آناهیتا حسینی

آناهیتا حسینی: «از کشف شخصیت‌ها لذت می‌برم»

hosseinn — Fri, 04 Jan 2013 22:45:17 +0000

گفت‌‌وگو با آناهیتا حسینی، نویسنده مجموعه داستان «مه و لاله‌های سیاه»

زهرا باقری شاد

زهرا باقری شاد- از آناهیتا حسینی به‌تازگی مجموعه داستان «مه و لاله‌های سیاه» در آلمان منتشر شده است. او دانشجوی فوق لیسانس مطالعات خاورمیانه در دانشگاه «لوند» است و مجموعه «مه و لاله‌های سیاه»، نخستین تجربه‌اش در داستان‌نویسی به‌شمار می‌‌آید.

در داستان‌های مجموعه «مه و لاله‌های سیاه»، حضور نویسنده در پس همه کلمه‌ها و جمله‌ها احساس می‌شود، تا آن حد که حضورش حتی بر شخصیت‌های مرد داستان هم سایه می‌اندازد و از‌‌ همان نخستین داستان این امکان وجود دارد که مخاطب، احاطه تجربه زندگی نویسنده را بر همه ابعاد داستان به وضوح دریابد و از عمیق شدن در فهم «آن دیگری» که قاعدتاً می‌بایست همانا راوی داستان و سایر شخصیت‌ها باشد باز بماند.

آناهیتا حسینی داستان‌‌های مجموعه «مه و لاله‌های سیاه» را با قلمی ساده و روان نوشته، و با این‌حال در برخی موارد داستان‌هایش سخت‌فهم هستند. دشواری در فهم داستان‌های او نه از نظر زبانی بلکه به لحاظ چگونگی شخصیت‌پردازی‌ و باورپذیر کردن شخصیت‌ها قابل بررسی است.

با این نویسنده جوان گفت‌گویی کرده‌ام که اکنون می‌خوانید:

●گفت‌وگو با آناهیتا حسینی

حضور تو به عنوان نویسنده در «مه و لاله‌های سیاه» بسیار برجسته است. در این کتاب، در داستان‌هایی که راوی‌شان یک مرد است، سویه‌های زنانه هم مشاهده می‌شود.

به‌نظرم نمی‌توانیم خط قرمز مشخصی بکشیم بین شخصیت و ذهن زنانه و مردانه و نمی‌توانیم بگوییم هرگاه که راوی برای مثال احساساتی شود و تحت تأثیر قرار بگیرد، یک کنش زنانه داشته و اگر مثلاً برون‌گرا باشد، کنشش مردانه است. طبعاً جنسیت من بر شخصیت‌پردازی در داستانم تأثیر گذاشته. در ادبیات معاصر ایران و سایر کشورها سالیان دراز مرد‌ها رمان نوشته‌اند و زن‌ها را از دید خودشان توصیف کرده‌اند و به طور حتم دید مردانه‌شان در شخصیت‌پردازی داستان تأثیر گذاشته است. اگر گاهی یک جور زنانگی و اصولاً حس دیگری در شخصیت داستان‌ها می‌بینید نمی‌توانید بگویید که در این موارد آن‌ها از کنش زنانه برخوردارند. ذهن مرد‌ها هم با هم تفاوت‌های زیادی دارد. برای همین وقتی می‌خواهم ذهن مرد‌ها را روایت کنم سعی می‌کنم خودم را جای آن‌ها بگذارم و کشف‌شان کنم.

اما این را می‌پذیری که در داستان‌های تو «منِ داستان‌نویس» بر شخصیت‌ها تأثیر گذاشته و بر آن‌ها تسلط دارد؟

داستان‌نویس هر شخصیتی را که روایت می‌کند اعم از زن یا مرد، دیدگاه شخصی‌ و طبقه اجتماعی‌اش بر آن شخصیت‌ و حتی بر جنس روایت تأثیر می‌گذارد. و این مسأله تنها مربوط به تفاوت جنسیت نمی‌شود، بر فرض زنی‌ از طبقه متوسط که بخواهد زندگی‌ روزمره یک زن کارگر را به تصویر بکشد با همان چالش‌هایی روبرو خواهد بود که من برای به تصویر کشیدن یک مرد از طبقه اجتماعی خودم با آن‌ها روبرو هستم. داستان‌نویسی البته با خاطره‌نویسی و گزارش‌نویسی تفاوت دارد و نمی‌توان از نویسنده انتظار داشت که تنها زندگی‌ خودش را روایت کند.

