تجزیه ایران

ایران ۹۱ و ایران ۹۲

politics — Tue, 19 Mar 2013 15:39:43 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی - براساس برآورد مرکز آمار ایران در اسفند ماه، جمعیت ایران به ۷۷ میلیون و ۱۷۶ هزار و ۹۳۰ نفر رسید. این جمعیت باید- مطابق نظریه‌ قابلیت‌های آمار تیاسن/مارتا نسبام- در گام اول دارای "زندگی انسانی" باشد و در گام بعد به آستانه‌ "زندگی خوب" گام نهد، نه آن که راه طی شده آنان را به سراشیبی "زندگی مادون انسانی" بیفکند. شرط آن است که کشور بسامان باشد.

رژیم سیاسی نه آفریده‌ آسمان است، نه معمولاً ساخته‌ بیگانگان (دولت‌های خارجی)، بلکه محصول ظرفیت‌های تاریخی و اجتماعی جامعه و مردم است. این مدعا را نباید نژادپرستانه تفسیر کرد و گفت که ذات برخی از جوامع با دموکراسی سازگار است و ذات جوامعی دیگر با نظام‌های دیکتاتوری. همان مردمی که نظام‌های دیکتاتوری را خلق کرده‌اند، می‌توانند پس از تحولات معرفتی و اجتماعی، قدرتمند شدن از طریق سازمان‌یابی و ایجاد توازن قوا میان دولت و جامعه‌ مدنی، نظام‌های دموکراتیک بسازند.

ایران در شرایط تاریخی حادی به سر می‌برد که متغیرهای خارجی نقش تعیین کننده‌ای در سرنوشت آن بازی می‌کنند. وضعیت به گونه‌ای است که اگر سازشی با دولت‌های غربی به رهبری دولت آمریکا، درباره مسائل مورد نزاع صورت نگیرد، ایران و ایرانیان به سمت نابودی خواهند رفت.

مدعا این نیست که بهبود روابط ایران و دولت‌های غربی موجب حل مسائل، رفع مشکلات و گذار به نظام دموکراتیک خواهد شد. مدعا این است که نزاع کنونی، قطار تحریم‌های فلج کننده‌ اقتصادی را به سرعت تمام به حرکت در آورده است. قطاری که به خودی خود جامعه را از درون نابود می‌سازد و می‌تواند به تهاجم نظامی به ایران منتهی شد. در آن صورت، احتمال تجزیه ایران بسیار بالا خواهد بود.

برای داشتن تصویی از شرایط کنونی ایران کافی است بدانیم که در ۱۰ ماه اول سال ۹۱ میزان کلاهبرداری در مقایسه با مدت مشابه در سال قبل ۳۰ درصد افزایش یافت. در ۹ ماهه‌ سال جاری وقوع سرقت‌ها نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲۱.۳ درصد افزایش داشت. آمار سرقت خودرو امسال نسبت به سال گذشته ۴۳ درصد افزایش داشت. جامعه روزانه با ۷۵- ۷۰ هزار چک برگشتی روبرو شد.

تأکید بر نقش اساسی متغیرهای خارجی به معنای نفی عوامل داخلی نیست. بی کفایتی دولت و تخریب‌های اقتصادی آن غیر قابل کتمان است. به چهار نمونه‌ زیر بنگرید:

الف- کلنگ ساخت آزاد راه تهران- شمال در سال ۱۳۷۵ به زمین خورد. هزينه‌ اجرای اين طرح از ۱۲۵ ميليارد تومان در زمان کلنگ زنی به چهار هزار ميليارد تومان در اواسط پروژه افزایش یافت. اما اینک معاون وزیر راه می‌گوید اگر ۳ هزار میلیارد تومان اختصاص یابد، تنها قطعات ۲ و ۳ آن ظرف سه سال آینده ساخته خواهد شد. با این نوع مدیریت معلوم نیست که طرح ۲۰ ساله (یعنی در سال ۱۳۹۵) هم به پایان رسیده باشد.

ایران در شرایط تاریخی حادی به سر می‌برد که متغیرهای خارجی نقش تعیین کننده‌ای در سرنوشت آن بازی می‌کنند. وضعیت به گونه‌ای است که اگر سازشی با دولت‌های غربی به رهبری دولت آمریکا، درباره مسائل مورد نزاع صورت نگیرد، ایران و ایرانیان به سمت نابودی خواهند رفت. در صورت تهاجم نظامی به ایران احتمال تجزیه کشور بسیار بالا خواهد بود

ب- تحریم‌های اقتصادی از ابتدای انقلاب وجود داشت و در سال‌های اخیر به شدت افزایش یافته‌اند. درست است که تحریم‌های جدید راه انتقال بانکی پول را به روی ایران بسته‌اند، اما مدیریت با کفایت می‌توانست از قبل در این خصوص دوراندیشی کرده و جامعه را با کمبود دارو روبرو نسازد تا رئیس داروخانه‌های دانشکده داروسازیی علوم پزشکی تهران بگوید: "بیمار را با چکش نمی‌توان بیهوش کرد".

پ- ایران از سال ۲۰۰۴ در حال ساختن رآکتور تولید آب سنگین اراک است. قرار بود این پروژه در سال ۲۰۰۹ پایان یابد. با توجه به تحریم‌های همه جانبه و معضل مدیریت، ایران به مقامات آژانس اطلاع داده که در سه ماهه‌ اول سال ۲۰۱۴ این رآکتور آغاز به کار خواهد کرد. اما آغاز به کار آزمایشی آن هم در سال ۲۰۱۴ دور از انتظار خواهد بود (بازرسان آژانس سالانه چهار گزارش از بازدیدهای خود از این ساختمان در حال ساخت ارائه می‌کنند). مسئله از زوایه‌ مدیریت، ساخت پروژه‌ ۵ ساله ظرف مدت حداقل ۱۰ ساله است.

ت- اقتصاد دولتی به شدت فسادآفرین است. پرونده‌ اختلاس سه هزار میلیارد تومانی یک مصداق سیستم فاسد دولتی است که به این نوع نتایج منتهی می‌شود. از مرداد تا بهمن ۱۳۹۰ به این پرونده رسیدگی شد و برای ۳۲ تن از متهمان کیفرخواست صادر گردید. سپس طی ۱۳ جلسه‌ علنی متهمان دادگاهی شدند (۱۲/۴/۹۱ آخرین جلسه‌ دادگاه بود). شهریور ماه حکم اعدام چند نفر از متهمان اعلام و جهت تأیید به دیوان عالی کشور ارسال شد.

در ۱۹/۱۱/۹۱ دفتر دادستانی کل کشور خبر تأیید حکم اعدام مه آفرید امیرخسروی و سه تن دیگر از متهمان را اعلام کرد. رئیس بانک ملی شعبه‌ کیش به حبس ابد و دو تن از معاونان سابق وزرأ به ۱۰ سال زندان و انفصال و شلاق و جزای نقدی و استراد وجوه دریافتی محکوم شدند. سپس اعلام شد که حکم جهت اجرا به دادسرا ارسال شده است. آیا این گونه مجازات‌ها- مستقل از عادلانه یا ناعادلانه بودن- حلال مسئله‌ فساد و رانت خواری اقتصادی دولتی هستند؟

در عین حال، نقش متغیرهای خارجی را به هیچ وجه نباید دست کم گرفت. اگر تحریم‌ها ادامه و افزایش یابند، حتی اگر اداره‌ کشور به بهترین اقتصاددانان نیز سپرده شود، مسائل کشور حل نخواهد شد. کافی است به اثر تحریم‌های اقتصادی بر درآمدهای نفتی سال ۱۳۹۲ بنگریم. در بودجه‌ پیشنهادی دولت، کل درآمد نفتی سال آینده، ۳۱ میلیارد دلار پیش‌بینی شده است (هر بشکه نفت ۹۵ دلار و هر دلار ۲۱۳۰ تومان). این در حالی است که درآمد صادرات نفت ایران در سال ۱۳۹۰ معادل ۱۱۰ میلیارد دلار بوده است (هر بشکه نفت ۸۰ دلار و هر دلار ۱۰۵۰ تومان). بدین ترتیب و در بهترین وضعیت، با کمتر از یک سوم درآمد نفتی سال ۹۰ مواجه خواهیم بود.

مطابق بودجه‌ سال ۱۳۹۱ قرار بود روزانه ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه صادرات نفت داشته باشیم (هنوز گزارش عملکرد سال ۹۱ منتشر نشده است)، اما با توجه به تحریم‌ها، دولت در لایحه‌ بودجه‌ سال ۹۲ صادرات روزانه یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه را پیشنهاد کرده است که تحقق آن روشن نیست.

به گزارش صندوق بين‌المللی پول، سالانه بين ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار نفر از ايرانيان تحصيل کرده برای خروج از ايران اقدام می‌کنند و ايران از نظر فرار مغزها در بين ۹۱ کشور در حال توسعه و توسعه نيافته‌ جهان مقام اول را از آن خود کرده است.

