شکنجه

شکنجه و شکنجه‌گر

society — Mon, 11 Feb 2013 09:06:56 +0000

در گفت‌وگو با نورایمان قهاری، روان‌شناس و پژوهشگر مقیم امریکا

اسماعیل جلیلوند - انفرادی‌های طولانی مدت، فشار شدید روانی، ضرب و شتم، تهدید اعضای خانواده، تهدید و یا اقدام به تجاوز، روش‌هایی طراحی شده و هدفمند هستند که هر روزه برای اخذ اعتراف یا جلب همکاری فرد هدف، در سراسر جهان به کار گرفته می‌شود و در ایران نیز علیه بسیاری از زندانیان سیاسی به کار رفته‌اند.

به راستی مرز مقاومت انسان در برابر شکنجه کجاست؟ شکنجه‌گران با چه مکانیسمی فرد را وادار به همکاری و اعتراف می‌کنند؟ تفاوت‌های شیوه‌های مدرن شکنجه با روش‌های سنتی آن کدامند؟

برای یافتن پاسخ این پرسش‌‌ها، گفت‌وگویی با نورایمان قهاری، روان‌شناس و پژوهشگر مقیم امریکا انجام داده‌ایم.

گفت‌وگو با نورایمان قهاری را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

با توجه به بحث‌هایی که در مورد شیوه‌های مدرن شکنجه مطرح می‌شود، این شیوه‌های مدرن چه تفاوت‌هایی با شیوه‌های سنتی دارند؟

نورایمان قهاری: طبیعتاً در هر دوره‌ تاریخی معین و بنا بر میزان تغییر و تحولات رشد نظام و سیستم‌های دولتی و تثبیت قدرت در جوامع مختلف، ابزار سرکوب و کنترل اجتماعی و ازجمله شکنجه به عنوان یک راهکار، بسته به سطح پیچیدگی‌ها و تکامل دولت‌ها، فنی‌تر می‌شود. یعنی اگر در قرون گذشته از چوب و چماق و سرب داغ برای شکنجه استفاده می‌کردند، امروز علاوه بر آن، از شوک الکترویکی، آپولو و راهکارهای دیگر استفاده می‌کنند.

شاید اشاره‌ شما به شکنجه‌ها‌‌ی بعد از انتخابات سال ۸۸ در ایران و به جلو آمدن زندانیان اصلا‌‌ح‌طلب در دادگاه‌های نمایشی است که به آن "شکنجه‌ سفید" می گفتند. این شکنجه‌ای است که آثار جسمی به روی فرد باقی نمی‌گذارد، ولی روح و روان او را هدف قرار می‌دهد تا فرد را از شخصیت‌اش خالی کند و فرد فقط نظرات شکنجه‌گر خود را قبول کند.

نورایمان قهاری: در سال‌های ۶۰، در انفرادی‌های گوهردشت، زندانیان اجازه نداشتند صدایی از خودشان دربیاورند و در حقیقت صدای خود را فراموش می‌کردند یا در زندان اهواز، زندانیان به مدت دو سال و نیم در زندان‌های انفرادی نگهداشته می‌شدند. در همین دهه زندانیان را در "سگدانی" و "تابوت‌‌"ها نگهداری می‌کردند، جاهایی که افراد باید با چشم‌بند می‌نشستند، اجازه‌ تکان خوردن نداشتند و هیچگونه تماسی با دیگران نداشتند.

برخلاف آن‌چه در مقالات و رسانه‌ها به اطلاع عموم رسانده شده است، شکنجه‌ای که از آن به عنوان "شکنجه‌ سفید" نام برده می‌شود یا "انفرادی"، شکنجه‌ای است که در زندان‌های جمهوری اسلامی همواره به نوعی وجود داشته است. یعنی در سال‌های ۶۰، در انفرادی‌های گوهردشت، زندانیان اجازه نداشتند صدایی از خودشان دربیاورند و در حقیقت صدای خود را فراموش می‌کردند یا در زندان اهواز، زندانیان به مدت دو سال و نیم در زندان‌های انفرادی نگهداشته می‌شدند. در همین دهه زندانیان را در "سگدانی" و "تابوت‌‌"ها نگهداری می‌کردند، جاهایی که افراد باید با چشم‌بند می‌نشستند، اجازه‌ تکان خوردن نداشتند و هیچگونه تماسی با دیگران نداشتند.

پس این شکنجه‌ای که از آن به عنوان یک شکنجه‌ نو نام برده می‌شود و به مردم معرفی می‌شود، در حقیقت شکنجه‌ جدیدی نیست و همواره از تمام این نوع شکنجه‌ها استفاده شده است.

به نظر شما، آیا تمایل به شکنجه‌گری می‌تواند تحت تأثیر بسترهای فرهنگی یک جامعه قرار داشته باشد؟

ما از شکنجه‌ سیاسی صحبت می‌کنیم. یعنی شکنجه‌ای که بنا بر تعریف به دست مأموران دولتی اعمال می‌شود و برنامه‌ریزی شده و هدفمند هم هست. هدفش هم روشن است و آن اینکه با شکستن افراد، جامعه‌ای را به وجود بیاورد که در آن مردم حفظ امنیت خود را تنها از راه خاموش ماندن امکان‌پذیر ببینند. یعنی جامعه‌ای که در آن، هرکسی فقط به فکر بقای خودش باشد، تا بقای حکومت، تضمین و منافعش هم‌چنان تأمین بشود.

پس فرهنگ فی‌نفسه و به خودی خود حامل و عامل پدیده‌ای به نام شکنجه و زجر و آزار نیست و ما شکنجه را در همه‌ فرهنگ‌ها، یعنی در همه‌ جوامعی که دولت‌ها و نیروهای مسلط اجتماعی، میل‌شان، منافع‌شان و مطامع‌شان در این است که شکنجه را به کار بگیرند تا بقا و تثبیت خودشان را در جامعه سازمان بدهند، می‌بینیم و اصولاً چیزی به نام شکنجه و آزار و اذیت سیستماتیک را که همان شکنجه‌ سیاسی است، در میان مردم و آحاد و افراد معمولی جامعه نمی‌بینیم.

شکنجه‌ سیاسی که در اینجا مد نظر ماست، ربطی به فرهنگ یک ملت ندارد و به طور مستقیم مربوط به تمایل حکومت‌ها برای تأمین منافع و تضمین بقای خودشان است.

در برخی از جوامع، شاهد بروز خشونت بیشتر در عرصه‌ اجتماعی هستیم. این مسئله نمی‌تواند نشان‌دهنده‌ بسترهای مساعدتر برای شکنجه در این جوامع باشد؟

تعریف شکنجه‌ سیاسی را باید از انواع شکنجه‌های دیگر که در چرخه‌ خشونت خانوادگی یا در حیطه‌ ردوبدل مواد مخدر اتفاق می‌افتد، جدا کرد. چون شکنجه‌ سیاسی یک شکنجه‌ سیستماتیک است.

حال بنا به مقطع تاریخی، این شکنجه می‌تواند متفاوت باشد و در جوامع متفاوت، می‌تواند تابوهای فرهنگی را هدف قرار بدهد؛ مثلاً از بین بردن باکره‌گی دختران سیاسی در دهه‌ ۶۰ و تجاوز به دختران مجاهد قبل از اعدام در ایران که تا امروز نتایج آن ادامه دارد. قصد بر این بوده است که خانواده‌ها در درون جامعه هم شکنجه بشوند و آن اعتبار اجتماعی‌شان را از دست بدهند و ایزوله بشوند. یعنی شکنجه فقط در میان زندان نبوده است.

حد مقاومت انسان در برابر شکنجه، همان حدی است که انسان‌ها تا به امروز از خودشان نشان داده‌اند. به همین سادگی. یعنی این‌که برای هر انسانی، حدود متفاوتی دارد و از صفر تا بی‌نهایت است. به عنوان نمونه، می‌توانیم عباس مفتاحی را در زمان شاه مثال بزنیم که یک حد از مقاومت را نشان می‌دهد، یعنی بعد از شکنجه‌های طاقت‌فرسا و تجاوز جنسی به او، در اثر سر فرود نیاوردن، در نهایت اعدام می‌شود. می‌توانیم از کسانی حرف بزنیم که تحت کم‌ترین فشارها با رژیم جمهوری اسلامی همکاری می‌کنند. هردوی این‌ها هم در یک چهارچوب انسانی اتفاق می‌افتد.

در جوامع غیردمکراتیک، در جوامعی که استبداد حکمفرماست، ما این اعمال خشونت را در لایه‌های مختلف جامعه می‌توانیم ببینیم. یعنی مثلاً در درون خانواده، هم به بچه تجاوز می‌شود، هم به زن (همسر) و هم جاهای مختلف بدن همسر بریده می‌شود. چنین چیزی را مثلاً ما در افعانستان خیلی می‌بینیم، یا در جاهای خیلی عقب‌افتاده در درون ایران و یا در دیگر جوامع عقب‌افتاده‌. خیلی اما مهم است که ما حتی این را از شکنجه‌ سیستماتیک دولت جدا کنیم.

بی‌شک اعمال چنین خشونت‌هایی از قوانینی که دولت می‌تواند برای جلوگیری از آن‌ها بگذارد، تأثیرپذیر می پذیرد. به هرحال قدرت سنت‌ها حتی از قانون بیشتر است و فقط اعمال قانون‌های انسانی است که شاید بتواند با این سنت‌های وحشیانه و غیر انسانی مبارزه کند. فرهنگ نیست که روی شکنجه تأثیر می‌گذارد، این شکنجه، امیال دولت‌ها، قوانین و رفتار دولت‌ها به عنوان ارگان‌های مسئول حفظ امنیت جامعه است که روی اینکه ارزش‌های انسانی در یک جامعه رشد بکنند یا نکنند، تأثیر می‌گذارد.

حد مقاومت انسان در برابر شکنجه کجاست؟

حد مقاومت انسان در برابر شکنجه، همان حدی است که انسان‌ها تا به امروز از خودشان نشان داده‌اند. به همین سادگی. یعنی این‌که برای هر انسانی، حدود متفاوتی دارد و از صفر تا بی‌نهایت است. به عنوان نمونه، می‌توانیم عباس مفتاحی را در زمان شاه مثال بزنیم که حدی از مقاومت را نشان می‌دهد. یعنی بعد از تحمل شکنجه‌های طاقت‌فرسا و حتی تجاوز جنسی، سر فرود نمی آورد و در نهایت اعدام می‌شود. می‌توانیم از کسانی حرف بزنیم که تحت کم‌ترین فشارها با رژیم جمهوری اسلامی همکاری می‌کنند. هردوی این‌ها هم در یک چهارچوب انسانی اتفاق می‌افتد.

در حقیقت، نه شما و نه من به عنوان یک متخصص، نمی‌توانیم حدی را برای مقاومت انسان در مقابل شکنجه و برای ابراز این حد به افکار عمومی اعلام کنیم.

در طول فرآیند شکنجه، چه مکانیسمی فرد را وادار به اعتراف می‌کند؟

مسلم است که این تأثیرات برای هرکسی می‌تواند متفاوت باشد و اشکال و غلظت متفاوتی داشته باشد، اما به طور کلی، چگونگی عملکرد مکانیسمی که اتفاق می‌افتد را می‌توان اینگونه توضیح داد که شکنجه بین تصویری که فرد از خودش دارد و رفتاری که برای بقا لازم دارد، تناقض ایجاد می‌کند و شکنجه‌گر هم هم‌زمان می‌تواند با درهم شکستن باورهای قربانی نسبت به خود و جهان پیرامونش، او را وادار کند تا تصویر یا طرح ذهنی جدیدی را از خودش به عنوان فردی ناتوان، فرمانبردار و مطیع قبول کند. وقتی که زندانی یا قربانی این ساختار را می‌پذیرد، چون احتیاج دارد از میزان وحشت و برانگیختگی فیزیولوژیک خودش کم کند، آنجاست که آن تناقض و ناهماهنگی‌ای که در درونش ایجاد شده است، شدت می‌گیرد؛ یعنی زمانی که برعکس باورها یا درک قبلی خودش عملی انجام می‌دهد یا چیزی می‌گوید که همان قبول کردن نقطه‌نظر شکنجه‌گر است.

من فکر نمی‌کنم که افرادی که شکنجه‌گر هستند، لزوماً بیماری روانی دارند. ممکن است بعد بر اثر شکنجه کردن انسان‌های دیگر و در اثر تکرار این عمل، دچار بیماری روانی بشوند، ولی من فکر نمی‌کنم که در ابتدا چنین چیزی وجود داشته باشد. بلکه برای انجام شکنجه، می‌بایست یکسری فعل و انفعالات فکری و باوری در ذهن شما اتفاق بیافتد: یکی اینکه کسی را که شکنجه می‌کنید مادون انسان بدانید و خالی از هرگونه ارزش انسانی. بنابراین شکنجه دادن او، در حقیقت، هیچ اشکالی برای شما نداشته باشد. چون از نظر شما، او به خاطر باورهایش یا به خاطر کاری که به آن دست زده است، اصلاً انسان نیست.(عکس: موزه عبرت)

این تناقض باید کاهش پیدا کند و برای کاهش دادن آن، فرد می‌بایست باور گذشته‌اش را تغییر بدهد و به باوری که بیشتر به عمل جدیدش، یعنی همکاری یا سر فرود آوردن در برابر شکنجه‌گر است، نزدیک بشود. چون از یک طرف، باور قبلی او را از دست زدن به عمل جدید، یعنی اعتراف یا همکاری بازمی‌دارد و از طرف دیگر، فاکتورهایی که در انجام این عمل جدید یا اعتراف مؤثرند، از قبیل قول به کاهش در شکنجه یا تهدید به مجازات بیشتر، باعث به وجود آمدن باورهایی می‌شود که هماهنگ با این عمل جدید هستند. این باورهای جدید که شخص برای خودش پیدا می‌کند، توجیه و دلیل می‌آورند برای عملی که به آن دست زده است و هرقدر تعداد این توجیهات بیشتر بشود، تناقض درونی این فرد هم می‌تواند کمتر شود. یعنی به هرحال در فرد، تناقضی برای تصمیمی که گرفته به وجود می‌آید که باید این تناقض را کاهش بدهد.

محیط اجتماعی فردی که دست به اعتراف زده، چطور می‌تواند به این شخص برای ترمیم روان آسیب‌دیده‌اش کمک کند؟

نقش جامعه همیشه برای کسانی که زندان و شکنجه را تجربه می‌کنند، مهم است و حمایت جامعه یکی از عوامل خیلی اساسی و مهم در بهبود افراد است. چیزی که در اعتراف دادن مهم است که به آن نگاه بشود، این است که وقتی فرد اعتراف می‌کند، به شکلی در جامعه، به طور ناخودآگاه این باور را به وجود می‌آورد که این فرد قابل اعتماد نیست و بنابراین حمایت جامعه از او، کار خیلی شاقی می‌شود. در حقیقت، یکی از اهداف اعتراف‌گیری هم همین است که دولت می‌خواهد حس عدم اعتماد را در جامعه اشاعه بدهد. یعنی از یک طرف، حمایت خیلی مهم است و از طرف دیگر، گرفتن آن حمایت می‌تواند مشکل باشد.

کسانی که دست به شکنجه می‌زنند، چه ویژگی‌هایی دارند؟ آیا از سلامت روانی برخوردار هستند؟

من فکر نمی‌کنم افرادی که شکنجه‌گر هستند، لزوماً بیماری روانی دارند. ممکن است بعد بر اثر شکنجه کردن انسان‌های دیگر و در اثر تکرار این عمل، دچار بیماری روانی بشوند، ولی من فکر نمی‌کنم که در ابتدا چنین چیزی وجود داشته باشد. بلکه برای انجام شکنجه، می‌بایست یکسری فعل و انفعالات فکری و باوری در ذهن شما اتفاق بیافتد:

یکی اینکه کسی را که شکنجه می‌کنید مادون انسان بدانید و خالی از هرگونه ارزش انسانی. بنابراین شکنجه دادن او، در حقیقت، هیچ اشکالی برای شما نداشته باشد. چون از نظر شما، او به خاطر باورهایش یا به خاطر کاری که به آن دست زده است، اصلاً انسان نیست.

از طرف دیگر، وقتی شما دست به انجام این عمل می‌زنید، در ذهن‌تان همان مکانیسمی که من در مورد مصاحبه دادن (اعتراف دادن) توضیح دادم، عمل می‌کند. یعنی وقتی شما دست به عمل می‌زنید، توجیهاتی برای آن عمل می‌آورید و هرچقدر توضیح‌تان بیشتر است، دست زدن به آن عمل آسان‌تر می‌شود و بیشتر در انجام آن عمل فرو می‌روید و بیشتر به عملی آنچنانی دست می‌زنید و بعد توجیهات بیشتری می‌خواهید برای آن پیدا کنید. شکنجه هم به همین صورت است. شما بعد از شکنجه کردن انسان‌ها، شروع به آوردن توجیهاتی می‌کنید که عمل خشونت‌آمیز خودتان نسبت به انسان دیگر را توجیه کند. هرچقدر بیشتر توجیه می‌آورید، عملکردتان آسان‌تر خواهد شد.

از طرفی هم، بعضی‌ها ممکن است از باورهای مذهبی یا سیاسی‌شان برای توجیه اعمال‌شان استفاده کنند و افرادی هم هستند که مزدبگیر هستند و شاید به هرحال، منافع دیگری در این راه دارند.

برزخیان روی زمین

politics — Thu, 27 Dec 2012 20:24:51 +0000

عباس مؤدب

عباس مؤدب - زمانی که در ماه مه ۲۰۱۰ به‌عنوان روانشناس در درمانگاه ویژه مداوای پناهندگان مبتلا به "تروما[1] کارم را شروع کردم، هیچ تصور واقعی از عمق فاجعه نداشتم. دانمارک یکی از اولین کشورهائی بود که به موضوع یاری به قربانیان شکنجه و تلاش برای درمان اثرات روحی و جسمی به ‌جا‌ مانده از شکنجه توجه ویژه کرد[2] و بودجه خاصی به این مساله اختصاص داد.

پس از گشایش رسمی مرکز توانبخشی قربانیان شکنجه، تعداد مراجعه‌کنندگان نشان داد که تنها یک مرکز با امکانات محدود نمی‌تواند پاسخگوی نیاز موجود باشد. فقط شکنجه‌شدگان نبودند که نیاز به درمان داشتند، بلکه بخش بزرگی از پناهندگان از عارضه "تروما" رنج می‌بردند که هیچ مرکز تخصصی برای درمان آنان وجود نداشت. با توجه به این موضوع بود که بیمارستان‌ها مراکز ویژه‌ای برای این گروه از آسیب‌دیدگان روحی گشودند تا با ارائه روش‌های مدرن، آن‌ها را درمان کنند.

من از روز اول ماه مه ۲۰۱۰ در "درمانگاه ویژه پناهندگان مبتلا به تروما"[3] درجنوب جزیره شیلاند مشغول به کار شدم. تصورم این بود که با اتکا به پیشینه شخصی خود و آشنایی با فرهنگ‌های مختلف، خواهم توانست مرهمی بر زخم‌های انسان‌هائی بگذارم که روح‌شان مورد هجوم قرار گرفته است. دیری نپائید که زیر لب زمزمه کردم " که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها".

بگذارید موضوع را با تعریف واژه " تروما" در روانشناسی آغاز کنیم. تروما واژه‌ای است یونانی به معنی جای زخم. در واقع هر عمل جراحی اثری از خود بر جای می‌گذارد که یادآور آن پس از بهبودی خواهد بود. این واژه را روانشناسی در واقع از جراحی امانت گرفته و در مفهومی دیگر به کار می‌برد. تروما در روانشناسی آسیبی است که از یک ضربه ناخواسته روحی به جای می‌ماند. برای مثال می‌توان از عوارض بعد از یک تصادف، تجاوز یا حمله افراد ناشناس به‌عنوان تروما نام برد. البته اتفاق‌های طبیعی مثل زلزله و یا سونامی هم می‌توانند سبب شکل‌گیری تروما در افراد شوند. بدون شک هیچ نیروئی در جهان توان تغییر آنچه روی داده است را ندارد. اما پرسش این است که روانشناسی چه می‌تواند انجام دهد؟

در نگاه نظری به این مساله ،هدف روانشناسی درمان نیست بلکه جلوگیری از مسلط شدن تروما بر روح فرد است. در این حالت فرد از یک زندگی عادی محروم خواهد شد و تروما همچون بختکی بر زندگی او چیره می‌شود. . فردی که اسیر این بختک شود همواره با هراس و کابوس زندگی می‌کند، دچار بی‌خوابی مفرط می‌شود و توان تمرکز بر زندگی روزمره را از دست می‌دهد. در یک کلام زندگی فرد فلج می‌شود.

روانشناس در روند گفتگو با فرد دچار تروما تلاش می‌کند او را بر این عارضه مسلط گرداند و جلوی تسخیر جان وی توسط این بختک را بگیرد. فرد باید فرا بگیرد که با گذشته و آنچه که بر وی رفته، زندگی کند بی‌آنکه گذشته مانع زندگی امروز او شود. بدون شک در نگاه نظری همه چیز آسان به نظر می‌رسد ولی مساله در واقعیت پیچیده‌تر از آن است که تصور می‌شود. گرچه هر انسانی از نظر زیست‌شناسی همانند انسان‌های دیگر است، ولی زندگی از او شخصیتی یگانه ساخته که تنها متعلق به اوست و همین یگانه بودن است که کار را پیچیده می‌کند.

هیچ انسانی محل و زمان تولد خود را انتخاب نمی‌کند، این یک اتفاق است که زهرا در سال ۱۹۷۹ در شهر بصره چشم به این جهان می‌گشاید و در همان زمان دختری در بیمارستان کپنهاک به دنیا می‌آید. دو جامعه متفاوت، دو امکان متفاوت در پیش پای هریک از این دو نفر می‌گذارد. زهرا در خانواده‌ای سنتی و جامعه‌ای مستبد زندگی را آغاز می‌کند. جامعه‌ای که گروهی خاص قدرت سیاسی را قبضه کرده‌اند و مردم را چون افرادی صغیر تحت قیمومیت خود گرفته‌اند، در این جامعه زهرا هیچ وقت از حقوق شهروندی برخوردار نمی‌شود. او به عنوان یک زن باید مطیع سنت‌های خانوادگی نیز باشد و بپذیرد که پدر و برادرانش قیم او هستند و حق دارند برای آینده‌اش تصمیم بگیرند. شرایط اجتماعی حاکم بر زندگی زهرا، امکان رشد فردیت او را در نطفه خفه می‌کند. دختر دیگری که هم‌زمان با زهرا در کپنهاک چشم به جهان می‌گشاید، تمامی آنچه را که زهرا از آن محروم است در اختیار دارد. رشد شخصیتی هر یک از آنها در محیط فرهنگی زادگاه‌شان شکل می‌گیرد.

فرهنگ واژه کلیدی حل معمای روابط انسانی است. انسان موجودی است تاریخی ـ فرهنگی. او هم‌زمان ساخته فرهنگ و سازنده فرهنگ است. انسان از همان لحظه ‌که قدم به جهان می‌گذارد، وارث آن فرهنگی است که پیشینیان برایش ساخته‌اند. در چارچوب این فرهنگ به او امکان می‌دهند که رشد و زندگی کند و آن شود که جامعه از او انتظار دارد. هسته مرکزی هر فرهنگی، جهان‌بینی حاکم در آن فرهنگ است که حهان را تبیین می‌کند و روابط اجتماعی حاکم در جامعه بر مبنای آن هسته مرکزی تعریف می‌شوند.

در جامعه‌ای که فرعون قادر مطلق است و اطاعت از او بر تمامی بندگان واجب است، جهان این گونه تبیین شده که فرعون به مقام الوهیت رسیده باشد و وجود دیگران تنها در رابطه با بندگی او معنا پیدا کند. در چنین جامعه‌ای صحبت از آزادی فردی به گفتاری مالیخولیائی شبیه خواهد بود که بدون شک به مرگ خواهد انجامید.

یکی از کارکردهای عمده هر فرهنگی، تعریف روابط انسانی است. این فرهنگ است که تعیین کرده پدر و برادران زهرا حق تصمیم‌گیری برای او را داشته باشند. حقوق شهروندی برای زهرا واژه‌ای ناشناخته است. حقوق فردی و داشتن عقیده شخصی در ذهن او جائی ندارند. در چنین فرهنگی، فردیت به رسمیت شناخته نمی‌شود و کودکان با این هدف تربیت می‌شوند که پاسدار نظام موجود باشند.

این که من دیگری را فارغ از جنسیت، موقعیت اجتماعی و اعتقاداتش هم نوع خود بدانم، آموزه‌ای است فرهنگی که به من آموخته می‌شود و این آموزه زائیده یک فرهنگ استبدادی نیست، بلکه آموزه‌ای است که یک فرهنگ روادار به ما می‌آموزد. در یک فرهنگ استبدادی، دایره مدارا و پذیرش دیگرگونی افراد به شکل‌های مختلف محدود می‌شود. افراد به خودی و غیرخودی تقسیم می‌شوند و این تقسیم‌بندی می‌تواند بر مبنای نژاد، مذهب، ایدئولوژی و یا وابستگی طبقاتی باشد. فاجعه‌ای که در طول تاریخ شکل گرفته است و همچنان ادامه دارد، حذف انسانیت انسان است.

در تاریخ معاصر جهان، برپائی کوره‌های آدم‌سوزی با به‌کارگیری همین مکانیسم ساده روانشناسی شکل گرفت. با تعریف کمونیست‌ها به عنوان خائن و یهودیان به عنوان یهودی، انسان بودن آنها را حذف کردند و همین مساله هر جنایتی علیه آنها را مشروعیت بخشید. جنایتی عظیم با یک تقسیم‌بندی ساده آغاز شد، روشی به ظاهر پیش‌پا افتاده ولی فاجعه‌بار که همچنان در گوشه کنار دنیا به کار گرفته می‌شود. هوتوها در رواندا در طول چند ماه یک میلیون توتسی را می‌کشند، مسیحیان، شیعیان، فالانژها، دست راستی‌ها... در لبنان یکدیگر را قتل‌عام می‌کنند. طالبان هر کسی را که کافر تشخیص دهند از دم تیغ می‌گذرانند.

تمامی این جنایت ها با یک کج‌فهمی کوچک آغاز می‌شود و آن این‌که من به خود اجازه می‌دهم که خودم معیار انسان بودن باشم و دیگرانی که در تعریف من از انسان جای نمی‌گیرند، حق زیستن ندارند چرا که انسان نیستند. این به من اجازه می‌دهد که انجام هر جنایتی علیه آنان را برای خود وظیفه‌ای "انسانی" بدانم. این جنایات قربانیان فراوانی می‌گیرد، تعداد زیادی کشته می‌شوند و گروهی از مهلکه می‌گریزند و جان خود را نجات می‌دهند.

