محمد رضا نیکفر

میزگرد «چشم‌انداز ایران در سال ۱۳۹۲»

hosseinn — Mon, 18 Mar 2013 12:58:38 +0000

دومین دور از مجموعه گفت‌وگوهای زمانه با موضوع «چشم‌انداز ایران در سال ۱۳۹۲» ۲۶ اسفند ۱۳۹۱( ۱۶ مارس۲۰۱۳ ) در آمستردام در هلند برگزار شد. در این میزگرد شهلا فرید، فعال سیاسی و کنشگر حقوق زنان، بهزاد کریمی، فعال سیاسی، علی مزروعی، فعال سیاسی و نماینده سابق محلس در دوران اصلاحات و امین قضایی، نویسنده و مترجم شرکت داشتند.

محمدرضا نیکفر، سردبیر رادیو زمانه گرداننده این میزگرد بود.

گزارش ویدیویی شهزاده سمرقندی، همکارمان در رادیو زمانه از این میزگرد، همراه با پرسش و پاسخ شرکت‌کنندگان و مخاطبانشان که در محل برگزاری این نشست حضور داشتند، اکنون مقابل دیدگان شما قرار دارد.

چشم‌انداز ایران در سال ۱۳۹۲، لیدا حسینی‌نژاد (وبلاگ زمانه)

چشم‌انداز ایران در سال ۱۳۹۲

hosseinn — Sun, 17 Mar 2013 15:16:49 +0000

لیدا حسینی‌نژاد

دومین دور از مجموعه گفت‌وگوهای زمانه با موضوع «چشم‌انداز ایران در سال ۱۳۹۲» ۲۶ اسفند ۱۳۹۱( ۱۶ مارس۲۰۱۳ ) در آمستردام برگزار شد. در این میزگرد شهلا فرید، فعال سیاسی و کنشگر حقوق زنان، بهزاد کریمی، فعال سیاسی، علی مزروعی، فعال سیاسی و نماینده سابق محلس در دوران اصلاحات و امین قضایی، نویسنده و مترجم شرکت داشتند.

محمدرضا نیکفر، سردبیر رادیو زمانه گرداننده این میزگرد بود.

در ابتدای این میزگرد به شاخص های سال ۱۳۹۲ و شروع فصل تازه‌ای از درگیری‌های میان حاکمیت و ژرفا یافتن مسائل مختلف در درون جامعه اشاره شد. سپس با توجه به این شاخص ها این پرسش مطرح شد که آیا در سال پیش روی انتظار تحول بزرگی در ایران می‌رود یا خیر و به چه اعتباری سال ۱۳۹۲ مهم خواهد بود؟

شهلا فرید در پاسخ به این پرسش سه مسأله را مهم دانست: انتخابات ریاست جمهوری آینده،‌ رابطه بین‌المللی ایران با غرب، و مذاکرات هسته‌ای و تحریم‌های موجود که به نظر او اگر ادامه پیدا کند، این امکان وجود دارد که به شورش‌های توده‌ای بینجامد. او همچنین درگیری‌های درون حاکمیت را بسیار تعیین‌کننده دانست.

علی مزروعی بر نحوه به‌کارگیری واژه‌هایی مانند «مهم» یا «حساس» تأکید داشت. این فعال سیاسی رفتار مردم ایران را در قبال مسائل مختلف غیرقابل پیش‌بینی دانست. به نظر او صحنه ایران، ۷۵ میلیون بازیگر دارد و بازی آن‌ها می‌تواند تعیین‌کننده باشد. علی مزروعی با اشاره به رفتار حاکمیت در مقابل برگزاری انتخابات و بستن یا باز کردن فضای سیاسی، انتخابات آینده ریاست جمهوری را نقطه‌ تعیین‌کننده دانست. همچنین به نظر این نماینده سابق مجلس در دوران اصلاحات، عواملی مثل امنیت، شرایط اقتصادی و بهبودخواهی، عواملی تعیین‌کننده در رفتار مردم خواهد بود.

به‌نظر بهزاد کریمی ایران با یک وضعیت «خودویژه» روبروست؛ وضعیتی با مجموعه تضادها که حل آن را مشکل می‌کند. او در میان تضادهای موجود، مناسبات میان جمهوری اسلامی و دولت‌های غربی بر سر مسائل هسته ای را عامل مهم‌تر و موتور تحولات در ایران دانست . کریمی سپس به مسأله جنگ پرداخت و آن را به شیوه کلاسیک بعید دانست و تأکید داشت که در ایران جنگ اقتصادی آغاز شده است. او جمهوری اسلامی را بازنده این جنگ دانست که تنها می‌تواند باخت این جنگ را مدیریت کند.
به اعتقاد امین قضایی، جامعه ایران یک توده منفعل نیست؛ افراد و گروه‌ها بر اساس منافع خود عمل می‌کنند. او سپس موضوع تضاد بین بورژوازی ملی و جهانی را مطرح کرد که در خاورمیانه و در ایران نیز با کمک ایدئولوژی مذهبی در مقابل بورژوازی جهانی سنگربندی شده است. قضایی نیروهای موجود در ایران را به اصول‌گرایان، اصلاح‌طلبان، اپوزیسون و نیروی سوم یعنی مردم تقسیم کرد. به نظر او این نیروی سوم به دلیل خفقان سیاسی امکان سازمان‌دهی نداشته و تنها پاسخ این نیرو به وضع موجود، شورش‌های کور می‌تواند باشد.