«مه و لاله‌های سیاه»، نخستین مجموعه داستان آناهیتا حسینی

با این‌حال این پرسش پیش می‌آید که چه لزومی داشته یک نویسنده زن نیمی از داستان‌های مجموعه‌اش را از زبان مرد‌ها بنویسد؟

از داستان‌های این مجموعه، پنج داستان راوی مرد دارند. برخی موقعیت‌ها و پیچیدگی‌های اجتماعی که برای مرد‌ها پیش می‌آید برای من جالب است. دوست دارم از داستانی که می‌نویسم لذت ببرم. وقتی آدم کشف و تجربه می‌کند، خودش از آن کشف لذت بیشتری می‌برد. اگر ماجرای زندگی خودم را در قالب یک داستان تعریف کنم، شاید لذت ببرم اما این دیگر می‌شود خاطره‌نویسی. اما برای مثال وقتی خودم را می‌گذارم جای مردی که زندانی است، در آن لحظه یک تجربه متفاوت را از سر می‌گذرانم. دوست دارم خودم را بگذارم جای کسانی که با من تفاوت دارند. و در ضمن اعتقاد ندارم که انسان به صرف جنسیت، ملیت یا سایر تفاوت‌ها از درک یا روایت سایر انسان‌ها ناتوان است.

بحث بر سر توانایی تو در این‌کار است. چگونه زندگی‌های متفاوت چنین شخصیت‌هایی را تجربه می‌کنی و موقعیت آن‌ها را درک می‌کنی؟

بستگی به جنس داستان دارد. مثلاً برای نوشتن یک داستان رابطه‌محور لازم نیست مطالعه کنم. چون ایده اولیه‌ای دارم که معمولاً مبتنی است بر روابط دو انسان.بر این باورم که نویسنده می‌تواند برای روایت بسیاری از داستان‌ها از تجربه‌اش در زندگی کمک بگیرد . در این مورد نویسنده می‌تواند شخصیت‌ها را در ذهن‌اش بسازد و پرورش دهد . مثلاً در داستان «تمرین مردن در شمال غربی» مدت‌ها به شخصیت سیاوش فکر می‌کردم، رفتارهای او را تصور می‌کردم و اینکه نسبت به یک فاجعه چطور عکس‌العمل نشان می‌دهد. حتی وقتی نشسته بودم، چای می‌خوردم و با یک نفر حرف می‌زدم، فکر می‌کردم اگر در آن لحظه شخصیتی مثل سیاوش جای من بود چه می‌کرد. در مجموع سعی می‌کنم با شخصیت‌ها زندگی کنم تا برای خودم قابل باور بشوند. اما گاهی هم می‌خواهم درباره مسائل دیگری بنویسم اما در مورد برخی‌ داستان‌ها احتیاج به مطالعه و تحقیق هست، برای مثال من شخصاً تجربه‌ای از زندان بند مردان ندارم. اما برای نوشتن داستانی درباره این موضوع با آن‌هایی که در زندان مردان بودند صحبت می‌کردم و سعی می‌کردم جزئیات را با واقعیت هماهنگ کنم.

این شیوه از عمق داستان‌هایت نمی‌کاهد؟

آنچه که یک داستان را استوار می‌کند و به آن عمق می‌دهد، دقت در جزئیاتی‌ست که هر نویسنده خواه ناخواه آن‌ها را در زندگی شخصی خودش تجربه کرده. در این میان مهم چگونه به قلم آوردن و شکل دادن به آن‌هاست. نویسنده در نگاهش به آدم‌ها و در روابطی که توصیف می‌کند می‌تواند چیزهایی بگنجاند ورای زمان و مکان. نویسندگانی که تجربه‌های شخصی‌شان را مضمون قرار می‌دهند، البته کمتر خطر می‌کنند. وقتی داستان می‌نویسم به این فکر نمی‌کنم که داستانم چقدر موفق خواهد بود. برای من لذت بردن از داستان و کشف جذاب است. روزی دختری را دیدم که در برف می‌دوید. حاصل این تجربه، داستان «حالا که نیستی» بود. داستان‌نویسی با خاطره‌نویسی تفاوت دارد. تخیل در داستان‌نویسی مهم است.

