوب‌های اعمال شده از سوی حاکمیت، از مهم‌ترین عوامل تاثیرگزار در وضعیت فعلی جنبش زنان است و چنانکه آسیه امینی اردیبهشت ۱۳۹۰ به کانون زنان ایرانی می‌گوید، "جنبش زنان یک سازمان سیاسی نیست که انتظار داشته باشیم در برابر سرکوب سیاسی رفتارهای پارتیزانی از خودش نشان بدهد. بنابراین طبیعی است که تا مدتی در برابر برخوردهای شدید حکومت دچار شوک می‌شود".

در سه سال گذشته ده‌ها نفر از فعالان شناخته شده و اعضای جوان جنبش زنان بازداشت شدند و تنها در یک سال نخست پس از انتخابات بیش از ۵۰ نفر از آنان راهی زندان شد. این روند با گذشت سه سال هنوز متوقف نشده است و علاوه بر آن نمی‌توان احضار‌ها، بازجویی‌ها و تهدیدهای مدام نیروهای امنیتی علیه فعالان جنبش زنان را نادیده گرفت.

این سرکوب‌ها از سویی برخی فعالان را روانه زندان یا خانه نشین کرده و از سوی دیگر برخی را به مهاجرت‎های اجباری کوچ داده است. با وجود اینکه بخش دیگری از جنبش زنان علی‌رغم همه این فشار‌ها به فعالیت خود هرچند به شکلی متفاوت با قبل ادامه می‌‎دهد، اما خروج بخشی از فعالان زن که شمار زیادی از آن‌ها از چهره‌های سر‌شناس و سازمان‌دهندگان جنبش زنان هستند، یکی از فاکتورهای مهمی است که در بررسی وضعیت کنونی این جنبش باید به آن توجه شود.

در سه سال گذشته ده‌ها نفر از فعالان جنبش زنان بازداشت شدند و تنها در یک سال نخست پس از انتخابات بیش از ۵۰ نفر از آنان راهی زندان شد، این سرکوب‌ها از سویی برخی فعالان را روانه زندان یا خانه نشین کرده و از سوی دیگر برخی را به مهاجرت ‎های اجباری کوچ داده است

کم نیستند افرادی همچون محمد مالجو، اقتصاددان و استاد دانشگاه که "مهاجرت انبوهی از فعالان جنبش زنان" در سال‌های اخیر را موجب "تضعیف جنبش زنان در داخل کشور" می‌دانند و معتقدند: "صدای مخالف مهاجران معترض در بهترین حالت فقط در فضای مجازی طنین می‌یابد که فضایی مناسب برای آگاهی‌رسانی است و برای سازماندهی که مشکل فعلی جنبش زنان است، کارساز نیست."

این حضور مجازی اما تمامی ماجرا نیست و تجربه‌های پیشین این جنبش در ارتباط با فعالان حقوق زنان ایرانی مقیم خارج از کشور نشان می‌دهد که اعضای این جنبش می‎توانند با فعالیت بر مبنای مدل دوی امدادی، هرکدام بخشی از کار را انجام داده و مرحله بعدی را به عهده آن بخش از جنبش بگذارند که دسترسی مناسب‌تری به ابزارهای لازم دارد.

علاوه بر این، حرکت بر پایه ظرفیت‌سازی‌هایی که از سال‌ها پیش در جنبش زنان انجام شده است،

می‌تواند مانعی دیگر بر فروپاشی و تضعیف آن در شرایط خروج بخشی از اعضای آن از ایران باشد و چنانکه مینو مرتاضی لنگرودی، از اعضای مادران صلح اسفند ۱۳۹۰ در مصاحبه با کانون زنان ایرانی می‌گوید این جنبش می‌تواند به مثابه "موجود زنده" موفق به "ترمیم و بازسازی" خود شود. به گفته او که همچنان از تهران پیگیر فعالیت‌هایش در حوزه زنان است، "وقتی محدودیت‌های امنیتی پیش آمد بخشی از فعالان جنبش زنان مجبور به مهاجرت شدند و وقفه‌ای کوتاه در روند فعالیت‌های برابری خواهانه زنان ایجاد شد. در حالی که در واقعیت، فضاسازی‌های سال‌های قبل و بذری که نخبگان کاشته بودند به بار نشست. هر چند نقش آوانگارد زنان نخبه کمتر شده، اما در بدنه و متن اجتماع زن باوری به مدد زنان کنشگر جنبش زنان در دیگر خرده جنبش‌های اجتماعی نهادینه‌تر شده است".

