جامعه

آرزوهای کوچک و بزرگ یک جامعه

society — Sat, 16 Feb 2013 13:50:51 +0000

گزارش از میان مردم

پارسا محمدی

اول برایم شعری می‌خواند از لنگستون هیوز: «بگذارید این وطن دوباره وطن شود/ بگذارید دوباره همان رویایی شود که بود.»

بعد می‌گوید:« اهل ادبیات هستید یا نه؟ مرحوم عارف قزوینی تصنیفی دارد، حتماً شنیده‌اید:
از خون جوانان وطن لاله دمیده/ از ماتم سرو قدشان سرو خمیده/ در سایه گل بلبل از این غصه خزیده/ گل نیز چو من در غمشان جامه دریده.

چقدر در این سال‌ها از این لاله‌ها پر پر شده؟ چندهزار؟ چندهزار، هزار؟ از زمان بابک و آبتین تا جنگ اول و دوم. از تنگستانی‌ها و مشروطه‌چی‌ها تا پر پر شده‌های قبل و بعد انقلاب. در حیرتم از خشکی این زمین که با همه این خون‌ها سیراب نشده. موقع قدم زدن روی این خاک پاهای آدم می‌لرزد که نکند روی گور بی نشان یکی از این لاله‌ها پا گذاشته باشد. به قول خیام: این خاک که زیر پای هر حیوان است/ موی صنمی و عارض جانانی است.

دلم می‌خواهد وقتی ایران و ایرانی روی آزادی را دید از پایین تا خود قله دماوند راه بکشیم و اسم یک یک این لاله‌ها را سنگچین این راه کنیم تا یادشان، تا راهشان، تا زحمات‌شان فراموش نشود. نباید فراموش کنیم که آزادی ما به چه قیمت سنگینی بوده است. باید نسل آینده بداند که برای ترقی و پیشرفت این ممکلت چه لاله‌هایی خون خودشان را نثار کرده‌اند. گرچه غم بزرگی است گمنام بودن بسیاری از این شهدا.» این را یک محمد مرادی معلم بازنشسته تاریخ می‌گوید.

***

رویاها، آرزوها و امیدها را می‌توان جرقه ابتدایی همه داشته‌ها و ساخته‌های غیر غریزی انسان و گروه‌های انسانی معرفی کرد. آیا توانایی انسان برای پرواز کردن از رویای پرواز آغاز نشده است و هر آنچه یک ملت، یک جامعه، یک قوم، یک نژاد و یک جنس را برای مبارزه‌ای جمعی می‌انگیزاند از رویای تغییر در «وضعیت نامطلوب» سرچشمه نگرفته است؟

رویاها، آرزوها و امیدها را می‌توان جرقه ابتدائی همه داشته‌ها و ساخته‌های غیر غریزی انسان و گروه‌های انسانی معرفی کرد. آیا توانایی انسان برای پرواز کردن از رویای پرواز آغاز نشده است و هر آنچه یک ملت، یک جامعه، یک قوم، یک نژاد و یک جنس را برای مبارزه‌ای جمعی می‌انگیزاند از رویای تغییر در "وضعیت نامطلوب" سرچشمه نگرفته است؟

رویای رای دادن یک زن در جامعه‌ای که فقط مردها در آن حق رای دارند، رویای استفاده از آبخوری سفیدپوستان توسط سیاهپوستان، رویای سرنگونی دیکتاتورها، رویای آزادی، رویای کشف حقیقت جهان، رویای رسیدن به آزادی، رویای کاهش ساعات کاری ۱۸ و ۱۲ ساعته به هشت ساعت کار روزانه، رویای صلح، رویای خلع سلاح اتمی و هزاران رویای دیگر از این دست هستند.

نمونه‌ای از این دست رویاها، رویای سیاهپوستان آمریکا است. "رویایی دارم" (به انگلیسی: I Have a Dream)‏ نام یک سخنرانی ۱۷ دقیقه‌ای از مارتین لوترکینگ است که در ۲۸ اوت ۱۹۶۳ در گردهمایی بزرگ طرفداران تساوی حقوق سیاهپوستان و سفیدپوستان در برابر بنای یادبود لینکلن در واشنگتن دی سی ایراد شد. پنج سال پس از این سخنرانی مارتین لوترکینگ ترور شد و تحقق رویای خویش را به چشم ندید، اما این "رویا" تا حدود زیادی به واقعیت پیوست.

شاید بد نباشد گشتی در جامعه ایران بزنیم و از رویاهای مردم ایران سئوال کنیم. رویاهایی که به صورت خودآگاه و ناخودآگاه به برآیند حرکت یک جامعه سمت و سو خواهند داد. رویاهای مردم یک جامعه می‌تواند بازتابی از بن مایه فکری آنها و داشته‌ها و نداشته‌های آن جامعه باشد.

حق تحصیل

۲۷ ساله و به نوعی پادوی یک موسسه مالی و اعتباری است. «م» دانشجوی اخراجی یکی از دانشگاه‌های ایران است و دلیل اخراج خود را فعال سیاسی عنوان می‌کند. غم بزرگی در پشت عباراتی که بر زبان جاری می‌کند پنهان است. می‌گوید: «من به رشته خود علاقه داشتم. می‌دانم که بسیاری از دانشجویان در ایران از رشته تحصیلی خود لذت نمی‌برند و به اجبار تحصیل خود را در رشته‌هایشان ادامه می‌دهند، اما من رشته‌ام را دوست داشتم. دلم می‌خواهد بتوانم دوباره به دانشگاه بروم و این کار ناتمام را تمام کنم. کار من باید طراحی و پیشرفت صنعت کشور باشد نه جابه‌جایی اسناد مالی و نقد کردن چک‌های دیگران.

یک دانشجوی اخراجی: «دلم می‌خواهد همه بچه‌هایی که از دانشگاه اخراج شده‌اند دوباره به دانشگاه برگردند. دلم می‌خواهد بچه‌هایی که دلشان می‌خواست در ایران ادامه تحصیل دهند و در کشور خودمان مشغول به کار شوند به ایران برگردند...»

وقتی می‌بینم کسانی درس خود را تمام کردند و در مقطع ارشد و دکتری درس می‌خوانند که لیاقت و علاقه بودن در این جایگاه را ندارند دلم می‌شکند. دانشگاه جای کسانی است که با تلاش، کوشش و استعداد خودشان پذیرفته شده‌اند نه بسیجی‌ها و سهمیه‌ای‌ها. فقط من نیستم. چند سال است بهترین استعداد‌های کشور پشت در گزینش وزارت علوم و دانشگاه‌ها مانده‌اند. اگر لیاقت علمی نداشتند الآن بعضی از آنها در بهترین دانشگاه‌های آمریکا و اروپا نبودند. پس لیاقت علمی دارند، اجازه سیاسی ندارند. دلم می‌خواهد همه بچه‌هایی که از دانشگاه اخراج شده‌اند دوباره به دانشگاه برگردند. دلم می‌خواهد بچه‌هایی که دلشان می‌خواست در ایران ادامه تحصیل دهند و در کشور خودمان مشغول به کار شوند به ایران برگردند...»

مثل کشورهای خارجی...

«این همه پول نفت. این همه بخور بخور در مملکت. این همه دزدی و رشوه. کاش مملکت ما هم مثل کشورهای خارجی صاححب داشت و به مردم می‌رسیدند. دخترم می‌خواست الآن مثل همسن و سال‌هایش عروس شده باشد. بچه‌دار شده باشد، اما افتاده توی رخت خواب.
به خدا گیس داشت تا سر کمرش. همه‌اش با شیمی درمانی ریخت. صورت‌اش زرد شده. انگار نه انگار که جان دارد.

به حق ابوالفضل خیر به زندگی نبینند. پول دوا و داروی بچه‌ام را گدایی می‌کنم، این‌ها اندازه یک بانک دزدی می‌کنند. بیمارستان‌های اینجا مثل سلاخ‌‌خانه است. آدم سالم می‌رود تو، مریض بیرون می‌آید. هر وقت می‌نشینم پای تلویزیون توی فیلم‌های خارجی بیمارستان‌ها را می‌بینم، گریه می‌کنم. همه جا تمیز، دکتر‌های خوب، همه جور دستگاه و دارو دارند. چرا ما اینجوری نیستیم؟ قربان بزرگی خدا بروم انگار ما بنده‌هایش نیستیم.»

با صدای بلند گریه می‌کند و حرف می‌زند. دلم می‌خواهد دست بگذارم روی شانه‌اش و آرامش کنم، اما او یک زن است، من یک مرد و اینجا ایران. در حال کلنجار رفتن با خودم هستم که به خودم می‌آیم و سردی و زبری دستان او را در دستانم احساس می‌کنم. تقریباً دارد ناخن‌هایش را درون گوشت من فرو می‌کند. تمام وجود این زن درد است. تنها آرزویش این است که "خدا به همه بیماران سرطانی و به دختر او شفا بدهد" و "در خانه هیچ بنی بشری بیمار نباشد".

احیای یک امپراتوری

صاحب یک بوتیک در یکی از پاساژهای حوالی میدان ونک می‌گوید: «دلم می‌خواهد کشوری قدرتمند داشته باشیم. چیزی که واقعاً بودیم. بحرین مال ما بوده. نصف بیشتر این کشورهای عربی مال ما بوده. مصر مال بوده. آفتاب در کشور ما هیچ وقت غروب نمی‌کرده. ایران اینقدر بزرگ بوده که وقتی آفتاب در یک جایش غروب می‌کرده، یک جای دیگرش روز بوده است.

صاحب یک بوتیک: «دلم می‌خواهد کشوری قدرتمند داشته باشیم. چیزی که واقعاً بودیم. بحرین مال ما بوده. نصف بیشتر این کشورهای عربی مال ما بوده. مصر مال بوده. آفتاب در کشور ما هیچ وقت غروب نمی‌کرده. ایران اینقدر بزرگ بوده که وقتی آفتاب در یک جایش غروب می‌کرده، یک جای دیگرش روز بوده است.»

اقتدار ما ایرانی‌ها به قدری بوده که پادشاه کشورهای دیگر جلوی پادشاه کشور ما زانو می‌زدند، اما حالا اینقدر پست و ضعیف شده‌ایم که کشورهایی که تا دیروز از سایه ما می‌ترسیدند برای ما خط و نشان می‌کشند. مردم ایران می‌توانند تمدن ۲۵۰۰ ساله خودشان را دوباره زنده کنند. در همین حاکمیت ضد ایرانی و آخوندی، پیشرفت‌های ما خیره کننده است. جزو ۱۰ کشور جهان هستیم که می‌توانیم ماهواره به فضا پرتاب کنیم. مدال طلای المپیاد‌های علمی را می‌بریم. باور کنید ما ایرانی‌ها می‌توانیم دوباره همه چیز را از اول بسازیم و آقای دنیا بشویم.»

در خیابان که راه می‌روم...

۲۵ ساله است و چهره‌ای بسیار زیبا دارد. لباس‌هایی ساده بر تن و آرایش خیلی ملایمی دارد. به جز یک کیف شخصی، دو کلاسور پر از کاغذ همراه دارد. منشی یک شرکت است و برای آنکه حقوق بیشتری داشته باشد کارهای نرم‌افزاری شرکت را در خانه انجام می‌دهد و مقداری پول اضافه بر حقوق منشی‌گری دریافت می‌کند.

او می‌گوید: «آرزو زیاد داردم. درباره خودم و خانواده. درباره کشورم. درباره آینده. یکی از آرزوهایم این است که زشت بودم، یعنی قیافه‌ام معمولی بود. در همه جای دنیا به زیبایی احترام می‌گذارند، یک ویژگی مثبت است، اما در ایران دردسر است. بعضی‌ها از دخترها از این وضعیت راضی هستند، کنار آمده‌اند. تعارف که نداریم بعضی با همین شرایط دنبال موقعیت هستند و خودشان را بالا می‌برند.

هر روز باید از خانه بیرون بروم و از جلوی در خانه، در مترو، در خیابان، در محل کار و همه جا مدام همه نگاه می‌کنند. نمی‌توانم یک دقیقه راحت باشم. متلک انداختن، مزاحمت و این چیزها یک طرف است و اینکه همه، همه جا نگاهت می‌کنند یک طرف دیگر است. مردها همه جای دنیا از زن‌ها یک چیز می‌خواهند ولی خوب قانون هست. پلیس جلوی مزاحمت را می‌گیرد. در اینترنت خواندم که در کشورهای اروپایی اگر یک مرد بیشتر از دو بار از یک زن خواستگاری کند، زن می‌تواند به دلیل مزاحمت از او شکایت کند ولی در ایران پلیس‌ها بدتر از همه هستند. وقتی از جلوی گشت ارشاد رد می‌شوم هیچ کاری با من ندارند چون بهانه‌ای برای گیر دادن به من ندارند، اما پلیس‌های مرد نگاه می‌کنند. بدتر از مرد‌های دیگر نگاه می‌کنند. به خدا آدم اذیت می‌شود.