داستان‌های بسیار موفقی هم وجود دارند که بر اساس تجربه نوشته شده‌اند.

هم تخیل اهمیت دارد هم تجربه زندگی. برای مثال اگر من فضای زندان را تجربه نکرده بودم کمتر احتمال داشت درباره زندان بنویسم. برایم مهم نیست که تا چه حد شخصیت‌ها شبیه من یا اطرافیانم هستند. این اهمیت دارد که با همه شخصیت‌‌های داستان‌هایم رابطه برقرار کرده‌ام.

در برخی از داستان‌هایت به مضامین اجتماعی هم می‌پردازی و به این جهت باید گفت علاوه بر تخیل، موضوعات اجتماعی هم برایت اهمیت دارد.

اثر اجتماعی داستان مهم است. اما این الزاماً به این معنی نیست که نویسنده می‌بایست حتماً به یک معضل اجتماعی خاص پرداخته باشد. اگر قرار باشد درباره یک مسأله کلی اجتماعی قلم بزنم، درباره آن موضوع مقاله می‌نویسم. داستان فقط این نیست که برخی مسائل اجتماعی را بازگو کند. من از فضای زندان یا تبعید و مهاجرت برای ساختن یک داستان استفاده می‌کنم نه اینکه خواسته باشم صرفاً راجع به زندان یا تبعید و پیامدهای آنها بنویسم. بلکه این فضاها بستر و پس‌زمینه‌ای‌ست برای روایت داستان. وقتی داستان می‌نویسم برایم شخصیت‌ها مهم هستند و آن‌ها البته زندگی اجتماعی خودشان را دارند.

شاید به همین دلیل است که داستان‌هایت بیشتر رابطه‌محور هستند تا حادثه‌محور...

وقتی داستان را شروع می‌کنم اصلاً به حادثه فکر نمی‌کنم. برای مثال روزی درباره روابط پدر‌ها و دختر‌ها در جنگ فکر می‌کردم و برای من این رابطه مهم بود. در سال ۶۴ متولد شده‌ام. این روابط برای من در آن بستر تاریخی معنا دارند. بنابرین زندگی‌ و تجربه اجتماعی هر انسان تاثیر خود را بر روایت خواهد گذاشت. اصولاً آنچه که در داستان‌هایم، بستر اجتماعی را می‌سازد تجربه زیست من است. همه این تجربه‌های زیستی، یک جایی به هم می‌رسند و با هم یکی می‌شوند. برای مثال در داستان «چشم‌ها» که در مترو می‌گذرد شخصیت داستان یک مرد ایرانی است که در ایران فعال سیاسی بوده و در زندان به‌سر برده و الان در سوئد زندگی می‌کند و ترس‌هایی دارد که در این داستان بازگو می‌شود.

اما اگر مهاجرت به درازا بکشد، این امکان وجود دارد که تجربه زندگی در ایران به‌تدریج رنگ ببازد.

تجربه‌های زندگی‌ام در دو کشور را نمی‌توانم از هم جدا کنم. البته اگر تا ۱۰ سال دیگر نتوانم برگردم ایران، ممکن است در داستان‌هایی که می‌نویسم مسائل مربوط به ایران و تجربه زندگی‌ام کم‌رنگ‌تر شوند. اما هنوز نمی‌دانم. خیلی وقت‌ها خاطره‌ای که از زندگی گذشته‌ات داری آن‌قدر پررنگ است که نمی‌شود آن را از یاد برد.

●گفت‌و‌گوهای زهرا باقری شاد در دفتر «خاک»، رادیو زمانه با نویسندگان و شاعران جوان ایران و افغانستان:

رسول رخشا: «بدون روایت هیچ چیز در جهان وجود ندارد»

زهرا زاهدی: «درد مشترک انسان‌ها در شعر جلوه پیدا می‌کند»

یاسمن شکرگزار: «داستان‌هایم را به صورت غریزی می‌نویسم»

یعقوب یسنا: «جهان، انحراف تمناهاست»

آیدا عمیدی: «کلمات را از زندگی و جانم می‌تراشم»

بیتا کریم‌پور: «در هجده‌سالگی ویران بودم»

محمد تنگستانی: «سینه‌خیز عاشقت شدم»

شبنم آذر: «گریه‌هایم را کلمه می‌کنم»

