دره بامیان

چه کسی بودا را فروریخت؟

hosseinn — Tue, 19 Mar 2013 12:59:51 +0000

سالگرد تخریب مجسمه‌های بودا در دره بامیان در افغانستان - بخش دوم و پایانی

بیژن روحانی

بیژن روحانی - زمانی که در سال ۲۰۰۱ سخنگوی طالبان از قصد این گروه برای تخریب آن‌چه که آن را «بت‌ها و آثار غیر اسلامی» در افغانستان می‌نامید خبر داد، امواج این خبر دنیا را به شکل غیر منتظره‌ای تکان داد و افغانستان فراموش شده در غبار جنگ‌های داخلی و فقر برای بسیاری به‌ویژه در کشورهای غربی دوباره «کشف» شد.

در کنار کارزار گسترده‌ای که در رسانه‌های بزرگ برای پوشش این موضوع به راه افتاد، اینترنت نیز توانست ظرفیت‌های خود را برای جهانی کردن یک موضوع محلی به‌خوبی نشان دهد.

در این میان دولت‌ها، نهادها و مؤسسات بین‌المللی نیز برای متوقف کردن دستور ملا عمر به تکاپو افتادند. سازمان یونسکو از یک سو و تعدادی از کشورهای اسلامی از سوی دیگر به طور مستقیم با طالبان و نمایندگان آن‌ها تماس گرفتند و از آن‌ها خواستند از این‌کار خودداری کند. حتی در این میان پیشنهادهایی برای پرداخت پول به طالبان در ازای تخریب نکردن مجسمه‌‌ها نیز مطرح شد. به عنوان مثال ژاپن و موزه متروپلیتن نیویورک مبالغ کلانی پیشنهاد دادند. مدیر موزه متروپلیتن گفته بود برای آن که خیال طالبان از عدم وجود این آثار در افغانستان راحت باشد، حتی حاضر است پس از خرید این مجسمه‌ها آن‌ها را از افغانستان خارج کند.

اما شاید این همان لحظه‌ای بود که طالبان به دنبال آن بودند، لحظه‌ای طلایی برای استفاده از یک موقعیت استثنایی و پاسخ دادن حملات تبلیغاتی با یک ضد حمله جانانه. جامعه جهانی درست در لحظه‌ای پیشنهاد پرداخت پول در ازای مجسمه‌های بودا را مطرح کرد که افغانستان به دلیل حکومت طالبان و جنگ‌های داخلی تحت تحریم‌های گسترده قرار داشت. از طرف دیگر بروز یک خشکسالی سخت و دشوار و در پی آن یک قحطی نیز نفس بسیاری از مردمان افغان را به شماره انداخته بود. طالبان در ازای این پیشنهادها اعلام کرد جامعه جهانی در حالی که برای مردم افغانستان هیچ دلسوزی ندارد، حاضر است برای مشتی سنگ بی‌ارزش میلیون‌ها دلار خرج کند. به این ترتیب، طالبان از این موقعیت برای غیر اخلاقی جلوه دادن عمل جامعه جهانی و نشان دادن تضاد آن با وضعیت افغانستان سود برد.

اما آیا می‌توان این احتمال را مطرح کرد که کل ماجرای تخریب مجسمه‌ها برای جلب توجه جهانی به موضوع شرایط دشوار و فقر فزاینده در افغانستان طراحی شده بود؟ این احتمال را برخی از تحلیل‌گران از جمله فرانچونی و لنزرینی (Francioni and Lenzerini) مطرح کرده‌اند. به اعتقاد آنان چنین صحنه‌پردازی دقیقی از سوی طالبان برای تکان دادن و شوک وارد آوردن به جامعه جهانی طراحی شده بود تا توجه آن‌ها از یک‌سو به مسائل افغانستان جلب شود و از سوی دیگر طالبان را به عنوان گروه حاکم بر آن سرزمین به رسمیت بشناسند. طالبان در زمان تسلط خود بر افغانستان تنها از سوی سه کشور عربستان سعودی، پاکستان و امارات متحده عربی به رسمیت شناخته شده بود و بقیه کشورهای جهان و سازمان ملل از به رسمیت شناختن آن خودداری کرده بودند.