در ادامه‌ این میزگرد، شرکت‌کنندگان به بحث حاکمیت پرداختند. در آغاز این بحث گفته شد که به نظر می‌رسد رهبری جمهوری اسلامی به دنبال یک نیروی بوروکراتِ مدیر، مدبر و مطیع به عنوان جانشین احمدی‌نژاد باشد. محمدرضا نیکفر با درنظر گرفتن این موضوع این پرسش را با شرکت‌کنندگان در میزگرد در میان گذاشت که آیا به نظر آنها پایان دوران احمدی‌نژاد به معنای پایان دوره‌ای کیفی در حیات جمهوری اسلامی است؟

شهلا فرید در پاسخ به این پرسش بر این موضوع تأکید داشت که با توجه به امکان کاندیداتوری خاتمی یا رفسنجانی، نامزدی هرکدام از این افراد باید در راستای تحول‌خواهی و دموکراسی‌خواهی باشد و نه کمک به پایداری حاکمیت. از نظر او در غیر این‌صورت مشکلی از مشکلات مردم ایران حل نخواهد شد.
علی مزروعی دولت ایران را در دوره‌های مختلف، به دلیل در اختیار داشتن منابع اقتصادی و درآمد حاصل از نفت، موتور تحولات دانست. به نظر او ایران فاقد جامعه مدنی است. جامعه ایران منفعل است و در برخی از دوران‌ها به یک‌باره به جنبش و خروش درمی‌آید. او سپس بوروکراسی و قدرت نظامی را دو رکن مهم دانست که در اختیار دولت قرار گرفته‌اند. به اعتقاد مزروعی مردم ایران نظاره‌گر میدان‌اند و منتظر فرصت تا دولت را در اختیار خود درآورند. او انتخابات ایران را در دوره‌های هشت ساله مختلف، سرآغاز یک دوره تازه دانست و به نقش تعیین‌کننده رهبری اشاره کرد که به نظر او تا به امروز موضع سکوت داشته است.

بهزاد کریمی بر این عقیده بود که حکومت ایران را نباید ساده فرض کرد. او سپس حکومت‌های ایدئولوژیک را محکوم به فروپاشی دانست، هرچند معتقد بود که به راحتی نمی‌توان از مرگ جمهوری اسلامی صحبت کرد. به نظر کریمی حکومت‌های ایدئولوژیک منافذ را می‌بندند و نیروها را حذف می‌کنند ولی جامعه بیکار نمی‌نشیند و خواسته‌های خود را مطرح می‌کند و در برخی موارد هم این خواسته‌‌ها در کادرهای حکومتی بازتاب می‌یابد.

امین قضایی در پاسخ به این پرسش که آیا جامعه کوشش می‌کند انبوه مسائل را از راه درگیری‌های درون حاکمیت پیش ببرد یا خیر، رفتار جامعه را قابل پیش‌بینی ندانست. او بر فقدان عواملی چون نماینده‌ مردم در درون جکومت، سازمان‌های غیر دولتی، جنبش‌های دانشجویی و زنان، سندیکاها و رسانه‌های آزاد تأکید داشت. قضایی پدید آمدن قیام‌های واکنشی و جنبش‌های ناگهانی و کور را نتیجه عدم آگاهی و فقدان عوامل نام‌برده دانست.

در بخش دوم میزگرد «چشم‌انداز ایرن در سال ۱۳۹۲» به نقش جامعه در تحولات پیش روی پرداخته شد. در این بخش حاضران در سالن، پرسش‌ها و نظراتشان را بیان کردند.

نقش مذهب در جامعه ایران، یکی از مسائلی بود که در این بخش از نشست مطرح شد. به‌نظر علی مزروعی، مذهب همچنان عامل بسیار مهم در جامعه ایران و همچنین در حاکمیت به شمار می‌رود. امین قضایی مذهب را عامل پیوندی میان گروه‌های مختلف در جامعه ایران دانست و در عین حال تأکید داشت که جمهوری اسلامی مشروعیت خود را از دست داده و نسل جدید به دنبال فردی کردن اسلام است. شهلا فرید مذهب را عامل مهمی برای بسیج کردن مردم از سوی حکومت دانست و در عین حال دوقطبی شدن در جامعه را نیز در نظر داشت. بهزاد کریمی مذهب را پدیده‌ای تاریخی دانست که به راحتی از مردم جدا نخواهد شد.

کاندیداتوری محمد خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری آینده یکی دیگر از موضوعات مطرح شده در این بخش از میزگرد بود. به اعتقاد علی مزروعی نگاه جامعه باید نگاهی پویا باشد. به‌نظر او محمد خاتمی امروز با ۱۶ سال پیش بسیار متفاوت خواهد بود و قطعاً در این میان به شناختی واقعی‌تر از وضعیت امروز ایران دست یافته است. البته مزروعی تأکید داشت که برای شرکت خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری باید شرایط مناسب مهیا شود و میان نیروهای اصلاح‌طلب از جمله میرحسین موسوی و مهدی کروبی در این‌باره اجماع صورت بگیرد.