در میان بازماندگان کم نیستند، زنانی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند، کودکانی که شاهد قتل عزیزان خود بوده‌اند و یا زندانیانی که شکنجه جسمی و روحی را تحمل کرده‌اند. بخشی از بازماندگان با هزار مشقت خود را به کشور امنی می‌رسانند تا به دور از وحشت زندگی را ادامه دهند. این بازماندگان شاهدان زنده مرگ انسانیت هستند. هر یک با روایت خود، داستان به قتل رسیدن انسانیت را بازگو می‌کند. این راویان در برزخی به سر می‌برند که ساخته انسان‌های دیگر است. این راویان برزخیان روی زمین‌اند. آنها در برزخی به سر می‌برند که انسان‌های دیگر برایشان ساخته‌اند؛ برزخی که روانشناسی به آن نام "تروما" داده است.

برزخی به نام تروما

از جمله رفتگان این راه دراز

باز آمده‌ای کو که به ما گوید راز؟

خیام چون شاهدی از زندگی پس از مرگ ندارد در چند و چون آن زندگی شک می‌کند، اما در وجود برزخ تراوما و چگونگی زندگی در آن جای شک نیست، چرا که ساکنان این برزخ زنده‌اند وبسیاری از آنان روایت‌های خود را چندین و چند بار بیان کرده‌اند.

روبروی من زنی نشسته است که اولین باری است که او را می‌بینم، زنی با رنگی پریده در سالهای نخست پنجاه سالگی؛ هیچ گونه آرایشی بر چهره ندارد و رگه‌های خاکستری موهایش، شاهدان رنجهائی هستند که متحمل شده است. از فرارش به ایران میگوید و اینکه چگونه توانست فرزندانش را از چنگال نیروهای ددمنش متعصب نجات دهد. او که زمانی دختر یکی یک دانه پدرش بوده است، اینک مادری است درد کشیده، که سالهای زیادی را در وحشت فرود بمب‌ها بر روی آشیانه اش در میهن خود با این امید زندگی کرده است که روزی صلح پیروز خواهد شد. این دختر یکی یک دانه پدر که از معدود زنانی بوده است که دوران دبیرستان را به پایان رسانده بوده است با این امید که بتواند به میهنش و مردمش خدمت کند، اینک زنی است در آغاز نیمه دوم زندگیش و پناهنده در کشوری که هزاران کیلومتر از میهنش فاصله دارد. او سالهای زیادی در ایران برای تامین زندگی فرزندانش در خانه خیاطی و گلدوزی کرده است. او مسیر پر رنجی را طی کرده است تا فرزندانش را به سرزمینی امن برساند و اینک که از آینده فرزندانش آسوده خاطر شده است، خوابش به کابوس تبدیل شده است. اگر چه نگران جان فرزندانش نیست ولی ارواحی مرموز زندگی را به کامش زهر کرده‌اند. او زنی است که هر شب از وحشت دیدار مجدد با مردانی با ریشهای سیاه بلند که برادرش را در برابر چشمان او میکشند نمی‌تواند بخوابد، وحشت از مردانی متعصب که "در رؤیای‌شان هر شب زنی در وحشتِ مرگ از جگر بر می‌کشد فریاد"(شاملو). هر چند امروز او در سرزمینی زندگی می‌کند که امنیت او در آن تامین است، ولی نه مغز و نه جسم او هنوز نپذیرفته‌اند که زندگی می‌تواند بدون وحشت از کشته شدن نیز وجود داشته باشد. مهمانان ناخوانده و نا خواسته‌ای بی اذن ورود، به حریم خانه او وارد می‌شوند، آنها هر موقع که می‌خواهند وارد می‌شوند و آرامش او را به هم میریزند، مردانی با ریش‌های بلند و چهره‌های کریه که بوی گند پاهایشان تمامی اتاق نشیمن را پر می‌کند، در برابر او رژه می‌روند. آنان اشباحی هستند که به چشم دیگران نمی‌آیند ولی برای او آنان آنقدر واقعی هستند که حتی بوی گند دهانشان را نیز حس می‌کند. برای او مفهوم زمان و مکان در هم ریخته است و زندگی در یک پیوستگی زمانی پیش نمی‌رود. گذشته بختکی است که بر حال چنگ انداخته است تا آرامش را بزداید. یک چهره، یک شئی، یک حرکت، یک بو، یک صدا و یا یک کلام می‌تواند رابطه او را با زمان حال قطع کند و ذهن را نه در شکلی اختیاری که در حالتی هذیانی و پریشان گونه به گذشته ببرد. برای او که یکی یک دانه پدرش بوده و در خانواده‌ای بزرگ شده است که احترام به دیگران و محبت به انسانها بنیان‌های اخلاقی خانواده بوده اند، واقعیت‌های زندگی تمامی زیربنای فکری اش را در هم ریخته است. هجوم غار نشینان به تمدن آنچنان وحشت آفرین بوده است که او دیگر به هیچ ارزشی باور ندارد.

هر انسانی می‌تواند گرگ دیگری باشد. زندگی شاید می‌توانست امید بخش تر از این باشد اگر این فاجعه به یک منطقه کوچک جغرافیائی محدود می‌شد. در عراق، لبنان و جمهوری سابق یوگوسلاوی فاجعه به شکلهای دیگری تکرار شده است. زنی که برای نجات فرزندش تجاوز سربازان را به جان خریده است و هرگز نتوانسته است دردش را با کسی تقسیم کند. مردی که در نوجوانی در جنگهای داخلی اسیر شده است بی آنکه طرفدار هیچ گروهی باشد و تنها به خاطر وابستگی قومی اش مورد تجاوز قرار گرفته است و همچنان مبهوت است و درک نمی‌کند که چرا دنیا جای امنی نیست. برای او پذیرفتن مسئولیت پدر شدن به کابوسی همیشگی تبدیل شده است.

مادری در آغاز چهل سالگی، به یاد پدرش می‌گرید. آخرین تصویری که از پدرش در ذهن او مانده است نگاه مردی است که نیمه شب توسط مامورین دیکتاتور حاکم، به سمت در خروجی خانه برده می‌شود و او چشم از فرزندان خود بر نمی‌گیرد، سعی می‌کند با نگاهش فرزندانش را که به صف ایستاده‌اند دلداری دهد. پدر هرگز به خانه باز نگشت و آن دختر پنج ساله امروز در آغاز چهل سالگی پذیرفته است که پدرش دیگر زنده نیست، چرا که اگر زنده بود بدون شک پس از سقوط دیکتاتور برای یافتن فرزندانش از هیچ کوششی دریغ نمی‌کرد. او تمام دوران کودکی اش را با این رویا زندگی کرده است که روزی پدرش باز خواهد گشت. او همچنان آخرین نگاه پدر را به یاد دارد که گوئی به او امید می‌داد که به زودی باز می‌گردد. پدر هرگز بازنگشت و دختر خردسال در محیطی رشد کرد که اعتماد به انسانها می‌توانست مرگ آور باشد. او که همیشه آرزو داشت که معلم بشود از کلاس پنجم ناچار شد که مدرسه را ترک کند، چرا که او فرزند یک "خائن" بود.هیچ کس جرات نداشت که با خانواده آنها رفت و آمد کند، آنها همچون جزامیان مطرود شده بودند و حتی نزدیک‌ترین وابستگان آنها نیز مخفیانه با آنها دیدار می‌کردند. کودکی او با وحشتِ از دیگر آدمها آغاز شد و با این وحشت بزرگ شد، که انسانها می‌توانند انسانهای دیگر را نابود کنند.

زن جوان دیگری که بیشترین سالهای جوانی اش را در اسکاندیناوی به سر برده است، از اعتماد به نفس عاری است. او خود را ناتوان و کوچک حس می‌کند. تا هفت سالگی در یکی از کشورهای بالکان زندگی کرده است، جایی که پدر هر از چند گاهی مادر را در زیر ضربات کمر بند سیاه می‌کرد و بچه‌ها نظاره گران ثابت این خشونت بودند، و گاهی پدر آنها را وادار می‌کرد که در جرم او شریک شوند.

مردی زندگی زناشویی‌اش را از دست داده است، چرا که پس از گذشت سالها اشباحی با خنده‌های وقیح به اتاق خواب او هجوم آوردند تا او فراموش نکند که زمانی که در نو جوانی زندانی آنان بود، چگونه از جسم او برای ارضای شهوت خود استفاده کردند. جنگجوی دیگری که بازمانده جنگهای داخلی است، هر شب با کابوس جسدهایی که در زیر پایش افتاده‌اند واو بی توجه به آنها، پای بر سرهاشان می‌گذارد و می‌گریزد از خواب می‌پرد و تا صبح با فرو دادن نیکوتین در ریه‌های خود تلاش می‌کند از این کابوس رهایی یابد. چهره تکیده مردی که ده سال از سن واقعی اش بزرگتر به نظر می‌رسد، در واقع چهره پدری است که خستگی از کار را بهانه می‌کند که از وظیفه بازی با تنها پسرش شانه خالی کند.او چندین سال با انتخاب کار شبانه توانسته است خود را از چشم خانواده و دیگران پنهان کند، تا اینکه کارش را از دست می‌دهد و به ناچار خانه نشین می‌شود. بیکاری آغاز هجوم اشباح را به ارمغان می‌آورد، او که با پنهان کردن خود در سنگر کار شبانه توانسته بود سالها این اشباح را از خود براند، اینک تنها و بی دفاع مورد هجوم آنها قرار گرفته است. در پشت جبهه، او و چند تن دیگر از دانش آموزان را در تعطیلات تابستان جهت جمع آوری اجساد کشته شدگان اعزام کرده بودند. بوی جنازه ها، صدای گوش خراش شلیک توپ‌ها و تانکها، بدنهای مثله شده و جنازه‌های تلنبار شده در بیابان، با تاریک شدن هوا وجود او را تسخیر می‌کنند. افسر مسئول، او را به دلیل کوتاهی در انجام وظیفه به باد کتک می‌گیرد. ضرب و شتم افسر برایش کمر بند پدر را تداعی می‌کند که هفته‌ای چند بار بر جانش می‌نشست و کمر بند پدر دستهای سنگین صاحب دکانی را که در کودکی در آنجا کار می‌کرد به خاطرش می‌آورد، دستهایی که برای کوچکترین خطا صورت کودکانه او را سرخ می‌کرد و آنگاه سکوت و اشکی که نمی‌توان پنهانش کرد، اشکی که نه به خاطر تنبیه جسمی، که به خاطر وقاحت صاحب دکان در سوء استفاده جنسی از کودک بر گونه مرد جاری می‌شود، مردی که برای بازی با پسر خود به خودش اعتماد ندارد.

در بیشتر موارد این زخم آنچنان چرکین شده که با اولین نیشتر چرک وخون از آن جاری می‌شود. اگر با دقت به پیرامون خود بنگریم شاید باشند کسانی که با این بختک کریه دست به گریبانند. باشد روزی فرا رسد که انسان دیگر گرگ انسان نباشد.

پانویس‌ها

[1] در اینجا واژه "تروما" (بنابر تلفظ و کتابتی دیگر: "تراما") در واقع جایگزین Posttraumatic stress disorder (PTSD) شده است.

[2] در سال ۱۹۸۵ مرکز بین المللی توان بخشی قربانیان شکنجه(IRCT) رسما در دانمارک آغاز به کار کرد.

[3] Klinik For Traumatiserede Flygtninge

مرگ ستار بهشتی و ساختار حکومت اسلامی

society — Tue, 27 Nov 2012 22:10:01 +0000

نعیمه دوستدار- ستار بهشتی، وبلاگ‌نویسی که نهم آبان سال جاری توسط مأموران پلیس فتا بازداشت شد، خیلی زود مورد توجه رسانه‌های ایران و جهان قرار گرفت.

او که تنها چند روز بعد از بازداشت درگذشت، یک کارگر ساده بود با دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی که آنها را در وبلاگ خود منتشر می‌کرد. پیگیری‌های خبرنگاران برای انتشار وضعیت او و تلاش برای پیداکردن مسببان مرگ او، باعث شد نمایندگان مجلس و مقامات قضائی ایران موضوع را پیگیری کنند.

نتیجه این پیگیری‌ها تاکنون این بوده که دادستانی تهران با انتشار اطلاعیه‌ای اعلام کرده است که چند مامور پلیس در پرونده مرگ آقای بهشتی متهم هستند و در تحقیقات از آنها نتایج روشن‌کننده‌ای به دست آمده است. علاوه بر این، مهدی دواتگری، از اعضای کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران که مأمور پیگیری پرونده درگذشت ستار بهشتی در بازداشتگاه پلیس است، خواهان کناره‌گیری فرمانده پلیس فتا از سمت خود شده است.

مهدی دواتگری دوشنبه، ششم آذر به خبرگزاری فارس گفته که تخلف پلیس در پرونده ستار بهشتی محرز است و آنها آقای بهشتی را "بدون دستور قضائی" و به طور "کاملاً غیرقانونی" نگهداری کرده‌اند. بر این اساس، ماموران پلیس با وجود دستور قاضی برای انتقال ستار بهشتی به بازداشتگاه آگاهی، او را به "تحت‌نظرگاه" فتا (پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات) منتقل کرده‌اند. مامور رسیدگی به پرونده ستار بهشتی در مجلس ایران اکنون گفته است که "ابراز برائت پلیس فتا از اشتباه صورت گرفته که منجر به هزینه برای نظام شده، با برکناری یا استعفای فرماندهی پلیس فتا امکان‌پذیر است". به این ترتیب به نظر می‌رسد حکومت ایران باز هم تلاش می‌کند تا با سلب مسئولیت از خود، موضوع قتل ستار بهشتی را به چند فرد محدود کند و از پاسخگویی طفره برود.

پیشتر، پزشکی قانونی ایران در گزارش نخست خود اعلام کرده بود که در پنج نقطه از بدن آقای بهشتی، به ویژه در کتف، دست و پای او آثار کبودی مشاهده شده و در ساق پای چپ او هم ساییدگی دیده شده است. با این حال دادستانی تهران در اطلاعیه خود ادعا کرده بود که "در معاینه جسد آقای بهشتی هیچ نشانه‌ای از بیماری منجر به فوت یافت نشده و محتمل‌ترین علت منجر به فوت می‌تواند پدیده شوک باشد که در صورت احراز ایراد ضربه یا ضربات به نقاط حساس بدن یا فشارهای شدید روانی، این عوامل می‌تواند عامل شوک مذکور باشد".

ادعاهای گوناگون درباره علت مرگ ستار بهشتی در حالی مطرح می‌شود که مادر این وبلاگ‌نویس، در گفت‌و گو با مسیح علی‌نژاد، گفته است که کفن فرزندش در زمان دفن خونی بوده است.

از شوک تا خشونت

ادعای مرگ ستار بهشتی بر اثر شوک، نخست این سئوال را در ذهن بر می‌انگیزد که آیا شوک روانی می‌تواند منجر به مرگ شود و این ادعا تا چه حد پایه علمی دارد؟ آیا برای کسی که یک بار بازجویی شده، در شرایط سخت کاری قرار داشته و گفته می‌شود کارگر بوده و در عین حال در وبلاگش می‌نوشته، ممکن است شوک روحی بدان حد برسد که نتواند طاقت بیاورد؟

عباس مودب، روانشناس: مسائلی مانند کشته شدن ستار بهشتی نیز احساس امنیت در جامعه را از بین می‌برد و در نتیجه آن، وقتی کسانی که مسئول امنیت هستند، نمی‌توانند امنیت کسی را که بازداشت شده است تامین کنند، اعتماد عمومی از بین می‌رود و در سطح جامعه ترس و وحشت ایجاد می‌شود و ممکن است ادامه این روند به ایجاد خشونت در جامعه هم منجر شود. همه اینها البته بستگی به شدت وضعیت دارد.

عباس مودب، روانشناس در گفت‌وگو با زمانه در این زمینه می‌گوید: "باید نخست از زاویه روانشناسی شوک را تعریف کنیم. چون از نظر روانشناسی، اگر یک حادثه غیر قابل انتظار روی شما اثر شدید بگذارد، شوک روانی ایجاد می‌شود؛ اما پزشکان جور دیگری نگاه می‌کنند و شوک به دلایل پزشکی ممکن است به شکل‌های مختلفی ایجاد ‌شود. هر شوکی عوارض خاص خود را دارد، اما اینکه شوکی به مرگ منتهی شود، در صورتی است که شوک خیلی بزرگ باشد؛ یک عامل خارجی می‌خواهد. چیزی مثل اینکه در خانه نشسته باشی و هواپیمایی مقابل خانه‌ات بیفتد. در این صورت، ایست قلبی منجر به مرگ می‌شود. در واقع در این موارد، خود شوک مهم نیست، مسئله عامل بیرونی است، اما این مسئله هست که هر شوکی لزوماً به مرگ منتهی نمی‌شود."

پرسش دیگری که در این زمینه مطرح می‌شود این است: اگر این فرض را بپذیریم، آیا حکومت در برابر بحران‌های روحی جامعه مقصر است و انتشار این اخبار چه اثری بر وضعیت روانی جامعه دارد و چه واکنش‌هایی را برخواهد انگیخت؟ عباس مودب در این زمینه نیز می‌گوید: "اصل قضیه در هر جامعه، نیاز افراد به احساس ایمنی و آرامش است. اگر افراد احساس ناامنی کنند، اضطراب وحشت یا خشونت ایجاد می‌شود. پاسخ به این سئوال بستگی دارد به اینکه شدت ناامنی چقدر باشد. اگر من فرض کنم بیرون خانه امنیت نیست و اگر از خانه بیرون بروم، کیف مرا می‌دزدند، احساس ناامنی می‌کنم و ممکن است موقع خروج از خانه چوب بگذارم توی کیفم یا ممکن است اگر بدانم پلیس هم از من حمایت نمی‌کند، مسلسل هم همراه خود ببرم. مسائلی مانند کشته شدن ستار بهشتی نیز احساس امنیت در جامعه را از بین می‌برد. در نتیجه آن، وقتی کسانی که مسئول امنیت هستند، نمی‌توانند امنیت کسی را که بازداشت شده است تامین کنند، اعتماد عمومی از بین می‌رود و در سطح جامعه ترس و وحشت ایجاد می‌شود و ممکن است ادامه این روند به ایجاد خشونت در جامعه هم منجر شود. همه اینها البته بستگی به شدت وضعیت دارد. مثلاً در شرایط فعلی ممکن است تنها روی وبلاگ‌نویس‌ها اثر بگذارد و در روند کار آنها خلل ایجاد کند یا اگر موارد اینچنینی بیشتر شود، بر همه زندانی‌ها اثر بگذارد. واکنش‌ها هم می‌تواند متفاوت باشد. ممکن است وبلاگ‌نویس‌ها هم واکنش‌های متفاوتی نشان بدهند، دست به اسلحه ببرند یا فرار کنند یا به هر طریقی تلاش کنند که به زندان نروند. این واکنش بسته به افراد مختلف فرق می‌کند."

عباس مودب، در پاسخ به این سئوال که اتفاقی که منجر به مرگ ستار بهشتی شده تا چه حد ممکن است از نظر روانشناسی سیاسی حکومت ایران عمدی تلقی شود، می‌گوید: "نمی‌توان این را قطعاً بیان کرد، اما مسلم این است که چنین روشی در سیستم‌هایی که به طور عمدی چنین کارهایی را انجام بدهند به طور مقطعی عمل می‌کند، ولی در دراز مدت عمل نخواهد کرد، چون واکنش جامعه هم عوض خواهد شد و کم کم به خشونت جمعی می‌انجامد."

نظامی که پاسخگو نیست

میان اعمال خشونت و پیشرفت حقوق شهروندی در جامعه ارتباط وجود دارد و برخی زمینه‌های اجتماعی در شکل‌گیری این نوع خشونت‌ها و منجر شدن به این نوع مرگ‌ها وجود دارد. می‌توان شکل بروز این نوع خشونت‌ها را در نهادهای انتظامی و امنیتی ایران، بررسی کرد؛ اینکه چه رابطه‌ای بین اعمال خشونت و سرمایه اجتماعی وجود دارد و از اساس این نوع خشونت محصول چه زمینه اجتماعی است؟

به اعتقاد احمد علوی، اقتصاددان و پژوهشگر روش‌شناسی علوم اجتماعی، به دلیل نبودن نظارت بر این نهادها و نارسایی جامعه مدنی، نهادهای انتظامی ایران به سازمان‌هایی تبدیل شده‌اند که حداکثر خشونت را برای حداقل کنش اعمال می‌کنند. او می‌گوید: "کشته شدن ستار یک پدیده استثنائی نیست و مشابه چنین عمل مجرمانه دائم در ایران اتفاق می‌افتد و تنها بخش کوچکی از این حوادث برای جامعه آشکار می‌شود. در حالی که این اتفاق سیستماتیک و گسترده و مدیریت شده است. نظام چند لایه امنیتی ایران تاریخی از حوادث را در خاطره خود دارد که بسیاری از آنها بازگو نشده است.

احمد علوی، اقتصاددان و پژوهشگر روش‌شناسی علوم اجتماعی، در پاسخ به این سئوال به زمانه می‌گوید: "زمینه اصلی اجتماعی چنین رفتاری این است که جامعه ایران تحت حاکمیت ولایت فقیه، از نوعی دوگانگی رنج می‌برد. نهادهای امنیتی کاریکاتوری از نهادهای امنیتی مدرن در جوامع پیشرفته هستند؛ درحالی که باید منبع مشروعیت کارشان برخاسته از آرا و انتخاب شهروندان باشد و در چارچوب منافع شهروندان عمل کنند. حال آنکه نیروی انتظامی نه برخاسته از اراده و آرا و نهادهای انتخابی شهروندی است، نه در چهارچوب قانونی شفاف و بازدارنده و نه نظارتی مردمی قرار دارد و پاسخگوست و اساساً آموزش و مکانیسم آموزش آنها با منافع اکثریت مردم سازگاری ندارد. این نهادها برای دفاع از ولایت و شرع البته با برداشت رهبر حکومت طراحی شده‌اند. این نگاه از بالا به این نهادها تزریق می‌شود و وقتی ولایت مورد تهدید حداقلی قرار می‌گیرد، بر اساسا آن نگاه هرمی، واکنش حداکثری نشان می‌دهند. آنها در واقع ظاهر نهادهای مدرن را دارند، اما در باطن مدافع نظم سلطانی شرقی و البته در قالب ولی فقیه هستند. این ناسازگاری در در ساختار آنها وجود دارد. چنین امری در استبداد شرقی و سلطانیسم ایرانی چنین تفسیر می‌شود که نیروی نظامی همان ابواب جمعی و نوکران سلطان هستند."

به اعتقاد احمد علوی، به دلیل نبودن نظارت بر این نهادها و نارسایی جامعه مدنی، نهادهای انتظامی ایران به سازمان‌هایی تبدیل شده‌اند که حداکثر خشونت را برای حداقل کنش اعمال می‌کنند. او می‌گوید: "کشته شدن ستار یک پدیده استثنائی نیست و مشابه چنین عمل مجرمانه دائم در ایران اتفاق می‌افتد و تنها بخش کوچکی از این حوادث برای جامعه آشکار می‌شود. در حالی که این اتفاق سیستماتیک و گسترده و مدیریت شده است. نظام چند لایه امنیتی ایران تاریخی از حوادث را در خاطره خود دارد که بسیاری از آنها بازگو نشده است. شکنجه علیه متهمان به بزهکاری، متهمان به قاچاق و جرایم عادی نیز به شدت در کلانتری‌ها و نیروی انتظامی اعمال می‌شود و حتی جامعه مدنی به دلیل عقب‌ماندگی ممکن است نسبت به این نوع خشونت واکنش نشان ندهد.

مبنای چنین رفتار منفعلانه‌ای هم کمبود همبستگی اجتماعی و نبود نظارت جامعه مدنی و پاسخگو نبودن نهاد قدرت و نظام سیاسی در مقابل مردم است. در جامعه مدرن، حکومت مردم را نمایندگی می‌کند و نمی‌تواند علیه موکل خود خشونت بورزد، اما در ایران،‌ انتظار عدالت حکومت نسبت به موکلینش بی‌جاست، چون منبع مشروعیت‌شان جای دیگری است. دولت عادل بنا به تعریف آن در فلسفه سیاسی دولتی است که در تعهداتش نسبت به شهروندان خطا نمی‌کند. وقتی اختیارات حکومت چنان فراگیر است که در همه مسائل مردم دخالت می‌کند، در مقابل هرچیزی هم شدیدترین واکنش را نشان می‌دهد. در این مورد هم قدرت افسارگسیخته‌ پاسخگو نیست و در ضعف نظارت جامعه مدنی، ارگان‌هایش دست به این اقدام می‌زنند."

رابطه قتل ستارها با ساختار حکومت ایران

در چهارچوب دولت عدل که در فلسفه سیاسی مطرح است، دولت نمی‌تواند شهروند خود را چنین شکنجه کند و اگر چنین کند، از آن دولت سلب مشروعیت می‌شود و اساساً دولت از نظراخلافی و سیاسی اعتباری نخواهد داشت. در ایران اما چنین نیست. هرچند دولت با ساختار دوگانه خود مثلاً برخی میثاق‌های بین‌المللی را می‌پذیرد، اما در عمل تنها در مورد منافع رهبر پاسخگو است.

نمی‌توان درباره قتل زندانیانی مانند ستار بهشتی صحبت کرد و رابطه این قتل‌ها را با ساختار حکومت ایران جویا نشد.

به نظر می‌رسد عواملی در حاکمیت وجود دارد که اجازه می‌دهد چنین قتل‌هایی اتفاق بیفتد. احمد علوی در این زمینه می‌گوید: "اگر ساختار نیروی انتظامی را با دیگر کشورها مقایسه کنیم، ‌می‌بینیم که مثلاً در سوئد، مدیران نیروهای انتظامی از طرف نمایندگان مردم نظارت می‌شوند و نمایندگان احزاب و جامعه مدنی پلیس را کنترل می‌کنند و پلیس هم بر اساس قوانین مفصل آموزش داده می‌شود که بر اساس حقوق شهروندی عمل کنند، اما در ایران آنها تنها در مقابل نظام ولایی پاسخگو هستند. پاسخگو نبودن در مقابل مردم، از نظام سلب مسئولیت می‌کند و او هم موضوع را به گردن افراد و اشخاص می‌اندازد تا استعفا دهند و فراموش شوند و موضوع دور زده شود. در چهارچوب دولت عدل که در فلسفه سیاسی مطرح است، دولت نمی‌تواند شهروند خود را چنین شکنجه کند و اگر چنین کند، از آن دولت سلب مشروعیت می‌شود و اساساً دولت از نظراخلافی و سیاسی اعتباری نخواهد داشت. در ایران اما چنین نیست. هرچند دولت با ساختار دوگانه خود مثلاً برخی میثاق‌های بین‌المللی را می‌پذیرد، اما در عمل تنها در مورد منافع رهبر پاسخگو است."