الهام میزبان: «مثل دو نقطه در تقابل هم روی یک تخت زندگی می‌کنیم»

پیمان اسماعیلی: «در زندگی باید احتمال رهایی و نجات وجود داشته باشد»

جواد عاطفه:«دلال فرهنگی داریم، اما منش فرهنگی نداریم»

شکوفه آذر: «دیوانگی در عصر ما نوعی شهامت اخلاقی است»

مینو عبدالله‌پور: «رد پایی از خودم به جا نمی‌گذارم»

سپیده جدیری: «منی که در شعرهایم هست، یک منِ دیگر است»
تینا محمد حسینی: «در کتاب بعدی‌ام متفاوت خواهم بود»
حافظ خیاوی: «شاید رسالت مردها به دست آوردن دل دخترها باشد»
شهلا زرلکی: «دوران جوان‌گرایی و زن‌گرایی‌ست»
محسن عاصی: «غزل پست مدرن، روایتگر سردرگمی‌های انسان است»
کنکاش در رمز و رازهای زندگی در گفت و گو با شکوفه آذر
فاطمه اختصاری: «هرگونه باور و افق رهایی‌بخش از دست رفته»
خالد رسول‌پور: «داستان‌نویس، وجدان محجوب مردم است»
تن دادن به استبداد خانواده یا تحمل رنج غربت؟ - در گفت‌و‌گو با پونه ابدالی
فرهاد بابایی: «برج آزادی می‌خوره تو سر یه فیل...»

اسلامگرایی در مصر و ایران

behnam — Tue, 22 May 2012 16:54:51 +0000

در گفت‌وگو با ابراهیم الهضیبی، فعال سیاسی و از اعضای سابق اخوان‌المسلمین مصر

آناهیتا حسینی

آناهیتا حسینی - ابراهیم الهضیبی، از اعضای سابق جریان سیاسی-اجتماعی اخوان‌المسلمین در مصر است. او در سال ۱۹۸۳ در قاهره، در خانواده‌ای با پیشینه‌ای کاملاً سیاسی به دنیا آمد. پدربزرگش پس از حسن البنا، دومین رهبر اخوان‌المسلمین مصر بود.

ابراهیم الهضیبی تا سال ۲۰۰۷ عضو اخوان المسلمین بود، اما مدتی بعد از این گروه جدا شد. در جریان تحولات مصر که در نهایت به فروپاشی نظام مبارک منتهی شد، وی در زمره جوانان اسلام‌گرایی بود که در مناظره‌های تلویزیونی و سایر فعالیت‌ها نقش پررنگی داشت.

به زودی در مصر قرار است انتخابات ریاست جمهوری برگذار ‌شود. نقش احزاب اسلامی به ویژه اخوان‌ المسلمین‌ و سلفی‌ها در فضای سیاسی کنونی مصر کجاست و آنها چه رویکردهایی دارند؟ آیا می‌توان پیوندی میان رویدادهای موسوم به بهار عرب - به ویژه در مصر- با تحولات سیاسی ایران دید؟ این پرسش‌ها را با ابراهیم الهضیبی، در حاشیه کنفرانس سه روزه «خیزش‌های عربی» (۲۵ تا ۲۷ آوریل) در دانشگاه لوند سوئد در میان گذاشته‌ایم.

نقش نیروهای اسلامگرا را در رویدادهای سال پیش مصر چگونه ارزیابی می‌کنید؟ منظورم جریان‌ها و احزاب اصلی اسلامگرا یعنی اخوان‌المسلمین و سلفی‌ها است. به ویژه با تاخیر قابل ملاحظه‌ای که این جریان‌ها در پیوستن به جنبش اعتراضی مردم داشتند؟

ابراهیم الهضیبی- به اعتقاد من، اسلام‌گرایی در مصر، از جمله مسائلی است که درباره آن مطالعه‌ها و پژوهش‌های زیادی صورت گرفته، اما راستش خیلی کم درک شده است. وقتی از «اسلام‌گرایی» صحبت می‌کنیم، دست کم باید به دو جریان و طیف اصلی اشاره کنیم. این دو عبارتند از: جریان‌های خشونت‌طلب و جریان‌های غیر خشونت‌طلب.