در ادامه‌ این بحث، محمدرضا نیکفر بار دیگر به اهمیت سال ۱۳۹۲ اشاره کرد. او شکاف‌های عظیم طبقاتی، شکاف‌ بین نسل‌ها، تکه‌پاره شدن جامعه ایران، بیکاری وسیع میان جوانان و افسردگی عمیق اجتماعی را عوامل مهمی دانست که سرنوشت کشور را تعیین می‌کنند.. امین قضایی در این رابطه معتقد بود که در این میان شکاف بین نسل‌ها و افسردگی اجتماعی عامل ایجاد تغییر و تحول اجتماعی و سیاسی نیست. او بر بالابردن سطح سازماندهی، آگاهی و امید به عنوان عامل محرکه مردم تأکید داشت.

شهلا فرید انتخابات و تأثیر تحریم‌ها بر جامعه را به عنوان دو عامل مهم در سال ۹۲ مطرح کرد. به‌نظر او انتخابات در هر شرایطی فرصتی برای طرح مطالبات است. او سپس تأکید کرد که تیم احمدی‌نژاد بر سر دستاوردهای خود خواهد جنگید و مرجعیت خامنه‌ای را به چالش خواهد برد.

بهزاد کریمی با تأکید بر عامل شکاف بین نسل‌ها در جامعه جوان ایران،بر آن بود که جمهوری اسلامی در ذهن جوانان پیر و فرتوت جلوه می‌کند و تأکید داشت که پتانسیل جامعه را نباید نادیده گرفت. کریمی در پایان برنامه‌های محمد خاتمی را در انتخابات آینده بسیار مهم دانست. به اعتقاد او مسائلی مانند رفع حصر از موسوی، کروبی و رهنورد، آزادی زندانیان سیاسی و تغییر قانون اساسی را از جمله انتظاراتی‌ست که از خاتمی می‌رود.

در پایان میزگرد، بحث اصلاح‌طلبی مطرح شد. محمدرضا نیکفر از اصلاح‌طلبی و تفاوت آن با جنبش سبز صحبت کرد و تأکید داشت که اصلاح‌طلبی نمی‌تواند از جنبش سبز برائت جوید، جنبشی که اصلاح‌طلبی با آن یکی نیست، در عین حال که این دو با هم هم‌پوشی‌هایی دارند. او همچینن احمدی‌نژاد را نوعی اصلاح‌طلب دانست، به این دلیل که احمدی‌نژاد قصد بازگشت به فاز جنبشی خمینیسم را داشت و از این طرق می‌خواست رژیم را به شیوه خود اصلاح کند.

علی مزروعی در پاسخ، بر تعریف مشخص از اصلاح‌طلبی تأکید کرد. به‌نظر او در عرصه سیاست در ایران سه راهبرد محافظه‌کاری، اصلاحات و براندازی وجود دارد و اصلاح‌طلبان به هیچ‌وجه به دنبال تعییر نظام و براندازی نیستند بلکه هدف‌شان ایجاد تغییر تدریجی در جامعه است که شامل تغییر قانون اساسی نیز می‌شود. به نظر مزروعی در این میان احمدی‌نژاد فقط فساد کرده و هیچ اصلاحی صورت نداده است.

مجموعه گفت‌وگوهای زمانه در ماه‌های آینده ادامه خواهد داشت.

ویدئو: میزگرد چشم‌انداز ایران در سال ۱۳۹۲

تهیه و تدوین: شهزاده سمرقندی

ماندلا، شخصیتی الهام‌بخش

Babak M — Mon, 16 May 2011 14:50:58 +0000

سارا روشن

سارا روشن− زمانی که خیلی کوچک بودم، همیشه اسم نلسون ماندلا، چه‏گوارا و گاندی را کنار هم می‏شنیدم. بعدها با هرسه شخصیت بیشتر آشنا شدم، بیشتر در مورد آن‏ها خواندم، شنیدم و دیدم.

بین این رهبران جهانی، فقط ماندلا است که هنوز زنده است و ما هرازگاهی چیزی از او می‏شنویم. این احساس بسیار خوبی است که یکی از قهرمانان جهان که الهام‏بخش بسیاری از آزادی‏خواهان دنیا بوده، در دوره‏ی ما زندگی می‏کند. شخصیت او هنوز امیدبخش است و شاید مهم‏تر این‏که، این تصور که قهرمانان افسانه هستند را کم‏رنگ‏تر می‏کند.

البته قهرمانان گمنام در دنیا زیاد هستند که ما خیلی در مورد آنان نمی‏شنویم. مانند آزادی‏خواهان مصر، لیبی، سوریه، اردن و…

به بهانه‏ی دهم مه، روزی که نلسون ماندلا، ۱۶ سال پیش در سال ۱۹۹۴، رییس جمهور آفریقای جنوبی شد، در رادیو "زمانه" دوباره به موضوع ماندلا پرداختم. من دهه‌ شصتی هستم. برای نسل من، ماندلا، چهره شناخته‌ شده‌ای است. ولی نمی‏دانم که دهه‏ی هفتادی‏ها و هشتادی‏ها چقدر او را می‏شناسند.

"پدر بزرگ"

نلسون ماندلا از دوران نوجوانی، دوران تحصیل و بعد از آن، برای رفع تبعیض نژادی و رعایت تساوی حقوق مبارزه کرد. از سال ۱۹۶۲ به مدت ۲۷ سال زندان بود و در این دوران بود که یک رهبر جهانی شد.