در شرکت وضعیت بهتر از این نیست. همکاران مرد بی دلیل و با هزار بهانه به من مراجعه می‌کنند. بیشتر وقت‌ها کاری ندارند و دنبال بهانه برای دید زدن و باز کردن سر حرف هستند. بی شعور‌ها همگی متاهل هستند. من هم می‌توانم از زیبایی‌ام استفاده کنم و حقوق خودم را دو برابر کنم، اما دلم می‌خواهد مردهای ایران یاد بگیرند درست رفتار کنند. یک جوری بشه که چشم و دلشان سیر بشود. بفهمند همه زندگی فقط این چیزها نیست. توی تاکسی باید خودم را مچاله کنم کنار در ماشین. بعضی از مردها بدتر می‌کنند. هی پای‌شان را بازتر می‌کنند تا بلاخره نوک زانویشان هم شده به زن بغل دستی بخورد. چه لذتی دارد این کار؟

یک دختر جوان: «دلم می‌خواهد مردهای ایران یاد بگیرند درست رفتار کنند. یک جوری بشه که چشم و دلشان سیر بشود. بفهمند همه زندگی فقط این چیزها نیست. توی تاکسی باید خودم را مچاله کنم کنار در ماشین. بعضی از مردها بدتر می‌کنند. هی پای‌شان را بازتر می‌کنند تا بلاخره نوک زانویشان هم شده به زن بغل دستی بخورد. چه لذتی دارد این کار؟»

زن‌ها نمی‌توانند به خاطر اضافه کرایه تاکسی با راننده بحث کنند. نقطه ضعف زن‌ها را می‌دانند. شروع به می‌کنند به فحش‌های بد دادن. مردم هم مثل اینکه فیلم سینمائی باشد فقط نگاه می‌کنند. وقتی یک راننده تاکسی به یک مسافر خانم فحش رکیک می‌دهد توی چشم مردهای دیگر یک برقی است انگار دارند فیلم پورنو نگاه می‌کنند. لذت می‌برند. خیلی وقت‌ها پول زور از من گرفتند ولی به خاطر اینکه به من فحش ندهند چیزی نگفته‌ام. مردها عقده‌های‌شان را از همه چیز سر زن‌ها خالی می‌کنند. ای کاش مردها در جامعه ما به سلامت در نگاه و رفتار برسند.

از اینترنت ایران کلافه‌ام...

۲۸ ساله و طراح سایت‌های کامپیوتری است. در شرکتی که کار می‌کند به اینترنت پر سرعت دسترسی دارد، اما به گفته خودش در خانه هنگامی که با اینترنت کار می‌کند "دچار شکنجه روحی می‌شود".

«سرعت اینترنت به قدری پایین است که تا مجبور نباشم بیرون شرکت از اینترنت استفاده نمی‌کنم. اسمش این است که سرعت ۵۱۲ است، اما دروغ است. پهنای باند کافی ندارند. هزینه استفاده از سرویس‌های بهتر زیاد است. برای من که بیشتر کارهایم در شرکت است صرف نمی‌کند.
هر چند وقت یکبار هم که وضعیت اینترنت را به هم می‌ریزند. قبلاً می‌گفتند که لنگر کشتی کابل را پاره کرده است، الآن نمی‌دانم چه خبر است. شاید به خاطر ۲۲ بهمن یا ۲۵ بهمن است.

هفته پیش مقداری از کار را به خانه بردم تا شب روی آن کار کنم. فیلترشکن‌هائی که داشتم مدام قطع و وصل می‌شدند. با خودم گفتم فقط کارهای شرکت را انجام می‌دهم و کارهای شخصی را می‌گذارم برای فردا، در شرکت. فیلتر شکن را قطع کردم و برای کارم شروع به سرچ کردم. همه سایت‌ها را فیلتر کرده‌‌اند. مدت‌ها بود بدون فیلتر شکن کار نکرده بودم. تقریباً از بعد از انتخابات ۸۸ دیگر عادت کرده‌ام وقتی به اینترنت وصل می‌شوم اول فیلترشکن ران می‌کنم. قبلاً از هر صفحه سرچ گوگل یک یا دو لینک بدون فیلتر بیرون می‌آمد، اما آلان تقریباً همه لینک‌ها فیلتر است. تعجب می‌کنم که چرا سایت‌هایی که سیاسی یا پورنوگرافی نیستند را هم فیلتر کرده‌‌اند.

دوست من در کشور استرالیا با سرعت ۱۲ مگا بایت بر ثانیه دانلود می‌کند. شما فکر می‌کنید آرزو حتماً باید طلا، پول، ماشین و این چیزها باشد، اما باور کنید اینترنت پر سرعت در ایران خودش یک آرزوی بزرگ است. می‌دانید چقدر کارها ساده‌تر می‌شود؟ همه چیز در دسترس است. ۹۰ درصد وقتی که ما ایرانی‌ها در اینترنت تلف می‌کنیم به خاطر سرعت پایین اینترنت است. وقتی سرعت اینترنت بالا باشد خیلی سریع کار خودت را می‌کنی و بلند می‌شوی و می‌روی دنبال کارهای دیگر ولی ما ایرانی‌ها مجبوریم پای کامپیوتر چرت بزنیم. تا یک صفحه کامل بالا بیاید شروع می‌کنیم با بازی‌های ویندوز بازی کردن. بی جهت روی فایل‌ها کلیک کردم. بعد از یک مدت عادت می‌کنیم. زندگی نسل ما شده بی خود پای کامپیوتر نشستن.»

در این سن و سال آرزو داشتن یعنی...

«۵۳ سال عمر کرده‌ام و سه تا بچه دارم. همیشه آرزو داشته‌ام که توی خانه‌ای زندگی کنم که مال خودم باشد. مستاجری تا یک سن و سالی عار نیست. جوان‌ها زندگی تشکیل می‌دهند و با تلاش خودشان، کمک پدر و مادر، وام و پس‌انداز برای خودشان صاحبخانه می‌شوند، اما بدترین چیز دنیا موی سفید داشتن و خانه نداشتن است. موقع قرارداد نوشتن در بنگاه، جوانی که نصف سن مرا ندارد با یک لحن بدی می‌پرسد که حاج آقا چندتا بچه دارید؟ انگار بچه داشتن جرم است. انگار خودشان بچه هیچکس نبوده‌اند. باز جا افتاده‌ها محترم رفتار می‌کنند. جوری حرف نمی‌زنند که آدم خجالت بکشد.

یک طراح وب سایت: «شما فکر می‌کنید آرزو حتماً باید طلا، پول، ماشین و این چیزها باشد، اما باور کنید اینترنت پر سرعت در ایران خودش یک آرزوی بزرگ است. می‌دانید چقدر کارها ساده‌تر می‌شود؟ همه چیز در دسترس است. ۹۰ درصد وقتی که ما ایرانی‌ها در اینترنت تلف می‌کنیم به خاطر سرعت پایین اینترنت است. وقتی سرعت اینترنت بالا باشد خیلی سریع کار خودت را می‌کنی و بلند می‌شوی و می‌روی دنبال کارهای دیگر.»

روزگار وارونه‌ای است. بنگاهی که قرار داد بسته‌ایم صحبت شد که صاحبخانه ما ۱۸ واحد مسکونی در نواب دارد و کرایه می‌گیرد. ما به خاطر اینکه بچه داریم خانه اجاره‌ای پیدا نمی‌کنیم بعد یک سری آدم برج دارند، خانه چند هزار متری دارند، بیست تا خانه با هم دارند. مملکت اگر مملکت درستی باشد نباید اینقدر شکاف باشد.

یک عمر زحمت کشیدم و دار و ندار خودم را یک خانه پیش خرید کردم. ده سال قسط دادم به امید اینکه بالاخره صاحبخانه می‌شوم. کلاهبرداری کردند. هر واحد را به ۳، ۴ نفر فروخته بودند. پول‌ها را برداشتند و رفتند امارات. خیلی پیگیری کردیم. صاحب شرکت سپاهی بود. می‌توانستند بگیرند (دستگیر کنند) و بیاورند ایران، اما کارشکنی کردند. طرف را فراری دادند. جوری زمین خوردیم که دیگر کمرمان راست نشد. نزدیک ۷۰۰ نفر بودیم که چند ماه می‌رفتیم دادسرا و برمی‌گشتیم. کسی به داد ما نرسید.

در این سن و سال آرزو داشتن یعنی اینکه در زندگی شکست خورده‌ای. شده است دیگر، چه کنم؟
آرزوی من این است که یک روزی دولتی داشته باشیم که به هر خانواده‌ای یک خانه برای زندگی بدهد. این همه خانه در ایران هست. به هر خانواده‌ای حداقل یکی می‌رسد، اما درست تقسیم نشده. خانه جای زندگی است، اما در ایران جنس تجارت شده. عامل دلالی شده.

برای خودم آرزویی ندارم

«تقصیر خود ما بود. دست و بال ما بسته بود. نمی‌توانستیم بچه‌ها را زیاد نگهداریم. کارد بخورد به این شکم گرسنه و این جیب خالی. دختر دسته گلم را دادم دست یک معتاد مفنگی. وضع و روزشان از ما بهتر است اما پولی که از قاچاق باشد برکت ندارد. نفرین همه پدر و مادرها پشت سرش است. همیشه به یک بهانه‌ای دخترم را سیاه و کبود می‌کند. به حق "پنج تن آل عبا" دستش قلم شود.
برای خودم هیچ آرزویی ندارم. زندگی ما از اول تا امروز سگ دو زدن بوده. امروز و فردا سرمان را می‌گذاریم و می‌میریم. از ما گذشته آرزویی داشته باشیم. چیزی برای خودم نمی‌خواهم فقط دلم می‌خواهد خدا یک راه نجاتی جلوی پای دخترم بگذارد. الهی این مواد مخدر از روی زمین برداشته شود.
هرچه به آقا جعفر می‌گویم طلاقش را بگیریم و نجاتش بدهیم اجازه نمی‌دهد. می‌گوید خوبیت ندارد. زنِ بی مرد به فساد می‌رود. می‌گوید در و همسایه برایمان حرف در می‌آورند. هرچه می‌گویم گور پدر حرف مردم، طفل معصوم دارد از دست می‌رود؛ گوش نمی‌کند.»

می‌گویند و می‌روند

آدم‌هایی هستند که به دنبال گوشی شنوا برای شنیده شدن هستند. آنقدر پر هستند که فقط لازم است بگویی: «ببخشید! یک لحظه ممکن است وقت شما را بگیرم» تا از همه چیز برای شما حرف بزنند. نیازمند درد و دل کردن هستند. کسان دیگری نیز هستند که یا حوصله حرف زدن ندارند یا برای گفتن حرف هایشان و فکر کردن به رویاهای خود «وقت» ندارند. جملات زیر نمونه‌هایی از آرزوهای آنانی است که می‌گویند و می‌روند و یا در حال راه رفتن حرف می‌زنند:

− آرزویم این است که روزی جرئت خودکشی کردن پیدا کنم.
− آرزو دارم بر می‌گشتم به دوازده سال قبل و با پسری که عاشقم بود ازدواج می‌کردم.
− آرزو می‌کنم استقلال دوباره قهرمان آسیا بشود.
− دلم می‌خواهد از خدمت معاف شوم.
− یک ویلای بزرگ با استخر، خدمتکار، دریاچه، اسب و همه چیز
− اینکه هزار تا سکه بهار آزادی داشته باشم.
− جلوی در خانه ما یک ایستگاه مترو بزنند.
− دلار ارزان بشود.
− آمریکا زودتر به ایران حمله کند.
− آقای خاتمی دوباره رئیس جمهور شود.
− محمود احمدی‌نژاد را بگیرند و ببرند ۳۵۰
− فقط یه بوگاتی!
− برداشتن تحریم‌ها
− ارزانی!
− ظهور امام زمام

− آزادی میر حسین موسوی
− داشتن یک کار درست و حسابی
− یه پول قلمبه
− چرا فقط یکی باید باشه؟

− یه لب تاپ اپل خوشگل
− سفر دور دنیا
− آزادی
− شوهر پولدار
−بچه‌ام سالم به دنیا بیاد و خوشبخت بشه
− کارت بنزین هزار لیتری
− اینکه دنیا نابود بشه
− انقلاب
− یه زیر زمین پر از مشروب خوب و گرون
− فرانسه زندگی کنم
− گرین کارت آمریکا داشته باشم
− مردم ما آدم باشن.
− تمدن
− وضع اقتصادی خوب
− آرامش

زورگیری؛ قربانی، مجرم و پلیس

society — Tue, 25 Dec 2012 17:53:03 +0000

عزیز خسرو شاهی - «وقتی کارخانه تعطیل شد چهارماه با قرض کردن از فامیل، دوست و آشنا، با نان خالی شکم زن و بچه‌های خودمان را سیر کردم، اما فایده نداشت. خیلی دنبال کار گشتم. نمی‌خواهم مظلوم‌نمایی کنم. به خدا دروغ نمی‌گویم. بیایید با هم برویم تک تک جاهایی را که برای پیدا کردن کار رفتم و دست خالی برگشتم را نشانتان بدهم.