در این بین، نقش خشونت‌طلبان در دهه‌های اخیر رو به افول بوده است. جریان‌های اسلامی ضد ‌خشونت را نیز می‌توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد: جریان‌هایی که جنبه سیاسی آنها‌ پررنگ‌تر است و سایر گروه‌های موجود. در این میان، بزرگ‌ترین جریان سیاسی اخوان المسلمین است که از‌‌ همان ابتدا در جریان انقلاب مصر فعال بود، البته در آغاز جنبش، این فعالیت‌ها بیشتر سویه «سمبلیک» داشتند.

با این وجود، جوانان اخوان المسلمین از‌‌ همان ابتدا به‌طور فردی حضور گسترده‌ای در تظاهرات‌ها داشتند و این در تمام ۱۸ روزی که به سقوط مبارک منتهی شد ادامه داشت. به نظر من، مسئله اصلی بر سر حضور آنها در اعتراض‌ها نیست، مسئله محوری این است که اخوان المسلمین به لحاظ سیاسی جنبشی به طور ذاتی «محافظه‌کار» است. واقعیت این است جنبش‌های محافظه‌کار در شرایط انقلابی سردرگم می‌شوند و این اتفاقی بود که برای اخوان‌ المسلمین افتاد.

در مورد سلفی‌ها چطور؟ این روز‌ها دیدگاه‌های سلفی‌ها‌ مورد توجه و البته نگرانی بسیاری از تحلیلگران و فعالان در مصر و کشورهای مختلف است. با توجه به اینکه نسبت به اخوان‌ المسلمین، آنها ‌را جریانی «غیرسیاسی»‌تری می‌دانید، تاثیر فعالیت‌ها و نقش اجتماعی آنها را در شرایط فعلی چگونه ارزیابی می‌کنید؟

به نظر من، جنبش سلفی‌ها به شدت فردگرا و مناسک‌گرا است و هدف اصلی آن نیز رسیدن به سعادت فردی است. سلفی‌ها به طور سنتی، فاقد «دستور کار اجتماعی» هستند. حتی وقتی به «مسائل اجتماعی» هم می‌پردازد بازهم بر مناسک و امور ظاهری تاکید دارد. یعنی جریانی کاملاً متفاوت با آنچه برای نمونه در ایران تجربه شد. جنبش اسلامی در ایران، دست کم از زمان شریعتی و دوران خمینی، نگاه و برنامه مشخصی در رابطه با مسائل اجتماعی- اقتصادی داشت.

در مورد سلفی‌ها اما، مسائل اینگونه طرح نشده است. اصولاً یکی از دلایلی که سلفی‌ها در مصر توانستند رشد کنند، سیاست‌های انور سادات بود که می‌خواست موازنه قدرتی میان گروه‌های مخالف از چپ‌ها تا اخوان‌المسلمین برقرار کند. رشد و تقویت سلفی‌ها که جهت‌گیری سیاسی نداشتند به نوعی به سود او بود.

به جرئت می‌توانم بگویم که جنبش‌های اسلامی کنونی در مصر، کاملاً «راست» و لیبرال عمل می‌کنند. برنامه‌های اقتصادی اخوان المسلمین کاملاً نئولیبرالی است. در مورد سیاست خارجی نیز به همین ترتیب است. اخوان المسلمین پایبندی کامل خود به قرارداد صلح با اسرائیل را اعلام کرده است. به نوعی اصلاً معلوم نیست فرق آنها با مبارک چیست؟

کمی قبل از پیروزی انقلاب بود که سلفی‌ها فقط تا اندازه‌ای درگیر مسائل سیاسی شدند. این فعالیت‌ها هم بیشتر جنبه فرقه‌ای داشت. یعنی بر سر مسئله زنان مسیحی که مسلمان شده بودند و کلیسا سعی داشت آنها را به مسیحیت بازگرداند. البته نمی‌دانیم حقیقت امر چه بود، اما به هر حال آنها حتی در برابر سازمان‌های دولتی نیز اعتراض نکردند. اعتراض و حمله آنها متوجه مقام‌ها و سیاست‌های کلیسا بود.