او را در آفریقای جنوبی اغلب "مادیبا" صدا می‏کنند. این لقبی افتخاری است که بزرگان خاندان ماندلا به او داده‏اند. این عنوان دیگر مترادف شده با اسم او. بسیاری از مردم آفریقای جنوبی هم، او را به نشانه‏ی احترام "مخولو" (پدربزرگ) صدا می‏کنند.

ماندلا پس از آزادی، در سال ۱۹۹۳، جایزه‏ی نوبل صلح را دریافت کرد. در ۲۷ آوریل ۱۹۹۴، برای اولین بار در آفریقای جنوبی انتخاباتی که همه می‏توانستند در آن شرکت کنند، برگزار شد و روز دهم مه همان سال، ماندلا، رییس جمهور آفریقای جنوبی شد.

او از همان ابتدا تلاش کرد که بین سفید‏پوستان و سیاه‏پوستان برابری ایجاد کند و از خشونت به‏شدت پرهیز کرد.

زمانی که آفریقای جنوبی، میزبانی جام جهانی راگبی ۱۹۹۵ را بر عهده داشت، نلسون ماندلا، شهروندان غیر سفید‏پوست آفریقای جنوبی را به حمایت از تیم "اتحادیه‏ی ملی راگبی آفریقای جنوبی" که پیش از آن، مورد نفرت همه بود، دعوت کرد.

بعد از این‏که این تیم با پیروزی بر نیوزیلند به قهرمانی رسید، ماندلا با پوشیدن لباس این تیم، جام قهرمانی را به کاپیتان سفیدپوست تیم داد. این اقدام ماندلا، گامی مهم در راستای برقراری آشتی بین سیاه‏پوست‏ها و سفید‏پوستان آفریقای جنوبی محسوب می‏شد.

گفت‌وگو درباره ماندلا

برای آشنایی بیشتر با ماندلا، با محمدرضا نیکفر، فیلسوف سیاسی، گفت‏وگویی انجام داده‏ام.

آقای نیکفر، ماندلا چه شخصیتی داشت که به یک قهرمان جهانی تبدیل شد؟

ماندلا یکی از چهره‏های بسیار مهم قرن بیستم است. نام او در میان مجموعه‏ای از شخصیت‏ها قرار می‏گیرد که به‏هر دلیل، چه خوب و چه بد، باعث یک تحول بزرگ در جهان شده‏اند. ماندلا از آن چهره‏هایی است که تشعشع‏اش تا قرن بیست و یکم (قرن فعلی) هم ادامه پیدا می‏کند.

نلسون ماندلا از چند نظر مهم است؛ یکی این‏که او جزو رهبران سیاه‏پوستی در ردیف کسانی مانند مارتین لوترکینگ یا مالکم ایکس است که راه رهایی سیاه‏پوستان را هموار کردند. نلسون ماندلا، به‏طور مشخص راه رهایی آفریقا را هموار کرد. او نماد خودآگاهی تازه‏ای است. امید تازه‏ای به تغییر و یک اراده به تغییر را در این نماد می‏دیدیم و هم‏چنان می‏بینیم.

ولی محبوبیت و دامنه‏ی تأثیر نلسون ماندلا فراتر از مجموعه‏ی سیاهان یا آفریقاست. او یک انسان تحول‏خواه است. او یک شیوه‏ی هدایت و رهبری ستودنی را نشان داد. در حالی‏که سمبل بسیار محبوبی بود، هیچ‏گاه خود را نوعی مسیح و یا مهدی موعود ندید.

او همواره متواضع و مردمی ماند، چیزی برای خودش نخواست ... و نخواست سلسله‏ای درست کند و چیزی را موروثی کند. از این نظر، به لحاظ اخلاقی، انسان منزهی بود و بسیار محبوب.

می‏توانیم خیلی کوتاه بگوییم، شخصیتی انسانی و زمینی داشت که آرمان‏های دمکراسی را که داشت در زندگی خودش هم اجرا می‏کرد؟

دقیقا! یعنی خودش را بهتر نمی‏داند. تنها چیزی را که خواست، این بود که امر آزادی را پیش ببرد، مبارزه‏ای را که از نوجوانی شروع کرده بود، پیش ببرد و آن‏گونه پیش ببرد که با کم‏ترین تلفات همراه باشد. او به‏هیچ‏وجه از خشونت، امر مقدسی نساخت و هیچ راهی را مطلق نکرد.

ماندلا همواره به این اندیشید که چه‏کار کند که
یک: آزادی سیاهان متحقق بشود و
دو: دگرگونی همراه باشد با سازندگی. یعنی دگرگونی به قیمت تقدیس تخریب یا ویران‏سازی تبدیل نشود.

چه خصوصیات شخصیتی دیگری از ماندلا می‏توانید نام ببرید که متفاوت بود از شخصیت‏های مهم دنیا که او را تا امروز که امروز است، به یک شخصیت "قهرمان" تبدیل کرده، قهرمانی که خیلی هم به آدم‏ها نزدیک است.

چیزی که در وجود نلسون ماندلا نیست، حس انتقام است. اصلاً انگیزه‏ی انتقام‏جویی ندارد. در این شخصیت کینه وجود ندارد. این شخصیت می‏خواهد سختی‏هایی را که بر مردم‏اش گذشته، جبران کند و معتقد است که باید تحول صورت بگیرد. این تحول باید عادلانه باشد و حق سیاهان که اکثریت مردم آفریقای جنوبی را تشکیل می‏دهند به آن‏ها برسد، ولی این گذار نباید با رفتن از روی اجساد، با اعدام، خشونت، انحصار‏طلبی و خواستن حق ویژه برای خود همراه باشد. مهم‏تر از هرچیز: او یک آپارتاید را به جای آپارتاید دیگری نگذاشت.