انسان‌کشی در استراتژی حفظ نظام

politics — Fri, 16 Nov 2012 09:34:40 +0000

پایه‌های قتل سیاسی حکومتی در ایران پس از انقلاب

کورش عرفانی

کورش عرفانی - در شب ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ ، تنها سه روز پس از پایان رژیم سلطنتی پهلوی و آغاز نظام اسلامی، چهار نفر از سران ارتش شاه را پس از یک محاکمه شتاب‌زده به پشت بام مدرسه‌ای بردند که روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار نظام جمهوری اسلامی، در آن مستقر بود؛ در همان جا این چهار نفر را اعدام کردند. این حرکت معنادار می‌رفت که به طور نمادین آغاز فرایندی باشد که می‌توان از آن به عنوان «انسان‌کشی سیستماتیک» نام برد. این نوشتار به اختصار به این می‌پردازد که چرا و چگونه «انسان‌کشی» به عنوان یک استراتژی مورد استفاده نظام جمهوری اسلامی قرار گرفت.[1]

منطق سیاسی انسان‌‌کشی

استبداد بر حذف استوار است. حذف فرد، حذف گروه، حذف جریان مخالف، حذف واقعیت دردسرساز، حذف مدارک و شواهد مشکل آفرین.[2] استبدادگر از هر چیزی که وجودش، حضورش و عملکردش را زیر سوال ببرد وحشت دارد، به همین خاطر در واکنش با هر آن چه که برای او مصداق خطر باشد، دفع و رفع خطر است نه تعامل با آن. افق هستی‌نگر یا همان «جهان بینی» خودکامه، بسیار تنگ و محدود است، توان هیچ‌گونه دگربینی را ندارد و دگراندیش برایش به مثابه یک مزاحم و دردسر است و بس. رفتن به درون دنیای ذهنی استبدادگر ما را به سوی یک مبحث پیچیده روانشناختی خواهد برد. به این کار نمی‌پردازیم، به این اکتفاء می‌کنیم که استبدادگر چگونه عمل می‌کند.[3]

حذف، راه‌کار ایده‌آل خودکامه است، سرعت و شدت آن بستگی به قدرت و ضعف طرف مقابل دارد، اما در ضرورت اجرای آن تردیدی ندارد. اگر مقاومتی باشد آن را دیرتر و خشن‌تر انجام می‌دهد و اگر مقاومتی نباشد زودتر و آرام‌تر. وجود استبدادگر پراز ترسی است که جز با خنثی‌سازی منبع خطر آرام نمی‌شود و بهترین شکل از خنثی‌سازی نیز حذف فیزیکی است که در راس راه‌های برخورد استبدادمنش با دگراندیش قرار دارد. آرامش استبدادگر در ورای واقعیت حاصل می‌شود، او باید واقعیت مادی مخالف و مخالفت را از بین ببرد تا بتواند اطمینان از بقای خویش را به دست آورد.

حذف، راه‌کار ایده‌آل خودکامه است، سرعت و شدت آن بستگی به قدرت و ضعف طرف مقابل دارد، اما در ضرورت اجرای آن تردیدی ندارد. اگر مقاومتی باشد آن را دیرتر و خشن‌تر انجام می‌دهد و اگر مقاومتی نباشد زودتر و آرام‌تر. وجود استبدادگر پراز ترسی است که جز با خنثی‌سازی منبع خطر آرام نمی‌شود و بهترین شکل از خنثی‌سازی نیز حذف فیزیکی است که در راس راه‌های برخورد استبدادمنش با دگراندیش قرار دارد. آرامش استبدادگر در ورای واقعیت حاصل می‌شود، او باید واقعیت مادی مخالف و مخالفت را از بین ببرد تا بتواند اطمینان از بقای خویش را به دست آورد.

پاره‌ای از نظام‌های سیاسی این نوع از برخورد را در دستور کار خود قرار می‌دهند و برای پیاده کردن آن یک «سیستم» به وجود می‌آورند.[4] «سیستم حذف» به کار«حذف سیستماتیک» اشتغال دارد. کار آن، شناسایی، دستگیری، اعتراف‌گیری، شکنجه و آزار، حبس و زندان و در نهایت نیز حذف فیزیکی مخالفان است. نظام استبدادی از انسان آگاه، فرهیخته، آزاده و آزادی‌خواه به شدت تنفر و وحشت دارد، اما آن چه وی را بیش از هر چیز دیگری نگران می‌کند هرگونه تجمع و حرکت جمعی چنین افرادی است.[5] به همین دلیل از طریق سیستم حذف خود، پیوسته و منظم در جستجوی این‌گونه افراد است تا آنها را شکار و نابود کند. این سیستم با دو هدف عینی و روانی بنا شده است: هدف عینی و مادی آن به طور مشخص حذف فیزیکی و واقعی مخالفان است و هدف روانی آن، ایجاد ترس و وحشت در مردم برای خودسانسوری و پرهیز از ورود به عرصه فعالیت سیاسی و مخالفت.

نگاه نظام به سیستم حذف

نظام‌های استبدادی برای آن‌که از امنیت روانی و عملی برخوردار باشند به سیستم حذف خود به عنوان ستون فقرات خویش نگاه می‌کنند و برپایی و استواری آن را برای بقای خود ضروری می‌دانند. آنها به شدت این سیستم حذف را از هر گونه تغییر و تحول ناخواسته به دور می‌دارند، برایش امکانات و تجهیزات فراوان تدارک می‌بینند[6]، پول در اختیارش می‌گذارند[7]، عاملان و کارگزاران این سیستم را آزاد می‌گذارند که آن چه می‌خواهند بکنند و به هیچ‌وجه برایشان مشکل و یا حتی محدودیت‌های قانونی وضع نمی‌کنند. حمایت سران نظام از سیستم حذف، قوی و همه جانبه است و هر کجا که لازم باشد آنها را مجاز می‌سازند که از حد اختیارات و یا چارچوب‌های قانونی گذر کنند و کمترین نگرانی ا زاین بابت نداشته باشند، به شرط آن که «خطر» را دفع کنند.[8]

پارادوکس حوزه اختیارات سیستم

همین وابستگی نظام‌های استبدادی به سیستم‌های حذف – مانند وزارت اطلاعات یا حراست اطلاعات سپاه پاسداران – سبب شده است که این نهادها در نوعی «ناکجاآباد ساختاری»[9] به‌سر برند. یعنی برای قلمرو نفوذ و دخالت آنان حد و مرزی قابل تصور نیست؛ این امر به طور مشخص سبب می‌شود که این سازمان‌ها درنهایت تبدیل به باندهای مافیایی ومخوفی شوند که هر جنایتی را برای خود ممکن می‌دانند و ممکن می‌سازند.

پارادوکس قضیه در این است که روابط میان نظام حاکم و سیستم حذف بسیار سریع دستخوش تغییر می‌شود. یعنی به جای وابستگی سیستم حذف به نظام، این نظام است که اسیر سیستم حذف می‌شود. مسئولان و کارگزاران سیستم حذف به سرعت در می‌یابند که برای داشتن دست‌های باز و در عین حال حمایت بی قید و شرط دولتمردان، باید چه کنند: آنها سران نظام را از خطرات واقعی و خیالی که نظام را احاطه کرده است می‌ترسانند و خود را یگانه نهاد حائز شرایط برای مقابله با خطرات جا می‌اندازند. وقتی این را خوب باوراندند و ترس بر سران نظام حاکم شد، خواهند توانست به هر جنایت لازم و غیرلازمی دست بزنند.[10]

مصداق جمهوری اسلامی

به نظر می‌رسد که مورد نظری بالا به طور عینی برای نظام جمهوری اسلامی مصداق داشته و این روابط از همان سال‌های نخست این‌گونه شکل گرفته و عمل کرده است. از روزهای اول انقلاب و با توجه به پهنه تغییری که می‌رفت در راهبردهای حکومت‌گری پدید آید، بدیهی بود که نظام جمهوری اسلامی می‌رفت تا با موجی از مخالفت در درون کشور روبروشود. این در حالی بود که کسانی که تازه به قدرت رسیده بودند، توانایی ذهنی و فکری برخورد سالم با مخالفان خویش را نداشتند و به همین دلیل نیز جز در ایامی کوتاه و آن هم به طور گزینشی و مصلحتی، صدای مخالفان را برنتابیدند. رژیم جدید در سه منطقه به نخستین گام‌های حذف قومی اقدام کرد: ترکمن صحرا، کردستان و خوزستان.

روابط میان نظام حاکم و سیستم حذف بسیار سریع دستخوش تغییر می‌شود. یعنی به جای وابستگی سیستم حذف به نظام، این نظام است که اسیر سیستم حذف می‌شود. مسئولان و کارگزاران سیستم حذف به سرعت در می‌یابند که برای داشتن دست‌های باز و در عین حال حمایت بی قید و شرط دولتمردان، باید چه کنند: آنها سران نظام را از خطرات واقعی و خیالی که نظام را احاطه کرده است می‌ترسانند و خود را یگانه نهاد حائز شرایط برای مقابله با خطرات جا می‌اندازند.

پیام رژیم جمهوری اسلامی برای مخالفانش روشن بود: «مخالفت کنید کشته می‌شوید». اعضای جامعه ایران از همان ابتدا باید تصمیم می‌گرفتند که چگونه می‌خواهند زندگی کنند: ادامه حیات روزمره با ترس یا به خرج دادن شجاعت و قبول خطر مرگ.

عده‌ای به سوی گزینه دوم رفتند و بهایی بسیار سنگین بابت آن پرداختند: دستگیری، شکنجه، اعدام و یا تبعید. شمار اعدام‌های دهه شصت ناروشن است اما شکی نیست که به هزاران نفر می‌رسد.[11] در مقابل، شمار کسانی که گزینه نخست را پیش گرفتند، سر به میلیون‌ها نفر می‌زد. نوعی احترام به مرگ برای زنده ماندن. مهم زنده بودن شد، نه زندگی.

نهادینه‌سازی ترس و مرگ

نظام اسلامی با درک کارآیی این روش حکومتی که بر اساس منطق «النصر بالرعب»[12] بنیان گذاشته شده بود، اقدام به سنگین‌ترین سرمایه گذاری‌ها روی «سیستم حذف» کرد. میلیاردها دلار پول، میلیون‌ها نفر نیرو و نیز آموزش و تخصص و امکانات و غیره.

علی یونسی وزیر اطلاعات سابق رژیم ایران درخاطرات خود می‌نویسد: «وقتی وزیر اطلاعات شدم آقای هاشمی دو بار با من بحث کردند و گفتند شیوه‏ای که شما در وزارت اطلاعات در پیش گرفته‏اید این وزارتخانه را به شهرداری و تشکیلات بی‏خاصیت تبدیل کرده‌است که هیچ کس نمی‏ترسد»».[13] ترس‌آفرینی به‌عنوان کارکرد نخست دستگاه‌های اطلاعاتی، امنیتی و انتظامی جمهوری اسلامی تعیین و دنبال شده است. به مرور زمان و با انباشت سوء‌مدیریت‌ها و گسترش مخالفت‌ها و خطرات و نیز با افزایش حس ناامنی در میان حاکمان؛ بر تعداد و گستره نهادهای حافظ نظام افزوده شد.

برخی از واحدهایی که از ابتدای انقلاب تاکنون به طور مشخص برای حذف و سرکوب تاسیس و یا برای این منظور به خدمت گرفته شده‌اند عبارتند از: ۱) کمیته‌های انقلاب اسلامی ۲) سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ۳) وزارت اطلاعات ۴) سازمان حفاظت اطلاعات سپاه پاسداران[14] ۵) دفتر عمومی حفاظت و اطلاعات فرماندهی کل قوا ۶) دفترهای نمایندگی ولی فقیه در نهادهای مختلف ۷) نیروی انتظامی جمهوری اسلامی (ترکیب کمیته‌های انقلاب اسلامی و پلیس) ۸) دفاتر حراست در اداره‌های مختلف که زیر نظر سازمان‌های اطلاعاتی اداره می‌شود. ۹) سازمان بسیج مستضعفین (نیروی مقاومت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی).

تامین مالی این سازمان‌ها به دو صورت انجام می‌شود: هر سال در بودجه کل کشور رقمی به این نهادها اختصاص می‌یابد و در عین حال، یک بودجه مخفی یا غیرعلنی نیز برای آنها در نظر گرفته می‌شود. هم چنین این نهادها خود با دخالت مستقیم در فعالیت‌های اقتصادی گوناگون برای خویش و کارهای پشت پرده خود درآمدزایی می‌کنند.[15] ساختار اطلاعاتی رژیم امروز دیگر پدیده‌ای شناخته شده است. حتی سازمان‌های اطلاعاتی غرب نیز از وجود، سازمان و کارکرد آن باخبر هستند. به طور مثال «اداره حراست از قانون اساسی آلمان در گزارش سالانه خود در مورد فعالیت‌های جاسوسی رژیم جمهوری اسلامی علیه مقاومت ایران نوشت: «سازما‌‌‌ن‌های اطلاعاتی رژیم ایران شامل وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران، ابزار محوری این حکومت برای حفظ قدرت آن هستند. وظیفه این سازما‌نها علاوه بر تضمین وضعیت موجود در داخل کشور، جمع‌آوری اطلاعات در خارج از کشور نیز تعریف شده است. وزارت اطلاعات، به دلیل ساختار بزرگ و اهمیتش در حفظ نظام، یکی از پرقدر‌ت‌ترین وزارتخانه‌های حکومت ایران است.»[16]

تداوم‌بخشی به فرایند حذف

در طول سی و سه سال گذشته نظام جمهوری اسلامی با اتکاء بر سیستم حذف گسترده خود پدیده انسان‌کشی را در جامعه ایرانی نهادینه کرده و فضای کار و زندگی و تفریح را به فضای وحشت و ترس و نگرانی مبدل ساخته است. حذف شهروند ایرانی برای نظام، واجد کمترین تردید و دردسری نیست اما استقرار ترس و وحشت نیاز به تداوم و نگهداری دارد. دستگاه‌های امنیتی نظام از هر موقعیتی برای یادآوری حاکم بودن منطق مرگ بهره برده‌اند. به طور مثال در جریان قتل‌های زنجیره‌ای، در سرکوب خونین قیام دانشجویی ۱۸ تیر، در ترورهای مخالفان در خارج از کشور، در کشتن چهره‌های مخالف و معروف در زندان‌ها. نظام پیوسته در پی آن بوده است که به جامعه یادآور شود که در ایران مرگ نه آخرین مجازات مخالف که اولین آن خواهد بود. ترتیب دادن نمایش‌ اعدام‌های علنی در خیابان‌ها و میادین شهرهای بزرگ همراه با تبلیغات برای جمع کردن مردم در این محل‌ها از جمله روش‌های دیگر یادآوری حاکمیت انسان‌کشی بر زندگی ایرانیان است. آمدن کودکان و نوجوانان و جوانان به طور گسترده به این نمایش‌های وحشت برانگیز زمینه‌ای است برای حک کردن ترس مرگ و اقتدار سیاه و عزاآفرین نظام حاکم در ذهن تماشاچیان.

در طول سی و سه سال گذشته نظام جمهوری اسلامی با اتکاء بر سیستم حذف گسترده خود پدیده انسان‌کشی را در جامعه ایرانی نهادینه کرده و فضای کار و زندگی و تفریح را به فضای وحشت و ترس و نگرانی مبدل ساخته است. حذف شهروند ایرانی برای نظام، واجد کمترین تردید و دردسری نیست اما استقرار ترس و وحشت نیاز به تداوم و نگهداری دارد. دستگاه‌های امنیتی نظام از هر موقعیتی برای یادآوری حاکم بودن منطق مرگ بهره برده‌اند. به طور مثال در جریان قتل‌های زنجیره‌ای، در سرکوب خونین قیام دانشجویی ۱۸ تیر، در ترورهای مخالفان در خارج از کشور، در کشتن چهره‌های مخالف و معروف در زندان‌ها. نظام پیوسته در پی آن بوده است که به جامعه یادآور شود که در ایران مرگ نه آخرین مجازات مخالف که اولین آن خواهد بود.

مورد قتل ستار بهشتی

مورد اخیر قتل یک کارگر جوان وبلاگ‌نویس، ستار بهشتی، یک مثال بسیار معمولی از منطق انسان‌کشی و کارکرد عادی سیستم حذف نظام جمهوری اسلامی است. دستگاه‌های اطلاعاتی نظام - «پلیس فتا»[17] - فعالیت‌های او را در فضای مجازی شناسایی می‌کنند، به وی هشدار می‌دهند و دو بار خانه‌اش را جستجو می‌کنند. در نهایت، برای نشان دادن این که حذف، حرف نخست را می‌زند او را دستگیر کرده و به زندان می‌برند و پس از چند روز جسدش را تحویل خانوده‌اش می‌دهند. آثار و عوارض موجود بر روی بدن وی حکایت از شکنجه شدید و منجر به مرگ بوده است. تا این جای موضوع هیچ چیز غیر عادی در چارچوب قاعده کاری سیستم حذف روی نداده است. مشکل از آن جا آغاز می‌شود که دامنه خبر به رسانه‌ها کشیده می‌شود. خانواده ستار بهشتی ساکت نمی‌نشینند و اعتراض‌ به این مرگ فراگیر می‌شود.

آن‌چه البته واکنش‌های مقامات حکومتی را بر انگیخته است نه به طور یگانه این اعتراضات، بلکه اختلافات باندهای درون نظام است که بد نمی‌دانند این موضوع را فرصتی برای تسویه‌حساب‌های جناحی تلقی کنند. در این میان اما خطوط قرمز و کارکرد اصلی سیستم فراموش نمی‌شود. به همین دلیل در هیچ یک از اظهارنظرهای مقامات نظام اثری از زیر سوال بردن پایه‌های سیستم حذف دیده نمی‌شود. بلکه خود آنها، به صورت نانوشته، کُد رفتاری مناسب برای این‌گونه موارد را از خود نشان می‌دهند: کلی‌گویی، دو پهلوگویی، توجه به عوامل جزء، سلب مسئولیت، ایجاد شک و تردید، ارائه روایت‌های متفاوت و متضاد و متناقض و متخالف و...[18]

این شیوه که برای غرق کردن ماهی در آب است، به خوبی تمرین و تکرار و تجربه شده است. اقدامات شبه‌قضایی نظام برای شناسایی، محاکمه و مجازات آمران و عاملان قتل‌ها و جنایت‌های انجام شده، بدون کمترین نتیجه‌ای در هاله‌ای از دروغ و به سخره کشیدن مخاطبان به پایان رسیده است. به طور مثال در جریان حمله به کوی دانشگاه در سال ۱۳۷۸ در نهایت یک افسر وظیفه نیروی انتظامی به جرم دزدیدن یک ریش تراش برقی از خوابگاه محکوم شد. سعید مرتضوی به عنوان مظنون به قتل روزنامه‌نگار ایرانی- کانادایی زهرا کاظمی ویکی از آمران بازداشتگاه کهریزک، نه فقط محاکمه نشد، بلکه به ریاست سازمان تامین اجتماعی برگزیده شد. پرونده قتل‌های زنجیره‌ای هرگز به جایی نرسید.

این واکنش‌ها و موضع‌گیری‌ها تصادفی نبوده و بخشی از مکانیزم حفاظت از «سیستم حذف» هستند.[19] هرگاه که این سیستم به مشکل برمی‌خورد مقامات نظام وارد صحنه می‌شوند تا دیوارهای حفاظتی شکاف برداشته آن را ترمیم کنند و برای آن، مصونیتی را تامین و تقویت کنند که سبب ادامه کارش شود. آنها می‌دانند که پایداری نظام به دلیل وجود این سیستم است؛ پس خوب می‌دانند که باید دفاع کنند تا بمانند و خوب و مرفه زندگی کنند.

در طول سه دهه، این قواعد و قوانین جا افتاده و عمل کرده‌اند. شاید ساده لوحی باشد که بیاندیشیم، نظام در مقطعی حاضر خواهد بود کسانی را که کار اصلی‌شان کشتن مخالفان است، مورد سرزنش یا محاکمه قرار دهد. برعکس، عوامل درون سیستم حذف سال‌هاست اطمینان یافته‌اند نظام، حافظ بی چون و چرای آنهاست وبه همین دلیل، کمترین حد و مرزی برای رفتار خشونت‌آمیز خویش نمی‌بینند.

در نبود نگرانی و دلواپسی برای نتایج عمل خویش، بازجویان وزارت اطلاعات و یا سازمان اطلاعات سپاه می‌دانند که حق و اختیار مطلق بر جان و زندگی زندانی خویش دارند. به همین دلیل، محرومیت از ملاقات، قرار دادن طولانی مدت زندانی در انفرادی، انواع شکنجه‌های جسمی و روحی، تجاوز جنسی، تظاهر به اعدام یا اعدام نمایشی، محروم کردن زندانی از بدیهی‌ترین حقوق انسانی مانند غذا و درمان و در نهایت قتل زندانی زیر شکنجه؛ جزو موارد «طبیعی» و «بدیهی» اختیارات آنها تلقی می‌شود.

بر این مبنا می‌بینیم که به طور اصولی چیزی به اسم «اتفاق» یا «تصادف» در این سیستم معنی ندارد و هر دو این‌ها بخشی از احتمالاتی هستند که از قبل مورد فکر و تایید قرار گرفته‌اند و برای عاملان این اتفاقات تکراری و تصادفات پیاپی، مصونیت کامل تضمین شده است.

نتیجه‌گیری

قتل ستار بهشتی نه اولین و نه آخرین جنایت برنامه ریزی شده سیستم حذف در ایران است. انسان‌کشی نهادینه بخشی از نظام است و تا روز آخر با جدیت و گستردگی تمام دنبال خواهد شد. خبر ساخت دو زندان ده هزار نفری جدید در جنوب تهران[20] به خوبی نشان می‌دهد که نظام برای فردای سخت خود، در تدارک مراکز جدیدی است تا به تقاضای بالای انسان‌کشی نهادینه دولتی پاسخ گوید. احساس خطر از جانب جامعه به فقر کشیده شده و گرسنه که ممکن است به صورت شورش‌های خشن بروز کند، بی‌شک نظام را بیش از هر زمان دیگری در طول عمر خویش نگران کرده است. سفارش سردار احمدی مقدم به سیمای جمهوری اسلامی در مورد نشان ندادن مرغ از تلویزیون که می‌تواند سبب خشم مردم فقیر و تحریک آنها شود، گواه نگرانی در این باره است. [21]

آن‌چه مسلم است این است که با اوج‌گیری بحران اقتصادی و آغاز بحران اجتماعی، شاهد موقعیتی خواهیم بود که انسان‌کشی و حذف در نظام می‌تواند حالت «توده‌ای» به خود بگیرد. به نظر می‌رسد نظامی که بر کشتن انسان بنا شده است، جز با کشتن انسان ادامه نخواهد یافت.

پانویس‌ها

[1] این نوشتار به بحث مفصل پیرامون پدیده «انسان‌کشی» در نظام اسلامی نمی‌پردازد و به ارائه مختصری در این باره اکتفاء می‌کند.

[2] شاهدیم که حکومت اسلامی این منطق را حتی برای پرونده اتمی خویش به کار بسته است. به گفته رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، مقامات جمهوری اسلامی در حال حذف آثار و عوارض فعالیت‌های مشکوک خود در سایت پارچین هستند.

[3] استبدادگر از ویژگی‌های یک «سایکوپات» ( Psychopath) برخوردار است، یعنی سلطه‌گر و دگرآزار است. نگاه کنید به کتابی از نویسنده: روان‌شناسی اجتماعی استبدادزدگی

[4] سیستم مجموعه‌ای است از اجزایی که برای انجام یک کارکرد مشخص با هم در ارتباط متقابل قرار دارند.

[5] دشمنی شدید رژیم ایران با فعالان و کنشگرانی که به کار سازمان یافته می‌پردازند کاملا واضح است. در این باره می‌توان به برخورد تند با فعالان «کمپین یک میلیون امضاء» و یا اعضای «سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه» اشاره کرد.

[6] تلاش نظام برای برخورداری از آخرین سخت افزارها و نرم افزارها جهت شناسایی و کنترل فعالان سیاسی و اجتماعی از طریق اینترنت یا تلفن دستی نمودی از این امر می‌باشد.

[7] در حالی که حوزه‌های مختلف جامعه مانند صنعت و کشاورزی و سلامت و بهداشت – مانند واردات دارو یا مواد اولیه‌ی ساخت داروهای داخلی - با کاهش شدید بودجه مواجه هستند آخرین تجهیزات و امکانات برای نهادهای امنیتی و اطلاعاتی و انتظامی تهیه و در اختیار آنها قرار می‌گیرد.

[8] نمونه‌ی بارز این برخورد را می‌توان در تجربه کهریزک جستجو کرد. در اوج جنبش سبز در سال ۱۳۸۸ برخی از سران نظام با تایید مستقیم رهبر جمهوری اسلامی اقدام دستگیری و انتقال دستگیرشدگان به زندان کهریزک کردند. در این زندان به طور عمدی و برنامه ریزی شده زندانیان را مورد بدترین شکنجه‌ها و حتی تجاوز جنسی قرار دادند و اخبار آن را به عمد منتشر کردند تا وحشت در میان جوانانی که هنوز در تظاهرات اعتراضی شرکت می‌کردند حاکم شود. افرادی مانند حسین طائب، سردار رادان و نیز قاضی مرتضوی از گردانندگان این طرح بودند که با جلب حمایت مجتبی خامنه‌ای طرح را به تصویب رهبری رسانده و پیاده کردند.

[9] کلیه ساختارهای مافیایی که می‌خواهند به طور فراقانونی عمل کنند از این نوع «ناکجاآبادهای ساختاری» (Structural no-man’s-land) در درون خویش می‌سازند تا کارهای کثیف (Dirty jobs) را با استفاده از این نقاط تاریک و در سایه صورت دهند.

[10] شاید بتوان مورد باند مافیایی زیر نظر «سعید امامی» را نمونه‌ای از این گونه جریانات دانست. یکی از آنها و نه تنها مورد.

[11] نبود دستگاه اداری مناسب و عدم شفافیت آمارهای دولتی سبب ناروشنی آمار دقیق در این مورد است.

^{^[12]} چیرگی و پیروزی با ایجاد رعب و وحشت

[13] عبرت نیوز، ۹ آذر ۱۳۸۷

1⁴ منبع

[15] برآوردهای موسسه راند RAND نشان می‌دهد که در سال ۲۰۰۹ بالغ ۵۰ درصد از کل اقتصاد دولتی ایران در اختیار سپاه پاسداران بوده است. نقش سپاه بارها در قاچاق کالا ذکر شده است.

1⁶ منبع

^{^[17]} پلیس فتا- پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات نیروی انتظامی جمهوری اسلامی

[18] برای برخورداری از مطالب متعددی در مورد جزییات قتل ستار بهشتی و موضع گیری مقامات نظام در این باره به این لینک مراجعه کنید.

[19] به طور مثال یکی از جزییات این مکانیزم این است که هیچ‌گاه «رهبر نظام» در این موارد وارد صحنه نمی‌شود تا خود را در ورای این مسائل «پیش پا افتاده» و مبرا از هر گناهی جلوه دهد.

^{^[20]} احداث زندان‌های جدید براساس استانداردهای جهان

^{^[21]} وی گفته بود: « در فیلم‌ها خوردن مرغ را نشان می‌دهند در صورتی که فردی شاید نتواند آن را بخرد. فیلم‌ها امروز ویترین جامعه هستند و برخی افراد با دیدن این فاصله طبقاتی می‌گویند که خودمان چاقو دست می‌گیریم و حقمان را از این پولدارها خواهیم گرفت.»

ستار بهشتی که بود؟

society — Tue, 13 Nov 2012 11:42:02 +0000

مریم حسین‌خواه

مریم حسین‌خواه - نام ستار بهشتی٬ وبلاگ‌نویسی که ۱۳ آبان ماه ۱۳۹۱ در اثر شکنجه در زندان جان باخت٬ در هفته گذشته بارها تیتر یک بسیاری از رسانه‌های فارسی زبان داخل و خارج از ایران شد٬ اما کمتر کسی ستار بهشتی را می‌شناسد.