اعضای جدیدی که در همین دوران سرکوب، کم کم به جنبش زنان اضافه شده‌اند و گهگاه نام‍شان از گوشه و کنار شنیده می‌شود و یا بدون شنیده شدن نامشان، کارشان دیده می‌شود، نشانه‌ای از روند رو به ترمیم بدنه جنبش زنان است که می‌تواند خلاء خروج بخشی از نیروهای این جنبش را پر کند، آنچه اما همچنان بر جنبش زنان تاثیر منفی خواهد گذاشت، مرزبندی بین اعضای داخل و خارج از کشور در این جنبش است. این مرزبندی و آنچه گهگاه در شیوه‌های ارتباطی فعالان داخل ایران و فعالان خارج شده از ایران دیده می‌شود، حاکی از بی‌تجربگی هر دو طرف در یافتن راه‌های جدید برای واکنش هماهنگ و مشترک است و چنانکه نفیسه آزاد نیز معتقد است: "در جنبش زنان هنوز این ابتکار یا خلاقیت وجود ندارد که این پراکندگی جغرافیایی را به ابزار قدرت تبدیل کند."

جنبش سبز و جنبش زنان: همکاری یا استحاله؟

با وجود اهمیت سرکوب جنبش زنان و مهاجرت اجباری شماری از اعضای آن که یکی دیگر از تبعات این سرکوب بود، آنها را نمی‌توان تنها عوامل موثر در وضعیت فعلی جنبش زنان دانست و بخش دیگر از اتفاق‌های رخ داده در بدنه جنبش زنان، به فراگیر شدن جنبش سبز، به مثابه یک جنبش سیاسی و چگونگی برخورد زنان جوان فعال در جنبش زنان با آن برمی‌گردد.

به "حاشیه" رفتن برخی فعالیت‌های جنبش زنان، نقطه مشترک بسیاری از تحلیل‌هایی است که وضعیت فعلی این جنبش را رصد می‌کنند. اما آیا همانگونه که برخی اعلام کرده‌اند، این حاشیه‌‌ همان "افول" جنبش زنان است، یا آنگونه که فعالان این جنبش می‌گویند تنها شاهد تغییری در "نقشه نیروهای جنبش" هستیم

پروین اردلان، در گفت‌وگو با رادیو زمانه بخشی از این مواجهه را "استحاله" جنبش زنان در جنبش سبز می‎داند و معتقد است که این امر در عمل به استقلال جنبش ضربه وارد کرده است. این فعال حقوق زنان، مارس ۲۰۱۱ نیز در مصاحبه با سایت دانشجو نیوز، "توقف فعالیت اکثر گروه‌های زنان در پیش از انتخابات ۱۳۸۸ به خاطر شرایط سرکوب"، "وجود تنوع و اختلاف آرای بالا در جنبش زنان"، "رویکرد معطوف به کاندیدا به جای مطالبات در انتخابات ۱۳۸۸" و "هیجان بالای سیاسی در دوران انتخابات" را از جمله عواملی عنوان کرده بود که جنبش زنان را در روزهای پس از انتخابات در حاشیه قرار دادند؛ در حاشیه قرار گرفتنی که در واکنش‌های بعدی جنبش زنان در رخدادهای پس از انتخابات تاثیرگذار بود و تا مدتی آن را دچار شوک و سکوت کرد.

محبوبه عباسقلی‌زاده نیز اسفند ۱۳۸۸ در مقاله‌ای که به بررسی چگونگی مواجهه جنبش زنان با جنبش سبز پرداخته است، می‌گوید: "مهم‌ترین تغییری که جنبش زنان در سال ۸۸ با آن مواجه شد، ظهور بدنه اجتماعی جنبش زنان در بستر حرکت‌های اعتراضی سبز، پیشی جستن آن‌ها از رهبران متعارف جنبش زنان و مرئی شدن نوعی عاملیت مستقل و معطوف به تغییرات دمکراتیک در بین آن‌ها بوده است."