ماندلا چه روشی را در پیش گرفت، برای‏ این‏که بتواند تبعیضی که آن جامعه با آن بزرگ شده بود را تغییر بدهد؟

ماندلا می‏دانست قدرتی که با تفنگ پاسداری بشود، یک قدرت متزلزل است. کاری که ماندلا کرد، این است که سیاهان را متحد کرد و به آن‏ها امید داد و این اساس قدرتی شد که به آن تکیه کرد. در نتیجه، در مذاکرات می‏توانست منافع‏ را پیش ببرد.

دوم این‏که می‏دانست باید جمع کند، به جای این‏که پراکنده کند. یعنی دست به انتگراسیون بزند. ماندلا می‏دانست که هیچ سفید‏پوستی را که حاضر به‏همکاری با حکومت تازه در جهت سازندگی باشد، نباید به خاطر کینه‏های قدیمی فراری بدهد، نباید کاری کند که او سرمایه خود را از کشور خارج کند، تخصص خود را بیرون ببرد و احیاناً دست به خراب کاری بزند.

ماندلا می‏دانست که آفریقای جنوبی نیاز دارد به سرمایه و تخصص سفیدپوست‏ها. این یک عامل بود و از طرف دیگر، سیاست را پی‏گیر به‏کار برد. در اطراف نلسون ماندلا کسانی هم بودند که او را تشویق به سیاست‏های خشن می‏کردند یا فضایی در این جهت ایجاد می‏کردند، ولی ماندلا این توانایی را داشت که تحت تأثیر قرار نگیرد و منافع تمام مردم آفریقای جنوبی را درنظر بگیرد، نه منافع یک گروه خاص را.

چه چیزی، کسی مانند ماندلا را ماندلا می‏کند؟ پی‏گیری و پی‏گیری و پی‏گیری، ولایت مطلقه نخواستن برای خود، یعنی دمکرات بودن، در نظر گرفتن منافع کوتاه ‏مدت و درازمدت جنبش و این منافع را به‏صورت پی‏گیر به‏کار بستن، نشان دادن این مقاومت و دادن امید به مردم.

مجموعه‏ای از این خصایل و چیزهای دیگری که به فرد و روان‏شناسی یک فرهنگ برمی‏گردد است که از یک چهره‏، چهره‏ی پرفروغ امیدبخشی مانند ماندلا می‏سازد.

من در دوروبرم، خیلی از دوستان هلندی و غیرهلندی‏ام، از سراسر دنیا را می‏بینم که مجله‏ی "اکونومیست" را می‏خوانند. یکی از دلایلی که آن‏ها در چند سال گذشته شروع به خواندن این مجله کردند، این بوده که نلسون ماندلا در دوره‏ی زندان، تنها مجله‏ای که اجازه داشته بخواند، همین مجله‏ی "اکونومیست" بوده و اعتقاد دارد که نگاه اقتصادی به مسائل اجتماعی و فرهنگی باعث پیشرفت جامعه می‏شود.

نلسون ماندلا از روز اول به سازندگی فکر کرد. یعنی فکر نکرد که ما ابتدا می‏آییم تخریب می‏کنیم و بعد شروع می‏کنیم به ساختن. از ابتدا فکر می‏کرد که شما نمی‏توانید یک دمکراسی برپا کنید، بدون رفاه، بدون زدودن فقر. به این خاطر، می‏بایست به لحاظ اقتصادی هم سازنده باشیم.

جامعه‏ای که دچار کمبودهای عمیقی مانند نان، مسکن و شغل هست، خشن می‏شود و در جامعه‏ای که با خشونت همراه است (که مشکلی است که آفریقای جنوبی هنوز نتوانسته آن را به‏طور کامل حل کند، با این‏که امید‏های بسیاری می‏رود که بالاخره این مشکل را حل کند)، تا جایی که این کمبود وجود دارد، نمی‏توانیم یک دمکراسی پایدار و باثبات را که با عدالت همراه است و قدرت دارد، ایجاد کنیم.
در نتیجه، این کار ماندلا درست بوده که از ابتدا متوجه نقش اقتصاد بوده و این‏که می‏بایست بسازند تا این کمبودها را جبران کنند.

اندیشیدن همچون فعالیتی اجتماعی

Babak M — Fri, 11 Feb 2011 09:46:58 +0000

در نقد آرامش دوستدار − ۲۸

محمدرضا نیکفر

محمدرضا نیکفر – هرگاه بخواهیم نقش فلسفه، شکل‌های دیگری از دانش و کلاً اندیشیدن در تاریخ یک جامعه را بررسی کنیم، بایستی آنها را همچون فعالیت‌های اجتماعی در نظر گیریم. اندیشه‌‌ی ناب مفهومی انتزاعی است که نقشی در تاریخ ندارد. آنچه نقشی ایفا می‌کند فعالیت انضمامی اندیشیدن است که زمینه‌ی اجتماعی خود را دارد و از کانال‌های اجتماعی تأثیر خود را به جا می‌گذارد. انتقادی که در این بخش به آرامش دوستدار می‌شود، این است که او اندیشه را جدا از بستر اجتماعی آن در نظر می‌گیرد.