تنها چیزی که در این خبرها از ستار منتشر شده این است که او کارگری ۳۵ ساله و اهل رباط کریم٬ منطقه‌ای در جنوب تهران بود که وبلاگی به نام "انتقاد" داشت. آنچه درباره او منتشر شده این است که ستار در سال ١٣٨٢ در پیوند با اعتراض‌های دانشجویی دستگیر و مدتی را در بازداشت به‌سر برده بود و در جریان رویدادهای دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در ایران چندین بار از تظاهرات اعتراضی مردم و حضور مأموران فیلمبرداری کرده و آن را در اختیار رسانه‌ها قرار داده بود.

از لابه‌لای برخی مصاحبه‌ها با خانواده ستار بهشتی نیز می‌شود فهمید که ستار تنها نان‌آور خانواده‌اش بوده و از مادر بیمارش نگهداری می‌کرده است. او خواهری جوان با نوزادی چند ماهه دارد که ماموران امنیتی برای ساکت کردن خواهرش او را تهدید کرده‌اند که نگران نوزادش باشد.

گفت‌وگوی بهنام دارایی‌زاده با حسن نایب‌هاشم، فعال حقوق بشر را در این زمینه بشنوید:

گزارش کلاله پارسا درباره پرونده ستار بهشتی را بشنوید:

گفت‌وگوی سراج‌الدین میردامادی با عبدالکریم لاهیجی، حقوقدان و فعال حقوق بشر را در این زمینه بشنوید:

نویسنده وبلاگ "شوق اتحاد، رویای همبستگی" یکی از دوستان ستار که از طریق وبلاگش با او آشنا شده است، می‌گوید که ستار در یکی از سالگرد‌های ناآرامی‌های کوی دانشگاه در هجدم تیرماه٬ تحت تاثیر برخورد نیروهای پلیس با معترضان قرار گرفت و وبلاگ‌نویسی را شروع کرد. نخستین وبلاگ او در سرویس بلاگفا بود و پس از آن در دو سال گذشته در وبلاگ انتقاد می‌نوشت.

این چند خط تمام اطلاعاتی است که درباره ستار منتشر شده و از او نیز همچون صدها زندانی سیاسی گمنام که سال‌ها در گوشه زندان عمر طی می‌کنند یا جان خود را از دست می‌دهند چیزی جز تاریخ بازداشت و نوع اتهام و تاریخ مرگ در دست نیست.

وبلاگ‌نویسی و مبارزه سیاسی

اتهام ستار اما، وبلاگ نویسی بود و نوشته‌های او که از آبان‌ماه ۱۳۹۰ در وبلاگ "انتقاد" منتشر می‌شدند شاید بتواند تصویری از آنچه او بود و می‌اندیشید را ارائه دهد.

ستار بهشتی از زندانیان سیاسی فارغ از اینکه وابسته یا نزدیک به کدام طیف یا گروه سیاسی باشند، حمایت می‌کرد و جایی نوشته بود: "من یک ایرانی عاشق وطنم ایران هستم و هدفم تعویض این حکومت دیکتاتوری، بصورت مسالمت‌آمیز است. هرچند می‌دانم این امر ناممکن به نظر می‌رسد و حتماً در این راه باید هزینه بدهیم."

ستار در وبلاگش نوشته بود که خود را "مبارز سیاسی" نمی‌داند و عضو و طرفدار هیچ حزب و گروهی نیست. او بارها در نوشته‌هایش از احزاب اصلاح‌طلب، سلطنت‌طلب‌ها و برخی گروه‌های اپوزیسیون خارج از ایران به تندی انتقاد کرده بود و با وجود شرکت در اعتراض‌های پس از انتخابات ریاست‌جمهوری خود را طرفدار جنبش سبز ارزیابی نمی‌کرد و نوشته بود: "من طرفدار آقایان موسوی و کروبی نیستم، اما با دل وجان از هر انسانی که رو به مردم بیاورد، و برای کشور عزیزمان این خاک پاک آریایی صادقانه تلاش کند، حمایت می‌کنم. برای من فرقی نمی‌کند آن شخص روحانی باشد یا انسانی معمولی. برای من انسانیت و شرف یک شخص مهم است."

با این وجود او از زندانیان سیاسی فارغ از اینکه وابسته یا نزدیک به کدام طیف یا گروه سیاسی باشند، حمایت می‌کرد و جایی نوشته بود: "من یک ایرانی عاشق وطنم ایران هستم و هدفم تعویض این حکومت دیکتاتوری، بصورت مسالمت‌آمیز است. هرچند می‌دانم این امر ناممکن به نظر می‌رسد و حتماً در این راه باید هزینه بدهیم."

مروری بر نوشته‌های دو ساله او نشان می‌دهد که بیشتراز هرچیز یک شهروند عادی منتقد بود که برای بیان اعتراضش جایی جز وبلاگش نداشت و با زبانی ساده و در عین حال تند و گزنده درباره اتفاق‌های سیاسی روز می‌نوشت.

آرمان، آرزو و مادری بیمار

ستار بهشتی در یکی از پست‌های وبلاگش در پاسخ به ایمیل یکی از خوانندگان که پرسیده بود: هدف گروه شما، از فعالیت چیست و به دنبال چه آرمان و آرزویی هستید؟ نوشته بود: "من هم مثل همه انسان‌های معمولی دیگر هستم! حتی بسیاری از اوقات برای تهیه مخارج خودم و سرورعزیزم، مادرم در سختی هستم و بسیار اوقات برای خرید داروهای مادرم در مشقت بسر می‌برم. بگذریم خدا می‌داند. من این قسمت را ننوشتم که خود را تبرئه از سخن‌های دوستان کنم و با افتخار می‌گویم، بی‌طرف هستم از هیچ شخصیت و حزب خاصی طرفداری نمی‌کنم، و برای خودم به صورت مستقل فعالیت دارم، تعصب خاصی به هیچ حزب و شخصیت خاصی ندارم جز وطنم ایران."

از لابه‌لای برخی مصاحبه‌ها با خانواده ستار بهشتی نیز می‌شود فهمید که ستار تنها نان‌آور خانواده‌اش بوده و از مادر بیمارش نگهداری می‌کرده است. او خواهری جوان با نوزادی چند ماهه دارد که ماموران امنیتی برای ساکت کردن خواهرش او را تهدید کرده‌اند که نگران نوزادش باشد.

مذهبی نبود و در صفحه فیس بوکش که با نام "شهاب آزادی" در آن فعالیت می‌کرد و چندباری در وبلاگش به آنجا ارجاع داده نوشته بود که تنها خدا را قبول دارد و دینی را قبول ندارد و دین را "وجدان درونی یک انسان" می‌داند.

در میان نوشته‌هایش جز چند ارجاع کوتاه به مادرش و نداشتن وابستگی و دلبستگی به هیچ گروه و حزب سیاسی هیچ‌گاه از خودش و روزهایش نمی‌نوشت و فقط یکی دوبار از درس خواندنش نوشته بود. نزدیکانش اما گفته‌اند که تحصیلاتش در حد دیپلم بوده است. شاید قصد ادامه تحصیل داشته و برای کنکور درس می‌خوانده است.

در نوشته‌های او البته اشاره به درس خواندن، هم هربار به بهانه بیان مسائل دیگر بوده است؛ مثل آن روزی که برای درس خواندن به پارک رفته بوده است. در وبلاگ او می‌خوانیم: "چند روز قبل درپارک نشسته بودم، دلم خوش بود دارم درس می‌خوانم. روی صندلی پارک نشسته بودم، ناگهان پیرمرد ضعیفی که او را می شناختم آمد پهلوی من نشست و گفت: پسرم ۱۰۰تومان به من می‌دهی؟ کتابم را بستم. با تعجب پرسیدم، پدرجان ۱۰۰تومان می‌خواهی چه کار؟! گفت گرسنه هستم. دیروزتا الان چیزی نخوردم. می‌خواهم یک نان بخرم. گفتم پدرجان نان ۱۵۰تومان است.۵۰تومان دیگر را چه می‌کنی؟ گفت به نانوایی التماس می‌کنم. می‌دهد! گفتم پدر جان چه کاری است یک بار به من رو بیندازی، یک بار به نانوا؟ راست می‌گفت خانه بنده خدا را می‌شناسم و از وضعیتش خبردارهستم. بگذریم٬ آنچه از دستم برآمد انجام دادم وبه خدا واگذارکردم. اما بعد از آن دیگر بسیار در خود فرو رفتم. فکر کردم چگونه، این پیرمرد یا بسیاری هم چون او باید روزگارخود را به سرببرند؟ پیش خودم فکرمی‌کردم چرا ما ایرانی‌ها اینقدردر رنج هستیم و خود مقصر آن هستیم."

فقر و وضعیت نابسامان اقتصادی مردم

فقر و وضعیت نابسامان اقتصادی مردم، تنها چیزی بود که قلم ستار بهشتی را از سیاست و عتاب قرار دادن مقامات مختلف دولتی در ایران به سوی دیگری می‌چرخاند. به قول خودش "همیشه نمی‌توان از سیاست نوشت، گاهی باید غم دل را نوشت. غمی که گفتن و نگفتنش جگر انسان را می‌سوزاند."

ستار که در محله‌ای فقیرنشین زندگی می‌کرد و از نزدیک شاهد رنج همسایگانش بود، بارها و بارها در مذمت سکوت نوشته بود و اینکه باید در برابر "ظلم" ایستادگی کرد. او اغلب از وضعیت زندانیان سیاسی و وقایع سیاسی کشور و سخنان دولتمردان برای اثبات آنچه "اوضاع نابسامان کشور" می‌دانست، شاهد می‌آورد و گاه به مسائل اجتماعی اشاره می‌کرد و می‌نوشت: "شاید عده‌ای بگویند به ما چه ربطی دارد، كارسیاست است! ما نه این طرف هستیم نه آن طرف. ما زندگی خودمان را می‌كنیم. با كسی كاری نداریم. ما خنثی هستیم، اما بنده به عنوان یک ایرانی در این مطلب ثابت می‌كنم كه در حكومت دیكتاتور و خودكامه، انسان بی‌طرف و خنثی وجود ندارد."

در یکی از همین نوشته‌ها بود که از پیرزنی نوشت که در خیابان تکدی می‌کرد: "چند ماهی بود صبح‌ها از راهی که می‌گذشتم پیرزنی کهنسال در سرما و گرما بر روی زمین تکدی‌گری می‌کرد، تا جایی که ازدستم برمی‌آمد کمک می‌کردم. گاهی که جیب خودم خالی بود٬ از آن مسیر رد نمی‌شدم ، دلیلش هم این بود دلم می‌سوخت که نمی‌توانم کمک کنم و خجالت می‌کشیدم . می‌گفتم چرا پیرزنی با این سن وسال، رنگ پریده، بیمار، به جای استراحت درعذاب کشیدن بسرببرد. تا امروز دیدم ایشان سرجای هرروزش فوت کرده .نمی‌دانستم خوشحال باشم یا ناراحت؟! خوشحال باشم که پیرزن بیچاره از زجر کشیدن راحت شد و یا ناراحت باشم آخرعمرش درعذاب گذشت. هرچند از اینگونه افراد و گرفتارتر از این افراد در جامعه ما کم نیستند..."

ستار که در محله‌ای فقیرنشین زندگی می‌کرد و از نزدیک شاهد رنج همسایگانش بود، بارها و بارها در مذمت سکوت نوشته بود و اینکه باید در برابر "ظلم" ایستادگی کرد. او اغلب از وضعیت زندانیان سیاسی و وقایع سیاسی کشور و سخنان دولتمردان برای اثبات آنچه "اوضاع نابسامان کشور" می‌دانست، شاهد می‌آورد و گاه به مسائل اجتماعی اشاره می‌کرد و می‌نوشت: "شاید عده‌ای بگویند به ما چه ربطی دارد، كارسیاست است! ما نه این طرف هستیم نه آن طرف. ما زندگی خودمان را می‌كنیم. با كسی كاری نداریم. ما خنثی هستیم، اما بنده به عنوان یک ایرانی در این مطلب ثابت می‌كنم كه در حكومت دیكتاتور و خودكامه، انسان بی‌طرف و خنثی وجود ندارد. نمی‌تواند انسان بی‌طرف و خنثی باشد. كسانی كه می‌گویند ما كار به سیاست نداریم و بی‌طرف هستیم، آیا اعتیاد در خانه شما نیست؟ در همسایگی شما نیست ؟ در محله شما نیست؟ آیا فقر و فحشا كه هزاران جرم و جنایت می‌آورد، درخانه شما نیست؟ درهمسایگی شما نیست؟ در محله شما نیست؟ و یا این خطرها به زندگی شما نزدیك نیستند؟ می‌خواهم باور كنم این خطرها از شما و خانواده شما دور هستند و شما از این خطرها در امان مانده‌اید! آیا شما در این جامعه آزاد هستید هرلباسی كه بخواهید بپوشید و آزادانه در خیابان راه بروید؟ آیا می‌توانید هر طور كه دوست دارید زندگی كنید؟ آیا امنیت دارید هر وقت كه خواستید خانواده‌اتان را بیرون بفرستید و مطمئن باشید مشكلی برای آنان پیش نمی‌آید؟ با اطمینان می گویم: نه نمی‌توانید! نه می‌توانید از خطرهای دسته اول كه نام بردم دوری كنید، نه ازخطرهای دسته دوم؟!"

جای دیگر نوشته بود: "خود را فریب ندهیم با جملات. به ما ربطی ندارد. ما كاره‌ایی نیستیم؟! چون درحكومت ظلم بی‌طرفی معنا ندارد یا ظلم را به جان می‌خری ونابود می‌شوی و یا روبه‌روی ظلم می‌ایستی و نابودش می‌كنی. در برابر ظلم در آزادی، در زندان باید مبارزه كرد حتی به قیمت جان. دوستان بیدار شویم كه دیگران تاوان خواب ما را ندهند. آن عزیزان می‌گویند: خوابید بیدارشوید، مستید هوشیار شوید، در ترسید قها ر شوید."

به مادرت بگو لباس سیاه بپوشد

ستار بهشتی در وبلاگش که تنها ابزار او به عنوان یک شهروند عادی بود، مسئولان کشور را از رهبر جمهوری اسلامی گرفته تا رئیس جمهور و نمایندگان مجلس و هرکس که دستی در قدرت داشت مواخذه می‌کرد و از سوی دیگر از زندانیان گمنامی می‌نوشت که شاید کمتر تیتر رسانه‌ها بودند؛ از مصطفی دانشجو، وکیل دراویش گنابادی؛ از علی اخوان، فعال کارگری؛ از علی رزاقی، فعال سیاسی شهر مشهد؛ از خالد اسدی، فعال کارگری؛ از داریوش اجلالی، دانشجوی دانشگاه یاسوج و بسیاری دیگر چون اینان.

آخرین پست وبلاگش را هشتم آبان ماه تنها یک روز پیش از بازداشتش پس از آن‌که از سوی ماموران امنیتی مورد تهدید قرار گرفته بود نوشت. به او گفته بودند: "به مادرت بگو به زودی رخت سیاه باید بپوشد، وراجی زیاد می‌کنی، دهان گشادت را نمی‌بندی." ستار گفته بود: "کاری انجام نمی‌دهم که لازم به بستن دهانم باشد، چیزی که می‌بینم و می‌شنوم را می‌نویسم."

آخرین پست وبلاگش را هشتم آبان‌ ماه تنها یک روز پیش از بازداشتش پس از آن‌که از سوی ماموران امنیتی مورد تهدید قرار گرفته بود نوشت. به او گفته بودند: "به مادرت بگو به زودی رخت سیاه باید بپوشد، وراجی زیاد می‌کنی، دهان گشادت را نمی‌بندی."

ستار گفته بود: "کاری انجام نمی‌دهم که لازم به بستن دهانم باشد، چیزی که می‌بینم و می‌شنوم را می‌نویسم."

جواب شنیده بود: "هرکاری بخواهیم می‌کنیم، هر رفتاری را انجام می‌دهیم شما باید خفه شوید و اطلاع‌رسانی نکنید وگرنه خفه خواهید شد بدون نام ونشان! بدون اینکه کسی بداند چه برسر شما آمده!"

تهدیدشان را عملی کردند. ستار، شهروندی که اعتراضش به وضعیت‌ موجود را در وبلاگ شخصی‌ و صفحه فیس‌بوکش می‌نوشت، در تاریخ ٩ آبان ماه ١٣٩١ توسط پلیس فتا دستگیر و به مکانی نامعلوم منتقل شد. او پس از چهار روز در تاریخ ۱۳ آبان ماه در اثر شکنجه‌هایی که طی مدت بازداشتش تحمل کرده بود جان باخت.

ستار در آخرین نوشته‌اش خطاب به ماموران امنیتی که وی را به سکوت فراخوانده بودند٬ نوشت: "شما اگر از اطلاع‌رسانی هراس دارید یا ازحکومت کناره‌گیری کنید و یا ظلم نکنید. شما بازداشت نکنید، شکنجه ندهید، سلاخی نکنید تا اطلاع‌رسانی هم نشود... اطلاع‌رسانی از وضعیت هر انسان در حال ظلم و ستم کشیدن وظیفه تک تک افراد یک جامعه است، و هرکس در این کار کوتاهی کند به خود و به وجدان خود خیانت کرده است! پس ما را از تهدیدات خود نترسانید. چون ترسی در دل ما نیست، دیگر جای ترسی نمانده، شلاق و شکنجه شدن، ما را از اطلاع‌رسانی کردن باز نمی‌دارد. اگر شعار شما این است که ما بازداشت می‌کنیم، شکنجه می‌دهیم. شما سکوت کنید! شما اطلاع رسانی نکنید! شعار ما هم این است. پابه میدان گذاشتیم در این مبارزه یا از قفس تن رهایی می‌یابیم یا قفس ظلم شما رادرهم می‌شکنیم."

او آخرین پست وبلاگش را با جمله همیشگی خودش به پایان برد: "زنده و پاینده ایرانی و ایران. جانم فدای ایران" و این بار به راستی جانش را فدا کرد.

در همین زمینه:

حداد عادل خراسان و همکار لاجوردی، مسئول پرونده ستار بهشتی

داستان شکنجه خانم رئیس‌جمهور

Sat, 11 Aug 2012 22:38:06 +0000

سیمون رومرو

برگردان:

نعیمه دوستدار

سیمون رومرو − نامش استلا بود، در زمان دستگیری‌اش در سال ۱۹۷۰، عضو گروه چریکی "سایه" بود. سه سال را پشت میله‌ها گذراند، جایی که بازجوها مدام او را با اتصال شوک الکتریکی به پاها و گوش‌هایش شکنجه می‌دادند و او را مجبور می‌کردند روی "چوب طوطی" برهنه و سر و ته، از مچ دست یا مچ پا آویزان باشد.

این چریک سابق، حالا رئیس جمهور برزیل است: "دیلما روسف" (Dilma Rousseff). زمانی که کمیته حقیقت‌یاب بررسی جنایات نظامیان را در طول دو دهه دیکتاتوری نظامی آغاز کرد، برزیلی‌ها از شنیدن جزییاتی دلسرد کننده‌ درباره گذشته دردناک کشور و رئیس‌جمهورشان شوکه شدند.

پس از آن دوران که از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۸۵ طول کشید، اختلافات همچنان وجود دارند. افسران بارنشسته نظامی ‌مانند موریسیو لوپز لیما، ۷۶ ساله، که سرهنگ دوم ارتش بود و اکنون به شکنجه خانم روسف متهم است، درباره مدارکی که نظامیان را متهم به خشونت می‌کند طرح پرسش کرده است. در عین حال، گروه‌های راست‌گرا، آقای لوپز و دیگران را متهم به اعمال شکنجه و محاصره ساکنان شهرهای مختلف برزیل می‌کنند. آنها اخیرا در قالب یک اعتراض نمایشی خیابانی، روی موکت قرمز ورودی خانه آقای لوپز در شهر ساحلی گاراوجا نوشته‌اند: "اینجا شکنجه‌گر دوران دیکتاتوری زندگی می‌کند."

دیلما روسف، ۲۲ ساله، در دادگاه نظامی، سال ۱۹۷۰

هرچند فرمان عفو عمومی ‌سال ۱۹۷۹، مقامات نظامی‌ را از پیگرد خارج می‌کند، کمیسیون حقیقت‌یاب که در ماه مه ‌آغاز به کار کرد و دو سال فعالیت خواهد داشت، همچنان ارواح را در گور می‌لرزاند. نظام دیکتاتوری، حدود ۴۰۰ نفر را به قتل رساند و تخمین زده می‌شود که هزاران نفر قربانی شکنجه بوده‌اند.

شکنجه خانم روسف ۲۲ ساله که حالا ۶۴ ساله است، یکی از برجسته‌ترین مواردی است که در کمیسیون حقیقت‌یاب در حال بررسی است. رئیس‌جمهور کنونی، تنها یک رهبر سیاسی نیست که بعد از زندان و شکنجه به قدرت رسیده است. او نشانه‌ای از گذشته پر‌‌آشوب کشورهای آمریکای لاتین است.

رئیس‌جمهور سابق شیلی، میشل باشله، که دانشجوی جوان رشته پرشکی بود، از بازداشت و شکنجه‌های وحشتناک نظامیان بعد از سال ۱۹۷۳ نجات یافت و خوزه موخیکا، رئیس جمهور اروگوئه، رهبر سابق سازمان چریکی توپاماروها هم نزدیک یک دهه و نیم شکنجه و بازداشت را تحمل کرده است.

منش خانم رئیس جمهور

از زمانی که خانم روسف به ریاست جمهوری برزیل رسیده، همواره از اینکه نقش قربانی را بپذیرد خودداری کرده و در عین حال کوشیده ماهرانه درباره سال‌های دیکتاتوری نظامیان در برزیل شفاف‌سازی کند. او کمتر به شکل عمومی‌ به خشونتی که در موردش صورت گرفته اشاره می‌کند. با وجود حضور در مراسم یادبود، خیلی کم درباره زمانی که در زندان گذرانده یا درباره کمیته حقیت‌یاب حرف می‌زند.

خانم روسف، از دورانی که در سیاهچال بود و از نام مستعار استفاده می‌کرد، پخته‌تر شده است و مسیری مشابه دیگر چپ‌گرایان برزیل که بعدها نخبگان سیاسی این کشور شدند، پیموده است.

به عنوان دختر یک تاجر مهاجر بلغار و یک معلم مدرسه برزیلی، او از مزیت‌های خانوادگی خود گذشت تا به گروه چریکی مسلح پالمارس بپیوندد. بعد از آزادی از زندان، به شهر پرتو آلگره رفت؛ جایی که همسرش، کارلوس فرانکلین پیکسائو د آرائوجو، مشغول گذراندن دوران محکومیتش به جرم براندازی بود. آنجا تحصیلاتش را در رشته اقتصاد به پایان رساند و دخترش، پائولا را در سال ۱۹۷۶ به دنیا آورد و وارد سیاست محلی شد. با تعدیل دیدگاه‌های سیاسی‌اش، کم‌کم به عنوان تکنوکراتی نتیجه‌گرا شهرت پیدا کرد و به عنوان رئیس دفتر و وزیر انرژی در دولت لولا داسیلوا کار کرد و در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۱۰، با حمایت داسیلوا، بر رقبایش غالب شد.

شکنجه خانم روسف ۲۲ ساله که حالا ۶۴ ساله است، یکی از برجسته‌ترین مواردی است که در کمیسیون حقیقت‌یاب در حال بررسی است. رئیس‌جمهور کنونی برزیل، تنها یک رهبر سیاسی نیست که بعد از زندان و شکنجه به قدرت رسیده است. او نشانه‌ای از گذشته پر‌‌آشوب کشورهای آمریکای لاتین است.

اکنون او به شیوه‌ای کاملا متفاوت با آقای داسیلوا حکومت می‌کند. همان‌طور که اقتصاد برزیل آهسته‌ رشد می‌کند، محبوبیت او هم به مرور به ۷۲ درصد رسیده. دولت او، سیاست‌های ضد فقر خود را گسترش می‌دهد و پروژه‌های اقتصادی را راه می‌اندازد. او حتی تحسین مخالفان را هم با دستیابی به اهداف اقتصادی برانگیخته؛ کسانی مانند فرناندو هنریک کاردوسو که از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۲ رئیس‌جمهور برزیل بوده است.

داستان شکنجه‌ها

شیوه حکومت‌داری سخت‌کوشانه روسف - می‌گویند آنقدر مقامات ارشد را سرزنش می‌کند که به گریه می‌افتند- در فرهنگ برزیلی‌ها ستوده می‌شود. گوستاو مندس، یک کمدین برزیلی با تقلید او در یک برنامه تلویزیونی به شهرت رسیده است. در زمان حبس خانم روسف، چنین طنزی در تلویزیون برزیل غیر قابل تصور بود. آن زمان برزیلی‌ها در صورت انتقاد از نظامیان با سانسور، مجازات زندان و حتی بدتر از آن مواجه می‌شدند. اما تجربه او در دوران دیکتاتوری، برای دهه‌ها نزد عموم ناشناخته مانده است.

برخی جزییات در این مورد، در سال ۲۰۰۵، بعد از اینکه در کابینه آقای داسیلوا مشغول به کار شد، فاش شدند. آن زمان، او با نویسنده یک کتاب درباره زنانی که در زمان دیکتاتوری مقاومت کرده بودند گفت‌و‌گو کرد و این گفت‌و‌گوها در روزنامه‌های برزیل منتشر شدند.

خانم روسف نوعی شکنجه را توصیف کرده بود که در آن با یک تکه چوب به کف دست و پای قربانی زده می‌شود. او همچنین گفته بود که او را برهنه کرده بودند، بر عکسش کرده بودند و در آن حالت، به بدن او، سینه‌ها، دست‌ها و ران‌هایش شوک الکتریکی وصل کرده بودند.

چنین تصور می‌شد که شکنجه‌های خانم روسف به زندان‌های ریودوژانیرو در سائو‌پائولو محدود باشد اما گزارشی تحقیقی که در ماه ژوئن منتشر شد، نشان داد که شکنجه‌های دیگری نیز در طول دو ماهی که در زندان نظامی ‌استان جنوبی میناس جریس زندانی بوده بر او اعمال شده است. در سال ۲۰۰۱، زمانی که خانم روسف پستی استانی داشت، برای یک بازپرس اهل میناس جریس شهادت داده بود که چگونه شکنجه‌گران به صورت او می‌زدند و دندان‌های او را خرد می‌کردند. یکی از دندان‌های او بر اثر این شکنجه‌ها از بین رفت و از ریشه در آمد.

در سال ۲۰۰۱، زمانی که خانم روسف پستی استانی داشت، برای یک بازپرس اهل میناس جریس شهادت داده بود که چگونه شکنجه‌گران به صورت او می‌زدند و دندان‌های او را خرد می‌کردند. یکی از دندان‌های او بر اثر این شکنجه‌ها از بین رفت و از ریشه در آمد.