با تحریم‌های ۱۸/۱۱/۹۱ آمریکا، کشورهای خریدار نفت ایران حق ندارند ارز آن را به ایران بپردازند، بلکه فقط باید کالاهای مجاز در اختیار کشور قرار دهند. اسدالله عسکراولادی ضمن اذعان به این امر گفته است که آنان "کالاهای بنجل" به جای پول به ما تحویل می‌دهند. احمدی‌نژاد هم در ۲۴/۱۲/۹۱ گفته است که پول نفت را "از ما می‌گيرند و جنس بنجل به ما می‌دهند".

مشاور مدیرکل اطلاعات خراسان‌ رضوی نیز در ۲۵/۱۲/۹۱ گفته است: "در جنگ اقتصادی قشر متوسط رو به ضعیف، جامعه هدف را تشکیل می‌دهد و دشمن با تحریم و محدودسازی جمهوری اسلامی ایران می‌خواهند تا این قشر در مقابل نظام قرار گیرند... اگر چه دشمن در جنگ اقتصادی تمام توان خود را به کار گرفته اما تنها ۵۰ درصد موفق شده و ضعف اقتصادی و سرمایه‌داری به این جنگ دامن زده تا مردم باور کنند تحریم‌های دشمنان اثر کرده است".

قیمت ارز که با خبرهای خوش‌بینانه پیرامون مذاکرات ایران با کشورهای ۱+۵ در آلماتی و وعده‌ چند باره‌ وزیرامورخارجه درباره‌ کاهش سریع تحریم‌های اقتصادی، به حدود ۳۴۰۰ تومان کاهش یافت، در صورت مثبت نبودن دور بعدی مذاکرات و عدم کاهش تحریم ها، مجدداً سیر صعودی در پیش خواهد گرفت.

ایران در سال ۹۱

اینک به چند نمونه از مسائل و مشکلات کشور بنگرید:

یکم- خشکسالی طولانی مدت شدید: اولاً: ایران کشور خشک است، یعنی سطح بارش آن یک سوم متوسط بارش جهان است. اکثر مناطق ایران بیابانی، نیمه بیابانی و کم باران است. دوما: در دو سه دهه‌ گذشته کشور به شدت گرفتار خشکسالی شده که در برخی از سال‌ها میزان بارش از میانگین ۵۰ ساله پائین‌تر بوده است. سهم آب شیرین هر ایرانی یک نهم یک فرد روس است. سوما: مدیریت آب شیرین در ایران بسیار بد و ضد توسعه است. حدود یک چهارم بارش سالانه به صورت آب شیرین قابل استحصال است، که حدود ۹۰ درصد آن در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.

دوم- تولید گندم (صادرات و واردات): پیش از اجرای طرح هدفمندسازی یارانه‌ها، مصرف گندم کشور ده و نیم میلیون تن در سال بود. طرح یارانه به دنبال کاهش مصرف گندم و صادرات مازاد آن بود (وعده‌ی تولید ۱۴ میلیون تن گندم برای سال ۹۱). به گزارش گمرک ایران، تا آذر ماه ۵ میلیون و ۶۰ هزار تن گندم وارد کشور شده است (رشد صد در صدی). گفته می‌شود واردات گندم تا پایان سال به حدود ۱۰ میلیون تن رسیده است. دلایل امر به این شرح است:

اول، تداوم خشکسالی موجب کاهش تولید شده است. دوم، تأمین کود از ۴ و ۷ میلیون تن در سال ۱۳۸۵ به زیر ۲ میلیون تن در سال ۹۰ سقوط کرده است. کاهش ۲ و ۷ میلیون تنی کود برای تغذیه‌ زمین ها، به معنای کاهش تولید گندم است. سوم، به علت تعیین قیمت تضمینی پائین گندم توسط دولت- یعنی ۴۲۰ تومان- و افزایش قیمت جو، کشاورزان گندم را به خوراک دام تبدیل کردند. دولت فقط توانسته است ۲ و ۱ میلیون تن گندم از کشاورزان بخرد. چهارم، تحریم‌های اقتصادی، واردات و ذخیره سازی مواد غذایی برای طولانی مدت را ضروری می‌سازد. پنجم، تحریم‌های اقتصادی دریافت درآمدهای نفتی را بسیار مشکل کرده‌اند. دریافت کالا- از جمله گندم- به جای ارز، یکی از راه حل‌ها است.

سوم- آلودگی هوای پایتخت: تعداد روزهایی که شهروندان تهرانی هوای "ناپاک" تنفس کرده‌اند، در ۶ سال اخیر به شدت افزایش یافته و در سال ۱۳۹۰ به ۲۱۸ روز رسیده است (۱۴۴ روز شرایط سالم و ۳ روز شرایط پاک). خودروهای تولید داخلی فاقد استاندارد، علت بیش از ۸۰ درصد آلودگی هوای تهران هستند. روزانه ۶۱ میلیون لیتر بنزین در کشور مصرف می‌شود. از ۲۴/۱۲/۹۱، تمامی این ۶۱ میلیون لیتر در داخل کشور تولید می‌شود. گفته می‌شود که کیفیت بنزین تولید شده نامطلوب است و این امر نیز نقش موثری در آلودگی هوا دارد.

در طول هفت سال ریاست جمهوری احمدی‌نژاد ۳۰ ماده‌ خوراکی پرمصرف به طور میانگین ۳۰۹ درصد گران شده است، آیا چیزی برای کارگران و طبقه‌ متوسط باقی می‌ماند که با آن زندگی کنند؟

از سوی دیگر، قائم مقام سازمان محیط زیست گفته است: "هر فروند هواپیما در هر بار نشست و برخاست برابر ۳ هزار دستگاه خودرو ایجاد آلودگی می‌کند"، به همین دلیل کلیه‌ پروازهای فرودگاه مهرآباد باید به فرودگاه امام خمینی انتقال یابد. اما اجرای این تصمیم کار چندان ساده‌ای نخواهد بود.

چهارم- ترافیک: بخش عمده‌ معضل ترافیک به رفتارهای ترافیکی رانندگان باز می‌گردد که می‌بایست از طریق فرهنگ سازی درست شود. وقتی که در ترافیک تلف می‌شود، اعصابی که در ترافیک خرد می‌شود، نزاع‌هایی که به دنبال تصادف رخ می‌دهد؛ بخشی از پیامدهای این معضل‌اند.

طی سال‌های گذشته، سالانه حدود یک میلیون و سیصدهزار دستگاه خودرو در داخل تولید شده است، بدون آن که خیابان‌های شهرها گسترش یافته باشند. شبکه‌ مترو غیر گسترده و آن چنان ناکارآمد است که تأثیر چندانی در کاهش ترافیک نداشته است. حل مسئله‌ ترافیک کار بسیار دشواری است که حتی یک نظام دموکراتیک نیز معلوم نیست از پس آن برآید.

پنجم- مهاجرت: به گزارش صندوق بين‌المللی پول، سالانه بين ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار نفر از ايرانيان تحصيل کرده برای خروج از ايران اقدام می‌کنند و ايران از نظر فرار مغزها در بين ۹۱ کشور در حال توسعه و توسعه نيافته‌ جهان مقام اول را از آن خود کرده است. این فرایند معادل خروج ۵۰ میلیارد دلار سرمایه‌ سالیانه از کشور است. گزارش صندوق افزوده که بیش از ۱۵ درصد سرمایه‌های انسانی ایران به آمریکا رفته و ۲۵ درصد آنان به کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی اروپا مهاجرت می‌کنند.

اکثریت دانش آموزهای ایرانی که در سال‌های اخیر در المپیادهای جهانی کسب رتبه کرده‌اند، به آمریکا رفته‌اند. فضای سیاسی سرکوب نیز موجب شده تا بسیاری از منتقدان سیاسی و روزنامه‌نگاران از راه‌های غیرقانونی ایران را ترک کنند.

ششم- اقتصاد: نقدینگی از ۹۲ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۸۴ به ۴۳۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۱ افزایش یافته است. نرخ رشد نقدينگی ماهانه در سال ۱۳۹۱ به طور متوسط بيش از دو برابر نرخ نقدینگی در ماه‌های متناظر سال ۱۳۹۰ بوده است. این نقدینگی- و عوامل دیگر- تورم رسمی ۳۲ درصدی را به دنبال آورده است.

دولت ۲۰۰ هزار میلیارد تومان به بخش خصوصی و نظام بانکی بدهکار است. بخش خصوصی نیز ۷۰ میلیارد تومان به نظام بانکی بدهکار است. نظام بانکی با ۱۲۰ درصد وام پرداختی، ورشکسته است. برای انجام این عمل، بانک‌ها از بانک مرکزی استقراض کرده اند، در حالی که تا پیش از سال ۸۵، دولت‌ها برای جبران کسری بودجه، اقدام به استقراض از بانک مرکزی می‌کردند. در لایحه بودجه‌ سال ۹۲، دولت پیشنهاد کرده است که بانک مرکزی ۱۰ میلیارد دلار دیگر به بانک‌ها قرض دهد تا در اختیار فعالان اقتصادی قرار گیرد.

