ناآرامی‌های بحرین

حبس ابد برای مبارک؛ نگاهی به سرنوشت پنج دیکتاتور عرب

Sun, 03 Jun 2012 13:49:20 +0000

عایشه طلوعی

عایشه طلوعی - حسنی مبارک رئیس جمهوری مخلوع مصر سرانجام روز گذشته (دوم ژوئن) در دادگاهی در نزدیکی شهر قاهره به حبس ابد محکوم شد. مبارک ۸۴ سال سن دارد و دادستان دادگاه به علت نقش او در کشتارهای روزهای انقلاب مصر خواستار حکم اعدام برای او شده بود. در جریان انقلاب مصری‌ها حدود ۸۵۰ تن کشته شدند.

حسنی مبارک از روز ۱۱ فوریه ۲۰۱۱ و به دنبال تظاهرات گسترده مصری‌ها، پس از ۳۰ سال از سمت ریاست جمهوری کناره گیری کرد.

جریان محاکمه مبارک از ده ماه پیش آغاز شده بود که سرانجام امروز با حکم حبس ابد برای حسنی مبارک و رفع اتهام فساد از علاء و جمال، پسران مبارک به پایان رسید. حسنی مبارک اولین رهبر جهان عرب در دوران بهار عربی است که در دادگاه محاکمه شده است.

در اینجا نگاهی داریم به سرنوشت چند رهبر عربی دیگر.

زین العابدین بن علی

روز چهاردم ژانویه ۲۰۱۱، زین العابدین بن علی، رهبر سابق تونس همراه با خانواده‌اش به عربستان سعودی گریخت. فرار دیکتاتور سابق تونس در پی یک ماه تظاهرات مردم این کشور بود، کشوری که اولین جرقه بهارعربی در آن زده شد. تظاهرات گسترده در تونس در ابتدا به خاطر اعتراض به بی‌کاری گسترده، فساد دولتی و افزایش قیمت مواد خوراکی برپا شد و در نهایت حکومت بن علی را هدف گرفت.

در تونس چندین دادگاه غیابی برای رسیدگی به اتهامات مختلف بن علی برگزار شده است. دادگاهی او را به اتهام نگهداری مواد مخدر و سلاح به ۱۵ سال حبس، و دادگاه دیگری او را به اتهام اختلاس به ۳۵ سال حکم محکوم کرد. همچنین دیگر دادگاهی در تونس، بن علی را به جرم فساد و دیگر جنایات صورت گرفته در طول ۲۳ سال حکومت دیکتاتوری‌اش به حبس ابد محکوم کرد. دولت تونس برای چند بار خواستار استرداد بن علی از عربستان شده است. اما مقامات ریاض حاضر نشدند تا بن علی ۷۴ ساله را به دست انقلابیون بسپارد.

معمر قذافی

گرچه قذافی نیز همچون بن علی قدرت را از طریق یک کودتای نظامی به دست گرفت، اما سرنوشت معمر قذافی دیکتاتور لیبی متفاوت از دیگر دیکتاتورهای بهار عرب بود.

سرنوشت شومی در انتظار قذافی بود. پس از ماه‌ها جنگ داخلی، درگیری‌های مسلحانه و دخالت نظامی ناتو، سرانجام دیکتاتور پیشین لیبی برای همیشه به دست تاریخ سپرده شد

او تنها دیکتاتور جهان عرب است که در جریان انقلاب‌های بهار عربی به قتل رسید. شورای انتقالی لیبی می‌گوید او پس از دستگیری در تبادل آتش کشته شده است در حالی که برخی این نظریه را مطرح می‌کنند که او توسط انقلابیون اعدام شده‌ است.

قذافی برای بیش از ۴۰ سال بر لیبی حکومت کرد. رفتار‌ها، سخنان، لباس‌ها و قوانین او‌گاه بسیار نامعمول بود، او گرچه خود را امیرالمومنین می‌خواند و رهبران دیگر کشورهای جهان را همواره نصیحت می‌کرد اما سرنوشت شومی در انتظار او بود. پس از ماه‌ها جنگ داخلی، درگیری‌های مسلحانه و دخالت نظامی ناتو، سرانجام دیکتاتور پیشین لیبی برای همیشه به دست تاریخ سپرده شد.