رابسون ساویو که با او مصاحبه کرده است می‌گوید که خانم روسف تعهدی نداشته که به درخواست شهادت پاسخ مثبت بدهد؛ چون کمیسیون میناس جریس شواهد لازم برای اثبات اینکه او مورد شکنجه قرار گرفته را پیش‌تر در دست داشت. اما او به هر حال این کار را کرده است. ساویو می‌گوید که در پایان این شهادت‌ها و با یادآوری بازجویی‌هایی که باعث جراحت او و آسیب دیدن رحمش شد، خانم روسف به گریه افتاده است. او گفته است: "وحشتی را که از کشیده شدن پوستم حس می‌کردم به یاد دارم. چنین خاطره‌ای تمام عمر با آدم باقی می‌ماند."

لیما لوپز که به عنوان یکی از شکنجه‌گران خانم روسف در سائو‌پائولو شناخته می‌شود و هنوز در گواروجا زندگی می‌کند، شکنجه او را انکار می‌کند؛ هرچند او را یک چریک خوب توصیف می‌کند. بقیه چهره‌های نظامی‌ بازنشسته هم همین وضعیت را دارند.

از لوییز ادواردو روچا پایوا، یک ژنرال بازنشسته ارتش برزیل در یک مصاحبه پرسیده شد که آیا خانم روسف شکنجه شده است یا نه؟ اما او هم ادعا کرد که خانم روسف به یک گروه مسلح تعلق داشت که می‌خواستند نوعی دیکتاتوری الهام گرفته از شوروی برپا کنند. او گفته است: "هر دو گروه شورشیان و ماموران ضدشورش سوءاستفاده‌هایی کرده‌اند."

او با اشاره به وضع اسفناک زندان‌های برزیل پرسیده: "آیا در دوران حکومت نظامیان شکنجه وجود داشته؟ بله. آیا امروز هم در برزیل شکنجه وجود دارد؟ بله."

خانم روسف که اصرار دارد هرگز در عملیاتی نظامی ‌علیه حکومت حضور نداشته، تصمیم گرفته هیچ‌وقت با افسران سابق برخورد نکند. در عین حال، کمیسیون حقیقت‌یاب بدون دخالت رئیس‌جمهور به تحقیقاتش ادامه می‌دهد. پائولو سرجیو پنهرئو، کارشناس سرشناسی که یکی از اعضای این کمیسیون هفت نفره است، می‌گوید تنها زمانی که خانم روسف را ملاقات کرده، زمانی بوده که او و همکارانش سال جدید را در برزیلیا جشن می‌گرفتند.

در ریودوژانیرو در نتیجه تحقیق در مورد گذشته، مقامات دولتی به پرداخت غرامت به ۹۰۰ نفر که در دوران دیکتاتوری مورد شکنجه قرار گرفته بودند محکوم شده‌اند که خانم روسف یکی از آنهاست. او در ماه مه ‌اعلام کرده که چک غرامتش را که حدود ۱۰ هزار دلار است، به گروه "شکنجه هرگز"، گروهی که برای بالابردن آگاهی در مورد جنایات نظامیان تشکل شده، اهدا می‌کند.

اما با وجود این تحقیقات، به نظر می‌رسد توقف کامل چنین اقداماتی همچنان ممکن نیست. در ماه جولای، دفتر سازمان "شکنجه هرگز" مورد سرقت قرار گرفت و آرشیوی که شکنجه‌های روانی صورت گرفته علیه قربانیان را توصیف می‌کرد، دزدیده شد.

منبع: نیویورک تایمز

سوریه: مجمع‌الجزایر شکنجه

Wed, 04 Jul 2012 12:11:58 +0000

دیده‌بان حقوق بشر: شکنجه در سوریه یک سیاست دولتی و مصداق بارز جنایت علیه بشریت است.

اکبر فلاح‌زاده، با اجرای رادیویی سارا روشن

اکبر فلاح‌زاده - دیدبان حقوق‌بشر یک سازمان جهانی مدافع حقوق بشر است و در بیش از ۴۰ کشور نمایندگی دارد. این سازمان سه‌شنبه، سوم ژوئیه (۱۳ تیر ماه ۱۳۹۱) گزارش تکان‌دهنده‌ای از شکنجه‌گاه‌های حکومت بشار اسد در سوریه منتشر کرد. این گزارش که در ۸۱ صفحه تنظیم شده، از روی نقشه ۲۷ مرکز شکنجه مخالفان را علامت‌گذاری کرده و با قربانیان و شاهدان گفت‌وگو کرده است.

بنا بر این گزارش، زندان‌هایی که زندانیان در آن شکنجه می‌شدند، درشهرهای دمشق، حمص، حلب، درعا و لاذقیه تحت پوشش‌های مختلف قرار دارند.

تقریباً تمام زندانیان سابق این شکنجه‌گاه‌ها در گفت‌وگو با دیده‌بان حقوق بشر گفته‌اند که در جریان بازجویی شکنجه شده یا اینکه ناظر شکنجه دیگران بوده‌اند. انواع روش‌های شکنجه از زدن با کابل، آویزان کردن از سقف، کشیدن ناخن‌ها، سوزاندن با اسید و تعرض جنسی اعمال شده است. دیده‌بان حقوق بشر مشخصاً ۲۰ روش شکنجه را برشمرده است.

یک زندانی شکنجه‌شده در شهر ادلب گفته است: «مجبورم کردند لخت شوم. بعد انگشت‌هایم را با انبردست فشردند. به انگشتان، سینه و گوشم سوزن منگنه زدند که به خصوص در ناحیه گوش خیلی دردناک بود. فقط موقع به حرف آمدن اجازه داشتم منگنه‌ها را درآورم. علاوه بر این‌ها شوک برقی هم وارد می‌کردند و دو بار هم به آلت تناسلی‌ام شوک وارد کردند. حال عجیبی داشتم و فکر نمی‌کردم دیگر روزی خانواده‌ام را ببینم. آن‌ها مرا در ظرف سه روز هر بار سه بار به این روش‌ها شکنجه کردند.»

یکی از روش‌های بسیار رایج شکنجه در سوریه

افراد را بدون حکم قضایی نمی‌شود بازداشت کرد، اما در «وضعیت فوق‌العاده» هر کاری مجاز است. طبق قوانین بین‌الملی محاکمه عادلانه باید بعد از دستگیری فوراً آغاز شود. اما مطابق گزارش دیده‌بان حقوق بشر موارد فراوانی دیده شده که افراد بیش از ۶۰ روز بدون محاکمه زندانی بوده‌اند.

بنا به این گزارش «خلیل» سی و یکساله در جریان تظاهرات ضد دولتی در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۱ در شهر ادلب دستگیر شده. او را اول به پاسگاه پلیس محلی برده و شبانه سه بار بازجویی کرده و کتکش زده‌اند. روز بعد نیروهای امنیتی او را به زندان مرکزی ادلب منتقل کرده‌اند. آنجا ۱۶ روز در طبقه سوم زندان شکنجه شده. بعد او را به زندان اطلاعات ارتش برده و ۱۳روز نگه داشته‌اند. سپس به مدت پنج روز منتقلش کرده‌اند به شعبه ۲۱۵ امنیتی، و آنگاه او را به شعبه ۲۹۱ برده و بعد از شش روز به شعبه ۲۴۸ فرستاده‌اند و بعد از مجموعاً دو ماه بازداشت آزادش کرده‌اند. بنا به گزارش‌ها از آغاز ناآرامی‌ها در ماه مارس سال ۲۰۱۱ بیش از ۲۵ هزار نفر دستگیر شده‌اند که فقط یک پنجمشان آزاد شده‌اند.

الیاس، زندانی شعبه ۲۸۵ تعریف می‌کند:

«مرا از مچ دستانم از سقف آویزان کردند. بعد از چند روز معلق بودن و بی‌خوابی کشیدن احساس می‌کردم مغزم از کار افتاده. درد شدیدی در تمام بدن بود که غیر قابل وصف است. انگار به صلیب کشیده شده بودم. فریاد می‌زدم مرا به بیمارستان ببرند، اما مأموران فقط می‌خندیدند.»

به نوشته نشریه آلمانی‌زبان «اشترن» محور اصلی این گزارش بیش از ۲۰۰ گفت‌وگو با زندانیان و شهود و افراد ذی‌ربط است که از آغاز سرکوب اعتراض‌های مردم در ماه مارس ۲۰۱۱ تا امروز انجام شده است.

بیشتر کسانی که مورد گفت‌وگوی دیده‌بان قرار گرفته‌اند، مردان جوان بین هجده و سی و پنج ساله بوده‌اند، اما در بین آنها تعدادی قربانی خردسال و زنان و افراد مسن نیز وجود داشته‌اند.

بر اساس گزارش دیدبان حقوق‌بشر بد‌ترین شکنجه‌ها توسط چهار دستگاه امنیتی انجام شده که به مجموعه آن‌ها «مخابرات» می‌گویند. این دستگاه‌ها که غالباً مجزا از هم و سر خود عمل کرده‌اند، عبارتند از: اداره اطلاعات ارتش (شعبة المخابرات العسکریة)؛ اداره امنیت سیاسی (إدارة الأمن العام‎)؛ اداره کل امنیت (جهاز المخابرات العامة)؛ و اداره اطلاعات نیروی هوایی (إدارة المخابرات الجویة).

یکی دیگر از روش‌های شکنجه در سوریه که دیده‌بان حقوق بشر گزارش داده است

بنا به استانداردهای کمیته اروپایی منع شکنجه، یک سلول پنج در چهار که در مجموع فقط ۲۰ متر مربع مساحت دارد، جای پنج نفر است، اما در زندان شعبه ۲۹۱ دمشق ۷۰ نفر را در چنین سلولی حبس کرده بوده‌اند. یک قربانی به نام «حوزی» (Hawzi) ۴۰ روز در چنین سلولی بوده. به گفته او کسی در سلول نمی‌توانسته بخوابد و همه به هم تکیه می‌داده‌اند.

به گفته اوله سولوانگ (Ole Solvang) از مسئولان دیده‌بان حقوق بشر، سازمان‌های امنیتی، شبکه‌ای از مراکز شکنجه در سراسر سوریه ایجاد کرده‌اند. به گفته وی شناسایی و افشای مراکز شکنجه و انتشار نام رؤسای این مراکز وحشتناک به منظور پاسخگو کردن آنها صورت گرفته است.

بنا بر این گزارش، شکنجه در سوریه به طور سیستماتیک اعمال می‌شود و آشکارا یک سیاست دولتی است و از این لحاظ مصداق بارز جنایت علیه بشریت است.

دیده‌بان حقوق بشر با استناد به اسناد منتشر شده از تمام طرف‌های درگیر از جمله دولت سوریه، اتحادیه عرب، روسیه و چین، و شورای امنیت خواسته به حل این مشکل کمک کنند. دیده‌بان از جمله از روسیه خواسته که از حمایت بیشتر از حکومت اسد دست بردارد. همچنین از شورای امنیت سازمان ملل خواسته است که تحریم‌هایی علیه سوریه وضع کند تا به کشتار مردم خاتمه بدهد. به نوشته نشریه آلمانی‌زبان «اشترن» تعداد دقیق کشته‌شدگان معلوم نیست، چون حکومت از ورود ناظران بی‌طرف به سوریه جلوگیری می‌کند. اما مطابق تخمین سازمان ملل از آغاز سرکوب اعتراض‌های مردم در ماه مارس ۲۰۱۱ تا امروز دست‌کم ۱۲هزار نفر، که اکثرشان غیر نظامی‌ بوده‌اند، کشته شده‌اند.

همزمان با انتشار این گزارش مصاحبه‌ای از بشار اسد با روزنامه «جمهوریت» ترکیه منتشر شده که در آن اسد از سقوط هواپیمای ترک «صد در صد» اظهار تأسف کرده. اما هیچ‌جا از اظهار تأسف او نسبت به شکنجه مخالفان خبری نیست.

به گفته لاوروف وزیر خارجه روسیه که از پشتیبانان اصلی حکومت سوریه است، بشار اسد اشتباهاتی کرده، اما «نصیحت‌پذیر» است.

منابع:
فیلم شکنجه افراد در سوریه
گزارش کامل دیده‌بان حقوق بشر درباره شکنجه‌گاه های حکومت سوریه

سه ماه انفرادی خودش شکنجه است

Fri, 16 Dec 2011 02:05:41 +0000

گفت‌وگو با زینب علامه زاده خواهر روزنامه نگار زندانی امیرعلی علامه زاده

سراج الدین میردامادی

هفته گذشته خبری به نقل از یک روزنامه‌نگار زندانی به نام "امیرعلی علامه‌زاده" مبنی بر شکنجه وی در زندان، در برخی سایتهای خبری منتشر شد. علامه‌زاده در ملاقات با پدرش تنها توانست همین جمله را بدون توضیح بیشتر بگوید.

"رادیو زمانه" با "زینب علامه‌زاده"، خواهر این روزنامه‌نگار مصاحبه کرده است.

خانم علامه‌زاده، می‌شود در مورد وضعیت برادرتان که گفته شده تحت شکنجه بوده‌اند کمی توضیح دهید؟

سه ماه پیش بدون احضاریه و بدون هیچ خبری، یک روز صبح که داشتند از خانه بیرون می‌رفتند، آمدند و جلوی‌شان را گرفتند و ریختند داخل خانه. بعد هم ایشان را با خودشان بردند. الان سه ماه است که ما از وضعیت و شرایط برادرم هیچ اطلاعی نداریم. در این مدت هم ایشان سه ملاقات داشتند که در این ملاقات‌ها هم به ایشان و هم به پدر و مادرم گفته‌اند که نه چیزی از او راجع به اتهام و بازجویی‌هایش می‌پرسید و نه خودش حق دارد راجع به این قضیه صحبت کند.

ما هیچ اطلاعی از نوع بازداشت او، وضعیت‌ و شرایطش نداریم. فقط می‌دانم که سه ماه است به صورت غیر قانونی در انفرادی هستند. نه از اتهامش خبری داریم و نه این که برای چه الان سه ماه است ایشان در انفرادی هستند. اگر قرار بازداشت موقتی هم برای ایشان صادر شده، همه این‌ها غیرقانونی است و در آخرین ملاقات‌شان هم فقط در همین حد توانسته است به پدرم بگوید که مرا شکنجه کرده‌اند. همین. یعنی هیچ توضیح بیشتری نداده است و ما هیچ اطلاعات بیشتری از این نداریم که بخواهم به شما بگویم.

آیا ایشان وکیلی دارند که پرونده را ببیند یا نه؟

ایشان در تمام این مدت و در بازجویی‌ها و در ملاقات با بازپرس‌هایش اصلاً وکیل نداشته و از داشتن وکیل محروم بوده است. اجازه‌ داشتن وکیل را نداشته است. تازه ما دیروز توانستیم بعد از سه ماه برای ایشان وکیل بگیریم.

او در موقعی که بازداشت شد، دبیر سرویس دیپلماسی خبرگزاری ایلنا بود. آیا ایلنا در این زمینه پیگیری کرده است؟

نمی‌دانیم چرا در این مدت اجازه نداشته است که وکیل داشته باشد. پرونده‌اش را هم که بعد از دوماه و نیم از دادسرای کارکنان دولت که اصلاً محل اصلی رسیدگی به پرونده‌های مطبوعاتی است، منتقل کرده‌اند به دادسرای اوین که خود این کار هم غیر قانونی است

نه ایشان دبیر سرویس دیپلماسی ایلنا نبودند. قبل از این که ایلنا توقیف شود، ایشان دبیر دیپلماسی بودند. در این مدت اما نه، دبیر ایلنا نبودند.

آیا موقعی که دستگیر شدند فعالیت مطبوعاتی داشتند ؟

به طور رسمی جایی کار نمی‌کردند. نه.

خودتان در صحبت با مسئولان پرونده متوجه نشده‌اید که اتهام برادرتان چه بوده و به چه دلیلی بازداشت شده‌اند؟

الان سه ماه است که ایشان را برده‌اند. هیچکس به ما پاسخگو نیست. یعنی هیچکس به ما نمی‌گوید که به چه اتهامی ایشان را برده‌اند. در صورتی که حق قانونی و حق طبیعی ما است که این رابدانیم. ما هنوز نمی‌دانیم که اتهام ایشان چیست و اصلاً با چه مستند قانونی ایشان را که روزنامه‌نگار هستند با خود برده‌اند. سه ماه است که در انفرادی هستند و همه هم می‌دانند که انفرادی خودش نوعی شکنجه است. سه ماه بودن در انفرادی، بدترین شکنجه است.

نمی‌دانم با چه هدفی ایشان را برده‌اند که بعد از گذشت این همه مدت هیچ اطلاعی راجع به پرونده‌اش به ما نمی‌دهند. اصلاً ما نمی‌دانیم چرا در این مدت اجازه نداشته است که وکیل داشته باشد. پرونده‌اش را هم که بعد از دوماه و نیم از دادسرای کارکنان دولت که اصلاً محل اصلی رسیدگی به پرونده‌های مطبوعاتی است، منتقل کرده‌اند به دادسرای اوین که خود این کار هم غیر قانونی است. برای چه پرونده را از روند قانونی خودش خارج کرده‌اند؟ این برای همه‌ ما جای سئوال است.

آیا برادر شما وبلاگ‌نویس بودند و پیش از بازداشت در جای خاصی مطالبی می‌نوشتند، یا کار مطبوعاتی می‌کردند؟

نه، هیچکدام از این‌ها نبوده است.

آیا در ایام دهمین انتخابات ریاست جمهوری فعالیتی داشتند؟

خیر، اصلاً در این مدت کار نمی کرد.

آیا شما در خصوص روال پرونده، در خصوص نوع برخورد با برادرتان حرف دیگری دارید که بخواهید در این فرصت مطرح شود؟ فکر می‌کنید این شکنجه‌ای که برادرتان از آن در ملاقات با پدرتان گفته‌اند چه شکنجه‌ای بوده است؟ شکنجه‌ روحی بوده یا واقعاً شکنجه‌ جسمی صورت گرفته است؟

اولاً که من می‌دانم، همه هم می‌دانند که سه ماه در انفرادی بودن خودش شکنجه است. خودش شکنجه‌ روحی است. من نمی‌دانم که شکنجه‌ جسمی هم در کار بوده که ایشان بعد از این همه مدت گفته است یا نه. من واقعاً اطلاعی ندارم. تمام مدت هم من از وضعیت ایشان نگران و ناراحت بودم. می‌دانستیم که شرایطش عادی نیست. چون این‌همه مدت نگه‌اش داشته‌اند و آن هم در این وضعیت، و با این برخوردها... اصلاً هیچ کدام از این روال‌ها قانونی نبوده است. برای ما هم واقعاً سئوال است که با چه هدفی ایشان را برده‌اند؟ چرا از پرونده‌اش هیچ اطلاعی نمی‌دهند؟ چرا تا به حال اجازه نداشته وکیل داشته باشد؟ چرا در انفرادی نگهش داشته‌اند؟ با چه هدفی، برای چه پرونده‌اش را از دادسرای کارکنان دولت منتقل کرده‌اند به دادسرای اوین؟ اصلاً اینجا کسی جوابگوی ما نیست. پدر من از صبح می‌رود دم در اوین می‌ایستد تا آخر وقت، ولی کسی جوابگو نیست.

آیا می‌دانید قاضی شعبه‌ مربوطه در دادسرای اوین چه کسی است؟ آیا به آنجا مراجعه شده است؟

نه، ما هیچ اطلاعی نداریم. هیچ اسمی و هیچ اطلاعی نداریم. گفتم، کسی اصلاً جوابگوی ما نیست آنجا.

در پایان اگر نکته خاصی دارید لطفا مطرح کنید.

خواسته‌ی خانواده‌ من آزادی بدون شرط امیرعلی است که بدون گناه و به صورت غیر قانونی او را برده‌اند و بازداشتش کرده‌اند. همین بازداشت هم که مسلماً بازداشت موقت است، به صورت غیر قانونی است. خانواده‌ من خواستار این است که او حداقل از حق دادرسی عادلانه برخوردار باشد که تا به‌حال از آن محروم بوده است.

مهدی محمودیان: با دستبند و پابند به بیمارستان نمی‌روم

Maryam — Sat, 08 Oct 2011 16:15:36 +0000

مهدی محمودیان، روزنامه‌نگار زندانی سیاسی در نامه‌ای به عباس جعفری دولت‌آبادی، دادستان تهران نوشته است که با وجود وخامت حالش، با دستبند و پابند به بیمارستان نخواهد رفت و به این رفتار "غیرقانونی و غیر انسانی" تن نخواهد داد.

این عضو کمیته اطلاع رسانی جبهه مشارکت ایران اسلامی در نامه‌ای که امروز شنبه، ۱۶ مهرماه در سایت جنبش راه سبز (جرس) منتشر شده، نوشته است، در حالی که اجازه بستری شدن در بیمارستان پس از گذشت هفت ماه و از دست دادن بخشی از حجم ریه‌اش صادر شده، مسئولین زندان گفته‌اند که برای اعزام به بیمارستان باید به پا‌هایش پابند زده شود و هر یک از دستانش نیز به یک سرباز دستبند بسته شود.

بر اساس این نامه وی بر اثر شکنجه‌ دربند ۲۰۹ وزارت اطلاعات، دچار عفونت ریه شده و پس از حملات تنفسی در بند ۳۵۰ اوین، مسئولین بهداری زندان درخواست اورژانسی اعزام به بیمارستان را به دفتر دادستان ارسال کردند. با این درخواست هفت ماه بعد در مهر ماه ۱۳۸۹ موافقت شد و پزشکان اعلام کردند که او قسمت‌هایی از حجم ریه‌اش را به خاطر عدم رسیدگی به موقع از دست داده‌ و باید تا آخر عمر از اسپری برای تنفس استفاده کند.

مهدی محمودیان در ادامه این نامه با اشاره به اینکه در بهمن ماه ۱۳۸۹ "ده‌ها مرتبه و در مدت‌های طولانی دچار حملات عصبی و دچار بی‌هوشی و تشنج" شده‌ و تا کنون سه نفر از متخصصین بهداری زندان درخواست کردند تا برای "سی‌تی‌اسکن" مغز و انجام آزمایشات قلبی به بیمارستان خارج از زندان اعزام شود، می‌گوید که دادستان هفت ماه پس از شروع حملات عصبی و بی‌هوشی دستور اعزام به بیمارستان را داده است.

در بخشی از این نامه آمده است: "بیش از دو سال از محکومیت خود را گذرانده‌ام و حتی یک دقیقه هم به مرخصی نرفته‌ام و در بیش از ۲۰ ماه از این مدت حتی از حق تماس تلفنی نیز محروم بوده‌ام و به طور کاملا غیرقانونی و بدون هیچ حکم قضایی بیش از ۱۸ ماه است که به زندان رجایی‌شهر تبعید شده‌ام."

مهدی محمودیان بر اثر شکنجه‌ دربند ۲۰۹ وزارت اطلاعات، دچار عفونت ریه شده و به دلیل عدم رسیدگی به موقع قسمت‌هایی از حجم ریه‌اش را از دست داده‌ و باید تا آخر عمر از اسپری برای تنفس استفاده کند، وی همچنین در بهمن ماه ۱۳۸۹ ده‌ها مرتبه دچار "حملات عصبی و دچار بی‌هوشی و تشنج" شده‌ است

مهدی محمودیان ۲۵ شهریور ۱۳۸۸ در پی وقایع پس از انتخابات ریاست جمهوری در ایران بازداشت شد. دادگاه انقلاب وی را به پنج سال حبس تعزیری و محرومیت روزنامه‌نگاری محکوم کرده است.

این روزنامه‌نگار یکی از افرادی بود که در انتشار اسامی کشته‌شدگان وقایع انتخابات و فیلمی که گفته می‌شد حاوی تصاویری از "دفن پنهانی و دسته جمعی کشته‌شدگان وقایع انتخابات در قطعه ٣۰٢ بهشت زهرا است" مشارکت داشت.

وی شهریور ماه سال جاری با نوشتن نامه‌ای خطاب به آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران وضعیت "نامناسب" زندان رجایی‌شهر و "شکنجه" زندانیان در این زندان را شرح داده بود.

مهدی محمودیان پس از انتشار این نامه به سلول انفرادی منتقل شد و در یکی از ملاقات‌ها به مادر خود در یکی از ملاقات‌ها گفته بود که مامورین امنیتی به او گفته‌اند: "نمی‌گذاریم کسی که به رهبر نامه می‌نویسد از این‌جا زنده خارج شود."

اعتراض مدافعان حقوق بشر به محکومیت حکم اعدام کشیش مسیحی

Tue, 04 Oct 2011 23:53:07 +0000

جمعی از فعالان حقوق بشر ایرانی در اعتراض به بازداشت، شکنجه و حکم اعدام برای یوسف ندرخانی، به جرم مسیحی شدن بیانیه ای منتشر کرده اند.

این بیانیه با شرحی از شکنجه های یوسف ندرخانی آغاز شده است: " یوسف ندرخانی را به جرم گرویدن به آیین مسیحیت به زندان و سپس سلول انفرادی می‌افکنند تا از باور خود دست بشوید و هنگامی که با مقاومت او روبه‌رو می‌شوند، او را به بیمارستان روانی می‌فرستند تا روانش را پریشان کنند. اما مقاومت او موجب می‌شود که این بار همسر بی گناهش را به گروگان بگیرند تا او لاجرم میان ایمان خود و جان عزیزش یکی را برگزیند. و اکنون که آین تیرها جملگی به سنگ خورده است، دژخیمانش برای او که به پای باورش استوار ایستاده است، چوبه دار برپا کرده اند."

تفتیش عقاید در قانون

در این بیانیه با اشاره به اصل ۲۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آمده است : "تفتیش عقاید ممنوع است و هیچکس را نمی‌توان به صرف داشتن عقیده ای مورد تعرض و مؤاخذه قرار داد."

همچنین مطابق مادّه ۱۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر هم که دولت جمهوری اسلامی نسبت به آن متعهد است، هر شخصی حق دارد از آزادی اندیشه، وجدان و دین بهره مند شود. این حق مستلزم آزادی تغییر دین یا اعتقاد، و همچنین آزادی اظهار دین یا اعتقاد، در قالب آموزش دینی، عبادتها، و اجرای آیین ها و مراسم دینی به تنهایی یا به صورت جمعی، به طور خصوصی یا عمومی است.