هفتم- دور از دسترس شدن همه چیز: اولین نیاز جوان‌ها شغل است. اما فرایند اشتغال زایی متوقف شده و با تعطیلی کارخانه‌ها، شمار بیکاران افزایش یافته و خواهد یافت (مطابق گزارش سازمان جهانی کار و بانک جهانی ۴۲ درصد از ایرانیان اشتغال آسیب‌پذیر داشته و سایه‌ آسیب‌های شغلی و بی‌کاری را بر سر خود احساس می‌کنند). باید شغلی داشت تا ازدواج کرد. باید زن و شوهر درآمدی داشته باشند تا بتوانند آپارتمانی اجاره کنند. حقوق‌های فعلی بسیار کمتر از میزان اجاره بها است.

حال فرض کنید جوان آرزو داشته باشد که اتومبیلی خریداری کند. قیمت خودروهای داخلی میان حداقل ۱۷ میلیون تومان و حداکثر ۲۰۰ میلیون تومان در نوسان است. با این قیمت‌ها چگونه می‌توان صاحب خودرو شد؟ اگر جوانان قصد داشته باشند که صاحب خانه شوند، چه باید بکنند؟ قیمت مسکن آن چنان افزایش یافته است که جز اقلیتی محدود دیگر هیچ کس نمی‌تواند امیدوار باشد که روزی مالک منزلی شود.

محمود احمدی‌نژاد تأثیرگذارترین چهره‌ سیاسی ایران در سال ۱۳۹۱ بود. هیچ کس به اندازه‌ او "دستور کار سیاسی" نساخت و دیگران را به دنبال خود نکشاند. او در بیشتر موارد موفق شد تا همه را به گفت و گو درباره‌ اقدامات خود وادار سازد.

یک آپارتمان ۸۰- ۷۰ متری در تهران، حداقل ۲۲۰ میلیون تومان و حداکثر ۸۰۰ میلیون تومان است. بدین ترتیب، دولت با دور از دسترس کردن همه‌ نیازها، نسلی ناامید و گرفتار بحرانی روحی می‌سازد. "طبق آخرین تحقیقات انجام شده در سال ۸۹ و ۹۰ حدود ۲۳.۶ درصد افراد ۱۵ تا ۶۴ سال کشور که ۱۲ میلیون نفر می‌شوند دچار اختلالات روانی هستند".

در حالی که در هفت سال ریاست جمهوری احمدی‌نژاد ۳۰ ماده‌ خوراکی پرمصرف به طور میانگین ۳۰۹ درصد گران شده است، آیا چیزی برای کارگران و طبقه‌ متوسط باقی می‌ماند که با آن زندگی کنند؟ در این شرایط، شورای عالی کار ایران حداقل دستمزد سال ۹۲ را ۴۸۷ هزار تومان اعلام کرد که ۲۵ درصد بالاتر از حد اقل دستمزد سال ۱۳۹۱ است، در حالی که نرخ رسمی تورم در سال جاری ۳۲ درصد بود.

هشتم- قلمرو سیاست داخلی: در ساختار سیاسی، اصلاح‌طلبان تقریباً در انفعال به سر می‌بردند. اما در حوزه‌ جامعه‌ مدنی و زندان‌ها (از جمله مصطفی تاج زاده، قدیانی، و...) همچنان صدای اعتراض سیاسی آنان بلند بود. در ماه‌های اخیر اکثریت آنان به این نتیجه رسیده‌اند که در انتخابات ریاست جمهوری نامزد معرفی کنند و تا حدی که من اطلاع دارم قرار است زندانیان اصلاح طلب نیز پشتیبانی خود را از نامزد اصلاح طلبان- خصوصاً خاتمی- اعلام نمایند.

محمود احمدی‌نژاد تأثیرگذارترین چهره‌ سیاسی ایران در سال ۱۳۹۱ بود (رجوع شود به مقاله‌ "احمدی نژاد، تأثیرگذارترین شخصیت سیاسی دهه‌ ۸۰ ایران"). هیچ کس به اندازه‌ او "دستور کار سیاسی" نساخت و دیگران را به دنبال خود نکشاند. به عنوان نمونه به موارد زیر بنگرید:

تشکیل مجدد هیأت نظارت بر قانون اساسی علی‌رغم مخالفت صریح شورای نگهبان، رد قوانین مصوب مجلس- از جمله قانون بودجه‌ سال ۱۳۹۱ (رجوع شود به مقاله‌ "احمدی نژاد، تجربه‌ای منحصر به فرد")- درخواست بازدید از زندان اوین و انتشار نامه‌ سرگشاده به رئیس قوه‌ی قضائیه پس از رد درخواستش، درخواست برقراری پرواز مستقیم تهران- نیویورک و ارتباط اساتید ایرانی با اساتید آمریکایی و رد شدن این درخواست‌ها (رجوع شود به مقاله‌ "احمدی نژاد آماده‌ درگیری است، خامنه‌ای چه می‌تواند بکند").

دفاع از انتخابات آزاد با شرکت همه سلائق (رجوع شود به مقاله‌ "کیف کردن در سرزمین سوخته‌ احمدی نژاد")، طرح مذاکره‌ مستقیم با آمریکا (رجوع شود به مقاله‌"مذاکره‌ با آمریکا:آری، نه")، حکم مشایی به عنوان ریاست دبیرخانه‌ غیرمتعهدها و رساندنش به عرش، افشاگری علیه برادر لاریجانی‌ها در مجلس، طرح مذاکره‌ مستقیم با آمریکایی‌ها پس از مخالفت خامنه‌ای در ۲۲/۱۲/۹۱، طرح مدعای بازگشت چاوز با امام زمان و مصافحه‌ با مادر چاوز (رجوع شود به مقاله‌ "از رجعت چاوز تا همدردی با مادر چاوز").

او در تمامی این موارد موفق شد تا دیگران را به دنبال خود کشانده و همه را به گفت و گو درباره‌ این نوع اقدامات وادار سازد. مسئله‌ چاوز، صدای همه‌ مراجع تقلید- از جمله آیت‌الله مکارم شیرازی، آیت‌الله صافی گلپایگانی - و فقیهانی چون - از جمله آیت‌الله محمد یزدی و آیت الله جنتی- را درآورد. جعفر شجونی- عضو شورای مرکزی روحانیت مبارز تهران- گفته است:"همه‌ مراجع به خاطر آقای مشایی در خانه شان را به روی احمدی‌نژاد بستند".

احمدی‌نژاد در برابر نظام، روحانیت و طبقه‌ حاکمه‌ سه دهه‌ گذشته ایستاده است. اما نزاع‌اش بر سر منابع کمیاب قدرت/ثروت/معرفت/منزلت اجتماعی است، نه دموکراسی و حقوق بشر و آزادی. اگر از این زاویه درگیر می‌شد- با هر پیشینه‌ای- می‌توانست بخش مهمی از جامعه را پشت خود گرد آورد.

نهم- قلمرو سیاست خارجی: پرونده‌ هسته‌ای و تحریم‌های اقتصادی (تحریم نظام بانکی در بخش مبادلات مالی و ارزی که از طریق "سویفت" صورت گرفت، بانک مرکزی را در تبادلات بانکی بین‌المللی و انتقال ارز با مشکل جدی دست به گریبان کرد، تحریم‌های نفتی و پتروشیمی، تحریم بیمه‌ کشتی‌ها...)، داستان سوریه، سوق دادن بهار عرب به نزاع شیعه و سنی توسط عربستان سعودی و قطر، از جمله مهم‌ترین مسائل سیاست خارجی در سال ۱۳۹۱ بودند.

احمدی‌نژاد در برابر نظام، روحانیت و طبقه‌ حاکمه‌ سه دهه‌ گذشته ایستاده اما نزاع‌اش بر سر منابع کمیاب قدرت/ثروت/معرفت/منزلت اجتماعی است، نه دموکراسی و حقوق بشر و آزادی. اگر از این زاویه درگیر می‌شد- با هر پیشینه‌ای- می‌توانست بخش مهمی از جامعه را پشت خود گرد آورد.