زن و بچه‌ام را گذاشتم پیش عمویم و دنبال کار تا تهران هم رفتم. هیچ فایده‌ای نداشت. پولی که در می‌آوردم خرج زندگی خودم تنها در تهران را هم جواب نمی‌داد. صبح تا ظهر موتور پسرعمویم را می‌گرفتم و مسافرکشی می‌کردم. موتور را هم مامور‌ها گرفتند و خواباندند. بیمه نداشت. همین اصغر [هم‌جرم وی/ گزارشگر] پسرش مشکل معده داشت. بچه‌ای که هنوز مدرسه نمی‌رود قدر یک بیمار سرطانی خرج دارد. نه بیمه‌ای، نه حمایتی، هیچ چیزی هم برای آدم‌های بدبخت و بیچاره نیست.

دیگر خسته شدیم. با هم جمع شدیم تا ببینیم چه خاکی به سرمان می‌توانیم بکنیم. پسر خاله اصغر سابقه‌دار بود. گفت با موتور می‌رویم و کلاه ایمنی می‌گذاریم، پولدار‌ها را خفت می‌کنیم. شناسایی نمی‌شویم، راه فرار با موتور باز است. دلمان را قرص کرد که شروع کنیم. ما نه پدرمان دزد بود نه مادرمان. ما کار می‌کردیم. اگر کار بود به خدا کار می‌کردیم. اگر چاره داشتیم نه خودمان را می‌انداختیم زندان و نه زن و بچه‌هامان بی‌کس و تنها آواره می‌شدند.»

محمد یکی از کسانی است که به جرم زورگیری با سلاح سرد توسط پلیس آگاهی تهران بازداشت شده است و با دستبند و پابند در سالن دادگستری منتظر است تا قاضی سرنوشت او و خانواده‌اش را با صدور یک حکم مشخص کند.

***

چندی پیش فیلم یک دوربین مدار بسته در رسانه‌های فارسی‌زبان خبرساز شد. در این فیلم چند موتور سوار با سلاح سرد اموال یک شهروند ایرانی را در روز روشن و در ملاء عام به زور می‌گیرند. انتشار این فیلم در رسانه‌های اینترنتی و اخبار صدا و سیمای جمهوری اسلامی موجی از واکنش‌های مختلف را ایجاد کرد.

مقامات مسئول در جمهوری اسلامی ایران سعی می‌کنند با توسل به تهدید و به میان کشیدن حکم «اعدام»، صورت مسئله افزایش خشونت، جرم و جنایت در ایران را برای مدتی پاک کنند؛ مسئله‌ای که عوامل متعدد اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و روانی در آن دخیل است و با اندک تاملی می‌توان فهمید راه حل بلندمدت آن جواب دادن خشونت فردی با خشونت دولتی اعم از اعدام، گرداندن مجرمان در شهر، شلاق و غیره نیست.

آقای لاریجانی رئیس قوه قضائیه در خصوص انتشار این فیلم (با موضوع زورگیری) واکنش نشان داد. او در ابتدای سخنان خود به اعلام موضع رئیس‌جمهور آمریکا در به رسمیت شناختن مخالفان سوریه اشاره کرد و با تاکید بر اینکه آمریکایی‌ها و متحدان آن‌ها در منطقه از مدت‌ها قبل در عمل، مخالفان سوریه را به رسمیت شناخته بودند و این مسئله جدیدی نیست، گفت: «غربی‌ها بویژه آمریکا از ماه‌ها قبل با ارسال سلاح و پول و امکانات در عمل تندرو‌ترین گروه‌های تروریستی را در سوریه مسلح کردند.» وی سپس گفت: «چنین اتفاقاتی (زورگیری) در کشور اسلامی ما تکان‌دهنده است و حسب موازین شرعی و قانونی مصوب، تفاوتی میان بکارگیری سلاح سرد یا گرم وجود ندارد و در حکم محاربه و مجازات آن نیز اعدام است.»

این اولین بار نیست که مقامات مسئول در جمهوری اسلامی ایران سعی می‌کنند با توسل به تهدید و به میان کشیدن حکم «اعدام»، صورت مسئله افزایش خشونت، جرم و جنایت در ایران را برای مدتی پاک کنند؛ مسئله‌ای که عوامل متعدد اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و روانی در آن دخیل است و با اندک تاملی می‌توان فهمید راه حل بلندمدت آن جواب دادن خشونت فردی با خشونت دولتی اعم از اعدام، گرداندن مجرمان در شهر، شلاق و غیره نیست.

چندی قبل سردار اسماعیل احمدی‌مقدم، فرمانده پلیس ایران در حاشیه همایش رؤسای پلیس امنیت اخلاقی با اشاره کوتاه اما نادر به تاثیر عوامل اقتصادی و سیاسی گفته بود: «افزایش اخیر قیمت‌ها موجب افزایش سرقت خرد شده است.»

وی با بیان اینکه نوسان‌های اقتصادی تاثیر زیادی بر بروز و ظهور جرایم خرد دارد، گفته بود: «وقتی فاز اول هدفمندی یارانه‌ها آغاز و یارانه‌ها پرداخت شدند ما شاهد افول این نوع جرایم بودیم، اما این افزایش قیمت‌های اخیر موجب افزایش سرقت در حوزه خرد شده است.» مقامات جمهوری اسلامی معمولاً به جای پرداختن به ریشه معضلات اجتماعی آن‌ها را با استدلال «در غرب نیز چنین خشونت‌هایی وجود دارد» عادی جلوه می‌دهند.

گزارش زیر گفت‌وگو با چند نفر از مردم ایران است که تجربه «خفت شدن» یا دست زدن به عمل زورگیری را داشته‌اند.

مجید – برادر یک اعدامی

زنده شدن دوباره این ماجرا برای ما سخت است. هر خبری که می‌شود احساس می‌کنم مردم چپ چپ به من و خانواده‌ام نگاه می‌کنند. شاید خیلی وقت‌ها ‌فکر و تخیل (خیال) می‌کنم، اما بچه که نیستم، بعضی نگاه‌ها ‌واقعی است. انگار هر خبر زورگیری توی تلویزیون نشان می‌دهند کار برادر من است.

مجید، برادر یک اعدامی: خدا از سر تقصیراتش بگذرد. فکر می‌کنید او مادرزاد، قاتل بود؟ یک بدبختی بود مثل همه جوان‌های دیگر این مملکت. مغرور بود برای همین به هیچکس نمی‌گفت پول لازم دارد. اگر من و بقیه برادر‌هایم پول می‌دادیم قبول نمی‌کرد. دلش می‌خواست کاری داشته باشد و کاسبی بشود برای خودش اما به این راه افتاد. با یکی دیگر از بچه‌های محل می‌رفتند با قمه سراغ افراد با سر وضع خوب (پولدار). ما اصلاً روحمان خبردار نبود.

خدا از سر تقصیراتش بگذرد. فکر می‌کنید او مادرزاد، قاتل بود؟ یک بدبختی بود مثل همه جوان‌های دیگر این مملکت. مغرور بود برای همین به هیچکس نمی‌گفت پول لازم دارد. اگر من و بقیه برادر‌هایم پول می‌دادیم قبول نمی‌کرد. دلش می‌خواست کاری داشته باشد و کاسبی بشود برای خودش اما به این راه افتاد.

با یکی دیگر از بچه‌های محل با قمه می‌رفتند سراغ افراد با سر وضع خوب (پولدار). ما اصلاً روحمان خبردار نبود. سرهنگ آگاهی خودش به من گفت برادرت حتی یک مورد زورگیری از زن نداشته است. همگی مرد بوده‌اند. می‌خواهم بگویم آدمی نبود که چشم روی معرفت و شرف بسته باشد. با اینکه آلوده این کار شده بود، اما به زن جماعت کاری نداشت.

یک بار در اتوبان قزوین- رشت در راه برگشت از مسافرت تصمیم گرفته بودند مسافر روی صندلی شوفر را خفت کنند. راننده از زیر صندلی قمه کشیده بود و شانه رفیق‌اش را زده بود. برادر من هم ترسیده بود و چاقو را فرو کرده بود توی تن راننده. اینقدر ترسیده بودند که وسایل خودشان را از صندوق عقب ماشین برنداشته بودند. راننده مرد و جرم برادرم شد قتل و اشرار.

خیلی رفتیم برای رضایت، اما دادستانی سنگ‌اندازی کرد. گفتند حتی اگر رضایت بگیرید از جنبه عموم داخل می‌شویم و اعدام می‌کنیم. آخر کار هم بدون اینکه به ما بگویند اعدامش کردند و به ما گفتند بیایید جنازه‌اش را تحویل بگیرید. نمی‌گویم با پول همه چیز حل می‌شود. پول برای خانواده عزیز از دست داده مرهم نمی‌شود. گفتیم راهی پیدا کنیم که خانواده آن راننده خدا بیامرز محتاج کسی نشوند، برادر ما هم در زندان تنبیه شود، اما قوه قضائیه غیر از کشتن کار دیگری بلد نیست.

سارا – قربانی

از ساعت هشت صبح تا ساعت نه شب سر کار هستم. رئیس شرکت کار داشته باشد یا حساب‌ها ‌به هم ریخته باشد گاهی تا ساعت ده شب هم طول می‌کشد. تابستان‌ها ‌زیاد بد نیست، اما پاییز و زمستان کابوس است. همیشه که تاکسی خط دار نیست. ساعت نه یا ده شب که نمی‌توانم یک ساعت منتظر تاکسی شوم. مجبورم سوار مسافرکش‌های شخصی بشوم.

سارا، قربانی: تلویزیون ایران کارش شده اوباش پروری. هر سال مسابقه قوی‌ترین مردان ایران را نشان می‌دهند و پسرهای جوان را تشویق می‌کنند به هیکل گنده کردن و وحشیگری. فکر می‌کنید اراذل و اوباش و زورگیر‌ها چه کسانی هستند؟ همین بدنساز‌ها و پسرهایی که باشگاه رزمی می‌روند. بیکاره‌هایی که هرچه هیکلشان بزرگ می‌شود عقل و شعورشان آب می‌رود.

برای من و خیلی از کسانی که می‌شناسم (زن‌ها) مزاحمت پیش آمده است. هر روز. در تاکسی، خیابان، مترو، مغازه. همه جا. دزدی هم مثل مزاحمت است. مرد‌ها دعوا می‌کنند و کتک کاری راه می‌اندازند، اما ما نمی‌توانیم. برای همین بیشتر کیف ما زن‌ها ‌را می‌دزدند و شب‌ها ‌جلوی ما را می‌گیرند.

برادرم یک تیغ موکت بری به من داده بود تا در کیفم بگذارم و اگر لازم شد استفاده کنم، اما اینقدر ترسیده بودم که جیغ هم نمی‌توانستم بکشم. دو پسر جوان با بازوهای بزرگ شبیه بدنساز‌ها با موتور جلویم پیچیدند و چاقو گذاشتند زیر گلویم. کیف پول، موبایل، مدارکم و کارت‌های بانکی‌ام را بردند. رمز کارتم را هم گرفتند و گفتند اگر رمز اشتباه باشد از روی مدارک می‌آیند دنبالم. من هم از ترس رمز را دادم.

روزی که این اتفاق اتفاد چند زن و مرد از فاصله چند متری من گذشتند، اما هیچکدام برای کمک به من جلو نیامدند. فکر کنم حتی به پلیس زنگ نزده بودند که شارژ موبایلشان مصرف نشود.

فکر نمی‌کنم آن دو زورگیر فقیر بودند. یکی از آن‌ها با ادکلن دوش گرفته بود. کسی که پول ندارد باشگاه بدنسازی نمی‌تواند برود و از این پودرهای بدنسازی نمی‌تواند بخرد. برادر من زمانی از این پودر‌ها می‌خرید، هر بسته‌اش هفتاد هزار تومان بود.