مادّه ۱۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر، هر شخصی حق دارد از آزادی اندیشه، وجدان و دین بهره مند شود. این حق مستلزم آزادی تغییر دین یا اعتقاد، و همچنین آزادی اظهار دین یا اعتقاد، در قالب آموزش دینی، عبادتها، و اجرای آیین ها و مراسم دینی به تنهایی یا به صورت جمعی، به طور خصوصی یا عمومی است

امضا کنندگان این بیانیه براین باورند که رفتار خشونت آمیز، غیرانسانی، و ناعادلانه دستگاه قضایی جمهوری اسلامی با یوسف ندرخانی مصداق بارز نقض حقوق بشر و ناقض کرامت انسانی ایشان به عنوان شهروند محترم جامعه ایرانی است و اینگونه رفتارهای خشونت بار و تبعیض آمیز علاوه بر آنکه موجب رسوایی بیشتر نظام حقوقی و قضایی حاکم بر جمهوری اسلامی می شود، وجدان اخلاقی و انسانی جامعه ایرانی را نیز عمیقاً جریحه دار می کند، و اینک همگان را حیرت زده از میزان بی مروّتی و بی انصافی حاکم بر ذهنیت حاکمان نظام جمهوری اسلامی با این پرسش اخلاقی ساده اما تکان دهنده روبه‌رو می کند که چگونه ممکن است کسانی تا به این پایه نسبت به اساسی ترین حقوق یک انسان دیگر بی اعتنا باشند و روح شان از این همه ظلم و رنج مضطرب و مشوّش نشود؟

تناقض با اصل دین‌داری

این بیانیه همچنین به تناقضهای برخورد با این فرد تغییر دین داده با مبانی دینی اسلامی پرداخته و نمونه هایی از این تناقض را مثال زده است: " شگفت آن است که آزادی و امنیت آقای ندرخانی را به نام دینی ستانده اند که به صراحت اکراه در امر دین را نکوهش می کند(قرآن کریم، بقره، آیه ۲۵۶)، و بر مؤمنان تکلیف می کند که میان پیامبران الهی فرقی ننهند (بقره، ۲۸۵). تن و روح او و عزیزانش را به نام دینی می آزارند که گوهر پیام تمامی پیامبران الهی را در اصل واحد می داند و به صراحت کسانی را که به خداوند و روزبازپسین ایمان دارند و اهل نیکوکاری هستند، خواه مسلمان، خواه یهودی، و خواه مسیحی، از بیم و اندوه ایمن می داند (بقره ۶۲).

در بخش دیگری از این بیانیه با اشاره به یکتاپرستی همه ادیان به پرهیز از خشونت اشاره شده و آمده است : " به پیروان خود توصیه می کند که با پیروان ادیان الهی دیگر بر سر کلمه مشترکی که میان ایشان است تأکید ورزند و بر آن مبنا در کنار یکدیگر بایستند (آل عمران، ۶۴)، و با یکدیگر نه به زبان خصومت و خشونت که به شیوه پسندیده گفت و گو کنند (عنکبوت ۴۶). و نیز به پیروان خود می آموزد که سخن شان با پیروان دیگر ادیان الهی جز این نباشد که به آنچه بر ما و به آنچه بر شما نازل شده ایمان آورده ایم، و خدای ما و خدای شما یکی است و ما همه فرمانبردار اوییم." (عنکبوت، ۴۶)."

دین گریزی

فعالان حقوق بشر معترض به شرایط این ایرانی تازه مسیحی شده با طرح یک سوال بیانیه خود را چنین ادامه داده‌اند: " آیا گرویدن یوسف ندرخانی به آیین مسیحیت و ستایش خدای یگانه در خلوت و پراکندن پیام عشق عیسی در جلّوت پایه های استوار آیین اسلام را به لرزه می افکند، یا خشونت کور و تعصب آمیزی که به نام مسلمانی بر یوسف ندرخانی و خانواده اش نثارمی کنند؟ آیا خروج از یک آیین الهی و ورود به یک آیین الهی دیگر پایه های اسلام را سست می کند، یا عملکرد کسانی که در ردای مسلمانی رنج انسانها را به هیچ می انگارند و از دین دکان تزویری برای کسب ثروت و قدرت می گشایند؟

آیا کارنامه کسانی که به نام دین با چکمه پا در اشک و خون مظلوم زدند تا از نردبام قدرت بالا روند، ایمان خلق مسلمان را برباد می دهد یا ایمان حلقه کوچکی از انسانهای دردمند که پاسخ عطش معنوی خود را در پیام عیسای روح الله یافته اند؟ آیا سکوت تأیید آمیز آن دسته از مراجع تقلیدی که از برابر این گونه بی عدالتی ها بی اعتنا می گذرند جامعه را از دین می رماند و بر دین گریزی نسل جوان می افزاید، یا پرستش پروردگار یکتا ولی این بار در بستر آیین عیسی؟

آیا خروج از یک آیین الهی و ورود به یک آیین الهی دیگر پایه های اسلام را سست می کند، یا عملکرد کسانی که در ردای مسلمانی رنج انسانها را به هیچ می انگارند و از دین دکان تزویری برای کسب ثروت و قدرت می گشایند؟

آین بیانیه با باراز همدردی با ندرخانی به این شرح پایان یافته است: "ما، جمعی از پیروان آیین محمّد پاک، ایمان یوسف ندرخانی را به خدای یگانه و پایبندی او را به پیام عشق و ایثار آیین عیسای پاک به دیده احترام می نگریم، و پایداری او را در راه عقیده اش می ستاییم، و خود را در رنج او و عزیزانش، و نیز تلخکامی هم کیشان اش شریک می دانیم.

ما به عنوان جمعی مسلمان بر خود فرض می دانیم که از بی مروّتی و بی عدالتی ای که به نام اسلام در حقّ او و عزیزانش روا داشتند، تبرّی بجوییم، و امید می بریم که در فردای ایران، پیروان تمام ادیان و صاحبان تمام عقاید بتوانند در کنار یکدیگر بر مبنای احترام متقابل و با بهره مندی از حقوق انسانی و شهروندی برابر، زندگی مسالمت آمیز و کریمانه ای را سامان دهند، و با مهر و ادب زخمهای عمیق این روزگار تلخ را آرام آرام التیام بخشند، و برای آبادانی ایران و بهروزی نسلهای آینده این سرزمین دوشادوش هم بکوشند."

این بیانیه را ۱۴ نفر از فعالان حقوق بشر امضا کرده اند که اسامی آنها بدین ترتیب است:علی افشاری، عبدالعلی بازرگان، رضا بورقانی، فاطمه حقیقت جو، رضا علیجانی، مصطفی رخ صفت،سهراب رزاقی،معصومه شفیعی، شیرین عبادی، حسین کمالی، اکبر گنجی، یاسر میردامادی، آرش نراقی، حسن یوسفی اشکوری

تجربه‌های یک پناهجوی ایرانی در ترکیه

arezoo — Fri, 23 Sep 2011 13:21:48 +0000

pantea.bahrami@yahoo.com

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی- بیش از چهارهزار پناهجوی ایرانی هم اکنون در ترکیه به سر می‌برند. آمار دقیقی از ایرانیانی که به صورت غیر قانونی و یا با پرونده بسته در این کشور زندگی می‌کنند وجود ندارد. سعید پورحیدر یکی از پناهجویانی است که هشت‌ماه است به ترکیه آمده و تقاضای پناهندگی اش در کمیساریای عالی سازمان ملل در آنکارا قبول شده است، اما تا زمانی که به کشور سوم فرستاده شود، باید در ترکیه بماند.

آقای پورحیدر، فارغ‌التحصیل رشته روزنامه‌نگاری دانشگاه علامه طباطبایی است. او وبلاگ‌نویسی با دوازده سال سابقه کار روزنامه‌نگاری است و اکنون در شهر نیده ترکیه با همسر و دختر خردسالش زندگی می‌کند و در سایت‌های مختلف فارسی‌زبان قلم می‌زند.

تجربه زندان

سعید پورحیدر دوبار قبل از دهمین انتخابات ریاست جمهوری و دوبار پس از آن بازداشت شده است. او درباره این دستگیری‌ها می‌گوید: "زندان برای من دو تجربه متفاوت بود. یکی سلول انفرادی که تجربه متفاوتی را در بر داشت و دومی تجربه حضور در بند ۳۵۰ اوین یعنی بند عمومی که هرکدام شرایط و فضای خودشان را دارند و بیشتر سختی‌ها، عذاب‌ها و فشارها که به یک زندانی وارد می‌شود، در سلول انفرادی است. در زندان اوین دو بند انفرادی متعلق به وزارت اطلاعات وجود دارد، بند ۲۰۹ و ۲۴۰. بند ۲۴۰ بعد از حوادث انتخابات به وزارت اطلاعات واگذار شد. بند ۲ـ الف سپاه که به مراتب به نظر من بدتر از بند ۲۰۹ و ۲۴۰ است، تحت نظر سپاه عمل می‌کند. با توجه به تجربیات و خاطراتی که دوستان از بند ۲ـ الف تعریف می‌کردند، خیلی بدتر از بند ۲۰۹ و ۲۴۰ است که متعلق به وزارت اطلاعات است. چون بند ۲ـ الف اولاً زیر نظر سازمان زندانها نیست و هیچ نظارتی روی آن نمی‌شود. بازجویی‌هایی که در بند ۲ـ الف انجام می‌شود و مایلم به آن اشاره کنم، کاملاً متفاوت از شیوه‌های بازجویی وزارت اطلاعات است. تفاوت بازجوهای سپاه با بازجوهای وزارت اطلاعات چیست؟ بازجوی وزارت اطلاعات یک کارمند وزارت اطلاعات است که حقوق ماهیانه می‌گیرد برای یک کار مشخص. کار وی بازجویی است برای رسیدن به اعتراف به مطلب خاصی. در نتیجه او از شیوه‌های بازجویی استفاده می‌کند."

آقای پورحیدر با تاکید بر این که در بند ۲ـ الف سپاه، بازجوها مانند بازجوهای سایر قسمت‌های زندان نبودند توضیح می‌دهد: "آنجا هدف فقط اعتراف‌گیری نیست. بازجوهای سپاه البته با آن چیزهایی که ما درباره بازجوهای دهه شصت شنیده‌ایم خیلی فرق داشتند، ولی همچنان در بند ۲ـ الف سپاه یکسری بازجوهایی هستند که خطرناکند. اینها بازجویی را به عنوان یک ابزار مقدس می‌دانند، برای بردن صواب می‌دانند. این بازجوها برای‌شان مهم نیست که متهم صرفاً فقط اعتراف کند. آنان زندانی را شکنجه می‌کردند برای بردن صواب.

این شیوه در بندهای وابسته به وزارت اطلاعات، کمتر بود. این تفاوتی بود که بین بند ۲ـ الف سپاه و بند ۲۰۹ و ۲۴۰ بود. هیچ نظارتی هم روی بند ۲ـ الف سپاه انجام نمی‌شود و در کل وضعیت خیلی غیر استانداردی آنجا در سلول‌ها و بازجویی‌ها وجود دارد. آن‌ها را به مدت طولانی آنجا نگه می‌داشتند. شکنجه‌های خیلی غیر معمول روحی و روانی و جسمی را آنجا انجام می‌دادند. بازجویی‌های من در قبل و بعد از انتخابات خیلی متفاوت بود. قبل از انتخابات چون در شهرستان بودم، این بازجویی‌ها خیلی سبک‌تر بود. در حد پرسیدن چند سئوال یک یا دو سه جلسه بازجویی برگزار شد.

در تهران بعد از انتخابات اما با این نگاهی که به زندان داشتم فکر می‌کردم که در تهران هم بند ۲۰۹ و ۲۴۰ همینطور است که پیش از آن در شهرستان دیده بودم... اما بعد دیدم نه، اوضاع خیلی متفاوت است. خیلی فرق می‌کرد. یعنی یک تجربه جدیدی برایم بود. بازجویی‌های خیلی طولانی مدت داشتم. مثلاً اولین جلسه بازجویی‌ام یازده ساعت طول کشید و بازجویی‌ها اکثراً شبانه بودند. یعنی هنگامی که زندانی خسته است و موقع استراحت و خوابش است، او را برای بازجویی می‌بردند. این یک فشار عصبی به زندانی وارد می‌کرد. آن لحظه‌، زندانی خوابش می‌آمد و می‌خواست که زودتر جلسات بازجویی تمام شود و به سلولش برگردد. بازجو درست زمان خواب و استراحت او را به اتاق بازجویی می‌کشاند و به این ترتیب هدف همکاری با بازجو بود.

ازجمله شیوه‌های بازجویی که استفاده می‌کردند، شکنجه‌های روحی ـ روانی یا شکنجه‌های جسمی بود. من این تجربه‌ها را قبلاً نداشتم. درست است که برایم کمی سنگین بود، اما سعی‌ام براین بود که حداکثر مقاومت را داشته باشم که خوشبختانه بار اول بازداشتم ۳۱ روز بیشتر طول نکشید و هفت، هشت جلسه بازجویی بود و تا آنجایی که در توانم بود، توانستم مقاومت کنم.

دو ارگان موازی

در دهه شصت دادستانی و سپاه دو ارگان موازی بودند. اگر دادستانی بی‌محابا و حتی به‌طور اتفاقی دست به دستگیری فعالان سیاسی می‌زد، سپاه بسیار برنامه‌ریزی‌شده عمل می‌کرد. بسیاری از نیروهای سیاسی از چپ و مذهبی ماه‌ها در تور سپاه بودند و سپاه آن‌ها را تحت نظر داشت. بعد تور را جمع می‌کرد و بخشی از افراد تشکیلات را دستگیر می‌کرد.

سعید پورحیدر درباره فعالیت این ارگان‌ها پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال ۸۸ می‌گوید: "من در بند ۲ـ الف سپاه نبودم، اما دوستانی داشتم، چندتا هم اتاقی داشتم که در آنجا بودند و خیلی تجربیات بد و خاطرات وحشتناکی را از آنجا تعریف می‌کردند. هیچ حساب و کتابی نداشت. گاهی مرجع بازداشت کننده یک زندانی وزارت اطلاعات بود. گاهی نهادهای موازی امنیتی که در ایران وجود دارند و هرکدام برای خودشان کار می‌کنند و بخش اطلاعاتی خودشان را دارند. بسیج کار خودش را می‌کند، وزارت اطلاعات کار خودش را انجام می‌دهد، حفاظت اطلاعات قوه قضاییه نیز کار خودش را می‌کند.

این‌ها نهادهای موازی هستند و هیچ تصمیم خاصی وجود ندارد که تو را کجا ببرند. اگر مرجع بازداشت‌کننده، سپاه بود، فرد منتقل می‌شد به بند ۲ـ الف سپاه و اگر وزارت اطلاعات کسی را بازداشت میکرد، او را به بند ۲۰۹ یا بند ۲۴۰ می‌بردند.

حداقلش این است که بعد از انتخابات قوه قضاییه در عمل هیچ‌کاره بود و این وزارت اطلاعات و سپاه بودند که تصمیم می‌گرفتند چه کسی را بازداشت کنند، برای چه کسی، چه حکمی را در نظر بگیرند. در اصل قاضی‌ها مأمور ابلاغ حکم بازجوها بودند، اما آنان هیچ نقشی نداشتند. وقتی دادگاه‌های یک دقیقه‌ای برگزار می‌شود، مشخص است که از قبل همه‌چیز تعیین شده است که برای کدام زندانی چه حکمی را وزارت اطلاعات در نظر گرفته است. احکام از قبل مشخص بود.

موارد زیادی ما داشتیم که بازداشت انجام می‌شد، بدون این که از دادستانی حکمی باشد. وزارت اطلاعات خودش شخصاً اقدام می‌کرد یا ماموران سپاه خودشان رسماً اقدام به بازداشت می‌کردند، بدون این که اصلاً دادستانی در جریان باشد یا حکمی را صادر کرده باشد. من فکر می‌کنم که بعد از انتخابات در عمل قوه قضاییه هیچ نقشی نداشت و دادستانی هیچ نقشی را ایفا نمی‌کرد، اما در نهایت این دادستانی بود که باید پاسخگوی کارهای وزارت اطلاعات و سپاه می‌شد.

از نظر قانونی توضیحاتی قرار بود درباره زندانیان به تمامی رسانه‌ها، خبرنگاران و افکارعمومی در ایران داده شود. این جا این دادستان بود که می‌آمد و نقش خود را بازی می‌کرد."

سعید پورحیدر: من به فکر این بودم که چندسال دیگر وقتی تمام این اوراق قرار است گذاشته شود توی موزه، دخترم برنگردد به من بگوید: بابا بازجوی تو سواد نداشت، تو چرا جواب دادی بهش؟

دندان‌های شکسته در بازجویی

چند دندان سمت چپ بالای سعید پورحیدر در بازجویی‌های پس از انتخابات شکسته شده است: "این یادگار یکی از آن جلسات بازجویی پس از انتخابات ۸۸ بود. در جلسات بازجویی یکی از تفریحات زندانیان سیاسی سربه‌سر گذاشتن بازجوها بود. واقعاً بعضی از بازجوها از نظر سواد و دانش و شعور خیلی پایین بودند و این نوعی توهین محسوب می‌شد به بچه‌های زندانی سیاسی که چنین آدم بی‌سوادی بخواهد با اینها بحث کند. خیلی از دوستان اینها را دست می‌انداختند. آخر و عاقبت دست انداختن این بازجوها برای من هم در یکی از همین جلسات بازجویی، عصبانی شدن آنها و شکسته شدن دندان‌هایم بود.

داستانش از این قرار بود که بازجو آمد از من پرسید، در کدامیک از اغتشاش‌های تهران حضور داشتی؟ گفتم اگر منظورت از اغتشاشات، گردهمایی‌ها و تظاهرات است که در همه‌شان حضور داشتم. گفت پاشو، پس باید این را مکتوب کنیم و بنویسیم. برداشت برای من روی برگه بازجویی سئوالی را نوشت. او نوشت: در کدامیک از اختشاشات تهران حضور داشتی؟ اغتشاش را با خ نوشته بود که یک غلط املایی بود. من هم در جواب نوشتم: در هیچکدام. او ناگهان عصبانی شد و شروع کرد ناسزا و فحاشی کردن، که مگر ما مسخره تو هستیم. مگر تو همین الان نگفتی که در همه‌شان بودی، پس چرا اینجا نوشتی در هیچکدام؟ گفتم والا اگر منظورتان اغتشاش است، من در همه اغتشاش‌ها بودم، اما در هیچ اختشاشی حضور نداشتم. او عصبانی شد و شروع کرد فحاشی کردن و از پشت موهای من را گرفت و سرم را به دسته صندلی کوبید و چندبار هم به دیوار زد. این بازجوی بد من بود. این کسی بود که نقش پلیس بد را بازی می‌کرد. من در حالی که سه، چهارتا دندان در دهانم شکسته بود و از دهانم خون می‌آمد و درد خیلی شدیدی داشتم، همان‌جا در اتاق بازجویی مرا رها کرد تا یکساعت. بعد یک بازجو دیگر آمد که تا حدودی رفتارش انسانی‌تر نسبت به بازجو قبلی بود. به من گفت چه کار کردی با این همکارمان، خیلی عصبانی است. چه بهش گفتی؟ داستان را تعریف کردم. حالا داشتم به زور صحبت می‌کردم.

گفتم، والا داستان از این قرار است. ایشان به من می‌گوید در کدام اغتشاش بودی، بعد می‌نویسد اختشاش. گفت، خب حالا همکارمان خسته بود و یک چیزی را اشتباه نوشته، اشکالی نداره. گفتم، نه! درست است که اشکالی ندارد، ولی من بیشتر به فکر خودم بودم. گفت چرا به فکر خودت بودی؟ منظورت چیه؟ گفتم: من به فکر این بودم که چندسال دیگر وقتی تمام این اوراق قرار است گذاشته شود توی موزه، دخترم برنگردد به من بگوید: بابا بازجوی تو سواد نداشت، تو چرا جواب دادی بهش؟ گفت: مگر قرار است ما اینها را بگذاریم توی موزه؟ گفتم: نه شما قرار نیست بگذارید توی موزه. رژیم بعدی که سر کار بیاید، شما بالاخره چند سال دیگر می‌روید، مثل رژیم گذشته که شما اسناد آن دوران را گذاشتید، یک کسی هم می‌آید این اسناد شما را می‌گذارد. گفتم: من بیشتر توی آن فکر بودم. به فکر بیشتر خودم بودم که چه جوابی باید به دخترم بدهم.

وقتی این را گفتم، این بازجوی خوب هم خیلی عصبانی شد و گفت تو انگار آدم بشو نیستی. من بروم همان همکار قبلی‌مان را صدا بزنم بیاید. بعد مرا برگرداندند توی اتاق و فقط دوتا قرص مسکن به من برای این وضع دندانم دادند، تا سه‌روز. بعد از سه‌روز مرا بردند بهداری که به وضع دندانم رسیدگی کنند، که نکردند."

ترک ایران و پناهجویی در ترکیه

سعید پورحیدر از فعالان سیاسی پس از دریافت پنج سال حکم با قید وثیقه آزاد شد و در این فاصله خود را به ترکیه رساند. وی در این زمینه می‌گوید: "سال ۲۰۱۱ بعد از این که پنج سال حکم زندانم در دادگاه تجدید نظر استان تهران تأیید شد، به ناچار از کشور خارج شدم و خودم را به ترکیه رساندم، به دفتر کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان خودم را معرفی کردم. الان حدوداً هشت‌ماه است که در ترکیه هستم.

ترکیه مناسب‌ترین گزینه برای من بود و از آنجا که به صورت غیر قانونی از کشور خارج شدم. نزدیک‌ترین جا ترکیه بود. با چند نفر از دوستانم تحقیق اولیه کرده بودم که کجا خوب و بهتر هست. مثلاً گزینه‌هایی مثل عراق و ترکیه وجود داشت و یا این که مستقیم خودت را به آن کشور مقصد برسانی. خیلی‌ها این کار را می‌کنند و می‌روند مستقیماً به کشور مقصد. در این مدتی که اینجا بودم و با خیلی از دوستان صحبت کردم، با کسانی که به عراق رفته بودند یا افرادی که به‌طور مستقیم به کشور سومی رفتند صحبت کردم. تجربه این را می‌گوید که بهترین جا برای اقدام به پناهندگی، برای کسانی که ناچاراً از کشور خارج می‌شوند، همین ترکیه است.

اگر پناهجویی واقعاً جانش در خطر باشد و بتواند سازمان ملل را قانع کنند که اگر به ایران برگردند جان‌شان در خطر است و مسائلی برای‌شان اتفاق می‌افتد، در همین ترکیه کارشان به راحتی و سریع‌تر انجام می‌شود و می‌توانند به کشور سومی بروند. اما به‌هرحال زندگی پناهجویی مشکلات خاص خودش را دارد. به‌ویژه برای کسانی که با خانواده می‌آیند، بچه دارند. یا دختران مجرد. پسران مجرد هم سختی‌هایی دارند، اما مشکلات آنان کمتر از دختران مجرد و خانواده‌ها است. اینجا در ترکیه هیچ امکانات و خدماتی به پناهجوها تعلق نمی‌گیرد. از طرف سازمان ملل هیچ حمایتی نمی‌شود. در صورتی که به پناهجویانی که عرب هستند، کمک مالی هم می‌شود، اما عرب‌ها را هیچ‌وقت در شهری که ایرانی‌ها هستند نگه نمی‌دارند، چون به آنها کمک مالی می‌کنند.

به ایرانی‌ها نمی‌دانم به چه دلیل کمکی نمی‌شود که هیچ، پولی هم از آنها می‌گیرند به‌عنوان پول خاک که این هم باز یک چیز سلیقه‌ای است. یعنی بعضی شهرها می‌گیرند و بعضی شهرها نمی‌گیرند. مبلغی هم که می‌گیرند باز مبلغ واحد و مشخصی نیست. این پول خاک هم برای بعضی‌ها، مثلاً برای کسانی که دو، سه یا چهار سال اینجا مانده‌اند، اگر این پول خاک را ندهند، پلیس ترکیه اجازه خروج به آنها نمی‌دهد و مبلغش اگر جمع شود در مدت چندسال، برای بعضی‌ها واقعاً پرداخت‌اش مشکل است و با مشکل مواجه می‌شوند. چون باید هزینه‌های زندگی را اینجا خودشان تامین کنند. خانه بگیرند برای خودشان و هزینه‌های خورد و خوراک، اجاره خانه، پول آب، برق، گاز، تلفن، اینترنت و خیلی از مسائل ریز و درشت دیگر نیز هست که شرایط زندگی پناهندگی را تا حدودی سخت می‌کند."

تصاویر:

همه نقاشی‌ها اثر سودابه اردلان و "یادگار" تجربه شخصی این هنرمند از دوران زندانی‌شدنش به عنوان یک زندانی سیاسی است.

نهادهای غيردولتی تونس: شکنجه زندانيان ادامه دارد

Fri, 23 Sep 2011 12:23:41 +0000

نهادهای غيردولتی تونس اعلام کرده‌اند که پس از سرنگونی حکومت بن علی، شکنجه زندانيان همچنان ادامه دارد.

به گزارش تارنمای روزنامه لوموند فرانسه، پس از اعتراضات مردمی در تونس و فرار بن علی، رهبر اين کشور در روز ۱۴ ژانويه ۲۰۱۱ (۲۴ دی‌ماه ۱۳۸۹)، زندانيان و به‌ويژه زندانيان سياسی آزاد شده، از شکنجه‌های در زندان‌ها سخن گفته‌اند.

آن‌ها از دستبند قپانی، شلاق، دوش آب سرد، محروميت از خواب و توهين در زندان‌های بن علی گفته‌اند.

بنا به اين گزارش فابين، پسر ۲۹ ساله فرانسوی که به اتهام در اختيار داشتن و قاچاق مواد مخدر در سال ۲۰۰۸ در تونس دستگير شده بود يکی از افرادی است که مورد شکنجه قرار گرفته است.

راضيه نصراوی، وکيل وی گفت با وجود اعترافاتی که اين جوان کرده بود «بازجوها در بازجويی به او سيلی زدند، لخت‌اش کردند؛ دست‌های او را از پشت بستند و همراه با تهديد به مرگ بر پاها و ران‌های او ضربه‌هايی کوبيدند.»

خانم نصراوی که مدير انجمن مبارزه با شکنجه در تونس است افزود: «آن‌ها بر زانوهای فابين شوک الکتريکی وارد کردند، ناخن‌های او را کشيدند و از او که لخت بود فيلم‌برداری کرده و وی را تهديد به تجاوز کردند.»

به گفته خانواده فابين، وی پس از پنج روز بازداشت و شکنجه با دخالت کنسولگری فرانسه از زندان مرناقيه در نزديکی شهر تونس، آزاد شد. فابين به‌هنگام آزادی با امضای برگه‌ای به زبان عربی، بدون آن‌که مترجمی داشته باشد به گناهانی که نکرده بود اعتراف کرد.

فدراسيون بين‌المللی جامعه‌های حقوق بشر در گزارشی که در ماه ژوئيه سال جاری منتشر ساخت نگرانی خود را از «خطر تکرار چنين شيوه‌هايی، حتی در مقياسی فراتر از جنايات گذشته دوران رژيم سرنگون‌شده» ابراز داشت

انجمن مبارزه با شکنجه در تونس معتقد است که چنين رفتارهايی که به‌شکل گسترده در حکومت بن علی متداول بود امروز نيز همچنان ادامه دارد.

فدراسيون بين‌المللی جامعه‌های حقوق بشر (FIDH) در گزارشی که در ماه ژوئيه سال جاری منتشر ساخت نگرانی خود را از «خطر تکرار چنين شيوه‌هايی، حتی در مقياسی فراتر از جنايات گذشته دوران رژيم سرنگون‌شده» ابراز داشت.

ناوی پيلای، کميسر عالی حقوق بشر سازمان ملل که ماه ژوئيه گذشته نخستين دفتر شمال آفريقای شورای حقوق بشر سازمان ملل را در شهر تونس افتتاح کرد، گفت نسبت به ادامه چنين اعمالی «نگران و غمگين» است.