ایران در سال ۹۲

آیا جامعه‌ای با این شرایط در آستانه‌ تحولی سرنوشت ساز قرار ندارد؟ آیا باید چشم به انتظار تحولی از درون یا برون بود؟ آیا جامعه نمی‌تواند به همین نحو به حیات خود ادامه دهد؟ ابتدأ به چند مسئله‌ مهم سال آینده بنگریم:

یکم- انتخابات ریاست جمهوری: انتخابات جمهوری اسلامی، با همه اشکالات ساختاری‌اش، دارای کارکردهای مهمی است. همیشه نوعی رقابت جدی میان جناح‌های مختلف نظام برقرار بوده است. هر جناحی که از ساختار سیاسی حذف شود، گروه‌های موجود بر سر منابع کمیاب قدرت/ثروت/ معرفت/ منزلت اجتماعی به جان هم خواهند افتاد و گروه‌بندی‌های جدید شکل خواهد گرفت. به گروه‌های مختلف بنگرید:

الف- اصلاح‌طلبان: قصد دارند با چهره‌های شاخص وارد مبارزه شوند، اما نظام نمی‌خواهد آنان کاندیدا شوند، اگر هم بشوند، رد صلاحیت خواهند شد.

ب- احمدی‌نژاد: هدف اصلی او کاندیداتوری مشایی و اجرای طرح پوتین- مدودف است. اگر مشایی رد صلاحیت شود و او نتواند کاری انجام دهد، روشن نیست نامزدهای بعدی اش رأی‌آور باشند. برخی از اصول‌گرایان گفته‌اند که در صورت رد صلاحیت مشایی، احمدی‌نژاد تا برکناری وزیر کشور، عدم برگزاری انتخابات و استعفأ پیش خواهد رفت.

پ- اصول‌گرایان سنتی: این گروه نیز با کاندیداهای متعددی وارد صحنه شده‌اند. اگر یکی از چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب در رقابت‌ها حضور داشته باشد، همه‌ اصول‌گرایان بر سر یک فرد اجماع خواهند کرد. حتی اگر فردی چون نجفی در رقابت حاضر باشد و همه‌ اصلاح‌طلبان از او حمایت کنند، باز هم ممکن است اصول‌گرایان به سوی اجماع پیش روند. اگر اصول‌گرایان موفق به حذف مشایی و اصلاح‌طلبان شوند، در آن صورت رقابت میان اصول‌گرایان سنتی و جبهه‌ پایداری در خواهد گرفت.

سناریوی آخر، سناریوی مقبول آیت‌الله خامنه‌ای است، اما پیش بینی مشکل است. برای این که تحولات خارجی و داخلی سه ماه آینده، واکنش احمدی‌نژاد به رد صلاحیت مشایی، کاندیداتوری یا عدم کاندیداتوری چند چهره‌ شاخص اصلاح‌طلب و هاشمی رفسنجانی؛ همگی در تصمیم گیری آیت‌الله خامنه‌ای تأثیرگذار خواهد بود. ضمن آن که پیامدهای ناخواسته‌ عمل گریبانگیر او خواهد شد.

دوم- طرح هدفمندسازی یارانه‌ها: در شرایط بالا بودن نرخ رشد نقدینگی و نرخ رشد ارز، اجرای مرحله‌ دوم طرح هدفمندسازی یارانه‌ها می‌تواند خطرناک باشد. کشورهایی که تحت تحریم‌های فلج کننده‌ اقتصادی قرار نداشته‌اند، حذف سوبسیدها را به مرور و طی سال‌های متمادی انجام داده‌اند. در حالی که احمدی‌نژاد - به دلایل انتخاباتی- به شدت فشار می‌آورد تا از طریق چهار و نیم برابر کردن قیمت حامل‌های انرژی (بنزین، نفیت سفید، گازوئیل، مازوت، گاز، برق، و...) ماهیانه به هر فرد ۱۲۰ هزار تومان یارانه پرداخت کند.

او در لایحه‌ بودجه‌ ۹۲، ۱۲۰ هزار میلیارد تومان درآمد از افزایش قیمت حامل‌های انرژی در نظر گرفته است که اگر به تصویب مجلس برسد، شوک تورمی عظیمی ایجاد خواهد کرد.

احتمال کمی وجود دارد که مجلس اجرای مرحله‌ دوم را به تصویب برساند (مطابق مصوبه‌ بودجه سال ۹۲، دولت از افزایش یارانه نقدی در ۳ ماهه اول سال منع شده است).

در این صورت واکنش احمدی‌نژاد مهم خواهد بود. حداقل این است که به مردم خواهد گفت: می‌خواستم از ابتدای سال یارانه نقدی هر فرد را سه برابر کنم، اما مجلس نگذاشت.

اکثریت مردم اقتصاددان نیستند و به پیامدهای زیانبار هدفمندی یارانه‌ها توجه ندارند. آنان که به دریافت پول نقد عادت کرده‌اند، این امر را حق مسلم خود دانسته و دولت‌های بعدی نیز قادر به حذف آن نخواهند بود. طنز تلخ آن است که احمدی‌نژاد وعده‌ دوران انقلاب مبنی بر دادن پول نفت به خانواده ها را عملی کرد.

اکثریت مردم اقتصاددان نیستند و به پیامدهای زیانبار این امر توجه ندارند. آنان که به دریافت پول نقد عادت کرده‌اند، این امر را حق مسلم خود دانسته و دولت‌های بعدی نیز قادر به حذف آن نخواهند بود. طنز تلخ آن است که احمدی‌نژاد وعده‌ دوران انقلاب- مبنی بر دادن پول نفت به خانواده ها- را عملی کرد.

سوم- مذاکرات هسته‌ای و تحریم‌های اقتصادی: مقامات غربی و ایرانی مذاکرات آلماتی را خوشبینانه ارزیابی کرده‌اند. اما نمی‌توان به این داوری اعتماد کرد. در روزهای ۱۶ و ۷ مارس کارشناسان طرفین در استانبول دیدار کرده و جزئیات فنی نشست پنجم و ششم آوریل در آلماتی را بررسی خواهند کرد.

جیمز کلیر- مدیر اطلاعات ملی آمریکا- در گزارش سالانه‌ خود به کنگره نوشته است:

"ارزیابی ما این است که ایران نمی‌تواند مواد هسته‌ای تحت‌نظر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را تغییر دهد و آنها را به اورانیوم غنی‌شده مناسب و در حجم لازم برای تولید سلاح تبدیل کند، پیش از آن که این اقدامش فاش شود". ایران می‌خواهد توانایی تولید سلاح اتمی را به دست آورد تا اگر لازم شد و تصمیم گرفت بتواند آن را تولید کند، "اما ما نمی‌دانیم که آیا در نهایت چنین تصمیمی خواهد گرفت یا نه".

محل نزاع- آن گونه که در نقاشی نتانیاهو در مجمع عمومی سازمان ملل به تصویر کشیده شد- ذخیره سازی بیش از ۲۵۰ کیلوگرم اورانیوم غنی شده‌ ۲۰ درصدی است (خط قرمز نتانیاهو). ایران نیز میزان ذخیره‌ خود را زیر این سطح نگاه داشته است. اما غنی سازی اورانیوم که مطابق قوانین آژانس حق ایران- به عنوان یکی از اعضا- است، به معنای ساختن بمب اتمی نیست. ممکن است ایران ۱۰۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی شده ۲۰ درصدی داشته باشد و نتواند یا نخواهد بمب اتمی بسازد.

با همه‌ی اینها، دولت‌های غربی در برابر اجابت مطالبات خود از سوی ایران، نه تنها حاضر به لغو همه‌ تحریم‌ها نیستند، بلکه فقط برخی از تحریم‌ها را به حالت تعلیق در خواهند آورد.

به نوشته‌ کورت ولینتین در یونگه ولت: "تا زمانی که کنگره‌ آمریکا که ۸۰ تا ۹۰ درصد نمایندگان و سناتورهای آن در تمام مسائل مربوط به خاور نزدیک پیوسته و بدون برو برگرد آن طور رای می‌دهند که لابی اسرائیل اراده کند، هیچ دولتی در آمریکا قادر به پایان دادن به این مناقشه نیست. به این ترتیب گرچه اسرائیل خود بر سر میز مذاکرات حضور ندارد ولی برای مخالفت با هرنوع تلاش دیپلماتیک برای حل مسئله حق وتو دارد".

چهارم- امیدهای خامنه‌ای: برخی از تحولات منطقه و جهانی موجب امیدواری خامنه‌ای شده است تا معجزه‌ای به سود "عظمت طلبی اتمی" او صورت گرفته و از این مخمصه خارج شود. آن تحولات به قرار زیرند:

الف- تحریم‌های نفتی: نهاد تأمین انرژی آینده‌ آمریکا طی گزارشی نوشته است که همچنان می‌توان به تحریم‌های بیشتر نفتی ایران ادامه داد، اما این پنجره احتمالا تا نیمه‌ سال آینده، بیشتر باز نخواهد بود. پس از سپتامبر ۲۰۱۳ انتظار می‌رود رشد تقاضا برای نفت در چین شتاب بگیرد. این پیش بینی اگر درست باشد، به سود مدعای خامنه‌ای مبنی بر ایستادگی است.