وی اما از این تغییرات با عنوان "تغییر نقشه نیروهای جنبش زنان" یاد می‌کند و معتقد است که از یکسو، جنبش سبز باعث "مرئی" شدن نقش زنان در "کاهش خشونت‌های خیابانی و یا شکستن کلیشه‌های جنسیتی در کنش‌های اعتراضی" شد و از سوی دیگر سرکوب‌های حکومت، "نیروهای مدنی جنبش زنان" را به حاشیه برد.

حرکت با چراغ خاموش

به "حاشیه" رفتن برخی فعالان و فعالیت‌های جنبش زنان، نقطه مشترک بسیاری از تحلیل‌هایی است که وضعیت این جنبش را پس از اعتراض‌های سه سال پیش رصد می‌کنند. اما آیا همانگونه که برخی روزنامه‌نگاران، فعالان سیاسی و افراد دانشگاهی اعلام کرده‌اند، این حاشیه‌‌ همان "افول" یا "مرگ" جنبش زنان است، یا آنگونه که فعالان این جنبش می‌گویند تنها شاهد تغییری در "نقشه نیروهای جنبش" هستیم.

جلوه جواهری در گفت‌وگو با زمانه با اشاره به اینکه در حال حاضر جنبش‌های اجتماعی در ایران از جمله جنبش زنان به دلیل شرایط فشار در "شکلی پنهان‌تر" به حرکت ادامه دهند، می‌گوید: "با این وجود شکل پنهان فعلی جنبش زنان به هیچ وجه قابل قیاس با شکلی که در دهه ۶۰ داشته نیست. یعنی این شکل فعالیت نوعی سکون نیست، چرا که شرایط کنونی و حرکتی که زنان پیش برده‌اند با شرایط قبل از باز شدن نسبی فضا در نیمه دوم دهه ۷۰ و نیمه اول دهه ۸۰ فرق می‌کند. جنبش زنان همچنان در حال پیشروی است و پروژه‌هایی را در دست انجام دارد و سعی می‌کند به جذب نیرو و هدایت این پروژه‌ها بپردازد، اما با شکلی متفاوت از سال‌های گذشته یعنی به نوعی با دست‌های بسته‌تر در رسانه‌ای کردن فعالیت‌ها."

وی ادامه می‌دهد: "تغییر عمده‌ای که در شکل فعالیت ایجاد شده بیش از همه در اندازه حرکت‌ها و ائتلاف‌های درون جنبش برای پیگیری مطالبات نمایان است. اگر در نیمه اول دهه ۸۰ به این ضرورت و توانایی رسیده بودیم که می‌بایست با خرد جمعی و ائتلاف‌های بزرگ حول محورهای مشترک به فعالیت بپردازیم اکنون می‌دانیم که چنین چیزی در شرایط کنونی ممکن نیست حداقل به دو دلیل؛ اول آنکه به قدری فشارهای امنیتی و از بالا بر جنبش‌های اجتماعی در ایران بالاگرفته که هم به تضعیف یا از بین رفتن نهادهای زنان، چه دولتی چه نیمه دولتی و چه مستقل از دولت منجر شده است و هم بسیاری از نیروهای جنبش در سال‌های گذشته یا به زندان افتاده‌اند یا تحت فشارهای موجود، به خارج از ایران مهاجرت کرده‌اند و پناهنده شده‌اند. از طرف دیگر این فشار‌ها در عمل فرصتی را برای جمع شدن در اشل بزرگ فراهم نمی‌کند."

پروین اردلان: یکی از آموزه‌های فعالیت در جنبش زنان برای من، باز نایستادن در هر حالتی بوده است. به عبارتی حفظ نیرو از یک سو و استراتژی از سوی دیگر. اگر فعالیت‌های محفلی پاسخگو نبود، به تشکیل گروه روی آوردیم. اگر اجازه تشکیل گروه نداشتیم در گروه‌های دیگر فعال شدیم. اگر امتیاز نشریه نداشتیم، خبرنامه منتشر کردیم. اگر خبرنامه را می‌گرفتند به سایت و شبکه‌های مجازی برای ارتباط روی آوردیم