انجمن آزادی و عدالت که در تونس به دليل فعاليت‌هايش در پشتيبانی از زندانيان سياسی شهرت دارد در ۱۹ ماه اوت سال جاری کنفرانسی در زمينه شکنجه در تونس برگزار کرد.

اين نهاد مدنی با وجود فشارهای حکومت سابق همچنان به فعاليت ادامه داده و اعتماد عمومی را نسبت به استقلال خود حفظ کرده است.

ايمان تريکی، مدير اين انجمن دو نمونه تکان‌دهنده از شکنجه‌ در زندان‌های تونس را در اين کنفرانس افشا کرد.

نمونه نخست مربوط به جوانی به نام صلاح‌الدين جلسی بود که در سال ۲۰۰۳ در سن ۱۸ سالگی بازداشت و مورد شکنجه و تجاوز جمعی مأموران حکومتی قرار گرفت.

صلاح‌الدين جلسی در اين کنفرانس حضور داشت و با بازگويی شکنجه‌هايی که بر وی رفته بود حاضران را متأثر کرد. وی گفت که پس از انقلاب گروهی فيلم تجاوز جمعی مأموران به وی را در سطح وسيعی منتشر کرده‌اند.

نمونه ديگری که انجمن آزادی و عدالت ارائه کرد، قتل انيس عمرانی در روز ۱۵ اوت سال جاری بود.

مسئولان وزارت کشور تونس اعلام کردند که عمرانی دچار افسردگی بود و به همين خاطر خود را از بالکن به پايين پرتاب کرد اما در شبکه فيس‌بوک فيلمی منتشر شد که نشان می‌داد يک مأمور امنيتی در حين تظاهرات مردم به روی وی شليک کرده و او را به‌طرز خشونت‌باری به گوشه‌ای برده است.

شاهدان عينی از حضور انيس عمرانی در تظاهرات اعتراضی سخن گفته‌اند.

هشام مدب، سخنگوی وزارت کشور تونس که در اين نشست حضور داشت از اين سخنان بر‌آشفت و ضمن دفاع از عملکرد دولت گفت وزارت کشور نشستی را در پاسخ به کنفرانس انجمن آزادی و عدالت برگزار خواهد کرد.

وزارت کشور تونس چنين اعمالی را «بازمانده از رژيم گذشته» می‌خواند و تأکيد می‌کند که چنين منش‌ها و رفتارهايی از امروز به فردا و يک شبه تغيير نمی‌کنند.

يکی از مسئولان وزارت کشور نيز گفته است: «چيزی که امروز شاهد آن هستيم ربطی به شکنجه در تعريف کلاسيک آن ندارد. بايد ميان شکنجه و رفتار خشونت‌بار تفاوت قائل بود.»

ببخشید که نمی‌بخشم! نامه سرگشاده به پسر لاجوردی

nikfar — Wed, 14 Sep 2011 07:22:58 +0000

آرش جودکی

آرش جودکی − میان هوادرانِ پرهیز از خشونت، آنان که «آشتی ملی» را پیش چشم دارند، «بخشایش» را هم راهکار رسیدن به آن می‌دانند، و با همسنگ گرفتنِ دو پدیده‌ی ناهمگون ـ خشونتی که از افراد یا گروه‌های اجتماعی سر می‌زند و خشونتی که از سوی حکومت اداره و اعمال می‌شود ـ امید گشایش آینده‌ای نو را در پرتو دگرگونی فرهنگ خشونت می‌بینند، فرهنگی که در گسترشش هم دستگاه حکومتی و هم شهروندان را مسئول می‌خوانند.

در این نوشته، از یکسو به نقشی که حکومت جمهوری اسلامی با تهی کردن عدالت از مفهومش در گسترش خشونت ایفا کرده است پرداخته‌ام و از سوی دیگر کشمکشِ آشتی‌نا‌پذیرِ درونیِ هر جامعه‌ای بر سر فرمان و فرمان‌دهی را، از خلال مفهوم شهروندی یادآوری کرده‌ام. این‌همه در قالب نامه‌ای به احسان لاجوردی، پسر اسدالله لاجوردی. چون نمی‌توان خواهان دگرگونی بنیادی دستگاه و منطق دادگستری بود و بعد یک طرفه و تنها به قاضی رفت.

نامه سرگشاده به پسر لاجوردی

آقای احسان لاجوردی،

نقش به جا مانده از پدرتان در حافظه جمعی به گونه‌ای است که تا پیش از انتشار پاسخ شما به مجید انصاری نمی‌دانستم یا نمی‌خواستم بدانم که او پسری هم داشته است. چون از بس در زندگی‌اش تخم مرگ کاشته بود که خیال بستنِ امری چنین طبیعی را انگار نمی‌توانستم؛ و باز چون هیچکس از پیش پدرش را خودش انتخاب نمی‌کند، شوربختی پسر او بودن را به کسی انگار نمی‌شایستم. اما وقتی مباهات شما را به کارنامه پدرتان دیدم، دستم نرفت که در آغاز نامه شما را «دوست عزیز» بخوانم. خود شما هم چنین خطابی را از سوی من نمی‌پذیرفتید. با این حال امکان پدید آمدن خطابی از این دست را می‌خواهم افقی بگیرم که نفس نوشتن این نامه نخستین گام به سوی آن است. نه اینکه در پایان به همدلی برسیم، بلکه علی رغم پابرجایی دشمنی‌‌مان تا پایان، بتوانیم در دل حرف جا بگیریم و دوست حرفی هم بشویم، یعنی دوست حرف. به عبارت دیگر بتوانیم از پس این همسخنی، ناهمدلانه دوست سخن بمانیم و حرف دشمنی را هم دوستانه بر آن بنا کنیم نه آنکه بنای سخن را به آتش دشمنی بسوزانیم.

احسان لاجوردی پسر اسدالله لاجوردی

اما چنین بنایی پابرجا نمی‌ماند اگر به شناخت ریشه‌هایی برنیاییم که آن دشمنیِ بنیادِ سخنْ سوز را زاده و به توانایی تکرار شدنش هم زندگی می‌دهد. گفتن اینکه آنچه میان مردمان بدین مایه کین خاسته است از سرشت دشمنخوی جمهوری اسلامی برمی‌خیزد، با همه درستی‌اش حق مطلب را به تمامی نمی‌گزارد. چون همین سرشت بدون یاری امثال پدر شما نه فرصت نمود می‌یافت و نه نمایی اینگونه می‌گرفت. امثال؟ پوزش مرا بپذیرید. پدر شما در نامردمی آنچنان یگانه بود که خاطره‌اش حتی امروز مجید انصاری را برآن می‌دارد تا علت برکناری لاجوردی از دادستانی کل انقلاب را ناخرسندی خمینی از عملکرد خودسرانه او وانمود کند، و با ترفندِ گرد از لاجوردی برانگیختن بکوشد گرد از خمینی بنشاند. اتفاقاً شما به درستی پدرتان را دوباره در دامن خمینی می‌نشانید. هرچند کافی بود از انصاری که خودش را به ندانستن می‌زند می‌پرسیدید اگر خمینی دل با لاجوردی نداشت پس چرا برای نابودی زندانیان سیاسی در تابستان ۶٧ دوباره بدون او دست به دامن شیوه او شد؟ اما راه غیر مستقیمی که برگزیده‌اید بهتر جدایی ناپذیری زوج خمینی ـ لاجوردی را آشکار می‌کند. شما برای رد تهمت بی‌مهری خمینی به پدرتان متوسل به نامه‌ای می‌شوید که در آن خمینی برای رد اتهام طرفداری فرزندش از مجاهدین به بازگویی طرفداری همان احمد از پدرتان در سرکوب و اعدام مجاهدین متوسل شده است. پیوندِ ناخواسته‌ی خونی، شما را به پیوند خودخواسته با خونیان می‌کشاند چون مهر پدرانه آن یکی به فرزندش و مهر فرزندانه شما به پدرتان در یک نقطه با هم تقاطع می‌کنند : خشونت کور. همان که خمینی بنیادش را بر بام مدرسه رفاه با محاکمه‌ و اعدام‌های سرپایی افکند تا داد را بنیاد برکند و به دست لاجوردی و گیلانی نهادینه شد و شد دست‌افزار کارآی انتقام‌جویی بنیان‌گذارش در تابستان ۶٧.

یکی از ریشه‌های آن دشمنی که گفتم را همینجا باید جست. هنوز صدای پدر شما در گوشم طنینی شوم دارد وقتی که در سال‌های شصت ابراز شادی می‌کرد از اینکه وکیلی برای دفاع از دشمنان نظام یافت نمی‌شود. چون به چشم او وکالتی از این دست اعتراف آشکار بود به همدستی با متهم. چنین برداشتِ از پایه نادرستی، هم امروز از پایه‌های دستگاه قضایی است که خودش چیزی نیست جز لباسِ شرعیِ پوشانده بر پیکرِ خواستِ حفظِ قدرتِ سیاسی به هر قیمت. نقشی که اسدالله لاجوردی در تهی کردن عدالت از مفهومش بازی کرده چنان است که در برابرم هرگاه «فهرستِ کین» را می‌گشایم نام او را در سطرهای نخستین می‌یابم. اما با این همه کینه‌ای که ما را زندانی گذشته‌ای که نمی‌گذرد می‌کند چه باید کرد؟

مشکل بر سر ناراستین بودنِ بخششِ در خدمتِ آشتی ملی نیست. بر سر سبک‌سارانه گذشتن است از سر بررسی ریشه‌هایی که آن گذشته را کنونی می‌کنند. مشکل بر سر چگونه برپا کردنِ عدالتِ پایمال شده است و دگرگونی بنیادی دستگاه و منطق دادگستری.

هستند کسانی که گشایش آینده را با هدف رسیدن به «آشتی ملی» در گرو بخشش می‌بینند. به عبارت دیگر راهِ رسیدن به آینده‌ای که تکرار گذشته نباشد را در گذشت کردن می‌جویند. چون بخشش که هم «دهش» است و هم «آمرزش»، با چشمپوشی از گناهِ سرزده، گناهکار را می‌آمرزد و بی چشمداشت دریافت چیزی در مقابل، به او بخت و وقت دیگر شدن می‌دهد تا برای همیشه اسیر گناهش نماند و با آن یکی گرفته نشود. بی‌گمان بخشایش آنجا بایسته است که با امری نابخشودنی روبرو باشیم. چون در برابر خطا یا گناهی که در ذات بزه‌کارانه‌اش از مرزِ تضادِ میانِ شایست و ناشایست آنچنان فراتر نمی‌رود که دیگر نتوان میزانِ روگردانی‌اش از قواعد اخلاقی را به محک وجدان یا قانون سنجید، به میانجی‌گری بخشش هم نیازی نداریم. در این مفهوم، بخشایش آوردنِ ناب و راستین ـ اگر بتواند هرگز باشد و بخواهد ناب بماند ـ حتی در گرو درخواستِ بخشش نمی‌ماند چه برسد به اینکه حسابگرانه در جهتِ برآوردنِ هدفی منظور شود، حال آن هدف هراندازه هم والا. انگار که امکانِ پیدایشِ بخشایشِ راستین با ناممکنیِ پدیداری‌اش پیوندی جاودانه داشته باشد.

مشکل بر سر ناراستین بودنِ بخششِ در خدمتِ آشتی ملی نیست. بر سر سبک‌سارانه گذشتن است از سر بررسی ریشه‌هایی که آن گذشته را کنونی می‌کنند. مشکل بر سر چگونه برپا کردنِ عدالتِ پایمال شده است و دگرگونی بنیادی دستگاه و منطق دادگستری. نه بر سر حقوقی کردنِ بخشش که مفهومی فراـ قضایی است و همیشه در گسست با منطقِ حقوقی و خارج از دایره آن می‌ماند. بر سر این است که دادخواهی همچون قصاص انتقام نماند. چون دادخواهی که با به رسمیت شناختنِ حق ستمدیده به او امکان می‌دهد تا شاید با خود و در خود به آشتی برسد، به گونه‌ای دیگر که بخشایش، به گناهکار هم این فرصت را می‌دهد تا با تاوان پس دادن از گناهش فاصله بگیرد و اینچنین جامعه با او و او با جامعه از در آشتی درآیند.

هیچکس حق ندارد به نام قربانیانِ ستم، چه بسا دیگر مرده، نه درخواستِ بخشش کند و نه بخشایش بیاورد. بخششی اگر بتواند باشد همیشه رابطه‌ای تن‌به‌تن است، رودررویی بی‌واسطه میان آنکه ستمی نابخشودنی رانده و آنکه آن ستم بر او روا شده.

اما تا وقتی که تباهیِ مفهوم قانون و شرایطِ قانون‌گذاری اینگونه بماند که هست، در هم همیشه بر همان پاشنه‌ای که پدر شما استوار ساخت خواهد چرخید. هرچند در ادامه به سخنِ این منادیانِ بخشایش و آشتی ملی دوباره خواهم پرداخت، ولی شما حرف‌های مرا مصداقِ به در گفتن تا دیوار بشنود نگیرید. روی سخن من با شماست، چرا که هیچکس حق ندارد به نام قربانیانِ ستم، چه بسا دیگر مرده، نه درخواستِ بخشش کند و نه بخشایش بیاورد. بخششی اگر بتواند باشد همیشه رابطه‌ای تن‌به‌تن است، رودررویی بی‌واسطه میان آنکه ستمی نابخشودنی رانده و آنکه آن ستم بر او روا شده. اما این رو‌به‌رویی روی سومی هم دارد که پیوند دو سویه را هم ممکن می‌کند و هم می‌گسلاند، چون حق ستمدیده است که نبخشاید. انگار که زبان گشودنِ ستمدیده به نام داد و بویه‌ی گسترش آن خودش درخواستِ بخششی باشد از اینکه از حق خویش نمی‌گذرد و گذشت نمی‌کند. پس باز می‌پرسم با این همه کینه‌ای که ما را زندانی گذشته‌ای که نمی‌گذرد می‌کند چه باید کرد؟ چون علی رغم انزجاری که نوشتن نام لاجوردی ـ یادآوردِ دایره‌ی‌ مرگ منتشری که او مرکزِ تپنده‌اش بود ـ در من برمی‌انگیزد آقای احسان لاجوردی از شما می‌پرسم بی آنکه نامردمیِ پدر را بهانه‌ای برای انکارِ انسانیتِ پسر بدانم، چون می‌پندارم که پدر شما را هم پدر شما کشته است.

با گفتن اینکه خونیِ پدر شما، پدرِ خونیِ شماست، تنها نمی‌خواهم بگویم که آتشِ شمشیر برافروختن همان و به شمشیرِ آتش سوختن همان. چون این شمشیر آختن و آتش به پا ساختن سابقه‌دارتر از هیمه‌‌افروزی‌های لاجوردی است و قدمتش، دست‌کم در تاریخ همروزگار، می‌رسد به دوران مشروطه و از آن زمان تا پیش از پیدایش جنبش سبز همچون ابزاری در برنامه‌های سیاسی مذهبی و غیر مذهبی کاربردی بی‌جایگزین داشته است. بر آتش ایدئولوژی‌های انقلابی، چه اسلامی چه غیر آن، رژیم پیشین هم کم ندمید. مگر آنچه بیست و نهم فروردین ۵۴ در زندان اوین روی داد ـ کشتن نه زندانی که حکم‌شان را سپری می‌کردند ـ تمرینی در ابعاد مینیاتوری از کشتار هیولایی تابستان ۶۷ نبود؟ و همان سرشتِ بیدادگر و بیدادگستر را نداشت؟ از حرف دور نیفتیم. درست است که پدر شما ترور شد، اما اسدالله لاجوردی خودش تجسم ترور بود. معنای واژه فرانسوی ترور، دهشت، از ۱۷۸۹ به این‌سو گسترده‌تر شده است: هم به هراسِ همگانیِ حکمفرما شده بر مردمان جهت درهم‌شکستنِ مقاومت‌‌شان اطلاق می‌شود و هم به حکومتِ مبتنی بر این وحشت‌پراکنی. آن حکومتِ تروری که لاجوردی در استواری‌اش کوشید و بر آن دامن زد سرآخر به شکل ترور دامنگیر خودش شد.

میان همراهان و کارگزاران پیشینِ رژیمی که اکنون دیگر از آن بریده‌اند، هستند کسانی که وقتی عبارتی چون «به درک واصل شدن» را برای کشتارهای گوناگون جمهوری اسلامی به کار نمی‌برند چشم‌سفیدی را به آنجا می‌رسانند که با استدلال‌هایی از این دست که اگر ما نمی‌کشتیم آنها ما را می‌کشتند، سرخوش از چابک دستی خود، با مردِ رندی به این پیشدستی در کشتار، نهفته دست مریزاد می‌گویند.

میان همراهان و کارگزاران پیشینِ رژیمی که اکنون دیگر از آن بریده‌اند، هستند کسانی که وقتی عبارتی چون «به درک واصل شدن» را برای کشتارهای گوناگون جمهوری اسلامی به کار نمی‌برند چشم‌سفیدی را به آنجا می‌رسانند که با استدلال‌هایی از این دست که اگر ما نمی‌کشتیم آنها ما را می‌کشتند، سرخوش از چابک دستی خود، با مردِ رندی به این پیشدستی در کشتار، نهفته دست مریزاد می‌گویند. از میان قربانیانِ پدر شما ، اگر دور دست‌شان می‌افتاد، چه بسا لاجوردی‌هایی هولناک‌تر از پدر شما هم سر برمی‌آورد. چون برای نگهداری قدرت نیازمند دست‌یازی به خشونتی می‌شدند بس خونین‌تر از آنچه خمینی ساده‌تر از آنها به پشتوانه اقبال عمومی و پایگاه مذهبی‌اش در جامعه‌‌‌ی پذیرای آن جا انداخت. اما این حرف‌ها گمانه‌زنی‌هایی از جنس انگار و اگر هستند و نه از جنس واقعیت شومِ هزاران استخوانی که در گورستان‌های بی‌نام‌و‌نشان جمهوری اسلامی می‌پوسند. مگر آنکه قانون نانوشته‌ی مضحکه‌ی عدالت در این نظام، قصاصِ قبل از جنایت باشد، که گویا هست.

شاید بگویید که ترور پدر شما نمونه عینی از جنایات‌پیشگیِ قربانیان اوست. کوشش برای فهمیدن خشونت‌هایی اینچنینی به معنی عذر آوردن نیست. اما رفتارهای اجتماعیِ ناهنجار زاییده پیکره سیاسی ناهنجار هستند. ما از یکسو با جمهوری اسلامی به مثابه پیکره سیاسی بیرونی روبروییم و از سوی دیگر با جمهوری اسلامیِ درونی شده‌ای که اینجا و آنجا از خلال رفتارها و کردارها و داوری‌هامان نمود می‌یابد. یکی از مولفه‌های ثابتِ نظام حاکم که ستیزه‎جویی‌های بحران‌زای همیشگی رژیم از آن ناشی می‌شود بسته بودنِ دایره قدرت است در حکومت جمهوری اسلامی. راهکار اصلیِ جلوگیری از گسترشِ دایره قدرت همانا جایگزینی‌های هرازگاهیِ عناصرِ تشکیل دهنده آن است که تسویه‌حساب‌های درونی برای بیرون راندن جناح یا جناح‌هایی از هیئت حاکمه را همواره در پی دارد. امری که باعث کوتاهی دست لاجوردی از اهرم‌های اصلی قدرت شد اما باعث نشد که شخص او و نام او همچون نمادِ یکی دیگر از مولفه‌های ثابت جمهوری اسلامی باقی نماند: تحریف و تباهی مفهوم قانون به منظور بیداد را داد وانمایاندن و لگدمال کردن عدالت. درونی شدنِ ناخودآگاهِ همین مولفه که دادخواهی را بدل به انتقام‌جویی می‌کند از ما، از همه ما ـ علی رغم انزجاری که گفتن این حرف در من برمی‌انگیزد ـ فرزندان لاجوردی می‌سازد. راه دور نمی‌روم، از خودم شروع می‌کنم. وقتی خبرِ کشته شدن پدر شما را شنیدم، پیش از آنکه افسوسِ برپانشدنِ دادگاهی برای بررسی جنایت‌هایش جانشینِ خشنودیِ شنیدنِ این خبر بشود، بین شما و من در همان زمانِ کوتاه پیوندِ خویشاوندی ایجاد شد. آنچه پیش از هرچیز به گردنِ همه ماست، کوشش برای گسستن این پیوند است نه بخشودن ستمگران.

آن افسوسی که گفتم تسکین‌ناپذیر می‌ماند چون بنابر منطق حقوقی مرگِ متهم نقطه‌ی پایانی است بر رسیدگی به پرونده‌ی جنایی او و هرچه پیگرد قضایی بر علیه او. اما پرونده‌ی متهمین به ثروت‌اندوزی‌های غیرقانونی بر طبق همان منطق پس از مرگ آنان نیز همچنان گشوده می‌ماند تا بازماندگانِ سود‌برنده از آن دارایی‌های بادآورده در برابر قانون پاسخگو باشند. مگر آنکه بشارت‌دهندگانِ آشتی بخواهند به زمامداران کنونی ایران بابت دستبردهای کلان‌شان از سرمایه‌های ملی بخشش دست‌خوش بدهند. البته می‌دانم که پرونده‌ی جناییِ دریغا دیگر مختومه اما در محکمه‌ی وجدان همواره گشوده‌ی پدر شما را بیشتر شماره‌ی جسدها سنگین کرده تا شماره‌ی صفرهای حساب‌های بانکی. مسئولیت این خون‌‌های ریخته را، آقای احسان لاجوردی، به پای که باید نوشت؟

رفتارهای اجتماعیِ ناهنجار زاییده پیکره سیاسی ناهنجار هستند. ما از یکسو با جمهوری اسلامی به مثابه پیکره سیاسی بیرونی روبروییم و از سوی دیگر با جمهوری اسلامیِ درونی شده‌ای که اینجا و آنجا از خلال رفتارها و کردارها و داوری‌هامان نمود می‌یابد.

شاید در آن خشنودی که گفتم پیام‌آورانِ بخشایش گواه آشکاری بیابند از لحظاتِ بی‌مسئولیتیِ مدنی شهروندان که با انداختنِ گناهِ گسترشِ خشونت به گردنِ حکومت، در این سال‌ها به دیکتاتوری ـ همانچه شما ولایت فقیه‌ش می‌نامید ـ هم پیکر داده‌اند و هم جان. در پاسخ به آنها اجازه بدهید بگویم که پیش از هر چیز باید پرسید که شهروند کیست و شهروندی چیست و سپس به مسئله‌ی پذیرش مسئولیت‌ یا نپذیرش آن از سوی شهروندان پرداخت. همانطور که می‌دانید پسوند غیر فعلی «وند»، که وقتی با اسم ترکیب می‌شود اسم یا صفتی ناظر بر دارندگی یا نسبت می‌سازد، همراه «شهر» آمده تا از «شهروند» معنی اهل شهر یا کشور را برساند. همین «شهر» ریشه در پارسی باستان دارد و برمی‌گردد به «خشَترَ» که هم کشور است و هم پادشاهی، و از مصدر «خشَی» به معنای فرمان راندن مشتق شده است. پژواکی از این معانی را در واژه‌ی آشنای نامِ ماهِ آخرِ تابستان می‌یابیم چون «شهریور» در لغت به معنی کشورِ آرزوانه یا سلطنتِ پسندیده است و در دین باستانی ایرانیان امشاسپندی که به شهریاری اهورامزدا نمود می‌دهد. در واقع شهروند از یکسو به جهت تعلقش به شهر و کشور فرمان‌گزار است و از سوی دیگر به جهت نسبتش با شهریاری فرمان‌گذار. «شهروندی» که به واسطه‌اش شهروند تعریف می‌شود عبارت است از سهم بردنِ توأمان از فرمان دادن و بردن، از سهیم بودن همزمان در فرمان کردن و راندن. از این منظر، شهروندی همچون پیوستگیِ دو امر متضاد و ناسازگار، چیزی نیست جز کشمکش بر سر مسئله‌ی فرمانروایی میان شهروندانِ برابر که برابری‌شان نتیجه‌ی آن سهم بُردن، آن سهیم بودن برابر است. این کشمکش آشتی‌بردار نیست و دموکراسی در معنای حکومت مردم نمود آن است. چون با بررسی و اثباتِ شهروندی این واقعیت را آشکار می‌سازد که هیچکس از پیش فرمانِ فرمان‌دهی ندارد. دموکراسی که اثبات و بررسی شهروندی به مثابه برابری است، وقتی که رخ می‌دهد چگونگی بکار بردن قدرت را دگرگون می‌کند. پس تا زمانی که کسی هست که خود را از پیش پیشرو دیگران می‌خواند و فرمان پیشروی را از آن خود می‌داند مسئله‌ی اصلی آینده ایران تغییر حکومت و جابجایی قدرت می‌ماند.

شاید شما مسئولیت جنایت‌های دیروز و امروز را در همین تن ندادن به فرمانِ پیشرو و پیشوا، همان که امامش می‌خوانید، می‌بینید. و از آنجا که فرمانِ امام را فرمانِ شریعت می‌دانید، جای خرده‌ گرفتن بر پدرتان نمی‌بینید چون هرچه کرده جز اجرای این فرمان و جاری کردنش نبوده است. حتی اگر آنچه حاکمان ایران با دست‌آویز قرار دادنش و به نامش اینگونه حکومت می‌کنند قوانین الهی بود که نیست، باز هیچ از آن دشمنی میان ما که در آغاز نامه گفتم بایستی بکوشیم دوستانه به آن بپردازیم نمی‌کاست. چون قانونی که بازتابِ کشمکش بر سر فرمان‌دهی و چگونگی آن نباشد به صرف قانون نامیدنش قانونی نمی‌شود. حال آنکه آنچه در نظام جمهوری اسلامی قانونش نام نهاده‌اند وسیله‌ای است برای ریشه کنی آن کشمکش و هدفش چیزی نیست جز نگهداری قدرت و بسته نگهداشتنِ دایره آن. اسدالله لاجوردی هم جز در این راه نکوشید و بدون پاسخگویی به کسی به خودش، که به گفته‌ یکی ازبرادرهای شما طاقتِ دیدن‌ِ پرندگان خانگی را در قفس نداشت و تنها به شرط آزاد گذاشتن‌شان با نگهداری آنها موافقت کرده بود، اجازه می‌داد تا زندانیان را نیز از قفسِ تن آزاد سازد. و در این کار چنان پیش رفت که شد سرمشقِ سرمشق خودش یعنی خمینی.

«شهروندی» که به واسطه‌اش شهروند تعریف می‌شود عبارت است از سهم بردنِ توأمان از فرمان دادن و بردن، از سهیم بودن همزمان در فرمان کردن و راندن. از این منظر، شهروندی همچون پیوستگیِ دو امر متضاد و ناسازگار، چیزی نیست جز کشمکش بر سر مسئله‌ی فرمانروایی میان شهروندانِ برابر که برابری‌شان نتیجه‌ی آن سهم بُردن، آن سهیم بودن برابر است. این کشمکش آشتی‌بردار نیست و دموکراسی در معنای حکومت مردم نمود آن است.