ب- بن‌بست سوریه: دو سال جنگ داخلی در سوریه فاجعه (۷۰ هزار کشته، یک میلیون آواره به کشورهای همسایه، دو و نیم میلیون آواره در داخل کشور، نابودی نظام خدمات درمانی، تبدیل ارتش ۲۲۰ هزار نفری سوریه به ۱۱۰ هزار تن، ارتکاب جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت توسط رژیم و مخالفان، استفاده‌ حکومت و مخالفان از کودکان در فعالیت‌های نظامی، اعزام گروه‌های تروریستی از سراسر جهان به آن کشور و قوت گرفتن آنان، تقسیم کشور به سه منطقه‌ در دست کردها و سنی‌ها و علوی‌ها) آفریده است.

انتخابات جمهوری اسلامی، با همه اشکالات ساختاری‌اش، دارای کارکردهای مهمی است. همیشه نوعی رقابت جدی میان جناح‌های مختلف نظام برقرار بوده است. هر جناحی که از ساختار سیاسی حذف شود، گروه‌های موجود بر سر منابع کمیاب قدرت/ثروت/ معرفت/ منزلت اجتماعی به جان هم خواهند افتاد و گروه‌بندی‌های جدید شکل خواهد گرفت.

چند میلیارد دلار کمک‌های مالی دولت‌های غربی و عربی به مخالفان و تسلیح آنان به سلاح‌های آمریکایی توسط عربستان سعودی و قطر به تشدید فاجعه کمک کرده است.

دولت‌های عربی، غربی، ترکیه، چین، روسیه و ایران؛ منافع خود را تعقیب کرده و می‌کنند. هر یک از سه کشور ترکیه، عربستان سعودی و قطر می‌کوشند تا کنترل مخالفان را در چنگ داشته باشند. حتی معاذ الخطیب- رئیس کنونی ائتلاف معارضان سوری- مخالف تجزیه‌ سوریه بوده و سیاست‌های قطر را منتهی به این نتیجه می‌یابد.

دیگر هیچ کس از سقوط سریع بشار اسد- آن گونه که اوائل گفته می‌شد- سخن نمی‌گوید، بلکه پیش بینی‌های مأیوسانه از تداوم جنگ داخلی و گسترش آن به کشورهای همسایه صورت می‌گیرد. اینک آیت‌الله خامنه‌ای احساس می‌کند که برای حل مسئله‌ سوریه دولت‌های غربی به جمهوری اسلامی نیازمند هستند.

پ- افغانستان و عراق: قرار است که نیروهای آمریکایی تا سال آینده از افغانستان خارج شوند. خارج کردن طالبان از لیست گروه‌های تروریستی و مذاکره‌ با آنان برای صلح و شراکت در حکومت به نتیجه نرسیده است. کرزای نیز که باید کنار رفته و رئیس جمهوری جدیدی انتخاب شود، به دنبال مدل پوتین- مدودف است.

به همین جهت بر حملات لفظی خود بر دولت آمریکا و مقاصد استعمارگرانه‌اش در افغانستان افزوده است. به دنبال سخنان کرزی، به دلیل به خطر افتادن جان سربازان آمریکایی، به دستور فرمانده‌ ناتو بر تدابیر امنیتی به شدت افزوده شد. ناامنی در افغانستان ادامه داشته و همچنان شاهد عملیات انتحاری بوده و خواهیم بود.

در عراق نیز فعالیت‌های تروریستی گروه القاعده و گروه‌های مورد حمایت عربستان سعودی و قطر به شدت افزایش یافته است. همه روزه صبح را با خبر کشته و زخمی شدن ده‌ها تن آغاز می‌کنیم. عربستان سعودی و قطر- همچنین ترکیه- به دنبال سرنگونی دولت مالکی به عنوان دولتی شیعی هستند. نزاع دولت مرکزی با منطقه‌ کردستان تحت رهبری بارزانی نیز عملاً عراق را به سه بخش کردها، سنی‌ها و شیعیان تقسیم کرده است.

خامنه‌ای بر این گمان است که آمریکا برای برقراری ثبات در افغانستان و عراق هم به ایران نیازمند است، نه این که با حمله‌ به ایران، کل منطقه را بی ثبات و آینده سازد.

ت- کاهش وابستگی آمریکا به خلیج فارس: فناوری‌های جدید تولید نفت آمریکا را طی سال‌های آینده به اندازه‌ای بالا خواهد برد که- به گفته‌ اوباما- از سال ۱۰۱۶ به صادر کننده گاز و از سال ۲۰۱۷ به مقام اول تولید نفت خواهد رسید (به این مقاله و این گزارش بنگرید). اگر این امر محقق شود، عربستان و قطر و بحرین و کویت و...دارای جایگاه پیشین در سیاست آمریکا نخواهند بود.

ث- نزاع با چین: چین به سرعت در حال رشد است و مطابق برخی پیش بینی‌های کارشناسان اقتصادی، می‌رود تا از قدرت دوم اقتصادی جهان به قدرت اول مبدل شده و جایگزین آمریکا گردد (همچنین بنگرید به گزارش سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی در این زمینه). به این دلیل، و دلایل دیگر، نگاه آمریکا به شرق آسیا معطوف شده است.

جنگ سایبری میان آمریکا و چین که به اخطار متقابل طرفین انجامیده، بخشی از نزاع است. تهدیدهای اتمی کره‌ شمالی مورد حمایت چین را هم بر این قضایا باید افزود.

استیصال آدمی را به امدادهای "غیبی" و "غربی" امیدوار می‌سازد. اما ممکن است وضعیت بحرانی و رو به سراشیبی سال‌ها به مسیر خود ادامه داده و وضعیت بدتر و بدتر شود. فراموش نکنیم که ما در منطقه‌ای زندگی می‌کنیم که از مدتها قبل کلنگی کردن آن آغاز شده و همچنان ادامه دارد. فقط دولت آمریکا به تنهایی چند هزار تریلیون دلار برای کلنگی کردن منطقه هزینه کرده است.

نتیجه‌گیری

هیچ کس پیامبر و خدا نیست که آینده را پیش بینی کند. تاریخ گشوده است، اما همانگونه که مارکس در ابتدای هیجدهم برومر لوئی بناپارت نوشته است: "آدمیان هستند که تاریخ خود را می‌سازند ولی نه آن گونه که دلشان می‌خواهد، یا در شرایطی که خود انتخاب کرده باشند؛ بلکه در شرایط داده شده‌ای که میراث گذشته است".

ساختارهای اجتماعی و واقعیت‌های ستبر پیشین، دست و پای آدمیان را بسته و "توانایی" هایشان برای تحقق "خواست" هایشان را محدود می‌سازند.

همیشه انسان‌های جان به لب رسیده گفته و می‌گویند:"این وضع قابل دوام نیست". استیصال آدمی را به امدادهای "غیبی" و "غربی" امیدوار می‌سازد. اما ممکن است وضعیت بحرانی و رو به سراشیبی سال‌ها به مسیر خود ادامه داده و وضعیت بدتر و بدتر شود.

فراموش نکنیم که ما در منطقه‌ای زندگی می‌کنیم که از مدتها قبل کلنگی کردن آن آغاز شده و همچنان ادامه دارد. فقط دولت آمریکا به تنهایی چند هزار تریلیون دلار برای کلنگی کردن منطقه هزینه کرده است.

اخیراً تونی بلر گفته است که پس از سوریه نوبت ایران است. اما او نژادپرستانه، وضعیت‌هایی چون وضعیت عراق را محصول کلنگی کردن آن کشور به وسیله‌ی آمریکا و بریتانیا به شمار نمی‌آورد، بلکه به "ذات/طبیعت" این جوامع نسبت می‌دهد.

دولت آمریکا مطابق قانون مصوب کنگره مکلف است در هرگونه تحولی در منطقه‌ خاومیانه برتری استراتژیک اسرائیل را تأمین کند. سیاست‌های آیت الله خامنه‌ای هم می‌تواند به سوریه‌ای شدن ایران منتهی شود. فقط خامنه‌ای و زمامداران جمهوری اسلامی نیستند که باید دست به انتخاب بزنند، اپوزیسیون جمهوری اسلامی هم باید میان دو مدل گذار از جمهوری اسلامی دست به انتخاب بزند: مدل کلنگی کردن ایران و سوریه‌ای شدن یا مدل لهستان، مجارستان، شیلی، برزیل و افریقای جنوبی (رجوع شود به مقاله‌ "سازش با حکومت استبدادی").

سردادن شعارهای بدون پشتوانه‌ی عملی، موجب یأس و سرخوردگی بیشتر خواهد شد. فرض کنید فردی بگوید: "اسلام علت العلل همه‌ی مسائل و مشکلات ایران است و باید نابود شود تا مسائل حل و مشکلات رفع شوند". به صدق و کذب این مدعا کاری ندارم، مهم دست نیافتنی بودن این خواست است.

لنین و استالین و جانشینانشان همه کار کردند تا دین را نابود سازند، اما نشد. به کشورهای عضو شوروی سابق- خصوصاً خود روسیه- بنگرید. راسل- آته ایست شهیر قرن بیستم- می‌گفت: دین هزار جان دارد و هر چه تیر به آن بیندازید از بین نمی‌رود. وعده‌ نابودی اسلام و عدم تحقق آن، نا امید کننده است.