پروین اردلان نیز بدون وارد شدن به استدلال‌های نظری از منظری دیگر و با یادآوری تجربه چندین و چند ساله خود در جنبش زنان، درباره "افول یا صعود" آن سخن می‌گوید: "یکی از آموزه‌های فعالیت در جنبش زنان برای من، طی سی سال گذشته، باز نایستادن در هر حالتی بوده است. به عبارتی حفظ نیرو از یک سو و استراتژی از سوی دیگر. اگر فعالیت‌های محفلی پاسخگو نبود، به تشکیل گروه روی آوردیم. اگر اجازه تشکیل گروه نداشتیم در گروه‌های دیگر فعال شدیم. اگر امتیاز نشریه نداشتیم، خبرنامه منتشر کردیم. اگر خبرنامه را می‌گرفتند به سایت و شبکه‌های مجازی برای ارتباط روی آوردیم. اگر مانع تجمع و ارتباطمان با مردم شدند به اقدامات چهره به چهره پرداختیم. اگر مانع تشکیل گروه و ارتباط با فعالان جنبش‌های دیگر در ایران و خارج از ایران شدند به تشکیل ائتلاف و کمپین و شبکه پرداختیم. اگر شبکه‌ها ضعیف می‌کنند گروه‌هایی را که دردل این شبکه‌ها شکل گرفته‌اند عینیت بخشیم… واقعاً نهادینه کردن ایستایی تنها خطر بزرگ ما در جنبش زنان بوده است."

سکوت جنبش زنان در برابر وقایعی همچون تصویب قوانین جدید تبعیض‌آمیز یا انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفندماه گذشته، از دیگر موارد محل مناقشه درباره علائم حیات این جنبش است، اما باید توجه داشت که علاوه بر مشکلات ساختاری و موانع ناشی از سرکوب، شیوه مواجهه با دولت نیز در دوران پس از انتخابات ریاست جمهوری تبدیل به یکی از مسائل قابل بحث در نهادهای مدنی و سیاسی مخالف دولت شده و تا تحریم انتخابات مجلس از سوی احزاب سیاسی مخالف دولت که پیش از این دستی در قدرت داشته‌اند پیش رفته است. در واقع اگر در شرایط پیش از انتخابات فضای حداقلی برای طرح مطالبات از دولت و مجلس وجود داشت، در دوران پس از انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸، بسیاری از خواسته‌های مدنی به تغییرات اساسی‌تر و بنیادین سیاسی گره خورده است؛ گرهی که لزوماً به نفع جنبش زنان نیست و دست حاکمیت را برای تدوین و اجرایی کردن قوانین نابرابر باز خواهد گذاشت.

فعالیت علنی و شفاف که تا پیش از این شیوه کار تعریف شده و پذیرفته شده در جنبش زنان بود و چالش‌های موجود در کارایی آن در نظم نوین سیاسی حاکم بر ایران، از دیگر مسائل مورد مناقشه در این زمینه است. محمد مالجو، اقتصاددان و استاد دانشگاه اسفندماه سال ۱۳۹۰ به سایت تغییر برای برابری می‌گوید: "هنوز در فضای جدید به این پرسش پاسخ داده نشده است که آیا استراتژی جنبش زنان کماکان بازی در زمین قانون است یا معطوف به فراتررفتن از نظم موجود سیاسی و اقتصادی. ایضاً هیچ مشخص نیست که جنبش زنان کماکان برای تحقق تغییرات حقوقی تلاش می‌کند یا از گفت‌وگو با تالارهای قدرت به تمامی مأیوس شده است."