علی عبدالله صالح

علی عبدالله صالح برای ۳۰ سال رئیس جمهوری یمن بود که سرانجام پس از یک سال تظاهرات گسترده و خونین و طبق طرحی از سوی عربستان (شورای همکاری خلیج فارس) و ایالات متحده آمریکا حاضر شد تا از قدرت کناره‌گیری کند.

علی عبدالله صالح بار‌ها به مخالفان خود وعده کناره‌گیری داد و هر بار آن‌ها را به گونه‌ای فریفت. تا جایی که یک‌بار مخالفان او به سوی کاخ ریاست جمهوری دو راکت شلیک کردند که منجر به سوختگی صورت و دست دیکتاتور یمن شد. او پس از آن و برای انجام معالجات راهی عربستان شد و برای مدتی طولانی در آنجا ماند تا اینک ه با طرحی برای پایان خشونت‌ها موافقت کرد.

با این وجود او همچنان در راس حزب خود باقی مانده است و بستگان و وفاداران به او همچنان بخش عمده‌ای از قدرت را در دست دارند. به گونه‌ای که احمد پسر او کنترل ارتش را در اختیار دارد و دیگر بستگان او در راس نهادهای امنیتی یمن قرار دارند، موضوعی که موجب شده تا همچنان یمن روی آرامش به خود نبیند و بسیاری‌ بر این گمان باشند که او می‌خواهد دوباره به قدرت بازگردد.

بشار اسد

از زمان قیام سوری‌ها اکنون پانزده ماه می‌گذرد. بیش از ده هزار تن اکنون جان خود را از دست داده‌ند و کشور در آستانه یک جنگ داخلی تمام عیار است، موضوعی که بیم‌های زیادی را در منطقه و جهان ایجاد کرده است. بشار اسد همچنان به کرسی قدرت خود تکیه داده است و مدعی است در حالی که اصلاحات را – به عنوان خواست اولیه معترضین – به پیش می‌برد همزمان با تروریست‌ها – نظامیان مخالف اسد – در حال نبرد است.

ایران بزرگ‌ترین حامی منطقه‌ای سوریه، و چین و روسیه حامیان اصلی حکومت بشار اسد در صحنه بین‌الملل هستند. از چند روز پیش زمزمه‌هایی برای دخالت نظامی خارجی در سوریه در رسانه‌ها منتشر شده است اما روسیه قاطعانه اعلام کرده است که با هرگونه دخالت نظامی خارجی مخالف است. طرح آتش‌بس کوفی عنان، نماینده سازمان ملل و اتحادیه عرب در بحران سوریه نیز تاکنون موفقیت آمیز نبوده است.

سردرگمی‌های بین‌المللی باعث شده است تا بشار اسد دست خود را برای انجام جنایت‌های بیشتر باز ببیند

سردرگمی‌های بین‌المللی باعث شده است تا بشار اسد دست خود را برای انجام جنایت‌های بیشتر باز ببیند. گرچه خبر‌ها و گزارش‌های زیادی مبنی بر تسلیح کردن مخلفین نظامی اسد از سوری برخی کشورهای عربی نظیر عربستان و قطر از ماه‌ها پیش منتشر شده است، موضوعی که بحران سوریه را پیچیده‌تر و خونین‌تر کرده است.

هنوز چشم‌انداز روشنی در خصوص اسد دیده نمی‌شود. گفته می‌شود که اسد در ماه‌های اخیر حتی به سخنان دوستان خود در تهران، مسکو و پکن نیز برای انعطاف و اصلاحات جدی‌تر نیز توجهی نشان نمی‌دهد.

حمد بن عیسی آل خلیفه

تظاهرات مردم جزیره کوچک بحرین با الهام از قیام‌های عربی در دیگر کشور‌ها آغاز شد، با درخواست‌هایی مشابه برای انجام اصلاحات. اکثریت جمعیت کشور بحرین را شیعیان تشکیل می‌دهند در حالی که حکومت در این کشور در دست اقلیت سنی مذهب است (درست بر عکس وضعیت سوریه).

نخست وزیر این کشور خلیفه بن سلمان آل خلیفه است که بیش از ۴۰ سال است که در راس دولت قرار دارد. او عموی پادشاه است و از طرف عربستان سعودی حمایت می‌شود.