تلویزیون ایران کارش شده اوباش پروری. هر سال مسابقه قوی‌ترین مردان ایران را نشان می‌دهند و پسرهای جوان را تشویق می‌کنند به هیکل گنده کردن و وحشیگری. فکر می‌کنید اراذل و اوباش و زورگیر‌ها چه کسانی هستند؟ همین بدنساز‌ها و پسرهایی که باشگاه رزمی می‌روند. بیکاره‌هایی که هرچه هیکلشان بزرگ می‌شود عقل و شعورشان آب می‌رود. چند بار در روزنامه خوانده‌ام که قهرمان‌های بدنسازی یا قوی‌ترین مردان ایران به جرم مواد مخدر یا سرقت و کتک زدن مردم بازداشت شده‌اند. خیلی دلشان می‌سوزد این وحشیگری را از تلویزیون خودشان جمع کنند.

حامد – دانشجو

خوابگاه‌های دانشجویی شکارگاه خفتگیر‌هاست. با موتور اطراف خوابگاه‌های دانشجویی گشت می‌زنند و کسی که کیف لپ تاپ همراه داشته باشد را با چاقو خفت می‌کنند.

حامد، دانشجو: خوابگاه‌های دانشجویی شکارگاه خفتگیر‌هاست. با موتور اطراف خوابگاه‌های دانشجویی گشت می‌زنند و کسی که کیف لپ تاپ همراه داشته باشد را با چاقو خفت می‌کنند. لب تاپ، پول، ماشین حساب، هر چیزی را که فکرش را کنید با خود می‌برند.

لب تاپ، پول، ماشین حساب، هر چیزی را که فکرش را کنید با خود می‌برند. خیلی از این لپ‌تاپ‌ها قستی است و با وام دانشجویی و سختی خانواده‌ها خریداری شده است. هنوز اقساط‌ تمام نشده آن‌ها را در چند ثانیه می‌دزدند. تا به حال حتی یکی از دزدهای اطراف خوابگاه را هم نگرفته‌اند.

دوستان من در خوابگاه‌های دانشگاه شریف، امیرکبیر، خواجه نصیر و دانشگاه تهران بار‌ها خفت شده‌اند. بعضی بچه‌ها چاقو خورده‌اند. حراست دانشگاه که مدام به لباس دختر‌ها، سیگار کشیدن پسر‌ها، مطالب نشریات و رفتار بچه‌ها در اردو‌ها گیر می‌دهد، به زورگیری که می‌رسد می‌گوید به ما مربوط نیست.

یک شب یکی از بچه‌های خوابگاه رفته بود سر کوچه تخم مرغ بخرد. یک معتاد با سرنگ تهدید کرده بود که او را ایدزی می‌کند و پنج هزار تومان پول تخم مرغ و نان را گرفته بود. بیچاره دوستم با دمپایی رفته بود تخم مرغ بخرد.

یکی دیگر از بچه‌های خوابگاه را خفت کرده بودند، اما فقط هزار تومان پول همراه داشته. او را برده بودند جلوی عابر بانک و اینقدر زده بودند تا برایشان از عابر بانک ۵۰ هزار تومان پول زندگی یک ماه‌اش را گرفته بود.

حسن – زورگیر سابق

والله سرگذشت ما کمی عجیب و غریب است. ما یک سال کار (زورگیری) می‌کردیم. در آمد خوبی داشت. احتمال گیر کردن یک در هزار بود. مثل این تازه کار‌ها اهل لشکرکشی نبودیم. دو نفره و بی‌سر و صدا کار می‌کردیم.

حسن، زورگیر سابق: یک سال حبس کشیدم و به خاطر همکاری، عفو مشروط دادند. یک پیکان شلخته گرفته‌ام و به خدا هشتم گرو نهم هست. صورتم را با سیلی سرخ نگه می‌دارم، اما هرچه باشد خوشحالم که آزادم و انگ قتل روی من نیفتاده است و بالای چوبه دار نرفتم. به این زندگی راضی‌ام. آن موقع هم سر جوانی و گشنگی بود. دو سال بود از سربازی آمده بودم، اما کار درست و حسابی نداشتم. دوبار کار پیدا کردم، اما همیشه حقوقم عقب می‌افتاد. شپش توی جیبم پشتک می‌زد.

این فیلم را توی اخبار دیدم. اینکاره نبودند. بدبخت‌ها ‌ترسیده بودند که گله‌ای کار می‌کردند. آخر کار هم با قمه یک کفی [احتمالاً منظورش یک نوع ضربه با سطح غیر تیز قمه است/ گزارشگر] انداخت طرف بدبختی که خفت کرده بودند. کدام خری وقتی طرف مقاومت نمی‌کند و کار تمام شده برای خودش دردسر درست می‌کند؟ مطمئن باشید سر همین حرکت آخر برای این‌ها اعدام می‌زنند. وقتی کار پیش می‌رود آدم برای خودش جرم درست نمی‌کند. این‌ها ترسیده بودند. هرکس بگوید سابقه‌دار بودند من باز هم می‌گویم ناشی و تازه کار بودند.

سالی که مرا گرفتند همین شد. یک پسر جوان را در یک کوچه خلوت گرفتیم. نه به قیافه‌اش می‌خورد و نه به هیکل‌اش. همجرم‌ من یک لحظه حواسش پرت شد. او هم سریع دست کرد توی جیب‌اش و ضامن‌دار بیرون کشید. هم‌جرم من تا به خودش جنبید تیغه چاقو تا دسته توی پهلویش بود. دست خودم نبود. وقتی دیدم لباسش خونی شد و روی زانو افتاد، قمه را انداختم زیر کتف‌ طرف. هر دو نفر افتاده بودند و کف زمین پر از خون بود. پسر با آخرین زورش نعره می‌کشید. ترسیده بودم. نگاه کردم دیدن چند نفر از همسایه‌ها به خاطر سر و صدا دارند از پنجره نگاه می‌کنند. یک ثانیه تصمیم خودم را گرفتم. ول می‌کردم و می‌رفتم به جرم قتل همه زندگی ام را می‌باختم. خودم زنگ زدم به آمبولانس. دیدم از آمبولانس خبری نیست. با ماشین دربستی هر دو نفر را بردم بیمارستان. آنجا خواستم فرار کنم ولی دیدم اگر کسی دنبال کار مریض نباشد هیچ کاری برای مریض نمی‌کنند. یک پیر زنی آنجا نفس‌اش داشت خرخر می‌کرد. هیچ پرستاری نمی‌گفت به داد این بیچاره برسیم چون همراه نداشت.

نمی‌دانم خر شدم یا جو من را گرفت، اما دل را زدم به دریا و ماندم. بازداشت شدم. شانس آوردم هر دو نفر زنده ماندند. پدر شاکی مرد درستی بود. با خدا بود. وقتی فهمید پسرش را رسانده‌ام بیمارستان رضایت داد. شاکی خصوصی نداشت پرونده. همسایه‌ها ‌استشهاد داده بودند که من خودم آن‌ها را برده‌ام بیمارستان.

یک سال حبس کشیدم و به خاطر همکاری، عفو مشروط دادند. یک پیکان شلخته گرفته‌ام و به خدا هشتم گرو نهم هست. صورتم را با سیلی سرخ نگه می‌دارم، اما هرچه باشد خوشحالم که آزادم و انگ قتل روی من نیفتاده است و بالای چوبه دار نرفتم. به این زندگی راضی‌ام.

آن موقع هم سر جوانی و گشنگی بود. دو سال بود از سربازی آمده بودم، اما کار درست و حسابی نداشتم. دوبار کار پیدا کردم، اما همیشه حقوقم عقب می‌افتاد. شپش توی جیبم پشتک می‌زد. خجالت می‌کشیدم با رفقایم بیرون بروم، مبادا چیزی بخورند و پول توی جیب من نباشد برای تعارف کردن.

کریم – شاهد

دختر مردم را ساعت دو بعد از ظهر توی کوچه خفت کرده بودند. دو تا موتور بود و چهارتا جوان. با جیغ و داد دختر، همسایه‌ها ‌سر بیرون آوردند. اول فکر کردیم مزاحم دختر شده‌اند بعد فهمیدم زورگیری است. به پلیس زنگ زدیم، اما ۴۰ دقیقه بعد از اینکه موتوری‌ها رفتند از راه رسیدند.

کریم، شاهد: مردم دیگر برایشان مهم نیست. اگر چهار نفر دیگر آمده بودند دزد‌ها را می‌گرفتیم، اما مردم فقط تماشا می‌کنند. وقتی زورگیری می‌بینند راه‌شان را کج می‌کنند و می‌روند که خودشان آسیب نبینند. فکر نمی‌کنند اگر برای خودشان پیش بیاید، بقیه هم آن‌ها را کمک نمی‌کنند.

اینقدر دختر جیغ کشید و کتک خورد که دل را زدیم به دریا. من بودم، همسایه طبقه بالا و دوتا از پسرهای درشت محل که یلی هستند. بقیه جرئت نکردند جلو بیایند. آن‌ها قمه داشتند، دست هرکدام از ما چاقوی آشپزخانه و چوب. نمی‌خواستیم درگیر شویم. گفتیم می‌ترسند و فرار می‌کنند، اما خیلی پررو‌تر از این حرف‌ها بودند. درگیری پیش آمد. دختر فرار کرد طرف خانه ما.

یکی از جوان‌هایی که جلو آمده بود برای کمک قمه خورد. روی من و همسایه طبقه بالا خط انداختند. چند ضربه هم ما زدیم. سوار موتور شدند و فرار کردند. مردم دیگر برایشان مهم نیست. اگر چهار نفر دیگر آمده بودند دزد‌ها را می‌گرفتیم، اما مردم فقط تماشا می‌کنند. وقتی زورگیری می‌بینند راه‌شان را کج می‌کنند و می‌روند که خودشان آسیب نبینند. فکر نمی‌کنند اگر برای خودشان پیش بیاید، بقیه هم آن‌ها را کمک نمی‌کنند. مردم دیگر مردم قدیم نیستند. قدیم اگر مردم یک فریاد می‌زدند، همه همسایه‌ها‌ می‌ریختند بیرون برای کمک. چه فرقی دارد غریبه باشد یا خواهر و برادر خود آدم؟ مردم ایران خیلی عافیت‌طلب و ترسو شده‌اند.

... - پلیس

یادت باشد که قسم خوردی جایی اسم نبری. من چون اخوی را می‌شناسم روی شما مثل دوست خودم حساب می‌کنم. اگر هم می‌خواهی جایی بنویسی طوری بنویس که اسم و نشانی از من نباشد. هیچ چیزی از زبان من نویس. از طرف خودت بنویس.

پلیس: مامورها هم آدم هستند. زن و بچه دارند. فکر می‌کنی چقدر حقوق می‌گیرند؟ مطمئن باش کسی که مثل من آمده است توی نظام (منظور نیروی انتظامی است) دیگر هیچ کاری پیدا نکرده. تعارف که نداریم. کسی که سرمایه و مدرک دانشگاه داشت که نظام نمی‌آمد تا جلوی صد نفر پا بکوبد و بله قربان بگوید.

اینکه همکارهای من سر صحنه حادثه نمی‌روند درست نیست. نظام، نرفتن سرش نمی‌شود. ابلاغ می‌شود و باید برویم. اما مثلاً موارد سرقت مسلحانه را دست دست می‌کنند تا خود یگان ویژه برسد. موارد نزاع دسته جمعی را تا می‌توانند وقت تلف می‌کنند تا بعد از اینکه تمام شد، برسند. کدام آدم عاقلی می‌رود وسط یک دعوای بیست نفری که همه سلاح سرد دارند؟

مامورها هم آدم هستند. زن و بچه دارند. فکر می‌کنی چقدر حقوق می‌گیرند؟ مطمئن باش کسی که مثل من آمده است توی نظام (منظور نیروی انتظامی است) دیگر هیچ کاری پیدا نکرده. تعارف که نداریم. کسی که سرمایه و مدرک دانشگاه داشت که شغل نظام را انتخاب نمی کرد تا جلوی صد نفر پا بکوبد و بله قربان بگوید. شما می‌دانی ما اگر بخواهیم استعفا بدهیم باید کلی دوندگی کنیم و به نظام جواب پس بدهیم. ما حتی حق نداریم اگر از شغلمان خوشمان نیامد مثل آدم استعفا بدهیم.