جامعه و مردم و جوانان ایران امروز نیازمند امید هستند. امید را باید ساخت. اما امید محصول وعده‌های محقق ناشدنی و ویرانگر نیست. امید براساس تناسب واقعیت‌ها و آرمان‌ها ساخته می‌شوند.

برای عبور از جمهوری اسلامی، باید به طور ایجابی و دقیق نشان داد که چگونه می‌توان این هدف را محقق کرد؟ این امید آفرین و امیدساز است، نه کلی گویی و شعارهای غیر عملی. امدادهای غیبی و غربی سوریه ساز است و سودی به حال نیروهای خواهان دموکراسی ندارد.

دولت‌های خارجی و تجزیه ایران

Sat, 26 May 2012 13:38:43 +0000

علی افشاری

علی افشاری - یکی از مباحثی که بر حوزه قومیت‌ها سایه افکنده مسئله حمایت احتمالی نیرو‌های خارجی از تجزیه نقاطی از ایران است. به عبارت دیگر عاملی که از دیر باز باعث شده تا مطالبات مناطق قومیت‌نشین از دید نیرو‌های مرکزنشین جدی گرفته نشود و یا با سوءظن با آن برخورد شود ، وابسته انگاشتن آنها به دول خارجی ضد ایرانی بوده است. در واقع از دید آنها تصور می‌شود که این مسائل از حالت داخلی و ملی خارج شده و با نیرو‌های خارجی که جایگاهی در ماجرا ندارند آمیخته شده است.

در این یادداشت بدون این که به درستی و یا نادرستی این نگرش پرداخته شود و یا منشا و چگونگی آن مورد بحث قرار گیرد کنکاشی به‌عمل می‌آید که مسئله وجود اراده‌ای خارجی برای تجزیه ایران چقدر با واقعیت تناسب دارد.

اظهار نظر در این خصوص به دلیل محدودیت در دسترسی به اطلاعات دشوار است. این مباحث معمولا به صورت مخفی و در سطح فعالیت‌های پشت پرده دنبال می‌شوند و ناگزیر باید بر اساس نشانه و گمانه‌ها مسائل را بررسی کرد. در این مطلب کوشش می‌شود تا تنها بر اساس مطالب مستند و معتبر حتی‌المقدور تکیه شود. همچنین باید توجه داشت در هر کشور خارجی نیرو‌ها و علائق سیاسی متفاوتی وجود دارند. بنابراین مواضع رسمی دولت‌ها و نیرو‌های مهم سیاسی مد نظر قرار می‌گیرند. در عین حال ذکر این نکته مهم است که وجود سیاست و برنامه در کشور‌های خارجی اهمیت دارد. نفس علاقه و یا تمایل بالقوه موضوعیت ندارد. ممکن است وقتی امکان تجزیه در داخل کشوری جدی شود دولتی خارجی هم حمایت کند، اما چنین حالتی را نمی‌شود وجود برنامه و تلاش هدفمند و سازمان یافته برای تجزیه کشور به حساب آورد یا تجزیه‌طلبان را ایادی و عمال بیگانگان به‌شمار آورد.

نتیجه‌گیری‌های این مطلب امری قطعی نیست و می‌تواند در پرتو دستیابی به اطلاعات جدید و جامع دگرگون شود. در واقع هدف تلاش برای واقعی کردن هر چه بیشتر مباحث مربوط به نسبت بین تجزیه‌طلبی با قدرت‌های خارجی و به‌خصوص آمریکا است.

سوابق گذشته نشان می‌دهد نیرو‌هایی که مقاصد تجزیه‌طلبانه داشته‌اند ضمن این که محدود بوده‌اند و وزن اجتماعی بالایی نداشته‌اند اما بیشتر گروه‌های خود اتکاء بوده‌اند و وابستگی به خارج درباره آنان صدق نمی‌کند اگر چه در مقاطعی از کمک خارجی بهره برده‌اند. به عبارت دیگر نخست آنها عمدتا در چهارچوب خاص خود و به شکل مستقل بروز یافته‌اند و بعد مورد توجه نیرو‌های خارجی قرار گرفته‌اند. حتی برخی از آنها مانند کلنل محمد تقی خان پسیان افراد خوشنامی نیز بوده‌اند. البته ممکن است استثنا‌هایی نیز وجود داشته باشند که کاملا وابسته بوده‌اند.

با توجه به روایت‌ها و نظرات متعارض درباره جنبش‌هایی که در استان‌های مرزی وجود دارد این موضوع حساس‌تر می‌شود. ادعا‌هایی وجود دارد که میرزا کوچک خان، شیخ محمد خیابانی و فرقه آذربایجان مدافع حرکت‌های تجزیه‌طلبانه بوده‌اند. در حالی که دیدگاه‌های دیگری وجود دارند که آنها را خواهان نظام فدرال و تداوم زیست در کشور ایران معرفی می‌کنند. از آنجاییک ه در فضای سیاسی ایران مرز‌های بین این دو نگرش مخدوش است. بنابراین بدون این که وارد داوری بشویم که کدام نگرش درست است، می‌توان از این بحث نتیجه گرفت که در گذشته نفس تجزیه‌طلبی در ایران منشاء خارجی نداشته و کسانی بوده‌اند در داخل قلمرو جغرافیایی ایران که مستقلا به فکر گسست افتاده‌اند.

در حال حاضر از سوی عده‌ای، آمریکا و اسرائیل به عنوان کشور‌هایی که در تمام نقاط بحرانی ایران برنامه تجزیه دارند، در نظر گرفته می‌شوند .همچنین عربستان سعودی و متحدین عربی آن متهم هستند که مقاصد تجزیه‌طلبانه برای خوزستان دارند. برخی پای آلمان را نیز به این معادله باز کرده‌اند.

علی افشاری: آمریکا در تجزیه ایران منفعت ملموسی ندارد تجزیه ایران یجنگ‌ها و برخورد‌های نظامی سنگینی در پی دارد که دور جدیدی از بی‌ثباتی را وارد منطقه می‌سازد که آن به ضرر آمریکا است

اما وقتی دقیق به مسئله نگریسته شود و برخورد‌های ایدئولوژیک، هویت‌طلبانه و تک‌بعدی را کنار بگذاریم، با توجه به واقعیت‌های موجود به سختی می‌توان نتیجه گرفت که دولت‌های خارجی برنامه و طرحی جدی برای تجزیه ایران در دستور کار داشته باشند. البته این ادعا بدان معنی نیست که برخی از دول خارجی از تجزیه ایران خوشحال نمی‌شوند، بلکه بحث بر سر این مسئله است که اقدام عملی و پشتیبانی تدارکاتی و سیاسی از آن به عمل نمی‌آورند. بیشتر به نظر می‌رسد آنها از بحران قومیتی ایران به عنوان اهرم فشاری برای حل مشکلاتشان با حکومت ایران استفاده می‌کنند.

دولت آمریکا و به‌خصوص نئوکان‌ها از سوی جریان‌هایی متهم هستند که در طرح خاورمیانه بزرگ تجزیه ایران را در نظر دارند. آنها در این خصوص اشاراتی به نظرات برنارد لوئیس، شرق‌شناس و اسلام‌شناس شهیر و بحث‌هایی که در اندیشکده‌های وابسته به جناح‌های راست افراطی آمریکا در جریان است، دارند. همچنین کمک‌های مالی از سوی برخی سازمان‌های غیر دولتی غربی به گروه‌های هویت‌طلب قومیتی و تجزیه‌طلب را دیگر سند ادعایی خود به حساب می‌آورند که غرب خواب‌هایی برای چند تکه کردن ایران دیده است.

اما سابقه آمریکا در ایران عکس این ادعا را آشکار می‌سازد. آمریکا در ماجرای اولتیماتوم به شوروی برای خروج از آذربایجان و همچنین مخالفت با قرارداد وثوق‌الدوله که ایران را به منطقه نفوذ دول وقت روسیه و بریتانیا تقسیم می‌کرد، به نفع حفظ تمامیت ارضی ایران موضع گرفت. تاکنون نیز رفتاری دال بر همراهی با تجزیه ایران به صورت رسمی نشان نداده است. آمریکا در افغانستان و عراق نیز به سمت تجزیه نرفت که استعداد و آمادگی این کار را داشتند.