آقای احسان لاجوردی، هنوز در آخر این نامه‌ که از آنچه می‌پنداشتم طولانی‌تر شد، یادآوری احترامی که با آن از کارنامه پدرتان سخن می‌گویید دستم را می‌بندد که بنویسم «دوست عزیز». اما نکته‌ای مانده که می‌خواهم آن را با شما در میان بگذارم. با پیش آمدنِ فکرِ نوشتنِ این نامه، این فکر هم پیش آمد که بکوشم لحظاتی هم شده خودم را جای شما بگذارم که می‌دانستم دست نخواهد داد اگردست‌گزاریِ تجربه‌هایی نباشد که آدمیان علی‌رغم گوناگونی خاستگاه‌ و پایگاه‌ اجتماعی‌شان و ناهمگونی خوی و رفتار و کردار و مرام‌شان همگی از سر می‌گذرانند. پس چون تنها پدر مرده غمِ مرگِ پدر را می‌داند، اندیشیدم که شما هم حتماً عکسی از پدرتان را بر دیوار خانه یا بر میز اتاق کارتان دارید که گاهی ناخودآگاه چشم بر آن می‌دوزید یا آگاهانه برای دلگرمی ردِ نگاهش را با نگاه بر کاغدِ سرد می‌جویید. حتی گشتم و عکسی از او یافتم که شما را در آغوش دارد. به این تصویر که نگاه می‌کردم ناگهان یادم از تصویر دیگری آمد : کودکِ خردسالِ اشرف ربیعی و مسعود رجوی، همچون غنیمت جنگی پس از کشته شدن مادرش، در آغوشِ اسدالله لاجوردی. همینطور که این تصویر جدید در من جان می‌گرفت و تصویر نخست را می‌پوشاند چهره‌ی پنهان آن کودک چهره‌ی کودکی شما را پوشاند و جای آن را گرفت و دیدم که نمی‌توانم خودم را جای شما بگذارم. ما در تجربه‌ی مرگِ پدر هنباز نیستیم و نخواهیم بود. سوگ و درد که گرامی‌داشت مرده است با بزرگداشتِ زندگی پیوند دارند. اما جهدی که لاجوردیِ زنده در خوارداشت آدمی و جان او بکار برد می‌بایستی شما را از آن سوگ و درد برای همیشه محروم می‌کرد و باز می‌داشت. پس آن عکس را از دیوار یا از روی میزتان بردارید. جای خالی آن عکس شاید جای خالی سوگ‌تان را پر کند و شما را در سوگِ مرگِ سوگواری‌تان، در سوگِ سوگِ بازداشته‌تان بنشاند.

شاید اینگونه از سنگینی «فهرستِ کینِ» آنها که پس از ما می‌آیند چندان کاسته شود که بتوانند یکدیگر را دوست خطاب کنند. گاهی برای آنکه احترام فرزندان به پدران بتواند همچنان یک فضیلت باقی بماند شاید می‌بایستی که فرزندی پدرش را محترم نشمرد. امیدوارم که آن فرزند شما باشید.

آرش جودکی

هفده شهریور ۱۳۹۰، هشت سپتامبر ۲۰۱۱

پی‌نوشت:

در طول نامه یکی دو جا ترکیب «فهرستِ کین» را بکار برده ام که اشاره به این شعر دارد:

در وقتِ مرگ

فهرستِ کین اگرم بود

انگور می‌شدم

و می‌فشردمَم !

(هفتاد سنگ قبر، یداله رویایی)

شایسته است که این افشره گاهی نوشابه‌ی خداوَش بخشایش باشد، اما نباید بخواهیم که جای شرابِ عدالت را بگیرد چرا که آن یکی اگر نه نایاب سخت دیریاب است و این یکی به کامِ تشنه آدمیان بس خوش‌گوار.

این نامه را هم شما بیشتر به چشم دادخواستی برای داد بخوانید و نه فقط کیفرخواستی برای پدرتان.

شکنجه در رودخانه زمستانی

behnam — Sun, 14 Aug 2011 19:29:42 +0000

پریسا کاکائی

پریسا کاکائی - شکنجه یا خشونت فیزیکی و روانی، تلقی هرچه باشد فرقی نمی‌کند، آن‌چه پیش آمده رویداد دردناکی است. بیشتر به «شکنجه» شبیه است زیرا در محیطی بسته که دیدار‌ها به سالن ملاقات و یا فضای آزاد محدود می‌شوند و توسط افرادی که قرار است پرستار باشند اتفاق می‌افتد. آن هم در مورد انسان‌هایی که توانایی محافظت یا حتی دفاع از خود را ندارند. آن‌ها به ایفای نقش در این درگیری‌ها تمایلی ندارند، اما وقتی به دید «وسیله سرگرمی» نگاه می‌شوند دیگر انتخابی در کار نیست.

داستان از این قرار است که «جو کیسی»[۱] گزارشگر برنامه تلویزیونی بی‌بی‌سی به نام «پانوراما» [۲] که دوشنبه شب‌ها پخش می‌شود، به همراه همکارانش پرده از خشونتی برمی‌دارد که توجه جامعه انگلستان را به خود جلب می‌کند. آن‌ها گزارش خود را به شکل فیلمی مستند به نمایش در آورده‌اند و در کمال ناباوری مخاطبان، حکایتی از اعمال خشونت در پشت درهای بسته را روایت می‌کنند.

«چشم انداز رودخانه زمستانی»[۳] واقع در شهر «بریستول»[۵] و در ۱۶۹ کیلومتری غرب لندن، یکی از مجموعه آسایشگاه‌های «کستل بک»[۴] است. این مکان، بیمارستان یا به نوعی آسایشگاه خصوصی برای افرادی است که دچار اختلال یادگیری یا «اوتیسم» هستند.

وب‌سایت این آسایشگاه[۶] مدعی ارائه خدمات تخصصی و حرفه‌ای به بیماران است. خانواده‌های این افراد، آن‌ها را برای مراقبت بیشتر، توانمند شدن و احتمالاً بازگشت مجدد به جامعه به آسایشگاه مزبور می‌فرستند.

در تمام این مدت به‌ظاهر همه‌چیز روند عادی و حرفه‌ای خود را داشته است تا این‌که «تری بریان»[۷]، پرستار ارشد سابق این موسسه، با ارائه شکایتی به مدیر مربوطه و همچنین نامه‌نگاری‌های متعدد به «کمیسیون کیفیت مراقبت سلامت و بهداشت»، مشاهدات فردی خود را از خشونتی که توسط پرستاران نسبت به بیماران اعمال می‌شود، بیان می‌کند؛ اما این داستان به ظاهر گوش شنوایی پیدا نمی‌کند و او در ‌‌‌نهایت مجبور می‌شود زندگی حرفه‌ای خود را به خطر بیاندازد و با در جریان گذاشتن بی‌بی‌سی، این موسسه و مسئولان بهداشتی را در مقابل افکار عمومی قرار بدهد.

برنامه تلویزیونی پانوراما، «جو کیسی» را در غالب یک جوینده‌ کار به این آسایشگاه می‌فرستد. درخواست کار توسط آسایشگاه پذیرفته می‌شود و او به مدت پنج هفته به طور مخفی از تمامی صحنه‌های شکنجه و آزار بیماران فیلمبرداری می‌کند.

فیلم به خانواده‌های قربانیان نشان داده می‌شود. از واکنش‌ها و حکایت‌های آن‌ها فیلم برداری می‌شود. یکی از گزارشگران این برنامه با دوربین به سراغ مسئولان می‌رود و آن‌ها را مورد پرسش قرار می‌دهد. برای تحلیل رفتار پرستاران و پاسخ به این پرسش که آیا چنین رفتارهایی «خشونت» محسوب می‌شوند، یک متخصص روان‌شناس بالینی، نظرات خود را مطرح می‌کند و در ‌‌‌نهایت این فیلم به صورت برنامه‌ای مستند و به نام «مراقبت پنهانی: افشای سوء استفاده فیزیکی و روانی»[۸] در اختیار مردم قرار می‌گیرد و در پی آن خشم و حیرت عمومی را برمی‌انگیزد.

آسایشگاه مزبور، طی نامه‌ای به این برنامه توضیحاتی می‌دهد و مراتب شرمساری خود را اعلام می‌کند. در این نامه تاکید می‌شود که این رفتار از طرف گروه کوچکی از کارکنان در یکی از موسسه‌های آن‌ها اتفاق افتاده و غیر قابل قبول است.

ماجرا اما به اینجا ختم نمی‌شود. دستگاه قضایی انگلستان وارد عمل می‌شود و تک‌تک افرادی که عامل و شاهد خشونت‌ها بودند مورد بازجویی قرار می‌گیرند. به این ترتیب مسئولانی که سهل‌انگاری کرده و اخطارهای اولیه پرستار ارشد را نادیده گرفته بودند مجبور به پاسخگویی می‌شوند. تا به امروز ۱۳ کارمند این آسایشگاه مورد پیگرد قرار گرفته‌اند و شش نفر بازداشت شده‌اند.

این ماجرا ادامه دارد و توقع می‌رود همان‌طور که پروفسور «جیم مانسل»[۹]، متخصص در زمینه اختلالات یادگیری، اشاره می‌کند، آسایشگاه مزبور برای همیشه تعطیل شود.

گزارش خشونت

فیلم مزبور به عنوان نمونه موفقی از یک کار رسانه‌ای، نکات قابل تاملی دارد. یکی از مسائلی که در این گزارش مهم به نظر می‌رسد روندی است که مشاهده‌گر اولیه طی می‌کند. یعنی اعتراضی کاملاً مدنی که در آن ابتدا به صورت مکتوب، چندین‌بار مسئولان مربوطه را در جریان قرار می‌دهد و در ‌‌‌نهایت به یک رسانه متوسل می‌شود.

او در مقام یک شهروند و در جایگاهی که قرار دارد خود را مسئول اطلاع‌رسانی در مورد مشاهداتش می‌داند. عمل را آغاز می‌کند و از حالت انفعال نسبت به مسائل جاری اطرافش خارج می‌شود. هنگامی که پاسخ نمی‌گیرد، چون به نقش و وظیفه خویش ایمان داشته و خود را «یک دست بی‌صدا» نمی‌دانسته است، ناامید نمی‌شود و اعتراض و فعالیت خود را ادامه می‌دهد.

«حساسیت دیداری» بعد از گذشت اندک‌زمانی می‌تواند کم‌رنگ‌تر شود، اما وجدان بیدار عمومی، اتفاقاً با دیدن چنین صحنه‌هایی هربار خود را مسئول‌تر می‌داند و به دنبال راهی برای تغییر می‌رود.

البته در این میان اهمیت استقلال رسانه‌ها و نقش روشنگری آن‌ها تعیین‌کننده به نظر می‌رسد. چرا که وقتی در یک حکومت دیکتاتوری، رسانه داخلی در خدمت اهداف حکومت است، به اطلاع‌رسانی آن هم به‌ندرت می‌توان امید داشت. اما از سوی دیگر، تماس با رسانه‌های خارجی به‌طور غیر مستقیم و نا‌شناس و یا با کمک ارتباط‌های موجود و اطلاع‌رسانی از طریق این رسانه‌ها و یا حتی شبکه‌های اجتماعی اینترنتی، گزینه‌ای ممکن است.

به طور مشخص در ایران، می‌توان به تلاش دانشجویان دانشگاه زنجان اشاره کرد که در پی رسوایی اخلاقی معاون فرهنگی دانشگاه و تلاش او برای تعرض به یکی از دانشجویان دختر، اقدام به فیلمبرداری و اطلاع‌رسانی پیرامون ماجرا کردند. اگرچه در این مجموعه، دست کم شش نفر از جمله سورنا هاشمی و علیرضا فیروزی بازداشت و از ادامه تحصیل محروم شدند، اما پاسخ‌خواهی دانشجویان و حتی واکنش سرکوبگر مسئولان امنیتی، همه نشان از تاثیر این اقدام شجاعانه دارد.

همچنین فراموش نکنیم که «رسانه‌ها» تنها می‌توانند ابزار اطلاع‌رسانی با هدف درگیر کردن اذهان عمومی و مورد پرسش قرار دادن مسئولان امر باشند، ولی نمی‌توانند به عنوان منبع پاسخگو یا اقدام‌کننده در نظر گرفته شوند.

رسانه با عمومی کردن موضوعاتی از این دست، بخش‌هایی از سیستم اجرایی را که از پاسخگویی طفره می‌روند در مقابل افکار عمومی قرار می‌دهد و از آن‌ها پاسخ می‌خواهد و دولت‌ها به ویژه آن‌ها که مدعی دموکراسی و توسعه هستند باید پاسخگوی ملت باشند و راه گریزی برایشان وجود ندارد.

عادی‌سازی خشونت

یکی از مسائلی که در سطح وظیفه رسانه‌ها و ارائه گزارش‌های مربوط به خشونت مطرح است چگونگی نمایش این آسیب‌های اجتماعی و میزان آن است. این پرسش به ویژه با نمایش صحنه کشته شدن «ندا آقاسلطان» توسط عوامل رژیم جمهوری اسلامی مطرح شد. پرسش محوری این است: آیا چنین بی‌پروا پرداختن به خشونت و نمایش چهره عریان آن، عاملی برای «عادی کردن» این مقوله نخواهد بود؟ آیا این گزارش‌های تصویری که می‌توانند احساسات بسیاری افراد را برانگیزند، بعد از تکرار، چشم‌ها را به تماشای خشونت عادت نمی‌دهند؟ اساساً چنین خدشه‌دار کردن احساسات عمومی و آسیب احتمالی به آن‌ها، امری «اخلاقی» است؟

به نظر نمی‌رسد که به سادگی بتوان برای پرسش‌های فوق پاسخی یافت و به طور قطع مطالعه بیشتر و تجزیه و تحلیل‌های همه جانبه‌تری را می‌طلبد. آن‌چه مسلم و آزار‌دهنده است، نمایش واقعیت وجودی انسان به خود انسان است و پذیرش این‌که هرکدام از ما می‌توانیم نقش قربانی یا عامل خشونت را بازی کنیم.

پذیرفتن این‌ امر که ابعاد «خشونت» بسیار گسترده‌تر از آن چیزی است که ما می‌پنداریم و بسیار وحشیانه‌تر از تصورهای همیشگی ما است؛ اقدامی جدی‌تر و مسئولانه‌تر می‌طلبد؛ اقدامی که تنها بر عهده دولت‌ها هم نیست.

شاید اگر هدف از نمایش چنین گزارش‌هایی، به طور روشن‌تری مطرح شود و بینندگان تنها خود را در مقام تماشاگر فرض نکنند، بتوان پاسخ بهتری برای ابهام‌های موجود پیدا کرد. این‌که بدانیم هدف از دیدن تصاویر و فیلم‌های حاوی خشونت‌های جاری، تنها برانگیختن احساسات انسانی و واکنش‌های هیجانی و لحظه‌ای نیست.

ما به عنوان مخاطب، به عنوان دریافت‌کنندگان این اطلاعات چه نقشی می‌توانیم داشته باشیم؟ آیا حساسیت و واکنش بیننده تنها به تصاویر در حال پخش منتهی می‌شود؟ یا نفس عمل خشونت‌آمیز انجام شده را نیز در بر می‌گیرد؟

«حساسیت دیداری» بعد از گذشت اندک‌زمانی می‌تواند کم‌رنگ‌تر شود، اما وجدان بیدار عمومی اتفاقاً با دیدن چنین صحنه‌هایی هربار خود را مسئول‌تر می‌داند و به دنبال راهی برای تغییر می‌رود. همین وجدان است که فرد را در جایی به عمل و جای دیگر به حضور در پشت دوربین و گزارش خشونت وامی‌دارد.

دولت و مردم

اصلاح قوانین و وضع قوانین جدید حمایتی، به‌ویژه در جهت رفع هرگونه خشونت در صورتی که خود دولت عامل خشونت نباشد، از جمله اقداماتی است که از دولت‌ها انتظار می‌رود. تنها تدوین این قوانین اما کافی نیست، بلکه نظارت بر اجرای آن‌ها و پیگرد خاطی‌ها خود مقوله‌ای دیگر است که اگر نه مهم‌تر اما به اندازه خود قانون اهمیت دارد. زیرا قانونی که «ضمانت اجرایی» نداشته باشد، بود و نبودش فرقی ندارد!

از سوی دیگر این‌که مردم خود را مسئول بدانند و از کنار مسائل بی‌تفاوت عبور نکنند، خود موضوع مهم دیگری است. ترس، ترجیح منافع شخصی، ناامیدی از عدم دریافت پاسخ یا برخورد مناسب و موانعی از این دست همه و همه می‌تواند به ترویج بی‌عدالتی و خشونت منجر شود.

به بیان دیگر نیاز به آموزش موازین جامعه مدنی برای پذیرش مسئولیت و مشارکت اجتماعی در جهت بهبود اوضاع ضروری به نظر می‌رسد. فراموش نکنیم که مشارکت تنها به شکل سیاسی یا فعالیت‌های تعریف شده نیست، بلکه حساس بودن نسبت به مسائل جاری جامعه و در پیش گرفتن رویکرد نقادانه می‌تواند شکل دیگری از این مشارکت باشد. این الزاماً به معنای روزنامه‌نگار، نویسنده و منتقد حرفه‌ای بودن نیست. برای تحقق دموکراسی و شرایط برابر، تمامی شهروندان حق مشارکت دارند.

«رسانه‌ها» تنها می‌توانند ابزار اطلاع‌رسانی با هدف درگیر کردن اذهان عمومی و مورد پرسش قرار دادن مسئولان امر باشند، ولی نمی‌توانند به عنوان منبع پاسخگو یا اقدام‌کننده در نظر گرفته شوند.

در این میان، بحثی که غالباً مطرح می‌شود، میزان تاثیر تلاش‌های مردمی به‌ویژه در یک جامعه بسته است که هیچ امید و هیچ چشم‌انداز روشنی برای آن دیده نمی‌شود. برای نمونه، شاید این پرسش مطرح شود: در جامعه‌ای که بسیاری از کودکان مورد خشونت قرار می‌گیرند، گزارش‌دهی و اطلاع‌رسانی در مورد وضعیت یک کودک چه تاثیری خواهد داشت؟ چندنفر از این کودکان در سطح جامعه وجود دارند؟ برای آن‌ها چه می‌شود کرد؟

اگرچه تمامی نگرانی‌های ذکر شده منطقی و قابل درک به نظر می‌رسند، اما چنین کلی‌نگری‌ای در ‌‌‌نهایت به انفعال و سلب مسئولیت می‌انجامد. در میان این دریای بیکران خشونت، حتی نجات یک انسان نیز یک حرکت موثر محسوب می‌شود. ترویج حساسیت نسبت به خشونت به هر شکل و تبدیل آن به یک گفتمان عمومی در ‌‌‌نهایت منجر به آموزش شهروند به شهروند خواهد شد. چنین تغییر و حساسیتی از داخل خانه‌ها شروع می‌شود و در ‌‌‌نهایت به جامعه بسط پیدا می‌کند.

البته نکته قابل توجه در این رویکرد انتقادی، محدود نکردن آن به کشورهای توسعه‌نیافته و یا کمتر توسعه یافته و بسط و تثبیت آن در کشورهای توسعه یافته است. تجربه‌های عینی نشان داده است، کشورهایی همانند ایران که حکومت آن‌ها به طور پیوسته موازین حقوق بشر را نقض می‌کنند و مردم‌شان در وضعیت آسیب‌پذیری هستند، در مرکز توجه منتقدین جهانی و رسانه‌ها قرار می‌‌گیرند، اما اگر به مواردی مشابه از همین موارد نقض در کشورهای غربی پرداخته شود، واکنش بسیاری از شهروندان و ناظران متفاوت خواهد بود. زیرا این باور وجود دارد که اقدامات ناقض حقوق بشر در کشور‌های مزبور «غیر قانونی» است.

همان‌طور که پیشتر نیز مطرح شد، آیا صرف غیر قانونی خواندن یک عمل، دال بر عدم انجام و به مثابه «ضمانت اجرایی» آن در نظر گرفته می‌شود؟ آیا اساساً یک سیستم به تنهایی و بدون نظارت رسانه‌ها و شهروندان، توانایی «عمل ‌بی‌خطا» را دارد؟

مهم‌تر این‌که مشارکت شهروندان و گزارش خشونت، بی‌عدالتی‌ها و نابرابری‌های اجتماعی، نیاز به «اعتماد بین مردم» نیز دارد. اگرچه کذب‌گویی و سوء استفاده و فرصت‌طلبی همیشه و همه‌جا می‌تواند وجود داشته باشد، اما عدم پذیرش گزارش‌های فردی به دلیل اعتماد تام به یک سیستم می‌تواند آسیب‌های جدی فردی و اجتماعی را در پی داشته باشد.

در فیلم مزبور می‌توان نمونه‌ای کوچک از عدم باور شکایت‌های فردی و درنتیجه افسوس دیرهنگام مادر را مشاهده کرد: «دخترم گفت آن‌ها به من سیلی می‌زنند اما من پاسخ دادم نه! این اتفاق نیافتاده است زیرا آن‌ها اجازه انجام چنین کاری را ندارند.»

چنین ایمان کاذبی به معصوم بودن یک سیستم، نه تنها به حفظ نام نیک یک کشور کمکی نمی‌کند، بلکه موجب عقبگردهای قابل توجهی در دستاوردهای حقوق بشری خواهد شد. این فیلم، نمونه خوبی است برای این‌که از یک سوی باور کنیم در هر سیستمی امکان خطا وجود دارد و هرکدام از افراد جامعه می‌توانند دیده‌بان جامعه و گزارشگر آن باشند و از سوی دیگر گزارشگری و ‌گاه نمایش عریان خشونت توسط رسانه‌ها، نمایش‌‌‌ همان بخشی از حقیقت جامعه است که تمایلی به باور آن نداریم و مدام در پی انکار آن هستیم.

پی‌نوشت:
۱. Joe Casey
۲. Panorama
۳. Winterbourne view
۴. Castlebeck
۵. Bristol
۶. وب‌سایت آسایشگاه
۷. Terry Bryan
۸. Undercover care: The Abuse Exposed
۹. Professor Jim Mansell

«در زندان‌های جمهوری اسلامی شکنجه معنا و مفهوم ندارد»

Mon, 08 Aug 2011 11:26:15 +0000

غلام‌حسين اسماعيلی، رئيس سازمان زندان‌های ايران گفت شکنجه در زندان‌های ايران «يکی از دروغ‌های شاخ‌دار» است.

غلام‌حسين اسماعيلی در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر دليل عدم وجود شکنجه در زندان‌های ايران را چنين بيان کرد: «شکنجه در زندان‌هايی انجام می‌شود که توسط پليس اداره شده و دائمأ زندانی در حال بازجويی است ولی در ايران زندان‌ها توسط پليس و قاضی اداره نشده و به صورت مستقل زير مجموعه سازمان زندان‌ها و تحت نظارت قوه قضائيه است.»

اسماعيلی در مورد وجود زندان‌های مخفی در ايران نيز گفت: «هيچ‌گونه زندان و بازداشتگاه اعلام نشده‌ای در ايران که تحت پوشش سازمان زندان‌ها باشد وجود ندارد.»

رئيس سازمان زندان‌های ايران درباره اعتصاب غذای برخی از زندانيان اظهار داشت: «جريان اعتصاب غذا بيش از آن‌که واقعی باشد امری تبليغاتی است و افرادی به‌دنبال بهره‌برداری از اين جريان هستند.»

وی افزود: «در بسياری از موارد زندانی نه اعتصاب کرده و نه قصد اعتصاب غذا دارد از بيرون زندان برايش اعتصاب غذا می‌سازند و رسانه‌های بيگانه آن را در بوق‌وکرنا می‌کنند. ما در درون زندان اعتصاب غذا به آن صورت که رسانه‌های بيگانه می‌گويند نداريم.»

غلام‌حسين اسماعيلی: ما در درون زندان اعتصاب غذا به آن صورت که رسانه‌های بيگانه می‌گويند نداريم

با اين حال غلام‌حسين اسماعيلی قبول کرد که «گاهی زندانی در هنگام تقسيم غذا اذعان می‌کند که در اعتصاب است» اما در ادامه گفت: «گاهی هم عملأ از دريافت غذای خود امتناع می‌کند که البته هر امتناعی دليل بر اعتصاب نيست چون ممکن است روزه باشد يا بيمار باشد يا خودش خوراکی مورد نظر را از فروشگاه زندان تأمين کرده باشد.»

رئيس سازمان زندان‌های ايران در حالی اين سخنان را بيان می‌کند که بارها زندانيان سياسی ايران از «شکنجه» و «آزار و اذيت» در زندان‌ها خبر داده‌اند و دست‌کم در طول دو سال اخير چندين بار اين زندانيان دست به اعتصاب غذا زده‌اند.

در يکی از آخرين نمونه‌ها جمعی از خانواده‌های زندانیان سیاسی پس از انتخابات دهمين دوره رياست جمهوری در ايران، روز گذشته، ۱۶ مرداد در نامه‌ای به احمد شهید، گزارشگر ویژه شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در امور ایران خواستار سفر وی به ایران برای رسیدگی به فشارهای موجود بر زندانیان و خانواده‌های ‌آنان شدند.

ارديبهشت‌ماه سال جاری نيز ۲۶ زندانی سیاسی ایران در نامه‌‌ای به ریاست «هیأت نظارت مرکزی بر حسن اجرای قانون احترام به آزادی‌های مشروط و حفظ حقوق شهروندی» از وزارت اطلاعات و سپاه پاسداران به‌خاطر «شکنجه و نقض حقوق شهروندی خود» شکایت کرد‌ند.

پيش از آن در سال گذشته نيز چندين زندانی سياسی از جمله عبدالله مؤمنی و حمزه کرمی طی نامه‌هايی از «شکنجه»هايی که در زندان بر آن‌ها رفته بود نوشتند. همچنين سال گذشته ۲۵ زندانی سياسی نيز در همين رابطه بيانيه‌ای را منتشر کرده بودند.

از سوی ديگر دست‌کم در دو سال اخير چندين بار زندانيان سياسی ايران چه به شکل جمعی و چه فردی دست به اعتصاب غذا زده‌اند.

آخرين نمونه آن اعتصاب غذای ۱۲ زندانی سیاسی در اعتراض به درگذشت هدی صابر، زندانی سیاسی اعتصاب غذا کرده و مرگ هاله سحابی در جریان حمله مأموران دولتی به مراسم دفن پدرش، عزت‌الله سحابی، بود که در خردادماه سال جاری صورت گرفت.

هدی‌صابر، روزنامه‌نگار زندانی که در روز ١٢ مردادماه ١٣٨٩ بازداشت شده بود، از تاریخ ١٢ خرداد در اعتراض به «قتل هاله سحابی» دست به اعتصاب غذا زده بود که پس از ۱۰ روز اعتصاب در بيمارستان مدرس تهران درگذشت. پزشکان متخصص علت مرگ وی را ناشی از عوارض اعتصاب غذا دانستند.

در حالی که زندانيان ديگر اين خبر را تأييد نموده و اعلام کردند هدی صابر در بهداری زندان اوين مورد ضرب‌وشتم قرار گرفته بود مسئولان زندان اوين اعتصاب غذای وی را انکار کردند.

نسرين ستوده، وکيل زندانی، بهاره هدايت و مهديه گلرو، فعالان دانشجويی زندانی و چند زندانی سياسی ديگر نيز در طول سال گذشته چند بار دست به اعتصاب غذا زده بودند.