بار‌ها همکاران خود من برای اینجور ماموریت‌ها ‌رفته‌اند و زخمی برگشته‌اند. نیروی انتظامی هر سال کشته می‌دهد سر این ماموریت‌ها. کسی که زورگیری می‌کند روغن همه چیز را به تن‌اش مالیده است. فرقی برایش ندارد با چاقو یا قمه مامور را هم بزند. ممکن است حضور نیرو باعث ترس زورگیر و اقدام به گروگانگیری شود. نیرو وقتی می‌رود و با اعمال منشور از اسلحه گرم استفاده می‌کند، اگر طرف وکیل بگیرد یا خانواده پر نفوذی داشته باشد پشت نیرو را خالی می‌کنند. کادرهای پایین تاوان می‌دهند. فرماندهی که مسئولیتی ندارد. ما چرا کاسه داغ‌تر از آش بشویم؟

همکاران من جوری می‌روند که بعد از تمام شدن کار برسند. صورت جلسه می‌کنند و پرونده را می‌سپارند دست بچه‌های آگاهی. آن‌ها خودشان می‌دانند چطوری متهم را بازداشت کنند.

محمد – در انتظار حکم

«این مدت خیلی ما را کتک زدند. می‌خواهند کارهایی که نکرده‌ایم را هم گردن بگیریم.» آه بلندی می‌کشد و ادامه می‌دهد: «بیشتر از زن و بچه خودم به زن و بچه اصغر فکر می‌کنم. قربان بزرگی خدا بروم که هیچکس سر از کارش در نمی‌آورد. یک بچه کوچک و این همه درد، مرض و مصیبت، حکمت‌اش چیست؟ سر در نمی‌آورم.

محمد، در انتظار حکم: روزهای اول وقتی کسی را می‌گرفتیم که لخت‌اش کنیم، وقتی التماس می‌کرد تمام تنم می‌لرزید. دلم می‌سوخت. دستم شل می‌شد، اما کم‌کم عادت کردم. پوستم کلفت شد. کسی را لخت می‌کردم، چهارتا هم می‌زدم تا عقده زندگی را روی کسی خالی کرده باشم.

روزهای اول وقتی کسی را می‌گرفتیم که لخت‌اش کنیم، وقتی التماس می‌کرد تمام تنم می‌لرزید. دلم می‌سوخت. دستم شل می‌شد، اما کم‌کم عادت کردم. پوستم کلفت شد. کسی را لخت می‌کردم، چهارتا هم می‌زدم تا عقده زندگی را روی کسی خالی کرده باشم. خدا هم فکر کنم همین‌جوری است. حساب کن این همه آدم زنده و مرده در کل سال‌هایی که زمین بوده (وجود داشته)، به خدا التماس کرده‌اند. کامپیو‌تر هم بود کم می‌آورد. اصغر همیشه می‌گفت وقتی خدا به حرف‌ها و التماس‌های یک بچه مریض گوش نمی‌دهد ما که بنده‌ایم چرا به حرف‌های آدم‌های صحیح و سالم گوش بدهیم؟

نه با پول دزدی و نه با پول کارخانه، با کمک‌های بچه‌ها و همسایه‌ها و همه، نمی‌توانست خرج درمان این بچه را بپردازد. حالا که در بیمارستان است و دستش از همه جا کوتاه است. زن و بچه‌اش خیلی به پلیس و دادگاه التماس کردند، اما گوش این‌ها از این التماس‌ها پر است. این همه خرجی که اصغر برای بچه‌اش کرد اگر‌‌ همان اول دست گذاشته بود گلوی بچه و خفه‌اش کرده بود یا گذاشته بود سر راه، الآن زندگی خوبی داشت. حالا چه شد؟ بعد از این همه خرج کردن اصغری افتاد زندان و بچه‌اش همین زودی‌ها از بی‌دارویی می‌میرد.»

پانوشتی بر اسطوره مردانگی

Wed, 18 Jul 2012 16:43:42 +0000

سپهر مساکنی

سپهر مساکنی - وقتی از اسطوره و امتیازهای مردانگی در جامعه مردسالار صحبت می‌کنیم، دقیقاً از چه اولویت‌ها و امتیازهایی صحبت می‌کنیم؟ در این متن از نقش مردانگی و امتیازهای آن، در معماری زندگی روزمره شروع می‌کنیم تا مقدمه‌ای باشد برای فهم ما از ساختار شکل‌گیری حقیقت پیرامون این مسئله.

نگارنده برای محک زدن عمق اسطوره مردانگی، علاقه نشان می‌دهد که با شالوده شکنی سراغ فضا- زمان‌های سیاسی مدعی مبارزه برای حقوق زنان و اقلیت‌کشاندگان جنسیتی برویم. با این پرسش که چگونه می‌توان در هژمونی گفتمان برتری‌جویانه مردانه، در بطن خود این فضاهای‌های مترقی سیاسی، از مبارزه برای حقوق به حاشیه‌راندگان صحبت کنیم؟

یکم

در معنای اجتماعی «مرد بودن» گویا امری بدیهی، ذاتی و طبیعی به شمار می‌آید. به همین معنا گویا قابل تامل و به چالش کشیدن نیست. برای برخی معنای گزاره «او مرد است» چیزی شبیه این دو گزاره است: «آسمان آبی است» یا «زمین گرد است».

نامگذاری فرد به عنوان «مرد» در این گزاره، شامل کسانی می‌شود که همخوانی با هنجارهای کلیشه‌ای مرد سالارانه، هتروسکسوالیته اجباری (دگرجنسگرایی اجباری) داشته باشند. به بیان دیگر در دایره معنایی اسطوره‌ برساخته‌ مردانگی محیط زیسته خود قرار می‌گیرد.

برخلاف تصور عموم اما گزاره‌ «او مرد است» گزاره‌ای خنثی نیست. این برچسب، در کنار و آمیخته به مفاهیم برساخته‌ دیگری، چون‌نژاد، طبقه، یکی از آچار فرانسه‌های مورد نیاز دم و دستگاه سیستم نظم موجود است که دربرگیرنده‌ بسیاری از امتیاز‌ها و نابرابری‌هاست. به همین منظور باید این گزاره را به عنوان یکی از برساخته‌های اجتماعی و از نشانه‌های ستم، کالبدشکافی و افشا کرد.

این گزاره خبری که برای بسیاری طبیعی و بدیهی می‌نماید، دست کم در بافت ایرانی آن، به کسانی اطلاق می‌شود که به معنای مردسالارانه و کلیشه‌ای «کننده» باشند. به کسانی که از امتیازهایی که جامعه مردسالار برای آن‌ها تعبیه کرده است، به نحواحسن استفاده کنند و این نابرابری‌ها را برای حفظ قدرت و سالاری خود در جامعه نابرابر، بازتولید کنند. به اصطلاح در این قالب از پیش تعیین شده به خوبی جای بگیرند و آچار فرانسه خوبی برای این دستگاه باشند. در اینجا لزوماً هر جنس مذکری (به معنای بیولوژیک آن) مرد به حساب نمی‌آید (مردانه).

اسطوره مردانگی در طبقات و میدان‌های اجتماعی و فرهنگی مختلف، شکل و فرم متفاوتی به خود می‌گیرد؛ به عنوان مثال بسیاری از فمینیست‌های ایرانی در اولین برخورد خود، با مردان غربی آن‌ها را در مقایسه با مردان ایرانی قرار می‌دهند و نتیجه می‌گیرند در دموکراسی‌های غربی، اسطوره مردانگی بسیار کمرنگ است. آن هم با این جمله کلیشه‌ای عامیانه که مردان غربی مردسالار نیستند.(طرح از آناهیتا وثوقی، برگرفته از سایت ایرانیان)

از آنجا که نشانه‌های مردانگی در طبقات اجتماعی مختلف، شکل و فرم متمایزی به خود می‌گیرد، ما نیز با نشانگان اجتماعی ثابتی برای رمزگشایی این مفهوم مواجه نیستیم. به این معنا که اسطوره مردانگی در طبقات و میدان‌های اجتماعی و فرهنگی مختلف، شکل و فرم متفاوتی به خود می‌گیرد؛ به عنوان مثال بسیاری از فمینیست‌های ایرانی در اولین برخورد خود، با مردان غربی آن‌ها را در مقایسه با مردان ایرانی قرار می‌دهند و نتیجه می‌گیرند در دموکراسی‌های غربی، اسطوره مردانگی بسیار کمرنگ است. آن هم با این جمله کلیشه‌ای عامیانه که مردان غربی مردسالار نیستند. مشکل این نوع نگاه دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که به شکل‌ها و فرم‌های مختلف اسطوره مردانگی در مناسبات تولیدی، اقتصادی، تاریخی و فضاهای بومی متفاوت دقت نمی‌کنند.

اگر در برخی میدان‌های اجتماعی، معنای مردانگی گره خورده است با قدرت جسمانی، فیزیک عضلانی، غیرت و به اصطلاح ناموس‌پرستی، در فضا - زمان‌های دیگر مردانگی با مفاهیمی چون نان‌آوری، موفقیت و قدرت اقتصادی- تجاری معنا می‌یابد (قشر نوکیسه). در میدان‌های اجتماعی دیگر نیز مردانگی با قدرت تفکر، سیاست‌ورزی، کاریزما و اتوریته و حتی فلسفه ورزیدن معنا می‌یابد (رجوع به فضاهای سیاسی و روشنفکری با این کلیشه موجود که مردان فلسفه می‌ورزند و فلسفه ورزیدن کاری سراسر مردانه است، یا تشکل یابندگی سیاسی در معنای کلان آن همیشه به نیروهای مردانه استوار است).

به این مفهوم آنچه با تکثر نام‌ها و فرم‌هایش، معنایی واحد می‌دهد، تلاش برای سالاری و داشتن صندلی قدرت بر‌تر، کنترل میدان اجتماعی و تعریف خود با نقش پدر بودن است. این امر لزوماً شامل جنس مذکر (به معنای بیولوژیک آن) نمی‌شود.

قدرت بدنی، اقتصادی، قدرت ساخت و پاخت، چانه‌زنی، استفاده از اتوریته و تفکر سلسله مراتبی می‌تواند از همه، حتی آن‌ها که به لحاظ بیولوژیک جنس مذکر نیستند، مردان خوبی بسازد. یا دست کم دیگری‌هایی در دسته‌ همانند‌ها، «مثل مردان» با حفظ سلسله مراتب بسازد.

بار‌ها این عبارت را شنیده‌ایم: «او مثل یک مرد است». زمانی که تنی بیولوژیک این امکان را نمی‌یابد تا در گزاره «او مرد است» بگنجد، در ساخت و پاخت‌ها و امتیازات و بازتولید نابرابری دست کمی از یک مرد بیولوژیک (آلت تناسلی مردانه) ندارد و یا در دایره عرصه‌های اجتماعی از نشانگان مردانگی به نحو عالی استفاده می‌کند. حتی با ادعای مبارزه با مردسالاری، خود ناخواسته در قلمرو اسطوره مردانگی قرار می‌گیرد؛ چراکه می‌خواهد از ابزارهای اسطوره‌های مردانه علیه خود این اسطوره استفاده کند. او این بار دقیقاً به دلیل استفاده از همین ابزار‌ها، تحسین دیگری سراپا عجین شده به این اسطوره را بر می‌انگیزد و به مقام پدر شدن، ناخنکی می‌زند. به همین معنا، چشم خیره دیگری بازهم از او «شبه مرد» می‌سازد (همانند، مثل).

آخرین باری که این اصطلاح را شنیدم، از سوی دوستی در برلن بود. در توضیح روحیه‌ مبارزاتی و فعالیت‌های یکی از زنان لزبین و در توصیف حساب بردن مردان سیاسی از او در ازای مقاومت‌های این زن. دقیقاً دوست من از این عبارت استفاده کرد: «او خودش مردی واسه خودش است». احتمالاً دوست من به معنای روانکاوی قضیه لغزش زبانی کرد که در پس این لغزش زبانی بسیاری چیز‌ها را برای ما فاش کرد؛ اینکه زمانی می‌توانی در میدان مین‌گذاری شده‌ به اسطوره مردانگی، صدادار شوی، یا با آن مبارزه کنی و صدایت شنیده شود که تو را مرد یا مثل مردان بپندارند؛ یا زنی باشی که مکمل این مرد است (دوگانه زنانه - مردانه در هنجارهای برساخته از دگرجنس گرایی اجباری).

پله‌ها، مار‌ها، نیش مار‌ها و جفت شش‌های تعبیه شده در دم و دستگاه سیستم روی خود را به ما نشان می‌دهد. وقتی در این مرز مردانه و زنانه زاییده هتروسکسوالیته اجباری می‌ایستیم و نشانگان جنسیتی برخاسته در محیط زیستمان را آشفته می‌کنیم. آن مین‌های تعبیه شده‌ای که تا دیروز نامرئی بودند، چهره خود را به ما نشان می‌دهد.