با توجه وجود گرایش‌های سیاسی مختلف و کانون‌های تاثیرگذار متعدد در حوزه قدرت آمریکا، باید مواضع رسمی این دولت را مورد توجه قرار داد. نظرات یک گروه سیاسی خاص تا زمانی که تبدیل به سیاست دولت آمریکا نشده است نمی‌تواند مبنا قرار بگیرد. البته باید در برابر آن هوشیاری داشت. اما در حال حاضر هیچ کدام از دو حزب اصلی و زیرمجموعه‌های این کشور طرح و سیاستی در خصوص تقویت گرایش‌های تجزیه‌طلب ندارند. بحث‌هایی به صورت پراکنده و فردی در آنها جریان داشته که تبدیل به نتیجه مشخصی نشده است. برنارد لوئیس نه سیاستمدار است و نه دولتمرد . وی ایده‌ای را مطرح کرده که تاکنون فقط در سطح نوشته باقی مانده است.

مهم‌ترین این بحث‌ها مقاله رالف پیترز در نشریه نیرو‌های مسلح ارتش آمریکا تحت عنوان "مرز‌های خونین" است که در سال ۲۰۰۶ منتشر شده است. (۱) وی در برخوردی سطحی و شتاب‌زده مدعی شده است که دموکراسی و ثبات پایدار در منطقه خاورمیانه و از میان برداشتن تروریسم اسلامی نیازمند تغییر مرز‌های مصنوعی این منطقه است که توسط چرچیل با قلم روی نقشه ایجاد شده است.

سطح نازل اطلاعات وی تا آنجاست که نمی‌داند مرز‌های کنونی ایران ربطی به تقسیم‌بندی قدرت‌های فاتحان جنگ جهانی اول ندارد. وی در نگرشی نادرست برای پایان بخشیدن به نزاع‌های قومیتی و مذهبی نقشه جدیدی در خاور میانه پیشنهاد می‌کند که مناطق بلوچستان، آذربایجان، خوزستان، کردستان از ایران منفک شده و به جایش هرات به ایران ملحق گردد! وی تقسیم‌بندی جدیدی برای عربستان سعودی، عراق، افغانستان، پاکستان و ... نیز ارائه می‌دهد و همچنین توصیه می‌کند اسرائیل نیز به مرز‌های قبل از ۱۹۶۷ برگردد.

اگرچه مطلب وی در نشریه ارتش آمریکا چاپ شده است ولی خودش در مقاله توضیح می‌دهد که شکست در منطقه خاورمیانه از اسلام نیست، بلکه از دیپلمات‌های آمریکایی است که مرز‌های بین‌المللی مقدس را پرستش می‌کنند. مقاله وی جهت‌گیری انتقادی نسبت به سیاست‌های آمریکا در عراق پس از صدام دارد که چرا طرح تجزیه را دنبال نکرده است. مطلب وی فقط در حد انتشار در نشریه ماند و نه در دستور کار دولت قرار گرفت و نه هیچ بنیاد غیر دولتی و یا احزاب سیاسی به آن بها داد. اکنون شش سال از انتشار این مقاله می‌گذرد و ردپایی از تعقیب این طرح در سیاست آمریکا در منطقه خاورمیانه دیده نمی‌شود.

کمک‌هایی که از سوی نهاد‌های اجتماعی و اندیشکده‌های آمریکایی به گروه‌ها صورت می‌گیرد هنوز مشخص نیست دامنه آن چقدر است. حجم بالای اخبار نادرست و برنامه‌های تخریبی جمهوری اسلامی بررسی را دشوار می‌سازد. اما معمولا این کمک‌ها در قالب حمایت‌های انسانی و یا حقوق بشری انجام می‌شود، چون گروه‌های قومیتی در ایران از قربانیان نقض حقوق بشر هستند. آمار افراد کشته شده و همچنین تعداد زندانیان سیاسی بالا مسائلی است که مورد توجه این نهاد‌ها قرار می‌گیرد. همچنین سازمان‌هایی که در خصوص فرایند‌های حل منازعه مشاوره می‌دهند نیز به حل بحران‌های قومیتی ایران علاقه‌مند هستند، اما جهت‌گیری آنها دفاع از تجزیه ایران نیست.

رسانه‌های فارسی زبان وابسته به دولت آمریکا از جمله رادیو فردا و صدای آمریکا علی‌رغم اصرار گروه‌های تجزیه‌طلب حاضر نشده است تریبون در اختیار آنها بگذارد.

عربستان سعودی اگرچه از تجزیه خوزستان ایران و تبدیل این منطقه به یک کشور عربی استقبال می‌کند ولی مصلحت این حکومت محافظه‌کار اجازه نمی‌دهد تا اقدامی عملی در خصوص تقویت گروه‌های تجزیه‌طلب انجام دهد

سیمون هرش، شبکه تلویزیونی ای بی سی و برخی مقامات سابق امنیتی و سیاسی آمریکا از جمله فرد برتن، کارشناس ضد تروریسم که قبلا در وزارت خارجه آمریکا فعالیت می‌کرده است مدعی شده‌اند که سیا از بودجه‌های مخفی خود امکاناتی را در اختیار جندالله و دیگر گروه‌های قومیت طلب با خط مشی مسلحانه قرار داده است. (۲) این ادعا از سوی مقامات رسمی آمریکا تکذیب شده و اطلاعات منتشر شده نیز در حدی نیست که بتوان صحت این ادعا را قطعی دانست.

البته مارک پری در نشریه شورای روابط خارجی آمریکا فاش ساخت که نیرو‌های موساد در پوشش مامورین امنیتی آمریکا با نیرو‌های جندالله تماس گرفته‌اند و آنها را برای عملیات خرابکارانه در داخل خاک ایران استخدام کرده‌اند. (۳)

حتی اگر فرض کنیم سیا واقعا به این گروه‌ها کمک می‌کند باز نمی‌توان لزوما نتیجه گرفت که این فعالیت‌ها در چهارچوب طرح تجزیه ایران صورت می‌پذیرد. محتمل‌تر آن است که این اقدامات در قالب کار‌های ایذائی و فشار به حکومت برای تغییر رفتار در سیاست خارجی انجام می‌شود.

دلایل زیادی وجود دارد که آمریکا در تجزیه ایران منفعت ملموسی ندارد و یا دست‌کم ضرر‌های این کار برای آنها از منافع احتمالی آن بیشتر است. تجزیه ایران یک سری جنگ‌ها و برخورد‌های نظامی سنگین در پی دارد که دور جدیدی از بی‌ثباتی را وارد منطقه می‌سازد. افزایش ناآرامی‌ها در منطقه استراتژیک خاورمیانه و یکی از شاهراه‌های اصلی ترانزیت انرژی غرب به ضرر آمریکا است. افزایش واحد‌های سیاسی- جغرافیایی و طولانی بودن دوره ثبات‌یابی آنها بستر فعالیت مناسبی برای افزایش فعالیت‌های تروریستی فراهم می‌سازد. این کار همچنین باعث بالا گرفتن جو ضد آمریکایی در ایران شده و مردم را در کنار حکومت قرار می‌دهد.

تجزیه ایران موازنه قوا را در منطقه به ضرر ترکیه، روسیه و پاکستان به هم می‌زند. چنین امری بر تنش روابط آنها با آمریکا می‌افزاید بدون این که دستاورد مشخصی نصیب آمریکا شود. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت رویکرد آمریکا به مسائل قومیتی ایران در چهارچوب اعمال فشار به حکومت و توجه به مطالبات این گروه‌ها بر اساس ارزش‌های آمریکایی است. در واقع این گروه‌ها حکم اهرم فشار را برای آمریکا و به طور کلی غرب دارند. همچنین آنها بخشی از نیروهای معترض در ایران نیز محسوب می‌شوند.

اسرائیل دیگر کشوری است که در مظان اتهام برای دامن زدن به تجزیه ایران قرار دارد. برخی از منابع به تواتر از وجو د مراکزی آموزشی در کردستان عراق خبر می‌دهند که دولت اسرائیل در آنجا با جذب نیرو از مخالفین قومیتی، آنها را برای انجام عملیات خراب‌کارانه علیه جمهوری اسلامی آموزش می‌دهد.

همچنین شایع است که اسرائیل به برخی از گروه‌های قومیت‌نشین ناراضی نیز سلاح می‌دهد. البته حکومت اقلیم کردستان در بیانیه‌ای وجود مراکز جاسوسی و اطلاعاتی اسرائیل را در خاک کردستان عراق رد کرد. اما تردید‌ها در خصوص درستی این موضع‌گیری بسیار است.

وخامت رو به تزاید روابط ایران و آذربایجان می‌تواند این همسایه شمالی را به دیگر مرکز فعالیت نهاد‌های اسرائیلی علیه حکومت ایران تبدیل کند.

اما مجموعه فعالیت‌های تهاجمی دولت اسرائیل که به احتمال زیاد صحت دارد، در قالب واکنش و برخورد‌های تلافی‌جویانه با حمایت ایران از گروه‌های فلسطینی و لبنانی معارض با اسرائیل صورت می‌پذیرد. اسرائیل در جایگاه و موقعیتی نیست که برنامه‌ای برای تجزیه ایران داشته باشد.