آل خلیفه با اعطای حق شهروندی به مهاجرین سنی از پاکستان و دیگر کشور‌ها، تلاش‌های بسیاری برای تغییر بافت جمعیتی این جزیره انجام داده است.

اوج گرفتن قیام بحرینی‌ها موجب شد تا عربستان سعودی به همراه چند کشور دیگر حاشیه جنوبی خلیج فارس برای سرکوب این قیام نیروی نظامی به این جزیره گسیل کنند، اما با این وجود نا‌آرامی‌ها همچنان ادامه دارد. بحرین و عربستان، ایران را متهم به دخالت در بحرین و حمایت از شیعیان ناراضی می‌کنند. اما کمیته مستقل بررسی حوادث بحرین که زیر نظر پادشاه تشکیل شد این اتهام را رد کرد. هنوز مشخص نیست که آینده آل خلیفه در بحرین چگونه رقم خواهد خورد.

اتحاد سیاسی کشورهای عرب خلیج فارس برای مقابله با ایران

Thu, 17 May 2012 10:13:09 +0000

گفت‌وگو با علیرضا نوری‌زاده

سراج‌الدین میردامادی

سراج‌الدین میردامادی - رهبران شورای همکاری خلیج فارس روز دوشنبه (چهاردهم ماه مه) در ریاض پایتخت عربستان سعودی دور هم جمع شدند تا درباره‏ راه‏های اتحاد با یکدیگر و هم‏سویی بیشتر به گفت‏وگو و بحث بنشینند.

در گفت‏وگویی با دکتر علیرضا نوری‏زاده، کارشناس مسائل خاورمیانه و دنیای عرب در این زمینه، از او پرسیدم:

چه علل و عواملی اعضای شورای همکاری خلیج فارس را به فکر این اتحاد و هماهنگی بیشتر انداخته است؟ و اگر این اتحاد تصویب بشود، در چه زمینه‏هایی خواهد بود؟

سی و دو سال پیش، بعد از انقلاب اسلامی ایران و شروع جنگ ایران و عراق، کشورهای حاشیه‏ خلیج فارس تصمیم گرفتند "شورای همکاری‏های کشورهای خلیج فارس" را تشکیل دهند تا همراه یکدیگر خطری را که از جنگ دو حریف نیرومند منطقه متوجه آن‏ها بود، به نوعی خنثی کنند.

این شورا در طول این مدت، شورای چندان موفقی نبوده؛ حتی اختلافاتی که بین بعضی از کشورهای عضو وجود دارد، از جمله اختلافات امارات با عربستان بر سر بعضی از نقاط مرزی، اختلافی که قطر با بحرین در رابطه با جزایر "حوار" داشت و همین‏طور اختلافاتی میان سلطان‌نشین عمان و ابوظبی (امارات)، هیچ‏کدام از طریق شورا حل نشد. این اختلافات یا در مذاکرات دوجانبه حل شد، یا در مورد بحرین و قطر، به دیوان داوری لاهه کشیده شد.

به این ترتیب، شورا نتوانست انتظاراتی را که مردم از او داشتند برآورده کند، جز در دو مورد. یک مورد زمان اشغال کویت بود که شورا خیلی سریع عمل کرد. در ارتباط با جنگ کویت، وقتی نیروهای صدام حسین وارد کویت شدند، شورا خیلی سریع وارد عمل شد. امیر کویت به عربستان رفت و در آنجا به او امکانات و پناه دادند و بعد عربستان زمینه‏ ورود نیروهای خارجی را فراهم کرد. بنابراین می‏توانم بگویم که در این یک مورد شورا موفق بود.

علیرضا نوری‌زاده: شورای همکاری کشورهای خلیج فارس، شورای موفقی نبوده‌است؛ حتی اختلافاتی که بین بعضی از کشورهای عضو وجود دارد، از جمله اختلافات امارات با عربستان بر سر بعضی از نقاط مرزی، هیچ‏کدام از طریق شورا حل نشد

مورد دوم در رابطه با تصمیماتی بود که در مورد بازار مشترک و تشکیل یک بانک مرکزی مشترک گرفته شد که البته در این مورد ابوظبی تفحضاتی داشت و بیرون ایستاد و اعتراض کرد که چرا باید مرکز ریاض باشد و نه ابوظبی.