طالبان که زمان انفجار را با زمان عید قربان تنظیم کرده بود، به طور ضمنی «بت‌شکن» بودن خود را نیز به حضرت ابراهیم منتسب می‌کرد. درحالی‌که افغانستان با قحطی دست و پنجه نرم می‌کرد، پس از تخریب مجسمه‌ها یکصد گاو در نقاط مختلف توسط طالبان و به شکرانه این «بت‌شکنی» قربانی شدند.

از سوی دیگر هستند تحلیل‌گرانی که معتقدند مغز متفکری که پشت این ماجرای خوابیده بود، نه طالبان بلکه گروه القاعده به رهبری اسامه بن لادن بود. در حقیقت بن‌لادن از تخریب مجسمه‌‌ها به عنوان یک ابزار قوی ارتباطی با دنیای بیرون استفاده کرد. این درست در لحظه‌ای بود که القاعده اهداف خود برای جهاد جهانی علیه هژمونی غرب را اعلام کرده بود.

این نکته را نیز باید در نظر گرفت که زمانی که طالبان بر سر کار آمدند، در ابتدا و در سال ۱۹۹۹ ملا محمد عمر فتوایی مبنی بر لزوم حفظ آثار تاریخی و فرهنگی پیش از اسلام صادر کرد. او در فرمان خودش در آن زمان به این نکته اشاره کرده بود که از آن‌جایی که این مجسمه‌ها دیگر مورد پرستش کسی در افغانستان نیست، بنابراین دولت طالبان به آن به دید یک منبع درآمد نگاه می‌کند.اما بعد روند حوادث به گونه‌ای دیگر رقم خورد تا به صدور فتوای تخریب رسید. بنابراین در مرحله نخست، وجود این آثار تضادی با ایدئولوژی مذهبی طالبان نداشت. این نکته دیگری است که احتمال سیاسی بودن تصمیم طالبان را بیشتر تقویت می‌کند. بسیار محتمل است که القاعده از نفوذ خود بر طالبان استفاده کرده و آن‌ها را به سمت این عمل سوق داده باشد تا خود نیز بتواند بهره‌برداری تبلیغاتی لازم را ببرد.

به هنگام تخریب مجسمه‌ها، تصویربردار تلویزیون الجزیره اجازه یافت تا از مراحل انفجار تصویربرداری کند و سپس این تصاویر از الجزیره پخش شد. گویی پیروزی همواره به یک شاهد نیاز دارد و بدون آن صحنه کامل نیست. در افغانستانی که پس از حضور طالبان تلویزیون به طور کلی ممنوع شده بود و تمام رسانه‌ها به یک «رادیو صدای شریعت» تقلیل یافته بودند، ناگهان حضور این دوربین فیلمبرداری مهم تلقی شد. پس از تخریب کامل مجسمه‌ها نیز که چندین روز طول کشید، گروهی از روزنامه‌نگاران خارجی برای بازدید و تصویربرداری از محل دعوت شدند.

اما تناقض قضیه در آن‌جاست که کسانی که علیه هرگونه تصویر، شمایل و پیکره‌ای در افغانستان جهاد می‌کردند و معتقد به نابودی آن‌ها بودند، در عمل خودشان نیازمند تصاویر تلویزیونی برای صدور پیام‌شان به جهانیان شدند. در حقیقت شمایل‌شکنان خود به اندازه شمایل‌پرستان اسیر قدرت جادویی تصویر بودند.