این نکته از نتایج بحث‌های طرح‌شده در فصل سوم این نوشته است. در این فصل که مضمونی روش‌شناسانه داشت و با این بخش به پایان می‌رسد، به مقایسه‌ میان شیوه‌ی کار دوستدار و شیوه‌ی کار ماکس وبر پرداختیم.

مسئله‌ی توضیح عِلّی

۷۶. بحث با کسی که پژوهشی را روشمندانه پیش برد و مراحل کارش و پرسش مرکزی هر مرحله‌ی آن، روشن باشد، به نسبت ساده است. بحث‌ها درهم نمی‌پیچند و موارد اختلاف به خوبی روشن می‌شوند. عکس قضیه را در مورد دوستدار می‌توان دید. بایستی ابتدا فکر او را ساختارمند کرد − چنانکه این نوشته از ابتدا بر این قرار پیش رفت − سپس به نقد نکات و آنات آن پرداخت.

آن‌گونه که در بند پیش آمد، اگر دوستدار گام به گام پیش می‌رفت، در جایی می‌بایست به اثبات این نظر بپردازد که ناپرسایی فلسفی ما علت عقب‌ماندگی ماست. عکس این موضوع را نیز می‌بایست ثابت می‌کرد: اروپا به دلیل توانایی‌اش در پرسشگری فلسفی اروپا شده است. چنین سخنی یا سخت ساده‌نگرانه است یا سخت انتزاعی.

در بررسی مشخص بایستی از هرگونه برقراری رابطه‌ی عِلّی میان "روح" با "جامعه"، مثلاً فلسفه با عقب‌ماندگی یا زوال اندیشه‌ی سیاسی با فتور حکومتی و تمدنی (در نوشته‌های سید جواد طباطبایی)، اجتناب کرد. روا نیست که بیان ممکنی از حاصل یک روند پیچیده‌ی تاریخی بیان رابطه‌‌ای علی تلقی شده و به آن باری توضیح‌گر داده شود. پرسشگری، به عنوان مثال، حاصل مجموعه‌ای از رخدادها، دستاوردها، موقعیت‌های مناسب،‌ ساختارها، فرصت‌ها و امکان‌های مناسب است. روا نیست خود آن را عاملی خودبنیاد درنظر گیریم و در پاسخ به این پرسش که "چرا عقب‌مانده‌ایم"، مثلاً بگوییم "چون پرسشگر نیستیم" و تصور کنیم، پرسشگری پدیده‌‌ای است مثل "آب" در این پرسش و پاسخ:

"چرا اقتصاد کشاورزی ما اضافه‌تولیدی ثروت‌زا نداشته است؟"
"چون آب کم داریم."

در این پرسش و پاسخ دو فاکت مشخص در رابطه با هم قرار می‌گیرند. یکی دیگری را توضیح می‌دهد و آن عامل توضیح‌دهنده یک عامل ساده است، یعنی در حوزه‌ی دانشی ما، نیازی نیست، آن را به چیز دیگری برگردانیم، که اگر چنین کنیم از آن حوزه خارج می‌شویم. مثلاً اگر پی‌جوی پرسش "چرا آب کم داریم؟" شویم، پاسخمان را در اصل در حوزه‌ی اقلیم‌شناسی می‌گیریم نه حوزه‌ی دانش‌های اجتماعی.

با استفاده از یک اصطلاح ویتگنشتاین می‌توانیم بگوییم "آب کم داریم" در حوزه‌ی دانشی ما یک "جمله‌ی ساده" یا "گزاره‌ی بن‌پاری" [۱] است. ولی "ما پرسشگر نیستیم" جمله‌ای این گونه ساده نیست. این گزاره به همتافته‌ای از عامل‌ها اشاره دارد، که اصلی‌ترینشان، خودشان با عقب‌ماندگی توضیح داده می‌شوند؛ چنانکه می‌توانیم بگوییم ما پرسشگر نیستیم، چون نظام آموزشی خوبی نداریم. و در توضیح اینکه چرا نظام آموزشی خوبی نداریم، می‌توانیم "هفتاد دلیل" بیاوریم، هفتاد دلیلی که از داستان مشهور آن توپچی، می‌دانیم که یکی‌شان هم به تنهایی توضیح‌گر است.

بی‌توجهی به محیط زیست فرهنگ

دوستدار در مورد کلیت یک فرهنگ در طول تاریخ آن نظر می‌دهد، بی آنکه یک بار به محیط زیست این فرهنگ اشاره‌ای کند.

ممکن است در یک مقطع معین، نیازی به رجوع به واقعیت‌های بنیادی، که در گزاره‌های بن‌پاری به بیان درمی‌آیند، نباشد. چنانکه پیش می‌آید بتوانیم به صورتی مکفی تحولی در فکر فلسفی را مثلاً در یک فاصله‌ی بیست‌-سی ساله توضیح دهیم، بی آنکه هیچ نیازی به خروج از دنیای فلسفه داشته باشیم.

در بررسی‌های تاریخی بلندمدت، بویژه آنگاه که کلی دربرگیرنده‌ی جزءهای گوناگون موضوع کارمان است، پیش‌ رفتن به این شیوه نادرست است. برای آنکه غلوی کنیم، که مسئله را به خوبی نمایان می‌کند، می‌توانیم، چنانکه پیشتر کردیم (بند ۲۸)، اسکیموها را مثال زنیم: هر گزاره‌ای در مورد فرهنگ اسکیموها بایستی مبتنی بر گزاره‌ی بن‌پاری در مورد محیط زیست پر از یخ و برف آنان باشد.