چرا نباید از عبارت «او یک مرد است» یا نسخه‌ای شبیه آن، «او مثل مردان قوی است»، به راحتی گذشت؟ درست در ردیف عبارت‌هایی مثل «آسمان آبی است» یا «او مثل آسمان آبی است». این عبارت کد و نشانه افشای بسیاری از امتیاز‌هاست. منشاء بسیاری از نردبان‌هایی که برای رسیدن به خانه مقصود در جامعه مارپله‌ای می‌توان از آن بالا رفت. این برچسب اجتماعی در جامعه سلسله مراتبی مردسالار، درست مثل یک «جفت شش» در بازی مارپله عمل می‌کند.

مانند عبارت «او یک آمریکایی است» یا «آلمانی» که وقتی این برچسب به شخص اطلاق شود، برای بسیاری از سفرهای هوایی نیازی به هفت‌خوان رستم ندارد. خود این هویت اروپایی و آمریکایی، عبور از بسیاری مرز‌ها را تنها با یک بلیت و کارت شناسایی به آسانی آب خوردن می‌کند.‌‌ همان مرزهایی که دقیقاً در‌‌ همان زمان، «جنوبی‌های» بسیاری در راه عبور از آن‌ها جان خود را می‌دادند. تنها برچسب اروپایی و آمریکایی است که فهم دیگری از این مرزهای جغرافیایی دارد؛ فهمی که به سبب فرادستی‌اش، به آن کلیت و سامانه می‌بخشد و تبدیل به حقیقت می‌شود.

انگار همه چیز سر همین برچسب‌ها است. همین عبارت ساده که «او آمریکایی است» و دیگری «افعانستانی»؛ آنچه مجوز پرش یا سقوط در بازی مارپله سیستم نظم موجود محسوب می‌شود. چرا اما این قیاس، این گشودن ماجرا و نشان دادن بازی مارپله، برای ما اهمیت دارد؟

چندبار به این موضوع فکر کردید که در جامعه مارپله‌ای ما (که گویا اتفاقاً خانه مقصودی وجود ندارد) از چه «جفت شش‌ها» و «نردبان»‌هایی بالا رفته‌اید؟ چه برچسب‌هایی و عبارت‌هایی را به عنوان جفت شش، از آن‌ها بهره برده‌اید، بی‌آنکه به آن توجه کنید؟

امتیاز اطلاق شدن «او یک مرد است» یا «او مانند مردان است» (در بافت فضاهای ایرانی ما، مرد به معنای مرد هتروسکسوال) تنها حق طلاق، دیه دو برابر و حق حضانت بچه را شامل نمی‌شود. مقصود من دقیقاً روزمره‌ترین و به اصطلاح بدیهی‌ترین موقعیت‌هایی است که در دنیای بحث‌های حقوقی و کارگزاران سیاسی وارد نمی‌شود و در عین حال مهم و راهگشا به نظر نمی‌آید. عنوان‌ها، برچسب‌ها و اطلاق‌های جامعه به شما، حتی روی پیاده‌رویی که آن را برای رفت و آمد روزمره انتخاب می‌کنید، نقش به سزایی دارد؛ روی ارتباط شما با فضاهای شهری.

دقیقا شامل نشدن از عنوان «او یک مرد است» و یا «او مثل مردان است»، در هژمونی مردانگی، شما را در چه وضعیتی قرار می‌دهد؟ شما را به کدام حاشیه‌های شهری، اجتماعی و سیاسی پرت می‌کند؟ یک روز صبح که از خواب بلند می‌شوید، سعی کنید این گزاره را زیر سئوال ببرید: آزمایش «او یک مرد است» یا «او مثل مردان» است. منظور این نیست که با زیر سئوال بردن مفهوم او یک مرد است، به آن روی دیگر که زائده‌‌‌ همان اقتصاد است، زنانگی برساخته از اقتصاد هنجارهای هتروسکسوالیته اجباری بپرید. به این معنا که صبح را با ایستادن در یک مرز آغاز کنیم؛ در شکاف این دوگانه، موقعیت مرز، موقعیت فراروی از این دوگانه‌ها؛ در مرحله آشفته کردن نشانگان جنسیتی که بدیهی و طبیعی به ما تحمیل می‌شود (به معنای غربی آن در یک موقعیت ترانسجندریسم).

صبح را با این موقعیت در جامعه مارپله‌ای (بر ساخته طبقه، جنسیت،‌ نژاد) آغاز کنیم به روزمره‌ترین شکل موجود، با زیر سئوال بردن همه هنجارهای طبیعی که جامعه از ما انتظار پیروی از آن را دارد. اینجاست که تمام چیزهایی که هر روز به آسانی و بدیهی و طبیعی از کنار آن‌ها می‌گذریم، معنای تازه به خود می‌گیرد، دقیقاً در تجربه عینی.

وقتی با کفش‌های ترانسجندریسم و آشفتگی جنسیتی راه می‌رویم، یالااقل از هترو سکسوالیته اجباری بیرون می‌زنیم. در تجربه استفاده از دستشویی‌های عمومی، قدم زدن در خیابان‌ها، نگاه کردن به بیلبوردهای شهری، نحوه سلام و علیک، روبوسی دوستان و آشنایان، قفسه‌ها و رنگ‌بندی‌ها و سایزهای طبقه بندی شده خرید لباس در فروشگاه و پاساژ‌ها، امکان شغل‌یابی و فضا زمان‌های کاری، جایگاه شما در فضاهای فکری و سیاسی و هنری همه این موقعیت‌ها، فرادستی اسطوره مردانگی کاملاً مشهود می‌شود.

پله‌ها، مار‌ها، نیش مار‌ها و جفت شش‌های تعبیه شده در دم و دستگاه سیستم روی خود را به ما نشان می‌دهد. وقتی در این مرز مردانه و زنانه زاییده هتروسکسوالیته اجباری می‌ایستیم و نشانگان جنسیتی برخاسته در محیط زیستمان را آشفته می‌کنیم. آن مین‌های تعبیه شده‌ای که تا دیروز نامرئی بودند، چهره خود را به ما نشان می‌دهد.

درست در مقام «جنوبی‌ای» هستیم که می‌خواهد از مرزهای مین‌گذاری شده، بگذرد و همه چیز از زبان تا رنگ پوست و فیزیک و اندامش معنای سیاسی شان را به او نشان می‌دهد. به این ترتیب فهم «جنوبی‌ای» از تجربه زیسته و اشکال ستم پیدا می‌کنیم؛ فهمی که در گفتمان‌های فرادستان و عقل مذکر نظریه‌های منتهی به این گفتمان‌ها در حاشیه‌ای ناچیز و بی‌مصرف شمرده می‌شود.

صبح که تلاش کنیم که از عبارت «او یک مرد است» و یا «او مثل مردان باشد»، یا آن روی دیگر آن زن بودن و نقش‌هایش گسسته شویم، خیلی از پدیده‌ها و موقعیت‌های شهری، معنای سیاسیشان را به ما نشان می‌دهند. به معنایی دیگر، ما از «کوری فرادستی»مان بیرون می‌زنیم. همه چیز شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد. وقتی با کفش‌های ترانسجندریسم و آشفتگی جنسیتی راه می‌رویم، یالااقل از هترو سکسوالیته اجباری بیرون می‌زنیم. در تجربه استفاده از دستشویی‌های عمومی، قدم زدن در خیابان‌ها، نگاه کردن به بیلبوردهای شهری، نحوه سلام و علیک، روبوسی دوستان و آشنایان، قفسه‌ها و رنگ‌بندی‌ها و سایزهای طبقه بندی شده خرید لباس در فروشگاه و پاساژ‌ها، امکان شغل‌یابی و فضا زمان‌های کاری، جایگاه شما در فضاهای فکری و سیاسی و هنری همه این موقعیت‌ها، فرادستی اسطوره مردانگی کاملاً مشهود می‌شود.

همه چیز آن روی دیگر خود را نشان می‌دهد. مخصوصاً اگر به عنوان مثال در زمینه‌ ایرانی آن، از طبقه اقتصادی فرودست و خرده فرهنگ‌های به حاشیه کشیده شده غیر تهرانی، کرد، بلوچ، افغانی و... هم باشید، جایگاه و امتیاز‌هایتان در نظام آموزشی، خانواده و... از این رو به آن رو می‌شود. جامعه‌ای چهره خود را به شما نشان می‌دهد، درست مانند آغاز فیلم «مخمل» آبی لینچ که دوربین چشم‌های شما از آسمان آبی و خانه‌های مجلل و چمن‌های سبز به زیرزمین‌های کرم و سوسک تغییر زاویه می‌دهد. کدهای بسیاری باز می‌شود، تن صدا، حرکت و زبان بدن، اسم‌ها و استفاده از رنگ‌ها، دوگانه مردانه و زنانه حتی در تولید لباس‌هایی که می‌پوشید، ایدوئولوژی پشت شان را آشکار می‌کنند.

در فضاهای اجتماعی، حتی در خیابان‌ها و پیاده‌روهایی که تا دیروز از آن‌ها عبور می‌کردید، دیگر به راحتی نمی‌توانید عبور کنید. خود به خود، خیابان‌ها برایتان نشانه‌گذاری می‌شود. تازه از خوابی برخاستیم درست درون سوسک‌ها و کرم‌های فیلم مخمل آبی لینچ هستیم. درست وسط مارهایی هستیم که ما را نیش می‌زنند و به موقعیت فرودستی پایین این هرم کاستی پرت می‌کنند. جایی که آنقدر با چیزهای به اصطلاح روزمره و عادی سروکله باید بزنید که دیگر توانی برای حرف زدن در مقیاس کلان‌تر باقی نمی‌ماند.

دوم

در اینجا اما توضیح یک تذکر که اغلب در تحلیل‌ها به هم می‌آمیزد، بدون در نظر گرفتن موقعیت‌های محلی و انضمامی ضروری می‌نماید. اگر از کانتکس «جنوبی» این موضوع بیرون بیاییم، یعنی در دل دموکراسی‌های غربی، این دیوار‌ها و مرز‌ها متناقض‌تر و پیچیده‌تر عمل می‌کند. مارهای نیش زن بازی مارپله، چهره‌ای خندان و سراسر دموکراتی به خود می‌گیرند و مدام به شما این پیام را می‌دهند که نیش‌شان کشیده شده است.

عنوان و گزاره «او یک مرد است» آن روی دیگرش را برای بقایش می‌سازد: «اویک زن است»، «او یک همجنس‌گرا است»، «او یک ترانسسکسوال است». اسم‌هایی که درست بازهم از زیر مجموعه «او یک مرد است» زاییده می‌شود. کلان روایت، ابرهویت نظم موجود است. به این ترتیب خیابان‌ها را، کافه‌ها را، مرکز خرید‌ها را و حتی مستراح‌ها را کدگذاری می‌کنند.

در موقعیت کلان شهر غربی، تمام تلاش سیستم با پزشکینه کردن سرکوب، این است که شما را از این مرزهای فراجنسیتی به شکل دیگری بیرون کند. و هم‌چنان که بیرون می‌کند، نهادینه و کالاواره هم بکند تا سود سرمایه را در شهر پساسیاسی به بهترین شکل ممکن در جریان بیاندازد.

عنوان و گزاره «او یک مرد است» آن روی دیگرش را برای بقایش می‌سازد: «اویک زن است»، «او یک همجنس‌گرا است»، «او یک ترانسسکسوال است». اسم‌هایی که درست بازهم از زیر مجموعه «او یک مرد است» زاییده می‌شود. کلان روایت، ابرهویت نظم موجود است. به این ترتیب خیابان‌ها را، کافه‌ها را، مرکز خرید‌ها را و حتی مستراح‌ها را کدگزاری می‌کنند. انگار ما را در قفس تعبیه شده‌ای قرار می‌دهد و قلمروی را که در آن اجازه زیستن و درامان ماندن داریم، می‌سازد. جایی شبیه یک تیمارستان یا یک محوطه باز. این شکل از سرکوب ما را تبدیل به کالای مبادله برای رونق این مارپله می‌کند. به همین معنا ما را به دموکراتیک‌ترین و نامرئی‌ترین شکل ممکن سرکوب و اهلی می‌نماید؛ دقیقا در حین ایزوله کردنمان. چرا اما صبح خود را در موقعیت مرزنشین فراروی این دوگانه‌ها آغاز می‌کنیم؟ دلایل این شالوده‌شکنی چیست؟ چرا باید دست به این شالوده شکنی زد؟

منظور از شالوده شکنی در اینجا چیست؟ شالوده‌شکنی برملاسازی خطا نیست؛ بلکه پیوسته، پیگیرانه و به دقت بررسی به وجود آمدن حقیقت است. درواقع از چشم انداز یک حاشیه‌نشین، امتیازهای ویژه یک موقعیت حرفه‌ای درون یک هژمونی (برتری سیاسی) را مورد اشاره قرار می‌دهد. یعنی از راه شالوده شکنی، بیرون ریختن درون روایت‌های برتری جویانه مورد نظر ما است.