با وجود ابهام موجود در تعیین چگونگی و محدوده ارتباط با حاکمیت، به عنوان تنها نهادی که قدرت تغییر قوانین نابرابر، به عنوان یکی از اساسی‌ترین خواسته‌های جنبش زنان را دارد و تاثیری که این مسئله در همکاری‌های مشترک فعالان زن داخل و خارج از ایران می‌گذارد، یک مسئله همچنان شفاف است و آن اینکه جنبش زنان یا حداقل بخشی از آن که پیش از این نیز کار در بدنه جامعه و گفت‌وگوی چهره به چهره با مردم را در دستور کار خود قرار بود، همچنان و با همه محدودیت‌های پیش رو، به این شیوه خود پایبند است و با چراغی که گاه روشن، گاه خاموش و گاه سوسو می‌زند، قدم به قدم جلو می‌رود. پخش بروشور در خیابان‌های رشت در آستانه هشتم مارس امسال، اعتراض به خشونت علیه زنان در روز بیست و پنجم نوامبر سال گذشته در خیابان‌های تهران، دیدار با خانواده‌های زندانیان سیاسی، کارهای میدانی و حتی عمومی که رسانه‌ای نمی‌شوند و واکنش‌های جنبش زنان ایران در مخالفت با خطر جنگ احتمالی، همه و همه نشانه‌هایی کوچک اما امید بخش از ادامه این راه است. در خارج از ایران نیز با وجود اینکه هنوز راهی برای همکاری‌های مشترک و مستمر در بین فعالان جنبش زنان پیدا نشده است، اما شکل‌گیری نهادهای مدنی همچون "عدالت برای ایران" و رسانه‌هایی همچون "پل‌هایی برای زنان"، "زن‎نگار" و "زنان تی‌وی"گواهی دیگر بر تلاش این بخش از جنبش برای پیگیری اهدافی است که در ایران نیز با دستانی بسته‌تر آن را دنبال می‌کرده‌اند.

در همین زمینه:

جنبش کارگری و تردید نسبت به رهبران جنبش سبز

اقلیت‌ها و ظرف محدود جنبش سبز

خاستگاه اجتماعی جنبش سبز

نقش رسانه‌ها در جنبش اعتراضی مردم ایران

جنبش سبز و آرمان‌های جوان ایرانی

جنبش سبز و اعتماد کارگران

نیلوفر بیضایی: «پیش از ۲۲ خرداد هم فضا باز نبود»

Sun, 10 Jun 2012 23:30:54 +0000

گفت‌و‌گوی سارا روشن از رادیو زمانه با نویسندگان و هنرمندان ایران در سومین سالگرد ۲۲ خرداد

سارا روشن

سارا روشن در گفت‌و‌گو با نیلوفر بیضایی- ۲۲ خرداد و رویدادهای پس از آن، نه تنها فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد، بلکه از نظر فرهنگی هم پیامدهای بسیاری داشت.تا پیش از این تاریخ، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و ناشران در کشور، زیر سقف سانسور و در چهارچوب قانون فعالیت می‌کردند. نهادهای ادبی مستقل، هرچند از امکانات کافی برخوردار نبودند، اما می‌توانستند از میان آثار شاخص ادبی، اثری را انتخاب کنند و به نویسنده‌ آن جایزه بدهند.

برخی از این جوایز مانند «جایزه‌ ادبی مهرگان»، «روزی روزگاری» و هم‌چنین «جایزه‌ی گلشیری» از اعتبار برخوردار بودند و این اعتبار را به نویسندگان جوان می‌بخشیدند و خواننده‌ها هم به‌‌ همان اعتبار، متوجه آثار تازه در زمینه‌ شعر و داستان می‌شدند. بعد از ۲۲ خرداد اما سانسور به شکل هوشمندانه‌تر و شدیدتری اعمال شد و کیفیت و کمیت آثار ادبی کاهش پیدا کرد.

آیا ۲۲ خرداد باعث یک مکث و یا حتی یک توقف فرهنگی در کشور ما شد؟ آیا ما می‌توانیم اکنون که مدت کوتاهی از این رویداد سیاسی می‌گذرد، به آسیب‌شناسی پیامدهای فرهنگی آن بپردازیم؟ آیا ممکن است که ما بیش از حد بدبین باشیم و در واقع ادبیات و فرهنگ و هنر ایرانی در این سال‌ها به آن حد از رشد رسیده که دیگر حتی سانسور هم نتواند رشد آن را متوقف کند؟

در سومین سالگرد ۲۲ خرداد این پرسش‌ها را با گروهی از نویسندگان و کار‌شناسان فرهنگی در میان گذاشتیم.

نیلوفر بیضایی، کارگردان تئاتر و نمایشنامه‌نویس

در این زمینه گفت‌وگویی داشتیم با نیلوفر بیضایی، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان تئا‌تر ساکن آلمان.