اما عامل دیگری که نباید آن را فراموش کرد نقش نزاع‌های قومی در تخریب این آثار کم‌نظیر فرهنگی و تاریخی است. این عامل نیز باعث می‌شود تا دلیل تخریب مجسمه‌ها فقط به دلایل مذهبی تقلیل پیدا نکند. مجسمه‌های بودا در دره سرسبز بامیان واقع شده بودند، یعنی جایی که مسکن و زادگاه مردم هزاره است؛ مردمی که قرن‌‌ها در کنار این آثار بودایی زندگی کرده بودند و آن را بخشی از چشم‌انداز فرهنگی و تاریخی دره بامیان می‌دانستند. اما اختلاف‌های مهم قومی و مذهبی میان گروه طالبان و قوم هزاره وجود داشت و در طول دوران حضور طالبان، هزاره‌ها آسیب‌های جانی و مالی فراوانی متحمل شدند. طالبان که در حال تسلط بر کل کشور افغانستان بود نیاز داشت تا مهر پیروزی و نشان تسلط خود را بر هزاره‌ها نیز بر زمین بکوبد. متلاشی کردن مجسمه‌هایی که برای هزار و پانصد سال در دره بامیان قد برافراشته بودند، می‌توانست به معنای تسلط بر هزاره‌ها و شاید تحقیر آن‌‌ها نیز به چشم بیاید. بنابراین شاید بتوان گفت پیام تخریب مجسمه‌ها از یک سو نشان دادن تسلط کامل بر کشور، و از سوی دیگر راهی برای ارتباط برقرار کردن با دنیای خارج و نیاز به دیده شدن و به رسمیت شناخته شدن بود.

با تخریب بوداها، رسانه‌های جهانی به طور هماهنگ این عمل را «وحشی‌گری» و «بربریت» نامیده و آن را نشانه‌ای از تفکر «قرون وسطایی» خواندند و آن را به انگیزه‌های افراطی مذهبی تقلیل دادند. با اینکه هرگز مشخص نیست مقصود گویندگان از به کاربردن «قرون وسطا» یا «سده‌های میانه» به عنوان دشنام چیست، اما ظاهراً تمام رسانه‌ها در ابتدا با یکدیگر هم‌نظر بودند که این عمل تنها ناشی از «جهل» و «تعصب» است. چنین تحلیل‌های تقلیل‌گرایی «میراث فرهنگی» را تنها در مقام یک قربانی و خارج از تعامل با دنیای سیاست در نظر می‌گیرد و از نقش آن به عنوان سلاحی مؤثر در جلب توجه رسانه‌ها توسط طرفین درگیر غافل می‌شود.

انگیزه طالبان برای تخریب مجسمه‌ها، فقط دلایل مذهبی برای پاک کردن افغانستان از آثار غیر اسلامی یا به قول آن‌ها بت‌ها نبود، گرچه آن‌ها از آموزه‌های انعطاف‌ناپذیر ایدئولوژیک خود نیز در این راه استفاده کردند. انگیزه‌های سیاسی، نیاز به نشان دادن و تثبیت قدرت و جلب توجه جامعه جهانی به افغانستان فقیر و بحران‌زده، و همچنین وارد شدن به یک جنگ رسانه‌ای نیز در این میان دخیل بوده است. از سوی دیگر نیز این واقعه در طول کارزار تبلیغاتی برای جنگ علیه طالبان و القاعده در افغانستان بارها و بارها توسط رسانه‌های آمریکایی به‌کار گرفته شد. پس از حملات یازدهم سپتامبر به مرکز تجارت جهانی نیویورک، این دو رویداد در پوشش رسانه‌ای با یکدیگر همسان نشان داده شدند و به عنوان دو روی سکه تروریسم تصویر شدند. این در حالی است که به عنوان مثال در همان‌ سال‌ها، بخشی از میراث فرهنگی در عربستان توسط وهابی‌ها تخریب می‌شد، اما هرگز در هیچ رسانه‌ای منعکس نشد.

گرچه اعتراف به این نکته تلخ است، اما با کمک این واقعه شوم، میراث فراموش‌شده فرهنگی در افغانستان و به خصوص میراث بودایی آن مورد توجه جهانی قرار گرفت. تخریب بوداها در افغانستان و پیچیدگی دلایل آن و استفاده‌های بعدی از این ماجرا نشان داد میراث فرهنگی نیز همانند پدیده‌های دیگر انسانی نمی‌تواند برکنار از تعامل و درآمیختگی با دنیای سیاست باشد.