در موارد دیگر، این شورا موفقیتی نداشته است. سفر شهروندان این کشورها به یکدیگر با شناسنامه را هم نمی‏توان یک دست‏آورد بزرگ دانست.

اما الان قضیه فرق می‏کند. به این معنا که اولاً مسئله‏ امارات با ایران، بر سر جزایر ایرانی‏ای که امارات ادعای مالکیتش را دارد، جدی است. تهدیدهای جمهوری اسلامی و تهدیدهای مشترک امارات به این‏که مسئله را به مراجع بین‏المللی می‏کشاند و نوعی حمایت ضمنی که بریتانیا و آمریکا از ادعاهای امارات دارند و در عین حال، هم‏دلی کشورهای شورا با امارات، جوانب دیگری به مسئله داده است.

ضمن این‏که در عراق هم حکومتی حاکم است که بعضی از این کشورها آن را دشمن می‏دانند، مثل بحرین و عربستان سعودی و این‏ها همه مسائلی هستند که دست به دست هم داده‏اند تا پادشاه سعودی این بحث را مطرح کند.

آقای نوری‏زاده، پرسش دقیقاً همین است که چرا نشست روز دوشنبه منجر به نتیجه نشد و بنا بر اظهار وزیر امور خارجه‏ عربستان، قرار شد جلسه‏ بعد در این زمینه، به شش ماه بعد موکول شود؟

هیچ کس انتظار نداشت که جلسه‏ روز دوشنبه به نتیجه‏ مطلق برسد. علت آن هم خیلی روشن است. وقتی مثلاً از سوی امارات متحده‏ عربی، معاون رییس دولت به نشست می‌رود و حاکم دبی هم نخست‏وزیر را فرستاده یا از طرف سلطان‌نشین عمان خود پادشاه نرفته است و پسر عموی خود را فرستاده، این‏ها نشان‏دهنده‏ آن است که درون خود این مجموعه هم نظرهای مختلفی نسبت به هرگونه نزدیکی بیشتر یا اتحاد وجود دارد و بنابراین امر ساده‏ای نیست.

در نهایت می‏توان گفت کشوری که اشتیاق دارد به نوعی این اتحاد، حداقل چیزی شبیه به اتحادیه‏ی اروپا باشد و حتی هماهنگی در بعضی از مسائل مثل مسائل امنیتی و نظامی در آن، در حد بیشتری باشد، بحرین است. چون نیروهایی که به عنوان "سپر جزیره" وجود دارند، اکثریت‏شان مال عربستان سعودی هستند. مثلاً در بحرین، وقتی شورای همکاری‏ها تصمیم به ارسال نیرو برای کمک به یک عضو خود گرفت، عربستان نیروی اول را داشت. بعد از آن امارات و قطر بودند و کویت هم اکتفا کرد به ارسال چند فروند قایق‏ و ناوچه‏ نظامی برای حمایت از سواحل بحرین.

بنابراین الان بحرین، با توجه به این‏که خود را در خطر می‏بینید، علاقه‏مند است که نقش شورا وسیع‏تر و بیشتر بشود و اگر نتواند شورا را قانع کند، طبیعتاً علاقه‏مند است به برادر بزرگ، یعنی عربستان سعودی، مراجعه کند که در همه‏ زمینه‏ها بحرین را تحت حمایت بگیرد.

به ویژه این‏که با پُلی که بین عربستان و بحرین هست، دو کشور تقریباً با هم یکی شده‏اند و ارتباط زمینی برقرار کرده‏اند و سعودی‏ها هم این وحشت را دارند که اگر یک تحول زیربنایی در بحرین رخ بدهد، دامنه‏ آن به منطقه‏ شرقی خواهد کشید که دقیقاً همان پل به آن‏جا وصل می‏شود؛ یعنی منطقه‏ شیعه‏نشین.

به مسئله‏ بحرین اشاره کردید. در این روزها موضوع الحاق یا اتحاد سیاسی عربستان و بحرین هم مطرح شده است. فارغ از این‏که چقدر راه‏کارهای عملی برای این اتحاد وجود داشته باشد، انگیزه‏ آن را به طور مشخص چه می‏دانید؟

به هیچ وجه بحرین نمی‏آید تابع سعودی بشود. یعنی وضع این کشور کوچک اجازه نمی‏دهد که چنین اتفاقی بیافتد. ضمن این‏که در عین حال، سعودی‏ها هم نمی‏خواهند حداقل در ظاهر، نشان بدهند که اشغال‏گر بحرین هستند، یا از نفوذ و قدرت خودشان استفاده کنند که بحرین را به یک تبعه یا تابعه تبدیل کنند. به همین خاطر چنین اتفاقی نخواهد افتاد.