نقد درک انتزاعی از اندیشیدن

۷۷. هرگاه از نقش فلسفه یا هر اندیشه‌ی دیگری در جامعه سخن می‌گوییم، لازم است توجه خود را به راه‌های امکان تأثیرگذاری آن معطوف کنیم و پیش از آن به زمینه‌های اجتماعی بودِش و رشد آن. در این حال بایستی به عنوان نمونه به فلسفیدن همچون فعالیتی اجتماعی بنگریم. این فعالیت مثل هر فعالیت دیگری امکان‌هایی را می‌طلبد. فلسفه به مدرسه نیاز دارد. باید آموزانده و آموخته شود. دیگر فعالیت‌های علمی نیز چنین‌اند.

موضوع را کلی‌تر بررسی کنیم: خود اندیشیدن را می‌توانیم هم به عنوان یک فعالیت دِماغی ناب در نظر گیریم، هم به عنوان فعالیتی اجتماعی. دکارت، به عنوان نمونه، در تأملاتش، هنگامی که به شک می‌آغازد، به درکی از اندیشه می‌رسد که برکنده از جهان و طبعاً جامعه است. اندیشه‌ای نیز که حاصل تأملات دکارتی ادموند هوسرل است، چنین است.

روا نیست که این اندیشه‌ی ناب، در تحلیل اجتماعی همچون باشنده‌ی خودبنیاد کنش‌مندی در نظر گرفته شود، یعنی به مثابه عاملی که درباره‌ی آن توان گفت، بودن یا نبودن‌اش، نیرومندی یا سستی‌اش باعث می‌شود جامعه‌ای چنین یا چنان شود.

اندیشیدن به عنوان فعالیتی اجتماعی می‌تواند از این نظر موضوع بررسی قرار گیرد که بر دیگر فعالیت‌های اجتماعی چه تأثیری دارد. در این بررسی، روا نیست که مفهوم انتزاعی اندیشه، به جای مفهوم اجتماعی آن بنشیند. اگر چنین شود، "اندیشیدن" باری می‌یابد همانند یک استعداد ذاتی، که کسانی یا آن را دارند یا ندارند، یا از آن پربهره‌اند، یا کم‌بهره. در نوشته‌های آرامش دوستدار "اندیشیدن" و "پرسیدن" چنین باری دارند.

فهم و توضیح

"اندیشیدن" را اگر به عنوان فعالیتی اجتماعی در نظر گیریم، طبعا می‌توانیم در جایی تحلیل خود را بر عاملیت آن مبتنی کنیم، یعنی برنهیم نیرومندی یا سستی آن چه پیامدهایی در جامعه‌ی معینی دارد. این تحلیل، نبایستی خود را به عنوان توضیحی علی معرفی کند یا از آن چنین برداشتی شود. به کمک آن می‌توان چیزهایی را "فهمید"، اما هیچ چیزی را نمی‌توان "توضیح" داد، اگر منظور از توضیح، تبیین رابطه‌های علی واقعی باشد.[۲]

آتن را در نظر گیریم. می‌توان با عزیمت از فلسفه، دموکراسی یونانی را مفهوم کرد. پرسش‌گری فلسفی و دموکراسی در یک پیوند معنایی قرار می‌گیرند، یکی دیگری را مفهوم می‌کند. به همانسان که فلسفه‌ی آتنی، دموکراسی آتنی را مفهوم می‌کند، دموکراسی آتنی نیز متنی را می‌گشاید که فعالیتی به نام فلسفیدن در آتن را به فهم درمی‌آورد. فلسفه‌ی آتنی اما دموکراسی آتنی را "توضیح" نمی‌دهد؛ خطاست اگر فلسفه را علت دانیم، دموکراسی را معلول.

آتن یک تمامیت است و به این تمامیت هم فلسفه تعلق دارد، هم دموکراسی. برده‌داری هم جزئی از این تمامیت است؛ و رخدادی در تاریخ این تمامیت، محکوم کردن سقراط به نوشیدن جام شوکران است. عنصری از یک تمامیت، توضیح‌دهنده‌ی هستی تاریخی آن تمامیت نیست، ساختار و پویش ساختاری آن را از زاویه‌ای خاص مفهوم می‌کند، اما کلیت آن را توضیح نمی‌دهد.

عامل‌های توضیح‌دهنده‌ای چون وضعیت اقلیمی یا کنش و واکنش با جامعه‌ها و فرهنگ‌هایی دیگر، خود بر زمینه‌ی تاریخ کلیت، به پدیدارهایی مفهوم‌کننده تبدیل می‌شوند. کلیت یا تمامیت را در همه حال بایستی به صورت مشخص آن در نظر گرفت. تمامیت ممکن است قوی و به این اعتبار بسته تصورشود، یا ضعیف و باز. روا نیست که تمامیت از پیش، با تعینی فرسخت در نظر گرفته شود. تمامیت، به دلیل پویشش هیچ‌گاه تعینی تام ندارد.