در همین زمینه:

بخش اول: بودا، سی.ان.ان و طالبان

بودا، سی.ان.ان و طالبان

hosseinn — Sun, 10 Mar 2013 21:15:00 +0000

سالگرد تخریب مجسمه‌های بودا در دره بامیان در افغانستان - بخش نخست

بیژن روحانی

بیژن روحانی- آیا تخریب مجسمه‌های بودا در دره بامیان افغانستان یک طرح پیچیده برای استفاده از قدرت رسانه‌های بین‌المللی بود یا آن‌که طالبان افغانستان تنها بر اثر باورهای انعطاف‌ناپذیر مذهبی خود دست به چنین کاری زدند؟

رسانه‌های جهانی که ناگهان حجم زیادی از برنامه‌های خود را به این موضوع اختصاص دادند، تا پیش از آن چه مقدار به مسائل فرهنگی و از آن مهم‌تر به حقوق انسانی در افغانستان توجه می‌کردند؟ آیا دستگاه تبلیغات جنگی در آمریکا و نیروهای متحد از انعکاس گسترده این تخریب به سود اخلاقی کردن حمله به افغانستان استفاده نکرد؟ و آیا میراث بشری و فرهنگی نیز می‌تواند فارغ از سیاست و دنیای پیچیده آن به راه خود ادامه دهد؟ این پرسش‌هایی است که همچنان در سالگرد تخریب مجسمه‌های بودا در ماه مارس سال ۲۰۰۱ می‌توان مطرح کرد.

تخریب همچون یک پیام

از تخریب مجسمه‌های حیرت‌انگیز بودا در افغانستان بیش از ۱۲ سال می‌گذرد و در این فاصه تحلیل‌ها و مقالات فراوانی نوشته شده است؛ تحلیل‌هایی که گاه این تخریب را از منظر حقوق بین‌الملل یا شریعت اسلامی بررسی کرده و گاه به دشواری‌های حفاظت و بازسازی این آثار گران‌بها از دیدگاه فنی می‌پردازد. اما در بیشتر تحلیل‌ها، این عمل طالبان در افغانستان تنها به عملی ناشی از تعصب مذهبی و ضدیت با هنر و فرهنگ تقلیل داده می‌شود. حال آن که بررسی‌های بیشتر نشان می‌دهد نه تنها عوامل بسیار زیادی در این تصمیم طالبان دخیل بوده است، بلکه از قدرت رسانه‌ای نیز توسط طرف‌های مختلف، چه در افغانستان و چه در غرب، به شکل‌های گوناگون و در جهت ارسال پیام‌های متفاوت استفاده شده است. در این تحلیل، منفجر کردن مجسمه‌ها، تصویری آخرالزمانی است که طرف‌های یک درگیری پیچیده با دستکاری در آن، از آن به سود خود استفاده کرده‌‌اند.

کشف دوباره سرزمینی فراموش‌شده

از سال ۱۹۸۹ و با خروج نیروهای شوروی و سپس آغاز جنگ‌های داخلی و دسترس ناپذیر شدن افغانستان، رسانه‌های جهانی و به‌طور عمده رسانه‌های غربی اشتهای خود را برای پوشش بسیاری از اخبار و مسائل افغانستان از دست دادند. افغانستان تبدیل به مکان دور از دسترسی شد که خبرنگاران یا به‌راحتی نمی‌توانستند به آن وارد شوند، و یا انگیزه زیادی برای این‌کار نداشتند. گرچه اطلاع‌رسانی در مورد نبردهای جاری در آن کشور در میان اخبار قرار می‌گرفت، اما به‌طور کلی تصویر افغانستان، تصویر کوهستان‌هایی فراموش‌شده و ملتی در حال جنگ بود که دیگر کسی از فرهنگ یا چگونگی زندگی مردمان آن به هنگام جنگ سراغ نمی‌گرفت.