ولی در واقع، ملک حمد پادشاه بحرین بسیار نگران است. بحرین، همان‏طور که گفتم، کشور خیلی کوچکی است. تظاهرات و شلوغی‏هایی که در روستاهای شیعه‏نشین رخ می‏دهد، کشور را مختل می‏کند و بنابراین خیلی نگرانند و از این ترس دارند که یک‏باره این حرکت از قُراء و دهکده‏های شیعه‏نشین و بخش‏های حومه‏ی منامه و مُحَرص امتداد پیدا کند و بکشد به داخل شهر. کما این‏که یک‏بار این اتفاق افتاد و تمام منطقه‏ تجارتی و منطقه‏ معروف به "سفارات" که سفارت‏خانه‏های خارجی در آن‏جا قرار دارند، تعطیل شد و کسانی که در آن منطقه بودند، به صورت اسیر درآمدند تا زمانی که پلیس مداخله کرد و محاصره را شکست.

بحرین تابع عربستان سعودی نمی‌شود. وضع این کشور کوچک اجازه نمی‏دهد که چنین اتفاقی بیافتد. ضمن این‏که سعودی‏ها هم نمی‏خواهند نشان بدهند که اشغال‏گر بحرین هستند

بنابراین خیلی خطر دارد. یعنی قصر پادشاه در داخل شهر است. هر لحظه ممکن است یک جمعیت هزار نفری بریزد توی قصر. این است که بحرین نگران است. نیرویی که سعودی‏ها فرستاده‏اند، هزار نفر است. این نیرو به اتفاق ۲۰۰-۳۰۰ نفر از نیروهای قطری و اماراتی، مراکز مهم را حمایت می‏‏کنند. در نتیجه، نیروی پلیس و ارتش کوچک بحرین فرصت دارند که با شیعیان مخالف، مقابله کنند.

الان بحرینی‏ها می‏خواهند که حضور عربستان در آن‏جا تثبیت بشود، بدون این‏که استقلال خودشان را از دست بدهند و معتقند این امر باعث خواهد شد که جمهوری اسلامی در سیاست‏های خودش تجدید‏نظر کند.

فکر می‏کنید که در بین اعضای شورای همکاری خلیج فارس زمینه‏ ایجاد یک ارتش یا قوای نظامی مشترک وجود دارد یا نه؟

بله، این زمینه وجود دارد. الان هم چون نیروهای سپر جزیره وجود دارد، می‏تواند شکل تکامل‏یافته‏تری از آن تبدیل بشود به یک نیروی مشترک کامل یا نیروهای سپر جزیره یکی هستند، ولی این نیروهای مشترک هنوز به آن درجه که یک ارتش واحد باشند، نرسیده‏اند. ولی این یکی از مسائلی است که می‏تواند حداقل بین بعضی از این کشورها، از جمله کویت، عربستان، قطر، بحرین و تا حدی امارات، توافقی به وجود بیاورد.

آیا در حمله‏ احتمالی به ایران، ممکن است چنین قوای مشترک کشورهای همکاری حوزه‏ خلیج فارس، حداقل برای پشتیبانی نیروهای حمله کننده استفاده بشوند یا نه؟

تصور نمی‏کنم. سعودی‏ها بارها اعلام کرده‏اند که محال است اجازه بدهند از عربستان سعودی برای حمله به ایران استفاده بشود. اما فراموش نکنیم که ناوگان امریکا در بحرین است، بزرگ‏ترین پایگاه هوایی امریکا در قطر است. اگر چنین تصوری را بکنیم و اگر امریکایی‏ها چنین فکری را داشته باشند، طبیعی است که حداقل از قطر و بحرین استفاده خواهند کرد و این می‏تواند واکنش ایران را به دنبال داشته باشد و سعودی‏ها از این واکنش نگرانند. چون بیشترین تأسیسات نفتی و صنعتی و بخشی از تأسیسات نظامی‏شان در تیررس موشک‏های ایرانی است.