خانم بیضایی، با توجه به شدت گرفتن سانسور در ایران، آیا ۲۲ خرداد به معنای یک مکث و یا حتی یک توقف فرهنگی در تاریخ ماست؟

نیلوفر بیضایی - جریان فرهنگ، کار فرهنگی و در حقیقت فعالیت در این جهت، جریانی نیست که بتواند متوقف بشود - در هیچ شرایطی و در هیچ زمانی. اتفاقات ۲۲ خرداد و بعد از آن و در حقیقت به خیابان آمدن میلیون‌ها نفر در اعتراض به بسته بودن کلیه‌ فضاهای موجود در ایران، به نظر من، خود نشانه‌ای از تأثیری است که فعالیت فرهنگی و اجتماعی در تمام این سالیان بر جامعه‌ ایران گذاشته و با وجود فضای سرکوبی که بسیار شدید است و‌‌ همان موقع هم بود، نوعی اعتراض همگانی را باعث شده.

البته بعد از ۲۲ خرداد و بعد از آن سرکوب‌ها امکان فعالیت برای بسیاری از اهالی فرهنگ و هنر در ایران محدود‌تر شده است. ولی فضایی که پیش از آن هم بود، فضای چندان بازی نبود. ما مقایسه‌ خیلی عجیبی نمی‌کنیم، ما داریم در چهارچوب یک نظام توتالیتر صحبت می‌کنیم که در همه‌ زمان‌های خودش، این انحصار‌طلبی و محدود کردن فضای فرهنگی را به ما تحمیل کرده است.

فکر می‌کنم طرح این سئوال با توجه به نظامی که داریم درباره آن صحبت می‌کنیم، مقداری مشکل‌زا است. چون این سوء‌تفاهم را ایجاد می‌کند که گویا پیش از ۲۲ خرداد فضا باز بوده است.

ولی با این مسئله مواجه هستیم که بعد از ۲۲ خرداد توقیف روزنامه‌ها، بازداشت روزنامه‌نگاران و مهاجرت عظیم روزنامه‌نگاران و فعالان فرهنگی، از نویسندگان گرفته تا کارگردانان تئا‌تر و کارگردان سینما و بازیگران، یک رکود فرهنگی را در ایران به وجود آورده است.

بله از این نظر حرف شما درست است و پرسشتان هم درست است. این اتفاق افتاده و متأسفانه نسل جدیدی از تبعیدیان مجبور شده‌اند ایران را ترک کنند، تعداد زیادی هنوز در زندان هستند و کل این فضا و حرکت در این فضا سخت‌تر شده است.

اما باید این را هم در نظر بگیریم که چنین فضایی نمی‌تواند تا ابد باقی بماند. در ایران ما این تجربه را داشته‌ایم که در دهه‌های گوناگون، حتی سیاه‌ترین دوران‌ها، دوران‌هایی گذرا بوده‌اند. برای اینکه جامعه‌ ایران جامعه‌ی ایستایی نیست. به اهالی فرهنگ و هنر در ایران، از این دوره به بعد بسیار سخت گذشته است، بسیاری مجبور شده‌اند سکوت کنند و بسیاری در این سال‌ها نتوانسته‌اند کار کنند، اما تمام این‌ها دلیل بر آن نیست که فعالیت آن‌ها متوقف شده باشد. آن‌ها حتماً در حال آفرینش هنری خودشان بوده‌اند و آن را در زمان مناسبی حتماٌ به جامعه ارائه می‌کنند.

مسئله در این است که جامعه‌ ایران، جامعه‌ ایستایی نبوده و نخواهد بود. در نتیجه‌ فرهنگ و هنر ایران که بخشی از اینجامعه است هم به عنوان بخش بسیار مهم این جامعه نمی‌تواند این سکوت و سکون را بپذیرد، بلکه سعی می‌کند راه‌های تازه‌ای برای بیان خودش پیدا کند. کما اینکه می‌بینیم بسیاری از کسانی که مجبور شده‌اند از ایران خارج شوند، فعالیت مطبوعاتیشان متوقف نشده است، یا آن‌هایی هم که در ایران بوده‌اند، اگر در دوره‌هایی سکوت کرده‌اند، تلاش خودشان را برای ادامه‌ کار در عرصه‌ی عمومی متوقف نکرده‌اند.

در همین زمینه:

::دوسیه ۲۲ خرداد در رادیو زمانه::
::سارا روشن در رادیو زمانه::
::نیلوفر بیضایی در رادیو زمانه::