حتی وضع حقوق انسانی و به‌طور خاص حقوق زنان و کودکان نیز گرچه گاه به گاه مورد توجه رسانه‌‌ها قرار می‌گرفت، اما میزان توجه به این موضوع پس از تخریب بوداهای بامیان و به‌ویژه پس از حملات یازدهم سپتامبر در نیویورک، به‌طور بی‌سابقه‌ای چندین برابر شد. یعنی تنها زمانی که مصرفی جدی و جدید برای این اخبار پیدا شده بود.

انفجار جهانی خبر

گرچه از زمان فتح کابل توسط نیروهای طالبان در سال ۱۹۹۶، افکار عمومی آرام آرام به این گروه جدید و رفتار و اعمال بنیادگرانه آن‌ها توجه نشان می‌داد، اما هرگز میزان این توجه به اندازه روز ۲۶ فوریه سال ۲۰۰۱ نرسیده بود.

در این روز «رادیو صدای شریعت»، یا رادیوی افغانستان در زمان طالبان، فتوای ملاعمر در خصوص نابودی «بت‌ها» و آثار غیر اسلامی را پخش کرد؛ پیامی که تهدیدی آشکار برای مجسمه‌های بی‌نظیر بودا در بامیان نیز به شمار می‌آمد و هر لحظه امکان عملی شدن آن وجود داشت.

بررسی واکنش جهانی به این تصمیم طالبان در سطوح مختلفی قابل بررسی است. سطح اول واکنش دولت‌‌ها، سازمان‌ها و نهادهای جهانی برای متوقف کردن این عمل، و سطح دوم واکنش‌ رسانه‌های مختلف از رسانه‌های جریان اصلی گرفته تا رسانه‌های شهروندی و نوپاست. کالول‌ـ چانتافون( Calwell-Chantaphonnh) پژوهشگر در مؤسسه باستان‌شناسی آریزونا در تحقیقی پیرامون این واکنش‌ها، نشان می‌دهد اینترنت در این زمان چگونه در نقش یک رسانه به هم پیوسته جهانی در خصوص یک موضوع فرهنگی‌ـ سیاسی کاربرد پیدا کرد. این امر با در نظر گرفتن این موضوع است که در آن زمان گستردگی اینترنت هنوز به مرحله فعلی نرسیده بود و شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک و توییتر نیز به راه نیفتاده بودند. اما صدها و صدها فوروم یا مکان‌ بحث‌های مجازی، فهرست‌‌های ای میل میان متخصصان و علاقه‌مندان، پتیشین‌ها یا امضاء جمع‌کردن‌های اینترنتی و استفاده از سایر امکانات اینترنت به‌طور گسترده و در مقیاسی جهانی و بی‌سابقه به کار گرفته شد؛ امری که تا پیش از آن شاید در چنین حجم و گستردگی اتفاق نیفتاده بود.

در این لحظه ویژه، یک اثر باستانی و یک معضل به ظاهر محلی، تبدیل به یک مسأله جهانی در قلب تحولات سیاسی شد. در حالی که رسانه‌های بزرگ ناگهان به کشف افغانستان فراموش‌شده نائل آمده بودند، اینترنت به عنوان یک پدیده فرامدرن، در حال ایفای یک نقش اسطوره‌ای برای جهانی کردن یک امر محلی بود. امری که اتفاقاً هم با اندیشه بنیادین نهادهایی مانند یونسکو همسو بود که آثار فرهنگی را دارای ارزش «جهانشمول» می‌دانند، اما از سوی دیگر به طالبان و القاعده نیز در انتشار پیام ویژه خود یاری داد. حال این سئوال مطرح است که آیا طالبان با آگاهی از این‌که این تصمیم می‌توانست چنین ابعاد رسانه‌ای بیابد، با قصد و نیت از قدرت رسانه‌ای این تخریب به سود خود استفاده کرد؟ آیا طالبان با استفاده از یکی از قوی‌ترین ابزارهای غرب، یعنی رسانه‌، به جنگ با آن رفت و حضور و برتری خود در صحنه افغانستان را به رخ کشید؟ برای مقابله کردن با اندیشه جهانشمولی ارزش‌های فرهنگی که از سوی نهادهایی مانند یونسکو تبلیغ می‌شود، طالبان دقیقاً از پدیده‌ای فراگیر و جهانشمول به نام رسانه و قدرت آن سود برد.