سوم

برمی‌گردم به بافت ایرانی جایگاه اسطوره مردانگی. این بار به جای رفتن به خیابان‌ها به سراغ میدان‌های سیاسی، اجتماعی ایرانیان خارج از ایران می‌روم تا گزاره‌های «او یک مرد است» یا «او مثل مردان است» و هژمونی مردانگی، زنانگی، دگرجنسگرایی اجباری را به مثابه ساز و کار مارپله‌ای که دیگری‌ها (آن‌ها که در اقتصاد ناشی از اسطوره مردانگی قرار نمی‌گیرند) را اسمگذاری و به حاشیه پرتاب می‌کند، نظری بیانداریم. اما چرا این موقعیت؟

این موقعیت مهاجر، پناهنده، خود ایستادن روی یک شکاف است. از سویی دغدغه تغییر ساختاری را دارد که از آن رانده شده است و از سوی دیگر در معرض هژمونی گفتمان برتری جویانه اروپا مرکزبینی قرار دارد که بسیاری از باور‌ها و برداشت‌هایش را دچار بحران کرده است. در نتیجه نگاه او به مفاهیمی چون مردانگی،‌ نژاد، طبقه و سرکوب در این متن زیسته، شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد.

این موقعیت مهاجر، پناهنده، خود ایستادن روی یک شکاف است. از سویی دغدغه تغییر ساختاری را دارد که از آن رانده شده است و از سوی دیگر در معرض هژمونی گفتمان برتری جویانه اروپا مرکزبینی قرار دارد که بسیاری از باور‌ها و برداشت‌هایش را دچار بحران کرده است. در نتیجه نگاه او به مفاهیمی چون مردانگی،‌ نژاد، طبقه و سرکوب در این متن زیسته، شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد.

هژمونی اسطوره مردانگی مست‌تر در گفتمان‌های به اصطلاح مترقی در بسیاری موارد دغدغه پس زدن و مبارزه برای حقوق به حاشیه رانده‌شدگان در موقعیت تاریخی و اجتماعی ایران دارد (درخوش بینانه‌ترین شکل تصور) که بسیاری را وادار به سخن راندن در زمینه حقوق «دیگری» مورد تبعیض می‌کند.

شاید از دلایل دیگر مسئله‌دار شدن این ماجرا، چراغ سبزی باشد که گفتمان‌های حقوق بشری با اختصاص بودجه و وعده‌های بسیار در راه تبلیغ دموکراسی غربی اختصاص داده‌اند. یا از دلایل دیگر می‌توان به بحث هویت یابی، در چشم‌های خیره غربی اشاره کرد. بنا بر تبلیغات رسانه‌های غربی درباره ایران و اسلام، بسیاری سعی می‌کنند به واسطه این مبحث، دست خود را از قرار گرفتن در کلیت تبلیغاتی و کلیشه‌ای غرب، بیرون بکشند و ژست دموکراتیک و فرهیخته و روشنفکر به خود گیرند. البته از سوی دیگر نمی‌توان تلاش‌های حاشیه راندگان جنسی و جنسیتی را برای به صدا در آوردن خود نادیده گرفت که سعی کرده‌اند مسئله حاشیه راندگان را گفتمان سازی کنند.

چرا اما باید به پرداخت‌های گروه‌های سیاسی و حقوق بشری تحت عنوان دفاع از حقوق اقلیت‌ها مشکوک بود؟ یا به معنای دیگر موقعیت انتقادی خود را در برابر آن‌ها حفظ کرد؟ زمانی که تریبون‌ها روشن می‌شوند تا از ستم به دیگری بگویند هم‌زمان در ساختار درونی خود سعی می‌کنند این دیگری را همچنان در بیرون خود نگهدارند، یعنی در موقعیت «قربانی».

فرودستان و بی‌صدایانی که به نام همبستگی با ایشان به جای آن‌ها صحبت می‌شود. یا در شکلی دیگر از آن‌ها می‌خواهند که از موقعیت «قربانی» در داخل مرزهای تعبیه شده برایشان، از ستم به خود «بت واره‌ای برای مبادله و سود‌سالاری محیط‌های سیاسی سرتاسر در هژمونی مردانه بسازند». این ساختار مردانه، برای صدا‌دار کردن حاشیه کشیده تحت ستم، مدام از او می‌خواهد که خشم فرودستی و درد نیش مارهای این مارپله را به سوی دیگری به نام جمهوری اسلامی روانه کند. بدون در نظر گرفتن این نکته که ستم روزمره در خود این گفتمان‌های به اصطلاح مترقی بعضاً خود را با امتیازهای مردانگی، طبقه و‌ نژاد از دیگر مهاجران و پناهندگان تمایز می‌دهند و تشخص می‌گیرند.

چرا نمی‌توانیم از این همبستگی هیجان زده و ذوق زده شویم؟ یعنی از کسانی که به نحوه احسن از امتیازهای مردانگی و زنانگیِ هنجارهای طبیعی دگر جنسگراییِ اجباری پاسداری می‌کنند و در عین حال از حقوق آنچه که اقلیت‌ها و دگرباشان می‌خوانند، صحبت می‌کنند. شاید به این دلیل که آن‌ها اساسا از امتیازهایی که خود نگهبان آن در جامعه مردسالار هستند در این بازی مارپله سخنی به میان نمی‌رانند و این «اکثریت» برساخته را که در جایگاه احقاق حقوق اقلیت جعلی و برساخته است زیر سئوال نمی‌برند، دست ما را نمی‌گیرند و شالوده شکنی نمی‌کنند. اساساً قدم اول را با مشاهده جامعه مارپله‌ای و نیش‌ها و پله‌ها برنمی‌دارند، یعنی همچنان از نردبان‌ها و تریبون‌هایی استفاده می‌کنند که برای «دیگری» بیرون از گفتمان برتری جویانه چیزی جز نیش مار، در بازی مارپله همراه ندارد. به این معنا ابزارهایی که به عنوان ابزارهای مبارزه با مردسالاری استفاده می‌کنند، خود ابزارهای بازتولید مردسالاری است.

امتیاز مردانگی و در معنای وسیع‌تر آن هنجارهای دگرجنس گرایی اجباری، به ما می‌گوید که نگهبانان این گفتار برتری جویانه در وصف ستم به بی‌صدایان (که اتفاقاً ناشی از نگاهبانی خود آن‌ها از امتیازاتشان است) غارت صدا می‌کنند و سخن می‌رانند در محوطه‌ای بیرون از شمولیت خود. آنان زمانی می‌توانند حسن نیت خود را ثابت کنند یا به زبان خودشان همبستگی خود را نشان دهند که به جای سخن گفتن برای احقاق حقوق به اقلیت کشیده شدگان، موقعیت اکثریتی خود را به زیر سئوال ببرند.(طرح از نازنین پوینده)

در یک جلسه سیاسی از چه فرم پوششی استفاده می‌کنید که جدی گرفته شوید؟ تصور کنید که روزی بخواهید شالوده شکنی کنید؛ چقدر چشم‌های مخاطبان شما زیبایی‌شناسی، هنجار‌ها و حقانیت دگرجنسگرایی اجباری را برای گوش سپردن به حرف‌هایتان لحاظ می‌کنند؟ تصور کنید روزی برای دفاع از حقوق آن‌ها که از حیطه مردانگی بیرون هستند، به جای تمایز گذاردن خود با آن‌ها، از هنجارهای این جامعه مارپله‌ای می‌زنید بیرون، درست در ردیف آن‌ها قرار می‌گیرید، نردبان‌هایی که تا دیروز به شما اقتدار، اعتماد به نفس و امنیت می‌داد، حالا شما را جلوی نیش مارهای افعی قرار می‌دهد. آن وقت حرف‌هایتان چقدر جدی تلقی می‌شود؟ آیا هنوز شانس گرفتن جوایز بشردوستانه و امتیازهای مادی و نمادین و سیاسی برایتان باقی می‌ماند؟

شالوده شکنی در این فضا‌ها، به ما نشان خواهد داد برای این‌که از کرم‌ها و سوسک‌های زیرزمین مخمل آبی لینچ خلاص گردیم، یا باید سربنهیم به عبارت «او یک مرد است» یا «او مثل مردان است». در غیر این صورت هژمونی گفتمان برتری جویانه، ما را منزوی و به گتوهای اقلیت در اقلیت پرتاب می‌کند. چرا که فضاهای روزمره، پیشفرض‌ها و پیش فهم‌های میسر کننده این تریبون‌ها، خود تا زمانی که برساخته بودن و امتیازهای نامرئی‌اش را با برچسب‌هایی مربوط به طبقه، جنسیت و‌نژاد به منظور کشف روند ساخته شدن حقیقت رویت نکند، هویت اقلیت را قربانی می‌سازند. به بیان دیگر تا زمانی که این تریبون‌ها ساختارشان را داخل گفتار اقتصاد سرمایه داری تشریح و افشا نکنند، همچنان در پیشرفت‌ترین شکلِ تامین کننده سود سرمایه، به جای زیردست حرف می‌زنند و وکالتش را برعهده می‌گیرند.

امتیاز مردانگی و در معنای وسیع‌تر آن هنجارهای دگرجنس گرایی اجباری، به ما می‌گوید که نگهبانان این گفتار برتری جویانه در وصف ستم به بی‌صدایان (که اتفاقاً ناشی از نگاهبانی خود آن‌ها از امتیازاتشان است) غارتِ صدا می‌کنند و سخن می‌رانند در محوطه‌ای بیرون از شمولیت خود. آنان زمانی می‌توانند حسن نیت خود را ثابت کنند یا به زبان خودشان همبستگی خود را نشان دهند که به جای سخن گفتن برای احقاق حقوق به اقلیت کشیده شدگان، موقعیت اکثریتی خود را به زیر سئوال ببرند.

گویا تنها راه باقی مانده آن است که مالکان این تریبون‌ها بازی مارپله زندگی روزمره خود را در جامعه مردسالار افشا کنند و از امتیازهایی که به طور روزمره، عینی و طبیعی استفاده می‌کنند و سبب سالاری و برتری آن‌ها می‌شود، طبیعی زدایی کنند. آنچه باید از این مدافعان مدرن «بی‌صدایان» خواست، این است که به جای پرداختن به «دیگری» در اقلیت و قربانی برساخته و غارت صدای آن‌ها (بعضاً درخدمت منافع سیاسی و تبلیغاتی و تجاری خود)، به کنار زدن این تصویر اولیه از هوای سالم دموکراسی از مخمل آبی زمانه خود بپردازند و درست به زیر زمینی که سوسک‌ها و کرم‌ها در کار جویدن بقایای انسانی هستند، سرکی بکشند.‌‌ همان زیر زمینی که از اتاق خواب تا مدرسه، خیابان، محل کار و حتی نحوه پوشش و آداب سلام و احوالپرسی و کنترل حرکات بدن ادامه دارد.

فقر و اختلال در خانواده

behnam — Thu, 03 May 2012 16:56:39 +0000

نعمیه دوستدار

نعیمه دوستدار - شهر کرمان، خیابان سرباز. یک مادر، همراه دو دختر نوجوانش به زندگی خود پایان می‌دهند. کسی از اقوام و آشنایان از خودکشی آن‌ها خبر ندارد. دو هفته بعد از مرگ‌شان، همسایه‌ها از بوی بد جسدها متوجه ماجرا می‌شوند.

اهالی محل می‌گویند پس از آن‌که آتش‌نشانی و پلیس وارد خانه شدند، در کنار جسدها نامه‌ای پیدا کردند. آنها نوشته بودند به خاطر فقر خودشان را کشته‌اند. ماموران امنیتی این نامه را با خود ‌بردند.

در تعریف فقر، پژوهشگران باهم اختلاف نظر دارند. اقتصاددانان بیشتر به زمینه ظهور و نتایج فقر توجه می‌کنند و کمتر آن را از نظر اجتماعی تحلیل می‌کنند. درجامعه‎شناسی هم معمولا دو مفهوم فقر و نابرابری را در کنار هم به کار می‌برند؛ از یکسو فقر متأثر از نابرابری در درآمد است و از سوی دیگر نابرابری اقتصادی هم نشانه وجود فقر است.

در جامعه‌شناسی، فقر را معمولاً "برآورده نشدن نیازهای اساسی بشر به حد کفایت" تعریف کرده‌اند. هرچند نیازهای اساسی انسان مشخص و معین نیست، اما امروزه نیازهای مادی اساسی انسان را اینگونه برمی‌شمارند: خوراک، پوشاک، مسکن، بهداشت و درمان، آموزش، نقل و انتقال، تشکیل خانواده، ورزش و اوقات فراغت. برخی هم شاخص‌های رفاه را تنها در سه گروه تقسیم می‌کنند: تغذیه، سرپناه و سلامتی که اگر نباشند یعنی فرد فقیر است. بر اساس هر نوع طبقه‌بندی که به ماجرا نگاه کنیم، خانواده فقیر، گاه بیشتر از افرادی که به تنهایی تجربه فقر را از سر می‌گذرانند دچار عواقب تلخ و سخت آن می‌شوند.