عربستان سعودی اگرچه از تجزیه خوزستان ایران و تبدیل این منطقه به یک کشور عربی استقبال می‌کند ولی مصلحت این حکومت محافظه‌کار اجازه نمی‌دهد تا اقدامی عملی در خصوص تقویت گروه‌های تجزیه‌طلب انجام دهد. آسیب‌پذیری عربستان حوزه مانور آن را محدود می‌سازد. تاکنون شاهد و مدرک معتبری در خصوص حمایت حکومت عربستان سعودی از گروه‌های تجزیه‌طلب مشاهده نشده است. البته می‌توان این حالت را در نظر گرفت که به صورت کنترل شده از گروه‌های عرب تجزیه‌طلب در حد اعمال فشار و یا خنثی‌سازی حرکت‌های تهاجمی حکومت ایران حمایت کند اما دامنه این حمایت محدود است و در سطحی نیست که حساسیت ایران را بر بیانگیزد. بررسی عملکرد و مواضع رهبران سعودی نشان می‌دهد علی‌رغم تیره شدن روابط آنها با ایران در سال‌های اخیر، هنوز امید دارند تا با چهره‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو حکومت بتوانند مصالحه کنند. این نیرو‌ها برای عربستان در اولویت هستند.

امید عربستان سعودی به نیرو‌های میانه‌رو محدودیت زیادی برای سیاست این کشور در حمایت از حرکت‌های تجزیه‌طلبانه ایجاد می‌کند. اصولا گرایش ناسیونالیسم عربی و پان عرب‌ها در منطقه، باعث تقویت تعصبات عربی و بروز هویت عربی متمایز با هویت ملی ایرانی در خوزستان بوده است. جریانی مثل جبهه التحریر که شاخه حزب بعث در خوزستان بود یک نمونه از این حرکت بود. در حال حاضر مجموعه الاحواز در خارج از مرز‌های ایران نقشی مشابه را ایفا می‌کند.

عربستان و در کل کشور‌های عربی و از جمله عراق و همچنین ترکیه به ترتیب مناطق عرب‌نشین و ترک‌نشین ایران را حوزه نفوذ خود می‌پندارند. همان‌طور که ایران شیعیان عراق و لبنان ، آذربایجان و عربستان سعودی و تاجیک‌ها و هزاره‌ها در افغانستان و کرد‌ها در عراق را متحدین خود می‌پندارد. این رویکرد خصلت تجزیه‌طلبانه ندارد بلکه تقویت دستیبابی به منافع ملی از رهرو ارتباط و نزدیکی با نیرو‌های هسمو در مناطق همسایه و یا مجاور را دنبال می‌کند.

رویکرد آمریکا به مسائل قومیتی ایران در چهارچوب اعمال فشار به حکومت و توجه به مطالبات این گروه‌ها بر اساس ارزش‌های آمریکایی است. این گروه‌ها حکم اهرم فشار را برای آمریکا و به طور کلی غرب دارند

تجمع‌های محدودی از جمعیت‌های ترک و عرب تجزیه‌طلب در خارج از کشور برگزار می‌شود، برخی در ترکیه و یا در محل دفتر حزب مساوات آذربایجان. این تجمع‌ها کنترل‌شده هستند. برخی نشست‌های محدود دیگر نیز در کشور‌های اروپایی برگزار می‌شود که معمولا از امکانات عمومی متعلق به این جوامع باز استفاده می‌شود که مستقل از دولت‌ها هستند.

القاعده نیز ارتباطاتی با گروه‌های تجزیه‌طلب بلوچ دارد. همچنین سیستم امنیتی پاکستان نیز از آنها به صورت ابزاری استفاده می‌کند. ولی این همکاری‌ها در سطح محدودی است .

وزن گروه‌هایی که در میان فعالان هویت‌طلب کرد، ترک، بلوچ و عرب رسما و علنا اهداف تجزیه‌طلبانه را تبلیغ می‌کنند هم به لحاظ کیفی و هم کمی پایین است.

اکثر گروه‌های شناخته شده و پرطرفدار دست‌کم در ظاهر خواهان خودمختاری هستند. ضمن این که نفوذ و عمق استراتژیک این گروه‌ها در توده مردم مناطق قومیت‌نشین بالا نیست.

البته بغرنجی مسئله در اینجاست که برخی نیرو‌های سیاسی مرکزنشین ایران نسبت به گروه‌هایی که خواهان فدرالیسم هستند سوءظن دارند و تمایزی بین آنها و تجزیه‌طلبان قائل نمی‌شوند. در این صورت باید گفت دولت اقلیم کردستان عراق از خودمختاری کردستان ایران حمایت می‌کند و همچنین اکثر کشور‌های عربی نیز از خودمختاری عرب‌ها در خوزستان پشتیبانی می‌کنند. این خواسته ممکن است مورد حمایت غرب نیز قرار بگیرد. اما در این خصوص باید حساب نیرو‌های خواهان فدرالیسم را از تجزیه‌طلبان جدا کرد و سپس با گفت‌وگوی انتقادی سوءظن‌ها را از بین برد و یا حداقل به یک شناخت درست دست پیدا کرد.

بنابراین در مجموع حرکت و اراده جدی خارجی برای تجزیه ایران فعلا وجود ندارد و در افق زمانی رویت‌پذیری نیز چنین امکانی دیده نمی‌شود. اما حرکت‌های ایذائی برای اعمال فشار به جمهوری اسلامی و برخورد‌های واکنشی و مهارکننده برای سیاست خارجی ستیزه‌جویانه از سوی غرب و برخی کشور‌های منطقه وجود دارد. این برخورد‌ها در سطح استراتژیک انجام نمی‌شود بلکه فعلا حالت تاکتیکی دارد. به عبارت دقیق‌تر، حمایت کشور‌های خارجی از گروه‌های تجزیه‌طلب بر اساس راهبرد تجزیه ایران صورت نمی‌گیرد بلکه به عنوان ابزاری در خدمت سیاست مهار جمهوری اسلامی است . میزان حمایت تابعی از شدت رویارویی و فاصله با حکومت است. نمونه روشن‌کننده در این خصوص نوع ارتباط شاه با ملامصطفی بارزانی است. به محض این که ایران به خواست‌هایش در قرارداد ۱۹۷۵ رسید، پشت آنها را خالی کرد.

در عین حال باید توجه داشت همین تاکتیک‌ها در مقطعی می‌تواند دردسر ساز شود. بنابراین هوشیاری نسبت به آنها برای نیرو‌های دموکراسی‌خواه و مدافع تمامیت ارضی ایران ضرورت دارد.

استفاده ابزاری و تاکتیکی از گروه‌های تروریستی و تجزیه‌طلب برای دستیابی به منافع سیاسی و ملاحظات امنیتی از مصادیق روش‌ها و رفتار‌های منفی در عرصه سیاست بین‌المللی هستند و با قوانین بین‌المللی نیز تعارض دارند اما متاسفانه در واقعیت وجود دارند.

اما خطر تجزیه‌طلبی بیش از آن که معطوف به خارج از مرز‌ها باشد، از شکاف رو به افزایش بین وضعیت موجود و انتظارات مردم ساکن در استان‌های مرزی ناشی می‌شود. کسب رضایت این مردم و قرار دادن خواسته‌های مشروع آنها در سبد مطالبات ملی و افزایش رشد توسعه و آبادانی در این مناطق محروم مهم‌ترین عناصر رفع‌کننده خطر تجزیه‌طلبی هستند که در حال حاضر شدت بالایی ندارد.

مهار سیاست‌های ستیزه جویانه خارجی حکومت و تعامل با جامعه جهانی دیگر راهبردی است که ظرفیت بالایی در متوقف کردن حمایت‌های تاکتیکی کشور‌های خارجی از گروه‌های تجزیه‌طلب دارد و آنها را خلع سلاح می‌سازد.

در عین حال این واقعیت را نیز باید در نظر داشت که توان و امکانات دولت‌های خارجی برای پیشبرد برنامه‌های تجزیه‌طلبانه پایین است و آنها از نظر منطقه‌ای و جهانی در شرایطی نیستند که بتوانند چنین کاری را به‌سادگی انجام دهند.

در این میان برخورد‌های ایدئولوژیک، نگرش‌های شووینیستی و نژادپرستانه، بهره‌برداری‌های سیاسی و نگرش‌های غیر اصولی و سطحی‌نگر با این موضوع ابعاد و نتایج منفی در بر دارد. انتظار می‌رود با برخورد مسئولانه نیرو‌های سیاسی مرکزنشین و فعالین هویت‌طلب قومیتی چهارچوب مناسبی برای حل مشکلات وضع شود و نگرانی از تجزیه‌طلبی فعلیت پیدا نکند.

*عکس اصلی مقاله، نقشه تجزیه ایران است که رالف پیترز آن را طراحی کرده.

منابع :

۱- مرز‌های خونین ، رالف پیترز

۲- ایالات متحده وجوه گروههای تروریستی برای ایجاد هرج و مرج در ایران ، نشریه تلگراف

۳- پرچم دروغین ، مارک پری