اکنون دیگر افغانستان بار دیگر کشف شده بود، تاریخ آن در رسانه‌های مختلف از خرد گرفته تا کلان روایت می‌شد، تصویر آثارش دست به دست می‌گشت، و بر سرنوشت غمبار آن افسوس خورده می‌شد. ترکیبی از ملاعمر، بودا، اینترنت و ساز و کار پیچیده رسانه‌های بزرگ، افغانستان و میراث فرهنگی آن را برای مدتی به بازیگر اول صحنه جهانی تبدیل کردند.

اما پیام و هدف ملاعمر از تخریب مجسمه‌‌ها چه بود؟ سازمان‌های جهانی که خود را مدافع ارزش‌های فراگیر فرهنگی می‌دانند در این‌باره چه کردند، و آیا تحریفی در مخابره کردن تصویر بوداهای فروشکسته به جهان رخ داد؟

در قسمت بعدی این گفتار تلاش می‌شود تا این پرسش‌ها را به بحث بگذاریم.

در همین زمینه:
پیروزی فضای خالی بر خشونت

ساکنان دره بامیان و مجسمه‌های بودا

hosseinn — Sun, 10 Mar 2013 19:30:48 +0000

فیلمی که به مناسبت سالگرد انهدام مجسمه‌های بودا برگزیدیم، در سال ۱۹۷۵، چهار سال پیش از انقلاب ایران و گسترش بنیادگرایی اسلامی در خاورمیانه تهیه شده است.

در این فیلم کوتاه با مجسمه‌های بودا پیش از انهدام‌شان به فرمان ملا عمر و با ساکنان دره بامیان و جغرافیای آن منطقه آشنا می‌شویم.

در این فیلم هنوز جنگ‌های داخلی و بنیادگرایی اسلامی زندگی افغان‌ها و هزاره‌ای را مختل نکرده است. مردم روستایی در هماهنگی و یگانگی با طبیعت زندگی روزانه‌شان را می‌کنند. با این حال باید توجه داشت که هزاره‌ای‌ها و فرهنگ و مذهب آن‌ها از دیرباز مورد تهاجم بوده است.

دره بامیان طی قرن اول میلادی یکی از مراکز گسترش بودیسم بود. بامیان در آن زمان بخشی از امپراطوری کوشانی و تحت تاثیر فرهنگ و مذهب بودائی بودند.

پبروزی فضای خالی بر خشونت

Mon, 04 Jun 2012 03:28:49 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - بیش از ۱۰ سال است که فروریخته‌اند، اما گویی بحث در مورد آن‌ها هرگز تمام نمی‌شود. تخریب پیکر‌ه‌های غول‌آسای بودا در دره‌ بامیان افغانستان، سال‌هاست به نماد خشونت و تعصب و همچنین مثالی جهانی برای تخریب عمدی آثار تاریخی تبدیل شده ‌است. اما هنوز در مورد اینکه باید از باقی‌مانده این مجسمه‌های بی‌‌همتا چگونه محافظت کرد و بهترین طرح برای جای خالی آن‌ها چیست نظرات مختلفی ابراز می‌شود. بی‌اغراق تاکنون ده‌‌ها طرح مختلف در این زمینه ارائه شده است.

اکنون آندره‌آ برونو، معمار ایتالیایی، با طرح جدیدی پا به میدان گذاشته و توانسته است تا حدی نظرها را به سوی خود جلب کند. طرحی که بیش از آنکه معمارانه باشد و یا آنکه بخواهد بر حفظ ارزش‌های هنری این مجمسه‌های ویران‌شده تمرکز کند، به دنبال تأکید بر مسائل اجتماعی و فرهنگی است.