بحران عاطفه

مرد، کارگر خودروسازی است. ماه‌هاست حقوق نگرفته. پنج سال است تریاک می‌کشد چون فکر می‌کند تریاک دردهای استخوانی‌اش را کم می‌کند. زنش سبزی پاک‌ می‌کند و می‌فروشد. پدر زن فقیر بوده و او را در نوجوانی وادار کرده است با این مرد ازدواج کند. چهار تا بچه دارند و دختر بزرگ‌شان که ۱۵ساله است، تا اول راهنمایی بیشتر مدرسه نرفته است. مرد هر روز زن را می‌زند. زن از او متنفر است. بارها تصمیم گرفته است مرد را در خواب بکشد.

فقر، احساس و عاطفه را پژمرده می‌‌کند. فشارهای ناشی از فقر هسته اولیه خانواده یعنی زن و مرد را در یک درگیری مداوم، با فقر و با خود قرار می‌دهد. زن و مرد و حتی کودکان خانواده‌های فقیر اغلب آنقدر درگیر کارند که فرصتی برای پرداختن به روابط عاطفی ندارند.

علی سرکوهی، روانشناس، درباره اثر فقر بر روابط عاطفی خانواده به زمانه می‌گوید: "روانشناس با فرد کار می‌کند، جامعه‌شناس با پدیده‌های اجتماعی. بنابراین در مورد این موضوع دیدگاه روا‌نشناسان و جامعه‌شناسان با هم متفاوت است. این‌که فقر می‌تواند در عملکرد روانی خانواده مشکل‌ساز شود یا خیر، به ساختار و عملکرد خانواده و توانایی آن خانواده بستگی دارد. به اعتقاد من، فقر اقتصادی لزوماً باعث مشکلات روانی اعضای خانواده نمی‌شود، مگر اینکه خود فرد، شخصیتی شکننده داشته باشد یا حمایت‌های اجتماعی از او ضعیف باشد. درواقع وقتی ساختار جامعه هم ضعیف باشد، مشکلات عاطفی در محیط خانواده منتشر می‌شود."

خشونت خانگی در خانواده‌های فقیر به دلیل فشارهای سنگین روانی و فقر فرهنگی بیشتر است و تامین نشدن نیازهای روانی و عاطفی، در بسیاری از موارد به طلاق و از هم پاشیدگی خانواده می‌انجامد. گزارش‌هایی که از جنایت‌های خانوادگی مانند همسرکشی، فرزندکشی و خودکشی‌های جمعی می‌رسد، اثر فقر را در خانواده‌های فقیر نشان می‌دهد. بچه‌ها در خانواده‌های فقیر، اغلب گرایش به فرار از خانه دارند و نداشتن فرصت کامل برای رسیدگی به نیازهای عاطفی‌شان، آن‌ها را در معرض بحران‌های روحی قرار می‌دهد. مشكلات اقتصادی، فضایی ناامن در خانواده ایجاد می‌كند و این فردای مبهم و نامعین، بر دستگاه روانی كودكان فشار می‌آورد.

آقای سرکوهی با اشاره به احتمال بالا رفتن امکان ابتلا به اختلالات روانی در خانواده‌هایی که گرفتار فقرند می‌گوید: "بسته به شخصیت فرد و محیط، ممکن است فرد دچار افسردگی شود. چون به هر حال فقر امیال و آرزوها را سرکوب می‌کند. در چنین حالتی فرد حالت‌های بد خود را به دیگران هم منتقل می‌کند."

احساس ناامنی و ابهام، ایجاد‌کننده ناپایداری و در نتیجه ناسازگاری است و بزهكاری، ناشی از عدم تعادل و بروز اختلال در منش است. به این ترتیب، فقر ناراحتی و بی‌نظمی و اختلال خانواده را بیشتر می‌‌کند و باعث انحرافاتی می‌شود كه زمینه‌ساز بروز جرم است.

حداقل‌های بهداشت و درمان

۲۳ ساله است و حاملگی سومش را در سومین سال پیاپی می‌گذراند. شوهرش کشاورز است. او معتقد است تنها تفریح‌شان در زندگی همخوابگی است. اعتقادی به جلوگیری از بارداری ندارد. دختر دوم‌شان در هفت ماهگی به دنیا آمده و پاچنبری است. خودش بعد از زایمان دوم دچار عفونت شدید و در حاملگی سوم، مجبور به استراحت مطلق است. با اینکه حامله است گاهی تا چند روز غذای درست و حسابی نمی‌تواند بخورد.

مسکن نامناسب و بالا بودن نرخ زاد و ولد از نشانه‌های فقر در خانواده‌اند. مراقبت‌های بهداشتی و دسترسی به خدمات بهداشتی، در اختیار افراد فقیر نیست و در جامعه هم خدمات درمان و بهداشت برای این دسته افراد بسیار پایین و بی‌کیفیت است. گروه‌های نیازمند به این خدمات که بیشتر شامل کودکان، شیرخوارگان، زنان باردار و سالخوردگان می‎شوند، به دلیل پایین بودن کیفیت خدمات بهداشتی، دچار مشکلات فراوانی می‌شوند. سوء‌تغذیه، کمبود کالری و ویتامین‌ها به ویژه در دوره بارداری، باعث معلولیت‌ و مشکلات جسمی ‌و روانی فراوانی می‌شود که در آینده شغلی و کسب مهارت افراد موثر است.

برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که کودکان خانواده‌های فقیر عملکرد شناختی ضعیف‌تری دارند. پژوهشی که اثر فقر بر کودکان را از طریق یکی از متغیرهای همبسته یعنی افسردگی مادران بررسی کرده است، نشان می‌دهد افسردگی مادران و فقر، رشد کودکان به خصوص رشد شناختی آنان را در معرض خطر قرار می‌دهد

در نگاهی کلی‌تر کمبود امکانات بهداشتی و هزینه‌های سنگین درمان، خانواده‌های فقیر را از پیگیری مشکلات مربوط به سلامت‌شان منصرف می‌کند. خانواده‌های فقیر در نتیجه مشکلات سلامت، بخش دیگری از توان‌شان را از دست می‌دهند و از کسب مهارت‌های شغلی و تحصیلی و ... باز می‌مانند.

فقر فرهنگی و فرهنگ فقر

سرایدار یک ساختمان بزرگ در بالای شهر تهران است. زن و بچه‌هایش در ورامین زندگی می‌کنند. خودش تا دوم ابتدایی درس خوانده و زنش تا پنجم. پسر هشت‌ ساله‌اش را از مدرسه درآورده است چون فکر می‌کند درس خواندن فایده‌ای ندارد. او را همراه خود سر کار می‌برد و گاهی می‌فرستد تا سر چهارراه دستمال‌کاغذی و چسب زخم بفروشد.

خشونت خانگی در خانواده‌های فقیر به دلیل فشارهای سنگین روانی و فقر فرهنگی بیشتر است و تامین نشدن نیازهای روانی و عاطفی، در بسیاری از موارد به طلاق و از هم پاشیدگی خانواده می‌انجامد. گزارش‌هایی که از جنایت‌های خانوادگی مانند همسرکشی، فرزندکشی و خودکشی‌های جمعی می‌رسد، اثر فقر را در خانواده‌های فقیر نشان می‌دهد.

فقر اقتصادی، فقر فرهنگی را هم به دنبال می‌آورد. بچه‌ها در خانواده‌های فقیر نخست افت تحصیلی پیدا می‌کنند که دنباله آن ترک تحصیل است. امکان ادامه تحصیل برای فرزندان این خانواده‌ها کمتر می‌شود.

جامعه‌شناسان فرهنگ‌گرا با توجه به رابطه مثبت بین وضعیت تحصیلی، درآمد و موقعیت شغلی، معتقدند که اصولاً طبقه پایین، به علت الگوهای رفتاری خاص، چندان میل و رغبتی به تحصیل از خود نشان نمی‌دهند.با ورود به بزرگسالی، احساس محرومیت، ناکامی و سرخوردگی باعث می‌شود افراد فقیر درآمد کمتری داشته باشند و اشتغال ناقص و پایین بودن دستمزدها به دلیل نداشتن مهارت و تجربه کاری بر مشکلات‌شان اضافه می‌شود.

فرهنگ فقر مجموعه‌ای به هم پیوسته از ویژگی‌های خانوادگی، رفتاری، نگرشی و شخصیتی است که فقرا در طول زندگی خود، در شرایط نامساعد مالی به آن عادت کرده‌اند و با آن سازگار شده‌اند. حاصل این مجموعه، ارزش‌هایی فرهنگی است که از نسلی به نسلی منتقل شده است.

خانواده‌های فقیر، به سبب دگرگونی‌های سریع و وسیع در جامعه و موقعیت پایینی که برای خویش احساس می‌کنند، از جامعه جدا می‌شوند و فاصله می‌گیرند و کم‌کم فرهنگ جدیدی را که با فرهنگ عمومی جامعه متفاوت است، ایجاد می‌کنند. عمده‌ترین ویژگی‌های این فرهنگ در خانواده، کوتاه بودن دوران کودکی، فقدان حمایت‌های لازم برای کودکان، روابط ناسالم در خانواده، ترک خانواده، سرپرست خانوار بودن زن، فقدان حریم خصوصی و ... است.

خانواده‌های جرم‌خیز

تمام سال‌های نوجوانی‌اش را در کانون اصلاح و تربیت گذرانده است. توی محل‌شان مواد جابه‌جا می‌کرده و چندبار هم با بچه‌محل‌ها درگیر شده است. آخرین بار یکی از لات‌های محل را با چاقو زده و افتاده زندان. مادرش سال‌هاست آن‌ها را ترک کرده و با مرد دیگری فرار کرده است. پدرش کارگر فصلی است و نمی‌تواند پول دیه را برایش جور کند.

بسیاری از جامعه‌شناسان معتقدند که بین جرم و طبقه اجتماعی رابطه برقرار است. بسیاری از جرم‌شناسان نیز در بررسی عوامل جرم‌زا، فقر و عامل اقتصادی را مورد توجه قرار داده‌اند، اما عده‌ای از روان‌شناسان هم معتقدند که فقر و جرم لزوما با هم مرتبط نیستند و ممکن است افراد در هر طبقه‌ای دست به اعمال مجرمانه بزنند. علی سرکوهی می‌گوید: "من چندان موافق این نظر نیستم که فقر می‌تواند زمینه‌ اصلی جرم و جنایت باشد، چون یک آدم پولدار هم می‌تواند جنایتکار شود. البته فقر گزینه مهمی در این زمینه است که نمی‌توان آن را انکار کرد، اما تنها عامل نیست. نمی‌شود نتیجه گرفت هر فقیری جنایتکار می‌شود. در عین حال افرادی که از نظر روانی ضعیف هستند در مواجهه با فقر دنبال راه‌های مخرب می‌روند."

با اینکه برخی فقر را به طور مستقیم عامل جرم می‌دانند و برخی به تاثیر غیرمستقیم آن قائل‌ هستند، اما در هر صورت، ردپای فقر در بسیاری از جرایم آشکار است. سرقت، اعتیاد، قتل و جنایت در بسیاری از موارد زاییده خلاءهای ناشی از فقر در خانواده‌اند و نوع جرایمی که افراد فقیر انجام می‌دهند با جرم‌های اقشار دیگر اجتماع تفاوت دارد. اگر جرم افراد مرفه کلاهبرداری و قاچاق و سرقت مسلحانه باشد، خانواده‌های فقیر در نزاع‌های خانوادگی دست به جنایت می‌زنند و سرقت‌های کوچک را سازماندهی می‌کنند.

در مواجهه با کمبود‌های ناشی از فقر، خانواده‌های فقیر دنبال راه‌های میانبر می‌گردند که آن‌ها را از وضعیتی که در آن گرفتارند نجات دهد. طلاق و فرار کودکان از خانه، باعث می‌شود زمینه‌های ارتکاب جرم در اعضای این‌خانواده‌ها بیشتر شود. زنان و کودکانی که از خانواده‌های فقیر خارج می‌شوند، زمینه بیشتری برای گرفتار شدن در دام‌ فحشا و عضویت در گروه‌های نقل و انتقال مواد مخدر و سرقت دارند.

فقر، گودال سیاهی است که افتادن در آن، استخوان‌های همه اعضای خانواده را می‌شکند.