پس فکر می‌کنید دلیل سلفی‌ها برای شرکت در فعالیت‌های سیاسی و حتی تشکیل حزب (حزب نور) و مشارکت در انتخابات چه بوده است؟

همانطور که می‌دانید آنها در ابتدا به مخالفت با انقلاب پرداختند. آنها صبح دوم فوریه (فوریه ۲۰۱۱) یعنی روزی که بسیار تعیین کننده و مهم شد ابتدا بیانیه‌ای در محکومیت معترضان منتشر کردند، اما وقتی دیدند توازن قوا دارد عوض می‌شود، شب‌هنگام شروع کردند به حمایت از جنبش اعتراضی؛ هرچند این حمایت خیلی کمرنگ بود. این سیاست مشارکت در مسائل سیاسی دو دلیل عمده داشت: تهدید و استفاده از فرصت به وجود آمده. سلفی‌ها احساس می‌کنند هویت‌شان مورد تهدید واقع شده است؛ آن هم از سوی فعالان سکولار که خواستار الغای بندهایی از قانون اساسی شده بودند که «شریعت» را به عنوان «منبع اصلی قوانین» معرفی می‌کرد.

واکنش نخست آنها به این تهدید‌ها، پشتیبانی از جریان اخوان المسلمین بود، اما وقتی دیدند این حزب در بسیاری از مسائل تصمیم‌هایی مغایر با خواست‌های آنها می‌گیرد (مانند طرح رفراندوم قانون اساسی که موجب شده بود مواضع آنها قوی‌تر شود) تصمیم گرفتند خودشان دست به تشکیل احزاب سیاسی بزنند که بزرگ‌ترین‌شان همین «حزب نور» است.

دیدگاه اسلام‌گرایان مصری و خود شما راجع به حکومت ایران چیست؟ آیا به نظر شما بحث تنها بر سر مسئله شیعه و سنی است؟

در چند دهه گذشته، نیروهای اسلام‌گرا‌ در مصر، به ویژه اخوان المسلمین، سعی کرده‌اند میانه‌رو باشند و از همین طریق است که توانسته‌اند از پشتیبانی مردمی برخوردار باشند. از سویی دیگر، آنها مایل نیستند بین میانه‌روی مذهبی و سیاسی تفاوتی قائل شوند و می‌خواهند در هر زمینه‌ای میانه‌رو باقی بمانند؛ اما حکومت ایران به هیچ وجه «میانه‌رو» نیست. ما نمی‌خواهیم مثل ایرانی‌ها باشیم. ما در مصر نه ولایت فقیه می‌خواهیم، نه تئوکراسی. ما خواستار دموکراسی‌ایم.

جنبش سبز در واقع جنبشی مدنی بود که موضع‌گیری خاصی در قبال مسائل جاری جهانی مانند بحران اقتصادی نداشت. در مصر اما مردمی که در میدان تحریر جمع می‌شدند، به مسائل جهانی مانند وابستگی به آمریکا بسیار حساس بودند. همچنین پیام اجتماعی- اقتصادی جنبش اعتراضی مردم در مصر، به روشنی در شعار اصلی انقلاب یعنی: نان، آزادی، عدالت اجتماعی بازتاب یافته بود؛ اما در ایران این چنین مطالباتی مطرح نشد.

در مورد مسئله شیعه و سنی هم موضع‌گیری‌ها همینگونه است. اسلام‌گرایان مصری مثل وهابی‌ها نیستند که از شیعه‌ها نفرت داشته باشند. آنها می‌گویند ولایت فقیه، محصول تفکر شیعی است. در حالی که یک حکومت سنی، یک حکومتی مدنی است. به گمان من این تحلیل، ساده‌انگارانه است؛ در سنی و شیعه گرایش‌های مختلفی وجود دارد و شکل‌گیری جامعه مدنی هم به نظر من در هر جامعه‌ای ممکن است. به این هم توجه کنید که به کارگیری عبارت «جامعه مدنی» در مصر، تقریباً معادل «جامعه سکولار» است. البته نوعی سکولاریسم که طرح باورهای اسلامی را تا جایی می‌پذیرد که از طریق اراده عمومی بازتاب یابد.