به گزارش «روزنامه هنر» چاپ بریتانیا، این معمار ایتالیایی در طرح خود به جای رفتن به سوی بازسازی یا تکمیل بخش‌های از بین رفته، هرچه بیشتر بر حفظ جای خالی مجسمه‌ها و به نمایش گذاشتن آن‌ها تأکید می کند. او معتقد است «فضای خالی» قوی‌ترین و مؤثرترین اثر تجسمی است که می‌تواند آنجا به نمایش درآید. به اعتقاد برونو این فضای خالی شاهدی است بر خواسته‌ها، اندیشه‌ها و تأملات روحانی مردمانی که امروز دیگر در میان ما نیستند. اما از آن مهم‌تر این فضا حتی بدون مجسمه‌های بودا هم، حضوری است دائم که نشان‌دهنده‌ پیروزی بر کسانی است که آن را با دینامیت منفجر کردند.

دو سال پس از تخریب مجسمه‌ها توسط طالبان، ژاپن به یاری سازمان یونسکو در صدد حفاظت از بقایای این آثار برآمد. از آن زمان کارهای فنی بسیار خوبی در زمینه مستند کردن بقایا و مستحکم کردن آن‌ها در جای خود انجام شده است. همچنین تمام قطعات متلاشی شده نیز به دقت جمع آوری شده‌اند.

در طی این‌ سال‌ها طرح‌های فراوانی برای بازسازی مجسمه‌ها پیشنهاد شده، طرح‌هایی که تعدادی از آن‌ها معطوف به دوباره ساختن مجسمه‌ها بوده است. مجسمه بزرگ‌تر با ارتفاعی در حدود ۵۵ متر تقریباً هم‌ارتفاع برج مشهور پیزا در ایتالیاست. بنابراین می‌توان حدس زد اگر کسی می‌خواست آن را دوباره بسازد، با چه میزان دشواری‌های فنی نیز روبه‌رو بود. این دشواری‌ها البته به غیر از چالش‌های نظری و فلسفی است که در برابر طرح‌های بازسازی وجود دارد، زیرا بسیاری اصولاً اعتقادی به دوباره ساختن یک اثر هنری از میان‌رفته ندارند.

دانشگاه آخن در آلمان در سال ۲۰۱۱ طرحی ارائه کرده بود که قطعات باقی‌مانده را روی قاب‌های فلزی در جای خود سوار کنند. یک طرح بلندپروازانه دیگر هم برای بازسازی سه‌بعدی و لیزری این مجسمه‌ها وجود دارد. مطابق این پروژه، یک طرح یا مدل سه‌بعدی می‌تواند به کمک فن‌آوری لیزری در حفره خالی این مجسمه‌ها توسط پرژکتور انداخته شود به‌طوری که همواره از فاصله دور نیز قابل دیدن باشد. اما پرسش اصلی در برابر این طرح پرهزینه این بود که در کشوری که هنوز برای تأمین برق و انرژی خود در شهرها و روستاها با مشکلات زیادی رو‌به‌روست، صرف هزینه سرسام‌‌آور برای بازنمایی لیزری این آثار چه معنایی می‌تواند داشته باشد، و چرا به جای اینکار تخیلی، به همان روستاهای اطراف برق‌رسانی نشود؟

آندره‌آ برونو که چندین سال است در افغانستان مشغول حفاظت از آثار تاریخی است و با یونسکو نیز به طور دائم همکاری داشته، از همان روزهای اول درگیر ماجرای بوداهای بامیان بوده است. او در مرمت قلعه هرات و پروژه حفاظت از منار مشهور جام نیز فعال بوده است. او می‌گوید هیچ‌کدام از پروژه‌هایی که تاکنون ارائه شده است حساسیت‌های اجتماعی و فرهنگی و همچنین نیازهای اقتصادی این جامعه را در نظر نمی‌گیرد. به گفته‌ی برونو بسیاری از این طراحان نمی‌دانند که برای خیلی از مردم افغانستان که مسلمان هستند، حتی اگر به هیچ‌وجه طرفدار طالبان هم نباشند، دوباره ساختن مجسمه‌های بودایی از نظر فرهنگی بار منفی دارد. بنابراین صرف هزینه‌های میلیاردی و بین‌المللی برای بازسازی مجسمه‌ها، که تازه چالش‌های فنی و نظری نیز دارد، می‌تواند از نظر فرهنگی و سیاسی حساسیت‌برانگیز باشد.