نمونه‌ی شیوه کار ماکس وبر

در جامعه‌شناسی مفهوم‌ساز ماکس وبر، پروتستانتیسم نه به عنوان عامل توضیح‌دهنده‌ی سرمایه‌داری، یعنی چونان چیزی که گویا علت برانگیزاننده‌ی سرمایه‌داری است، بلکه به عنوان عاملی مطرح است که انگیزه‌های انسانی را در داشتن نگاهی ویژه به کار، زندگی، صرفه‌جویی و مال‌اندوزی مفهوم می‌سازد، نگاه ویژه‌ای که نه پیشاپیش، بلکه پساتر سرمایه‌دارانه خوانده می‌شود.

ماکس وبر نمی‌گوید که سرمایه‌داری اختراع پروتستانتیسم است، یا بنابر اصطلاحی قدمایی علت تامه یا حقیقیه آن است. توجه او به پروتستانتیسم در نوع کالونی آن توجه به منشی است در زندگی که وجهی از آن عقلانیت اقتصادی‌ای است که در اصل غیر عقلانی است، چون مال‌اندوزی‌ای است بدون انگیزه‌ی مصرف، حسابگری‌ای است که کامجویی فردی در آن به حساب نیامده است. ماکس وبر در ریاضت و سخت‌کوشی و امساک کالونی، آن «عنصر غیرعقلانی»‌ای را می‌بیند، که پیش‌تازاننده‌ی عقلانیت سنخ‌نمای سرمایه‌داری مدرن می‌شود. [۳]

نظریه‌ی ماکس وبر در مورد رابطه‌ی سرمایه‌داری و پروتستانتیسم را می‌توانیم این گونه خلاصه کنیم: از عقلانیت مدرن نمی‌توان سخن گفت، مگر آنکه به سرمایه‌داری توجه کرد. سرمایه‌داری را نمی‌توان درک کرد، مگر به آن عقلانیتی که در کنه آن است پی برد. این عقلانیت تاریخ‌مند است، با نوعی خاص از ذهنیت آغاز می‌شود، نه با نظریه‌ی فلسفی خاصی، بلکه با منش خاصی در زندگی که تجسم کامل آن را در پروتستانتیسم نوع کالونی می‌بینیم.

دین، موضوع زندگی عملی

اگر آن واقعیت‌هایی را که توجه آرامش دوستدار را برانگیخته و او را به برنهشت امتناع تفکر در فرهنگ دینی ایرانی رسانده، در نظر گیریم و به موضوع رویکردی داشته باشیم با درس‌گیری از شیوه‌ی کار ماکس وبر، می‌توانیم بگوییم که: رخدادهایی در تاریخ خطه‌ی فرهنگی ما وجود دارند که آنها را نمی‌توان درک کرد، مگر آنکه سبقه‌ی دینی فرهنگ را در نظر گرفت.

در این حال نبایستی دین را به مجموعه‌ای از باورها در باره‌ی موضوع‌هایی فروکاست که دانش برمی‌آید تا در مورد آنها حقیقت را بگوید و تنها از دانش برمی‌آید که چنین کند. روا نیست که دین را پیشاپیش مظهر نادانی بخوانیم، پس آنگاه بپرسیم که آیا تقویت کننده‌ی دانایی است یا نه. طبعاً نیست. موضوع دین، موضوع زندگی عملی است.

البته در این مورد که ذهنیت سرمایه‌دارانه‌ای که ماکس وبر در نظر گرفته، با این تعبیر ماهیتی عملی داشته است، بسیار می‌توان بحث کرد. به هر حال در آن چیزی غیر عملی می‌ماند، اگر روح سرمایه‌داری از سیستم سرمایه‌داری جدا پنداشته شود.

ادامه دارد

پانویس‌ها‌:

[۱]Elementarsatz . در ترجمه‌ی فارسی" رساله‌ی منطقی-فلسفی" لودویگ ویتگنشتاین به قلم میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی (تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۱) در برابر این اصطلاح، "گزاره‌ی بدوی" نیز گذاشته شده است.

[۲] تفاوت‌گذاری صریح میان "فهمیدن" (Verstehen) و "توضیح دادن" (Erklären) کار ویلهلم دیلتای است. او این بحث را گشود تا فرق میان علوم انسانی و علوم طبیعی را بنمایاند. علوم انسانی از نظر او به فهم درمی‌آورند، به این صورت که چیزی را در متن چیزی می‌بینند و تفسیر می‌کنند، در حالی که علوم طبیعی توضیح می‌دهند؛ توضیحشان بیان یک رابطه‌ی قانون‌مند علی میان دو پدیده است. فهمیدن از نظر دیلتای در نهایت به آزمونی بر می‌گردد که به جان آزمودن است (Erlebnis)، توضیح ولی بر پایه‌ی فرضیه‌گذاری، محاسبه، آزمایش و مشاهده‌‌ی خونسردانه‌ی عینی است. در مورد پرسمان "فهم" و "توضیح" بویژه در آلمان بحث‌های مفصلی درگرفته است. آخرین دور مهم بحث در دهه‌ی ۱۹۷۰ بوده است. اینک دیگر کمتر کسی مرزکشی قاطع دیلتای را می‌پذیرد. امروزه نظر جاافتاده در علوم انسانی مکمل بودن روش‌های "فهم"گرا و روش‌های "توضیح"گرا است.

[۳]
cf. Max Weber, Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, in: Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie, Bd. 1, S. 62

بخش پیشین:
ماکس وبر و دوستدار – دو شیوه‌ی کار متضاد