در فضای فکری-رسانه‌ای ایران، ما با دو دیدگاه متفاوت روبه‌رو هستیم. یکی از این دو، رویدادهای بهار عرب را با جنبش سال ۱۳۸۸موسوم به جنبش سبز مقایسه می‌کند و دیگری آن را با انقلاب ۱۳۵۷. در همین کنفرانس «خیزش‌های عربی»، فعالان بهار عربی، از جمله خود شما بار‌ها بر مسائلی نظیر ضرورت استقلال، ضدیت با مواضع و نقش آمریکا در منطقه یا پایبندی به دگرگونی به هر قیمتی تاکید کردید؛ البته با فرض اینکه شرایط از این بدتر نخواهد شد. با توجه به این مباحث، شما رویدادهای بهار عربی را در مقایسه با انقلاب ۱۳۵۷ در ایران چگونه تحلیل می‌کنید؟

نیروهای اصلی در انقلاب ۵۷ ایران کاملاً «انقلابی» بودند؛ گفتمان دینی که در آن تحولات ارائه می‌شد نیز کاملاً انقلابی بود. چه با خمینی یا علی شریعتی موافق باشیم و چه نباشیم، این موضوع را به فرض نمی‌توان انکار کرد که آنها توجه به «عدالت اجتماعی» را در دستور کار خود قرار داده بودند.

مسئله «استقلال» در گفتمان آنها بسیار قوی بود. از سویی دیگر، خمینی در تمام سخنرانی‌هایش به مسئله اسرائیل، امپریالیسم یا عدالت اجتماعی اشاره می‌کرد، اما در مصر چنین نیست. همانطور که می‌دانید من در سنتی اسلامی ریشه دارم و به جرئت می‌توانم بگویم که جنبش‌های اسلامی کنونی در مصر، کاملاً «راست» و لیبرال عمل می‌کنند.

برنامه‌های اقتصادی اخوان المسلمین کاملاً نئولیبرالی است. در مورد سیاست خارجی نیز به همین ترتیب است. اخوان المسلمین پایبندی کامل خود به قرارداد صلح با اسرائیل را اعلام کرده است. به نوعی اصلاً معلوم نیست فرق آنها با مبارک چیست؟ در ایران اما پس از انقلاب ۵۷ با این مسائل، خیلی صریح برخورد شد. موضع ایران در برابر اسرائیل، ملی‌گرایی و عدالت اجتماعی خیلی روشن بود. این‌ها به نظر من جنبه‌های مثبت انقلاب ایران است.

در زمینه آزادی‌های اجتماعی اما به نظرم محدودیت‌هایی که اعمال شد، خواست انقلاب نبود. من اصلاً نمی‌توانم بپذیرم که روزی در مصر، پارلمان قانونی را تصویب کند که بر اساس آن حجاب اجباری شود. خدای من، حتی تصور چنین کاری نیز در مصر غیر ممکن است.

البته در ایران هم بلافاصله پس از انقلاب، تصور چنین چیزی برای مردمی که انقلاب را پیش برده بودند غیر ممکن بود. واقعیت این است که در ایران هم چند سال طول کشید تا حاکمیت بتواند چنین قوانینی را به اجرا درآورد و درواقع پایه‌های قدرت خود را محکم و مخالفان خود را قتل‌عام کند. بپردازیم به دیدگاه دوم؛ یعنی آن گرایشی که بهار عرب را با جنبش اعتراضی مردم ایران پس از انتخابات سال ۲۰۰۹ پیوند می‌زند و معتقد است جنبش مردم ایران، الهامبخش بهار عرب بوده است. به نظر شما چنین تحلیلی صحیح است؟

به باور من، هیچکدام از این دو دیدگاه دقیق نیستند. جنبش سبز در واقع جنبشی مدنی بود که موضع‌گیری خاصی در قبال مسائل جاری جهانی مانند بحران اقتصادی نداشت. در مصر اما - به رغم برخی مواضع اسلامگرایان که اشاره کردم- مسئله متفاوت است؛ مردمی که در میدان تحریر جمع می‌شدند، به مسائل جهانی مانند وابستگی به آمریکا بسیار حساس بودند. همچنین پیام اجتماعی- اقتصادی جنبش اعتراضی مردم در مصر، به روشنی در شعار اصلی انقلاب یعنی: نان، آزادی، عدالت اجتماعی بازتاب یافته بود؛ اما در ایران چنین مطالباتی مطرح نشد. تمامی اینها نشان از وجود تفاوت‌ها میان ایران و مصر است. البته واضح است که بسیاری از رویدادهای اجتماعی، در سطح‌هایی با هم پیوند دارند. برای مثال، فعالان مصری از ایرانی‌ها در استفاده از توییتر و سایر شبکه‌های اجتماعی الهام گرفتند.

تصاویر:
عکس اول، اثر مهدی جرج لحلو