نشست سال گذشته یونسکو به مناسبت دهمین سالگرد تخریب بوداهای بامیان نیز بر این مسأله تاکید کرد که دوباره ساختن مجسمه بزرگ‌تر به هیچ عنوان نمی‌تواند به عنوان یک گزینه در نظر گرفته شود. اما در مورد مجسمه کوچک‌تر باید آن را به آینده واگذار کرد.

در این میان آندره‌آ برونو با یک پیشنهاد جدید قدم به جلو گذاشته است که بتواند هرچه بیشتر بر این جای خالی و یا فقدان تأکید کند. طرح او این است که درست زیر پای مجسمه بزرگ بودا، فضایی در زیرزمین به وجود بیاورد تا از آنجا بتوان به‌خوبی هیبت و ابهت آن جای خالی عظیم را تماشا کرد. او خودش نام این فضا را نیایشگاه یا محراب گذاشته است و به نظر می‌رسد از مغاک‌ها و دخمه‌هایی الهام گرفته که توسط بوداییان در سده‌های گذشته در دیواره‌ی صخره‌ها و در کنار این مجسمه‌ها به وجود آمده بود و محل اقامت و نیایش راهبان بوده است.

در طرح برونو، راه پله‌ای که در صخره حفر می‌شود بیننده را به درون این فضا می‌برد که سقف آن رو به عظمت فضای خالی بالای سر گشوده است. درست مثل کارهای هنرمند آمریکایی، جیمز تورل، که آسمان را در میان فضای معماری قاب می‌گیرد و بیننده را وامی‌دارد آن را با هیجان حسی بیشتری نظاره کند. در انتهای این فضای زیرزمینی شاید تنها یک مجسمه کوچک بودا گذاشته شود تا یادآور مجسمه اصلی باشد.

بخش دیگری از این طرح، بازدیدکننده را به درون صخره می‌برد و او را تا جایی که روزگاری سرمجسمه قرار داشته بالا خواهد برد. زائرانی که در روزگاران پیشین به این مکان می‌آمده‌اند نیز قادر بوده‌‌اند تا از درون صخره توسط پله‌هایی بالا روند و به تماشای دشت و در‌ه‌ مقابل بپردازند. برونو نیز اکنون در طرحش این ایده را به‌کار گرفته ‌است. او تأکید می‌کند که هیچ چیز در نقشه او باعث آسیب به محیط یا مخدوش کردن منظر این مکان باستانی نمی‌شود و کاملاً می‌خواهد از شیوه‌ها و مهارت‌های بومی استفاده کند.

نیایشگاه یا مغاکی که این معمار ایتالیایی طرح آن را ارائه داده است، در حقیقت در قلب یک طرح بزرگ‌تر برای رونق بخشیدن و کمک به زندگی مردمان ساکن در دره‌ بامیان قرار دارد. طرح اصلی توسط یونسکو به تصویب رسیده و شامل مین‌روبی، حفاری باستان‌شناسی، حفاظت از غارها و مغاک‌های راهبان و نقاشی‌های باستانی آن‌‌ها، آموزش به افراد بومی در خصوص اهمیت جهانی این منطقه بزرگ، بنا کردن موزه‌ای برای صلح و همچنین یک موزه کوچک دیگر برای نگهداری قطعات بر جای مانده از مجسمه‌هاست.

اگر هزار و پانصد سال پیش بودا از طریق پیکره‌های بزرگش در این دره‌ زیبا حضوری قاطع داشت، اکنون بار دیگر و از راه جالی خالی خود به بامیان باز می‌گردد.

در همین زمینه:

تروریسم فرهنگی
نجات آثار بودایی افغانستان